Diatopía, variabilidade e sinonimia en fraseoloxía

Dia opía, a iabilidade e sinonimia en aseoloxía Dia opy, a iabili y and synonymy in ph aseology F ancisco Núñez Román Uni e sidad de Se illa n [email protected] Resumo: O obxec i o des e aballo é analiza a posición que ocupan as unidades aseolóxicas exionais (UFReg) den o do sis ema aseolóxico, pa indo das UFReg que con én o Diziona io di F aseologia dell’I aliano Regionale (DFIR), que ecolle os xeo aseoloxismos p esen es nun amplo co pus de diciona ios de i aliano. Pa a is o, aise unha b e e p esen ación do a amen o das a ian es dia ópicas nos di e sos es udos aseolóxicos. A con inuación, pásase a a alia os di e en es c i e ios u ilizados pa a es ablece as su ís di e enzas en e os concep os de a ian e en sen ido es i o e a ian e en sen ido amplo, e as di e enzas en e a ian e e sinónimo en aseoloxía, así como a alidez des es c i e ios ao se aplica en a un co pus conc e o de aseoloxismos ma cados dia opicamen e. O esul ado é a con igu ación dun sis ema cua ipa i o no que as UFReg desempeñan a unción de a ian es ou sinónimos non só espec o ás UF da lingua es ánda (UFS ), senón amén en elación a ou as UFReg pe encen es a ou as a iedades dia ópicas da mesma lingua. Finalmen e, p oponse unha di e enciación e minolóxica que dea con a de odas as elacións posibles en e as UFReg e as UFS . Palab as cla e: aseoloxía exional, a iación dia ópica, sinonimia aseolóxica. Abs ac : The aim o his pape is o analyse he posi ion held by Regional Ph aseology (UFReg) wi hin he Ph aseological Sys em, based on he UFReg con ained in he Diziona io di F aseologia dell’I aliano Regionale (DFIR), which collec s he UFReg p esen in a la ge co pus o I alian dic iona ies. To his end, we make a b ie p esen a ion o he s a us o he dia opic a ian s co e ed by di e se ph aseological s udies, in o de o subsequen ly e alua e he di e en c i e ia used o es ablish he sub le di e ences be ween he concep s o a ian in a s ic sense and o a ian in a b oade sense; and he di e ences be ween a ian and synonymous in ph aseology. The alidi y o hese c i e ia is also conside ed as being applied o a pa icula co pus o dia opically ma ked ph aseologisms. The esul is he con igu a ion o a ou -pa y sys em in which he UFReg can unc ion as a a ian o synonym, no only ega ding he ph aseology o he S anda d Language (UFS ), bu also in ela ion o o he UFRegs belonging o o he dia opical a ie ies o he same Da a de ecepción 1.4.2013 Da a de acep ación 30.5.2013 253 Cade nos de F aseoloxía Galega 15, 2013, 253-266. ISSN 1698-7861 CFG15-1-NuñezRoman.indd 253 13/12/13 12:00 language. Finally, a e minological di e en ia ion is p oposed, which accoun s o all possible ela ionships be ween UFRegs and UFS s. Keywo ds: Regional ph aseology, dia opical a ia ion, ph aseological synonymy. 1. In odución As a ian es sociolingüís icas pouco se es uda on en aseoloxía, xa que es e ipo de a ian es conside á onse adicionalmen e secunda ias e bo do es o de a ian es (mo olóxicas, léxicas, sin ác icas, e c.). Des e xei o, as a ian es dia ópicas (coas dia ásicas e dias á icas, p incipalmen e) colocá onse na pe i e ia da a iabilidade aseolóxica (con ou os aspec os como as denominadas a ian es conno a i as), cando en ealidade se a a dunha a iedade de lingua que pode p esen a os mesmos ipos de a ian es que se dan na a iedade es ánda . Dende o noso pun o de is a, as a iedades sociolingüís icas adqui en unha impo ancia undamen al á ho a de analiza a a iabilidade aseolóxica, xa que se con igu an como exemplos da ealización e ec i a des a. Cando se eñen en con a unicamen e as a ian es aseolóxicas dende un pun o de is a non ma cado sociolingüis icamen e, es amos excluíndo unha pa e undamen al do uso da lingua. Como sinala Penadés Ma ínez (2012: 48) [...] de ese modo [excluyendo las a iedades sociolingüís icas de la lengua al es udia las a ian es aseológicas] no se llega a ob ene un au én ico análisis de la ealidad de la lengua, que a ía, cambia, se modi ica, con el paso del iempo, con el ánsi o de una zona a o a, po los dis in os hablan es (jó enes, adul os, homb es, muje es, con es udios, sin es udios, e c.) que la usan en di e en es si uaciones comunica i as ( o mal, in o mal, e c), y con dis in as modalidades (o al, esc i a, e c.). Po iso coidamos que o es udo das a ian es dia ópicas debe ocupa un maio espazo nos es udos sob e a a iabilidade en aseoloxía, maio men e endo en con a que ao ala mos da a iación dia ópica es ámonos e e indo, exclusi amen e, a unha maio ou meno expansión xeog á ica (si uación que pode modi ica se co empo e pe mi i que un exionalismo chegue a o ma pa e da lingua es ánda ). Es e ipo de a ian es pa ece e menos es icións de uso, a di e enza das a ian es dia ásicas (a UF ulga manda e a anculo on e á UF es ánda -UFS - manda e al dia olo ‘manda al diablo’) ou as a ian es dias á icas (como a UF xe gal a e una g igia e a UFS a e una b u a igu a ‘queda mal’), que non se poden conmu a no discu so sen que a ec e de manei a no able ao seu signi icado conno a i o. As a ian es aseolóxicas dia ópicas, pola súa banda, e se non exis e ningún ou o ipo de es ición dias á ica ou dia ásica, pódense u iliza no mesmo ni el de lingua es ánda . Así, as UUFF exionais -UFReg- a e o ca ( oscano), sala e la scuola (cen ose en ional) ou a e sega (cen al) ‘hace no illos’, poden subs i uí lib emen e a UFS ma ina e la scuola sen que eñan ningún ipo de conno ación dias á ica ou dia ásica, senón simplemen e unha meno expansión xeog á ica que en nume osas ocasións é al e able. Nes e sen ido, unha UFReg es a ía ao mesmo ni el de calque a exionalismo (a elección en e o omanesco mondezza ou o es ánda spazza u a ‘lixo’ F ancisco Núñez Román. Dia opía, a iabilidade e sinonimia en aseoloxía 254 Cade nos de F aseoloxía Galega 15, 2013, 253-266. ISSN 1698-7861 CFG15-1-NuñezRoman.indd 254 13/12/13 12:00 en Roma é decisión do alan e, e non po iso lle con e e ningún ma iz especí ico ao enunciado). Dende o noso pun o de is a, as a ian es dia ópicas ac úan en ocasións como a ian es non es inxidas dunha UFS , xa que é posible usalas nos mesmos con ex os e co mesmo signi icado, on e ao es o de a ian es sociolingüís icas, que se con igu an como a ian es en dis ibución complemen a ia. Es ei amen e elacionado coa a iabilidade en aseoloxía es á o enómeno da sinonimia. Nes e sen ido, as a ian es dia ópicas xogan amén un papel impo an e, pos o que moi as delas poden con igu a se ben como a ian es ou ben como sinónimas dunha UFS . Conside amos a a iabilidade e a sinonimia aseolóxica dous enómenos di e sos aínda que es ei amen e elacionados (a a o pun o de que a es a úl ima se lle pode chama a iabilidade sinonímica), xa que a súa di usa on ei a se si uou, undamen almen e, no maio ou meno núme o de elemen os que compa en as UUFF implicadas. Nes e aballo anse ecolle algunhas das di e en es pos u as sob e as elacións en e a a iabilidade e a sinonimia en aseoloxía e aise expo onde se si ua on as a ian es dia ópicas nas di e en es clasi icacións da a iabilidade que se p opoñen. Todo is o aise exempli ica con UFReg ex aídas do Diziona io di F aseologia dell’I aliano Regionale (Núñez Román 2013), un diciona io que ecolle 711 aseoloxismos do i aliano exional ex aídos dun co pus de diciona ios da lingua i aliana. Cómp e ace no a que a lingua i aliana é ica en exionalismos (e po ex ensión en aseoloxismos exionais ou xeo aseoloxismos) debido non a unha g ande ex ensión xeog á ica como pode se o caso do español, senón á p esenza dos di e en es dialec os sob e o e i o io i aliano, que man eñen unha es ei a elación coa lingua es ánda e á que lle achega on (e aínda hoxe lle achegan aínda que en meno medida) un eno me caudal léxico que o ma xa pa e do i aliano. Po ou a banda, es a meno ex ensión xeog á ica do i aliano a o ece que es es exionalismos poidan supe a máis acilmen e as súas on ei as e con e é ense en palab as de ámbi o nacional. 2. Dia opía e a iabilidade en aseoloxía Unha das ca ac e ís icas p incipais das UUFF, u ilizada pa a de e mina a súa na u eza den o do sis ema da lingua, é a ixación. Es a en éndese como a con e sión dunha secuencia lib e de palab as nunha unidade es able ( ixación mo olóxica ou es u u al) cun signi icado uni a io ( ixación semán ica). Aínda así, es a ca ac e ís ica undamen al queda limi ada en nume osas ocasións nas que unha UF admi e unha se ie de ans o macións (léxicas, mo olóxicas ou sin ác icas) que non a ec an o seu signi icado. Falamos, nes e caso, do concep o de a iabilidade ou a iación. No ámbi o aseolóxico, a ixación e a a iabilidade son dous azos in imamen e elacionados, aínda que só podemos ala de a iación naqueles casos nos que es as modi icacións es ean pe ec amen e delimi adas e ins i ucionalizadas (Ga cía-Page Sánchez 2008: 219) e es ean limi adas a un núme o educido de compoñen es do aseoloxismo (un ou, po eces, dous ou máis). Polo an o, a ixación e a a iabilidade son os dous ex emos dun mesmo con inuum no que se inse a a o ma canónica dunha UF. Como a i man Co pas Pas o e Mena Ma ínez: La ele ancia de la a iabilidad en el sis ema aseológico queda demos ada desde el momen o en el que és a a ec a a sus asgos más inhe en es, lo cual implica F ancisco Núñez Román. Dia opía, a iabilidade e sinonimia en aseoloxía 255 Cade nos de F aseoloxía Galega 15, 2013, 253-266. ISSN 1698-7861 CFG15-1-NuñezRoman.indd 255 13/12/13 12:00 la necesidad de inclui la den o de las de iniciones como una ca ac e ís ica más de las unidades que con o man el uni e so aseológico. (Co pas Pas o -Mena Ma ínez 2003: 184) Conside amos a ian e aseolóxica, en sen ido amplo, unha UF que compa a o mesmo signi icado e p esen e unha modi icación codi icada e ins i ucionalizada dun ou dalgúns elemen os p e ixados. Des e xei o, se án a ian es as seguin es UUFF en e si (non en a emos a discu i cal é a UF a ian e e cal é a UF canónica, ei o que adoi a es a de e minado undamen almen e pola ecuencia de uso): A e e il ce ello in ondo ai piedi | A e e il ce ello nelle sca pe ‘ ene poco disce nimien o’ A e e la lingua lunga | A e e la lingua aglien e ‘ ene la lengua a ilada’ Manda e al dia olo | Manda e a quel paese ‘manda al diablo’ In un a imo | In un amen | In un baleno | In un lampo ‘en un momen o’ Nuo o di zecca | Nuo o di conio ‘nue o laman e’ Panino imbo i o | Panino ipieno ‘bocadillo’ Es as a ian es supoñen cambios ou modi icacións de di e en es ipos, dende ónico- g á icas, a modi icacións léxicas (as máis comúns), mo olóxicas (diminu i os ou aumen a i os, e c.), sin ác icas (cambio de éxime p eposicional, e c.) ou es u u ais (que colocan a UF no lími e en e a a ian e e o sinónimo). Coa in ención de p esen a odos es es posibles ipos de a ian es aseolóxicas p opuxé onse di e sas axonomías da a iabilidade aseolóxica, nas que a cues ión dia ópica adoi a apa ece , como e emos a con inuación, de manei a secunda ia. A p imei a análise sis emá ica da a iabilidade aseolóxica a opámola en Zuluaga (1980: 106), que coloca as a ian es exionais ou dia ópicas den o das “ a iaciones o a ian es en sen ido amplio”, on e ás “ a ian es en sen ido es ic o”, que es án de e minadas po unha se ie de pa áme os ben de inidos (pe enza á mesma lingua uncional, non p esen a di e enzas de signi icado, iden idade pa cial de es u u a e compoñen es e subs i ución p e ixada dalgúns dos seus elemen os). As a iacións ou a ian es en sen ido amplo, aínda así, son as ans o macións ou modi icacións ( oma el pelo- omadu a de pelo; echa una cana al ai e-echa una cani a al ai e), as se ies, que conside a exp esións di e en es (de buena e-de mala e), as a iacións sociocul u ais (me impo a un cho izo como a iación popula de me impo a un bledo en Colombia e Venezuela), as a iacións dia ásicas (me impo a un culo como a iación ulga de me impo a un bledo) e as UUFF con casas balei as (a mis/ us/sus… anchas). Zuluaga inclúe as a iacións exionais ou dia ópicas den o des a ca ego ía po se en linguas uncionais di e en es (unha das ca ac e ís icas undamen ais pa a que unha UF sexa conside ada unha a ian e ou unha a iación). Pon como exemplo de a iacións exionais hace aca e hace no illos, que signi ican ‘ al a a la escuela’ en Pe ú e en España espec i amen e, ou del iempo de la cocoa e del iempo de Ma icas aña, u ilizadas en Chile e España espec i amen e. Ao a á ense de linguas uncionais di e en es, Zuluaga non ala de a ian es dunha mesma UF, senón de UUFF equi alen es. F ancisco Núñez Román. Dia opía, a iabilidade e sinonimia en aseoloxía 256 Cade nos de F aseoloxía Galega 15, 2013, 253-266. ISSN 1698-7861 CFG15-1-NuñezRoman.indd 256 13/12/13 12:00 Co pas Pas o (1996), seguindo a Zuluaga, non conside a as a ian es dia ópicas un ipo de a ian e das UUFF, senón que as es uda dende unha pe spec i a semán ica, conside ándoas unha das clases de signi icados conno a i os que poden exp esa as UUFF. Os signi icados des e ipo engádense ao signi icado deno a i o da UF pa a en iquecelo con compoñen es a ec i os e exp esi os, engadíndolles “conno aciones alo a i as, codi icadas, in e subje i as, y, po lo an o, ins i ucionalizadas” (Co pas Pas o 1996: 125). Exemplos de conno acións xeog á icas son hace dedo do español peninsula e i al dedo usada no español de Amé ica. Ademais das conno acións xeog á ico-sociais, que engloban non só as a iacións dia ópicas senón amén as dias á icas, Co pas di e encia as conno acións es ilís icas (de e minadas polo es ilo e a si uación: en i ud de, ad líbi um, da le a uno la gana, es a en el quin o coño), as conno acións his ó ico-cul u ais (de e minadas po acon ecemen os his ó icos ou aspec os cul u ais: po la pue a g ande, es a en e Pin o y Valdemo o) e mais as conno acións exp esi as (que e lic en o es ado emocional do alan e: es i a la pa a, de pu a mad e). Unha isión di e en e das a ian es dia ópicas é a de Bu ge (2000), que pon especial a ención nas a iedades sociolingüís icas en aseoloxía po en ende a a iación como unha “ a iabilidad sociocomunica i a”. Es e au o indica a posibilidade de es uda os aseoloxismos segundo as di e en es a iedades dunha lingua, aínda que ecoñece que es e ipo de ap oximacións á aseoloxía daquela aínda non se es uda a con a ención. Des e xei o, as a iedades diac ónicas, dias á icas e dia ásicas da lingua pe mi i ían da con a de nume osos enómenos de a iabilidade aseolóxica. No ocan e ás a iedades dia ópicas, e se índose dun co pus de hel e ismos aseolóxicos, subliña que só podemos ala de a iedades naqueles casos nos que es ea p esen e un aseoloxismo equi alen e na lingua es ánda (no seu caso o alemán es ánda ), men es que aquelas UUFF p opias dunha a iedade dia ópica da lingua que non eñan equi alen e na lingua es ánda deben en ende se como elemen os da aseoloxía “au ónoma” desa a iedade. Tendo is o en con a, clasi ica as posibles a ian es dia ópicas dun aseoloxismo segundo as ca ac e ís icas g ama icais dos compoñen es ou a súa colocación léxica e des aca: Especí ico de la aseología es el hecho de que la a ian e sólo a ec a a una pa e, un componen e, del aseologismo, a un elemen o con signi icado incluido en un signo complejo (o a a ios componen es al mismo iempo) mien as que la p opia a iación no es á limi ada al aseologismo. Las ca ac e ís icas aseológicas de la es uc u a plu i e bal hacen de es e ipo de a ian es un enómeno que no iene co espondencia en o os campos de la lengua, a excepción de la o mación de palab as. (Bu ge 2000: 107) Bu ge (2000: 108) amén es uda dende un pun o de is a dia ásico as elacións en e os aseoloxismos exionais e os seus equi alen es na lingua es ánda e dis ingue es posibilidades: aseoloxismos dialec ais que pe manece on no con ex o es ánda como dialec alismos; aseoloxismos dialec ais que se aduci on li e almen e á lingua es ánda compoñen e a compoñen e; e dialec alismos p opiamen e di os (“hel e ismos” no caso del), é dici , as exp esións acep adas como exionais na lingua es ánda e ecollidas como ales nos diciona ios. T á ase dunha di e enciación ú il que pon en p imei o plano as F ancisco Núñez Román. Dia opía, a iabilidade e sinonimia en aseoloxía 257 Cade nos de F aseoloxía Galega 15, 2013, 253-266. ISSN 1698-7861 CFG15-1-NuñezRoman.indd 257 13/12/13 12:00 elacións (ac i as e con consecuencias palpables no uso po pa e dos alan es) en e as di e en es a iedades dunha lingua. A súa análise encaixa mello naquelas comunidades lingüís icas digló icas (ou bilingües), como a hel é ica ou a i aliana, que eñen á súa disposición unha lingua es ánda (ou a ias linguas coo iciais) e unhas a iedades exionais o emen e in luenciadas pola p esenza dou as linguas ou dialec os his ó icos a ni el sus á ico. O ega Ojeda e González Aguia (2005) amén analizan a a iación aseolóxica. Es es in es igado es, au o es dun Dicciona io de exp esiones y de e anes del español de Cana ias, conside an que “la a iación aseológica es un hecho que, en cie o modo, in alida pa cialmen e el c i e io con as i o” e median e es e p esén anse como dialec ais odos aqueles aseoloxismos con al e acións (O ega Ojeda e González Aguia 2005: 96). As a ian es dia ópicas, po conseguin e, deben o ma pa e das a ian es aseolóxicas ins i ucionalizadas dunha lingua, aínda que as emi en a un segundo ni el de a iación, o das a ian es habi uais ou condicionadas (seguindo nis o a concepción de a ian e condicionada de Zuluaga), si uadas en e un p imei o ni el de a ian es en sen ido es i o ou non condicionadas e un e cei o ni el de UUFF que compa en un esquema aseolóxico e, polo an o, pe mi en unha ampla gama de a ian es que poden comple a a UF (como o esquema no me e se alguien [donde no lo llaman/donde nadie lo llama/en lo que no le impo a/en lo que no le a ni le iene, e c.]). Mon o o del A co (2004, 2006: 58-66) di e encia dous ipos de a iabilidade, as “ a ian es”, consis en es na subs i ución dun elemen o da UF ( a ian es léxicas, mo o-léxicas e g ama icais) e as “ a iaciones es uc u ales”, que se p oducen ao ealiza ou o ipo de cambios na UF (inse ción ou modi icación dalgúns dos seus compoñen es). Es as dúas ca ego ías pódense da no ma co de dous “sis emas”. Así, Mon o o del A co dis ingue en e a “ a iación aseológica in e na” (“Sis ema A”), se es a se dá den o da mesma lingua uncional, e a “ a iación aseológica ex e na” (“Sis ema B”), na que inclúe as a iacións pe encen es a linguas uncionais di e en es e nas que enma ca as a iacións dia ópicas. A clasi icación de Mon o o del A co pe mi e da con a, no seo da a iabilidade dia ópica e exional, das di e en es a ian es (subs i ucións) e a iacións es u u ais (modi icacións) des as. Así, dende un pun o de is a dia ópico, son a ian es se alguien uña y ca ne (español peninsula ) e se alguien uña y dien e (República Dominicana), men es que se ían a iacións es u u ais nada más+in ini i o (español peninsula ) e no más+in ini i o (Amé ica Cen al). Aínda así, ecoñece que “es e sis ema B es á incomple o a al a de es udios desc ip i os y con as i os que conc e en las ca ac e ís icas de uso de cada unidad en las di e sas no mas del español” (Mon o o del A co 2006: 64). Ga cía-Page Sánchez (2008: 253-255), pola súa banda, amén conside a as a ian es dia ópicas ou xeolec ais au én icas a ian es, aínda que a un ni el dis in o do es o, xa que, como xa apun a a Co pas Pas o (1996), poden achega di e en es alo es conno a i os (xun o ás a ian es dias á icas e dia ásicas). Conside a undamen almen e as a ian es xeolec ais como a ian es léxicas, que poden chega a p o oca ans o macións semán icas, po medio da es ición ou a xene alización do seu signi icado. Con odo, é posible a opa amén a ian es xeolec ais de ipo g ama ical (me e se en camisa de once F ancisco Núñez Román. Dia opía, a iabilidade e sinonimia en aseoloxía 258 Cade nos de F aseoloxía Galega 15, 2013, 253-266. ISSN 1698-7861 CFG15-1-NuñezRoman.indd 258 13/12/13 12:00 a as en España on e a me e se a camisa de once a as en Gua emala) ou a combinación de ambas (hace dedo/i a dedo). Po úl imo, Penadés Ma ínez (2012: 55) di e encia en e a “ a iación no ma cada” e a “ a iación ma cada”. Á p imei a co espóndelle es ablece a o ma canónica dunha UF on e ás súas a ian es léxicas ou mo osin ác icas, polo que é undamen al no ámbi o lexicog á ico. Á “ a iación ma cada”, aínda así, a éc anlle os aspec os diac ónicos, dia ópicos, dias á icos e dia ásicos da aseoloxía. Es a au o a des aca amén que a a iación ma cada pode á súa ez p esen a as mesmas clases da a iación non ma cada, pos o que unha UF dia opicamen e ma cada pode p esen a á súa ez modi icacións léxicas ou mo olóxicas, en e ou as. Un aspec o que des acan a maio ía dos au o es é a al a de es udos especí icos sob e a aseoloxía exional dunha lingua e, en conc e o, sob e as ca ac e ís icas p incipais da a iación dia ópica. Es a ca encia ad í ese, en especial, se analizamos as ca ac e ís icas que se u iliza on pa a excluí as a ian es dia ópicas da clase de a ian es en sen ido es i o, xa que obse amos que esas mesmas ca ac e ís icas pódenselles aplica amén ás UFReg: 1) As UFReg non cons i úen a ian es ao non pe ence en á mesma lingua uncional das UFS . Mencionamos con an e io idade que as UFReg poden usa se en subs i ución dunha UFS con meno es es icións que o es o de a ian es sociolingüís icas, polo que a pe enza á mesma lingua uncional deixa de e sen ido na maio ía dos casos e a cues ión limí ase a unha simple elección po pa e do alan e que eña a disposición es a a iedade de lingua no seu epe o io. Ademais do exemplo ci ado (a UFReg cen ose en ional sala e la scuola on e á UFS ma ina e la scuola ‘hace no illos’), podemos engadi ou os moi os exemplos nos que unha UFReg e unha UFS poden u iliza se nos mesmos con ex os de manei a lib e: UFReg smo za e la ame/la se e-UFS acquie a e/appaga e/ca a si/le a si/ oglie si/ a e la ame/la se e ‘sacia el hamb e/la sed’; UFReg se en ional b ucia e il paglione-UFS b ucia e il pagliaccio ‘deja plan ado; al a a la palab a’; UFReg nuo o di inca-UFS nuo o di zecca ‘nue o laman e’, e c. 2) As a ian es dia ópicas deben e o mesmo signi icado que as UFS . E iden emen e es a ca ac e ís ica é condi io sine qua non pa a pode conside a dúas UUFF a ian es ou sinónimas. No caso das UFReg, engadiuse o concep o de “signi icado conno a i o” (Co pas Pas o 1996: 126) ou o de es ición ou xene alización do seu signi icado (Ga cía- Page Sánchez 2008) pa a indica o posible cambio semán ico dunha UFReg e bo dunha UFS equi alen e. T á ase, con odo, dos mesmos p ocesos semán icos que se poden da en e dúas ou máis UFS . Pénsese na di e enza exis en e en e as UFS da e a ede e ‘mos a ’ e da e a di ede e ‘mos a cla amen e’, ma cadas pola exis encia dun ma iz in ensi o na segunda UF. Es e ipo de conno acións semán icas, aínda así, é di ícil de dis ingui e adoi a pasa desape cibido no uso. 3) As a ian es dia ópicas deben p esen a unha iden idade pa cial nos seus compoñen es coas UFS . Se conside amos que a di e enza en e unha a ian e e un sinónimo én ma cada polo maio ou meno núme o de elemen os comúns en e as dúas UUFF, obse amos que as a ian es dia ópicas se compo an como o es o de a ian es en sen ido es i o. Xun o F ancisco Núñez Román. Dia opía, a iabilidade e sinonimia en aseoloxía 259 Cade nos de F aseoloxía Galega 15, 2013, 253-266. ISSN 1698-7861 CFG15-1-NuñezRoman.indd 259 13/12/13 12:00 ás a ian es es ánda usci e di ce ello, usci e di senno e usci e di es a ‘enloquece ’, encón ase a a ian e dia ópica me idional usci e pazzo; as UFS anda e al C ea o e, anda e all’al o mondo ou anda e in pa adiso ‘mo i ’ eñen como a ian e dia ópica na Toscana anda e a Babbo i eggoli. Unha UFReg só se conside a á unha a ian e dunha UFS se p esen a unha iden idade pa cial con ela, do mesmo xei o que calque a a ian e es ánda . 4) Os elemen os que se poden subs i uí nunha UFS es án p e ixados. Tamén as a ian es dia ópicas adoi an es inxi as posibilidades de conmu ación dos seus compoñen es e bo das UFS equi alen es. Si an como exemplo os que se p opoñen no apa ado an e io , aos que podemos engadi ou os, como a UFReg oscana panino g a ido e as UFS panino imbo i o e panino ipieno ‘bocadillo’, nas que cambia o adxec i o, ou a UFReg cen al ompe e le saccocce a qno on e á es ánda ompe e le sca ole/le asche ‘da la la a’, na que unicamen e é posible cambia o subs an i o; non exis en as UFReg *sandwich imbo i o/ ipieno ou *spezza e/spacca e le sca ole/ asche nin as UFS *panino pieno ou * ompe e i con eni o i/i sacche i. As UFReg cump en, polo an o, os equisi os que se aplican ás conside adas a ian es en sen ido es i o. Po is o, a a iación dia ópica, den o do ma co máis xe al da a iación sociolingüís ica dos aseoloxismos, debe adqui i un papel undamen al na desc ición da aseoloxía da lingua. Pa a Bu ge , e máis ecen emen e pa a Mon o o del A co ou Penadés Ma ínez, as a ian es dia ópicas o man pa e dun “sis ema” ou a iedade que de e mina o es o de a ian es aseolóxicas, polo que o es udo das UFReg se en iquece ao se posible analiza amén os seus aspec os dia ásicos (as elacións en e UFReg e os seus equi alen es na lingua es ánda , así como os posibles ma ices dia ásicos e dias á icos que poden p esen a as UFReg) ou as súas ca ac e ís icas mo osin ác icas (as “ a ian es” e “ a iaciones es uc u ales” de Mon o o del A co). Es a concepción pe mi e da con a amén daquelas UFReg que non eñen equi alen es na lingua es ánda e polo an o deben es uda se segundo a súa si uación no uni e so aseolóxico da a iedade exional á que pe encen e dou as a ian es exionais. É o caso das UFReg sc olla a di pioggia (se en ional) e scossa di pioggia ( oscano) ‘aguace o, chapa ón’, que non eñen equi alen e aseolóxico en i aliano es ánda , polo que han de es uda se au onomamen e den o dun sis ema aseolóxico independen e da a iedade es ánda . Es e ei o pon de mani es o que a a iabilidade dia ópica non se p esen a unicamen e espec o a unha UFS senón amén espec o ás UFReg pe encen es ás di e en es a iedades dia ópicas da lingua común, polo que nos a opamos an e un mesmo enómeno que a ec a os dous ipos de unidades di e en es. Os pa áme os que nos se en pa a dis ingui mos as UFReg das UFS es án baseados no uso e quedan plasmados na adición lexicog á ica da lingua median e a ma ca de exionalidade, polo que es es se án os c i e ios p incipais que nos pe mi an da con a das elacións en e as UUFF obxec o de análise. Des e xei o, pode emos es ablece os ínculos que unen unha UFS coas súas posibles a ian es exionais (UFS s. UFReg A, UFReg B, UFReg C, e c.) e amén examina as elacións que se c ean en e UFReg que non posúen unha a ian e es ánda (UFReg A s. UFReg B s. UFReg C, e c.). Dende o pun o de is a me odolóxico, a análise das elacións en e F ancisco Núñez Román. Dia opía, a iabilidade e sinonimia en aseoloxía 260 Cade nos de F aseoloxía Galega 15, 2013, 253-266. ISSN 1698-7861 CFG15-1-NuñezRoman.indd 260 13/12/13 12:00 UFReg de ámbi os dia ópicos di e en es debe segui as mesmas pau as que a análise en e unha UFReg e unha UFS equi alen e. Aínda así, a cues ión e minolóxica pode ía supoñe un p oblema. Pa a sol en alo, p opoñemos a seguin e e minoloxía, que busca da con a amén das elacións en e UFReg pe encen es a ámbi os xeog á icos di e en es dunha mesma lingua: UF es ánda (UFS ) UF exional B (UFReg B) UF Rexional A (UFReg A) Va ian e dia ópica ou xeolec al UFR A napol. a e ammuina UFS i . a e con usione Va ian e in e dia ópica ou in e xeolec al UFR A napol. a e ammuina UFR B egion. a e un icandò Se a UFReg napoli ana a e ammuina ‘a ma se un lío’ é unha a ian e dia ópica ou xeolec al da UFS a e con usione en can o di i e o malmen e des a de manei a pa cial, o mesmo pode dici se espec o á súa elación coa UFReg exional a e un icandò. Se ao p imei o ipo de elación a denominamos “ a ian e dia ópica ou xeolec al” pos o que a UF es á de e minada dende o pun o de is a dia ópico espec o á UFS , o segundo ipo de elación debe íase denomina de xei o di e en e, xa que ambas UUFF es án ma cadas en dia opía. Nes e caso, op amos po denominalas “ a ian es in e dia ópicas ou in e xeolec ais”. Es e sis ema pe mí enos clasi ica dunha manei a máis p ecisa g upos de aseoloxismos como a e e le bugge e (UFReg omanesco) e a e e la pi a (UFReg se en ional) espec o a a e e le madonne e a e e le pa u nie (UFS ) ‘es a de mala leche’, pois as p imei as son a ian es xeolec ais ou dia ópicas das segundas men es son a ian es in e xeolec ais ou in e dia ópicas en e elas, con independencia da exis encia ou non dos seus equi alen es es ánda es. 3. Va iación e sinonimia en aseoloxía Os especialis as aínda non esol e on de manei a de ini i a a di e enza en e a ian e e sinónimo en aseoloxía. Ca neado Mo é (1985: 270) xa acía e e encia a es e p oblema, ao a i ma que “los lingüis as dedicados a la aseología no ienen una opinión única sob e cómo di e encia las a ian es de los sinónimos de las unidades aseológicas”. A liña undamen al que di ide o e i o io da a iabilidade do da sinonimia aseolóxica es i o de e minada polo núme o de compoñen es idén icos que dúas UUFF deben compa i , men es que nos úl imos anos es ase asen ando a noción de sinonimia aseolóxica como un ipo de a iabilidade. Se conside amos as a ian es aseolóxicas unha modi icación codi icada e ins i ucionalizada dun ou dalgúns elemen os p e ixados da UF, se án sinónimas aquelas UUFF que p esen en unha di e enza o mal o al -en endida es a como o uso de elemen os léxicos di e en es e mesmo unha es u u a sin ác ica di e sa-, que compa an o mesmo signi icado e poidan usa se nos mesmos con ex os. Exemplos, polo an o, de UUFF sinónimas son os seguin es: Passa e a miglio i a | Ti a e le cuoia ‘mo i ’ Da la a be e | Mos a e la luna nel pozzo ‘engaña a alguien’ Nudo come un e me | In cos ume adami ico ‘comple amen e desnudo’ A es a e c oce | A san i o palle ‘a ca a o c uz’ F ancisco Núñez Román. Dia opía, a iabilidade e sinonimia en aseoloxía 261 Cade nos de F aseoloxía Galega 15, 2013, 253-266. ISSN 1698-7861 CFG15-1-NuñezRoman.indd 261 13/12/13 12:00