Caracterización de materiales procedentes de un yacimiento de arcillas de Higuera de Vargas (Badajoz).
Full text
BOL.
SOC. ESP.
CERAM.
VIDR. 32 (1993) 3, 209-213
ARTICULO CORTO
Ca ac e ización de ma e iales p oceden es de un yacimien o de a cilla en
Higue a de Va gas (Badajoz)
J. L. DIAZ HERNANDEZ*, M. RAIGÓN PICHARDO**, A. RUIZ CONDE***, P. J. SANCHEZ SOTO***(x)
G. GARCIA RAMOS**.
* Cen o de In es igaciones y Desa ollo Ag a io, Apdo. 2027, 18004 G anada. ** Depa amen o de Química Ino gánica, Facul ad de Química, Uni e sidad
de Se illa, c/ P o eso Ga cía González s/n, 41071 Se illa. *** Ins i u o de Ciencia de Ma e iales, Cen o Mix o Consejo Supe io de In es igaciones
Cien í icas-Uni e sidad de Se illa, Apdo. 1115, 41080 Se illa,
(x) Au o a quien se debe en ia cualquie co espondencia sob e es e abajo.
RESUMEN. Ca ac e ización de ma e iales p oceden-
es de un yacimien o de a cilla en Higue a de Va gas
(Badajoz).
Los ma e iales a cillosos de Higue a de Va gas
(Badajoz) ca ecían, has a el p esen e, de una de ínición
adecuada en sus aspec os mine alógicos. El análisis
químico, la di acción de ayos X, el análisis é mico
di e encial y e mog a imé ico y el es udio dila omé-
ico han pe mi ido es ablece una composición mine-
alógica o mada po ili a, clo i a y cua zo en p opo -
ciones a iables. La p esencia de cua zo lib e debe
ene se en cuen a en un p ocesado ce ámico pos e io
u ilizando es e ma e ial, especialmen e después de coc-
ción.
PALABRAS CLAVE: A cilla, Análisis Mine alógico,
ili a, cua zo, clo i a.
ABSTRACT. Clay Ma e ials cha ac e iza i a om
Higue a de Va gas (Badajoz).
Clay ma e ials om Higue a de Va gas (Badajoz)
lacked o a sui able de ini ion a he p esen ime in he
main mine alogical aspec s. Chemical analysis. X- ay
di ac ion da a, di e en ial he mal analysis, he mo-
g a ime ic analysis and dila ome y ha e allowed o
s ablish he mine alogical composi ion, in which illi e,
chlo i e and qua z a e he main componen s.
P esence o qua z mus be aking in o accoun in u -
he ce amic p ocessing, especially a e i ing his aw
ma e ial.
KEY WORDS: Clay, Mine alogical Analisis, illi e,
chlo i e, qua z.
1.
INTRODUCCIÓN
La indus ia ce ámica p ecisa cada ez más de una
amplia gama de ma e ias p imas pa a elabo a sus pas as
ce ámicas y consegui , as el con enien e p ocesado, un
p oduc o inal con las mejo es p opiedades. Po ello, in e-
esa conoce en p ime luga los ecu sos na u ales dispo-
nibles, al se necesa ias ma e ias p imas de ca ac e ís icas
cons an es o, al menos, que és as a íen den o de es e-
chos lími es. Los mués eos iniciales de ma e ias p imas
y los ensayos de labo a o io ealizados o ien a án sob e
las po enciales aplicaciones, si iendo de base a es udios
pos e io es. Así, po ejemplo, el desconocimien o de la
mine alogía de un ma e ial ha obligado a emplea deno-
minaciones ambiguas de ma e ias p imas, ales com
«Tie as especiales» (1), «Tie as blancas» (2), e c., cues-
ión que se esuel e median e análisis con écnicas ins u-
men ales.
En los úl imos años se ha pues o de mani ies o la
impo ancia de la egión ex emeña (3) en el con ex o de
las ma e ias p imas ce ámicas de la Península Ibé ica, así
como es ue zos impo an es se han ealizado pa a conoce
mejo sus posibilidades de aplicación (2-5). Es po ello
que se es udia en es e abajo un ma e ial a cilloso p oce-
den e de Higue a de Va gas (Badajoz) con obje o de ca ac-
e iza lo adecuadamen e. Es e yacimien o se ci a con an e-
Recibido el 30-1-93 y acep ado el 15-4-93,
io idad en el amplio es udio de caolines ealizado po
Galán y Espinosa de los Mon e os (6).
2.
MATERIALES Y MÉTODOS
EXPERIMENTALES
2.1.
Ma co Geológico gene al del yacimien o
Desde el pun o de is a gene al, el yacimien o es u-
diado se encuad a den o del Macizo Hespé ico, en la zona
Ossa-Mo ena ( ig. 1), cuya complejidad es uc u al, es a-
ig á ica y pe ológica p omue e con inuas in es igaciones
espec o a sus ca ac e ís icas.
Los ma e iales del á ea es udiada pe enecen al
P ecámb ico supe io -Cámb ico in e io . Es án o mados
po una se ie li oes a ig á ica monó ona compues a po
ocas me asedimen a ias del ipo g auwacas y me apeli as,
de ca ac e ís icos colo es g is oscu o y algunas secuencias
e dosas, con po encias discu idas, pe o que ácilmen e
sob epasan el milla de me os, conociéndose en la biblio-
g a ía como «Se ie Neg a» (2,4).
El amo supe io de la se ie p esen a episodios de
ocas olcánicas básicas, con in e calaciones olcánicas
acidas y algunas ocas ulcanosedimen a ias.
De modo más conc e o, es as piza as con abundan e
mica se icí ica a lo an según una geome ía an i o me.
MAYO-JUNIO, 1993 209
J. L. DIAZ, M. RAIGÓN, A. RUIZ, P. J. SANCHEZ , G. GARCIA
Zona
CENTRO-IBÉRICA
Zona de OSS A-MORENA
Fig. 1. Esquema geológico gene al de la p o incia de Badajoz, con la
localización del yacimien o es udiado, según (4). Zona Cen o-Ibé ica: I.
A eas con p edominio de ma e iales p ecámb icos; IL A eas con p edo-
minio de ma e iales paleozoicos. Zona de Ossa-Mo ena: I. Sinclino io
de Ba ancos-Hinojales; 2. Dominio de El as-Cumb es Mayo es; 3.
Dominio de Oli encia-Mones e io; 4. Dominio de Có doba-Alanís; 5.
Dominio de Valencia de las To es-Ce o Mu iano. F.A.= Falla de
Azuaga; F.
M.
=
Falla de Malcocinado.
cuyo plano axial concue da con las endencias egionales
(N145 E, 88° N). Es a geome ía posee una ex ensión ap o-
ximada en supe icie de unos 2 Km. Las calica as e ec ua-
das indican la exis encia de una masa que conse a bien la
esquis osidad y hacia echo p esen e al e nancias con ele-
men os p imo dialmen e cua cí icos, a escala decimé ica
y cen imé ica. Las ci cuns ancias an e io es, en e o as,
ab en la discusión de su posible génesis: al e aciones de
ipo hid o e mal o p ocedencia ligada a ulcani as.
Los olúmenes de ma e ial disponible ( ese as) se
ci an en a ios cien os de miles de oneladas segu as. La
ejecución de una p óxima campaña de sondeos de econo-
cimien o hace p e e ácilmen e un aumen o de es e one-
laje.
2.2.
Ma e iales es udiados
Los diag amas de ayos X de pol o se han ob enido con
un apa a o Phillips PW-1730 y adiación CuKa con il o
de Ni. Los diag amas de ayos X en ag egados o ien ados
(no mal, sa u ando con e ilénglicol y después de calen a-
mien o a 550°C du an e 3 ho as) se ealiza on con una
dia ac óme o Rigaku D/max de 2 kw, empleando am-
bién adiación CuKa il ada po Ni. Se e ec uó una es i-
mación semicuan i a i a de los mine ales iden i icados (6,
7).
El análisis químico se e ec uó median e la écnica de
luo escencia de ayos X empleando un equipo Phillips
EW-1450.
Los diag amas de análisis é mico di e encial y e mo-
g a imé ico se ealiza on en un analizado é mico de
ATD-TG Se a am 92-16, 18 u ilizando alúmina como
ma e ial de e e encia, po amues as de pla ino y una
elocidad de calen amien o de 12°C/min.
Con el ma e ial su icien emen e molido has a pasa po
un amiz no malizado de 200|Lim de luz de malla y agua
des ilada se p epa ó una pas a, ob eniéndose p obe as
cilind icas empleando moldes de yeso. Se es udió su com-
po amien o dila omé ico has a 1000°C empleando un
dila óme o Malkin y una elocidad de calen amien o de
6°C/min.
M Q
1
HV-3 i
1 ^
c
a
QL
^
111—111—"—
M
Q
UJJÜLMIJ
c
p 1
M
m
läJJU>|
60 50
AO
30
'20 CuKa
20 10
Fig. 2. Diag ama de di acción de
ayos
X
de
la mues a
HV-3.
Q=cua zo;
M= mica
(Hi a);
Cl=
clo i a; F= eldespa os.
3.
RESULTADOS EXPERIMENTALES
Y DISCUSIÓN
La co espondien e oma de mues as de e minó
es echos má genes de a iación de sus ca ac e ís icas de
isu. Se selecciona on las siguien es mues as pa a su
es udio:
Mues a HV-1: ozo de oca ela i amen e compac a,
de un colo g isáceo, que ácilmen e izna de blanco.
Apa ece con esquis osidad bien ma cada y mo eado oca-
sional.
Mues a HV-2: ma e ial simila al an e io , pe o más
pul e ulen o.
Mues a HV-3: ma e ial simila a los an e io es, pe o
algo más compac o.
2.3.
Mé odos expe imen ales u ilizados
Las mues as se homogeneiza on y molie on p e ia-
men e has a ob ene un esiduo nulo sob e amiz de 44|im.
3.1.
Composición mine alógica
La ig. 2 ecoge el diag ama de ayos X co espon-
dien e a la mues a HV-3, ep esen a i a del yacimien o.
Se iden i ica la p esencia de un componen e micáceo, p o-
bablemen e ili a, po sus espaciados ca ac e ís icos a
10,05,
4,98, 4,48 y 3,33 Â, p incipalmen e, así como
cua zo po sus espaciados a 4,27, 3,33 Â, e c. Finalmen e
se encuen an unos espaciados a 14,25, 7,13, 4,74, y 3,54
Â, undamen almen e, asignados a clo i as como se con-
i mó pos e io men e. Se de ec an indicios de eldespa os
(3,25 A).
Todas las mues as es udiadas po DRX p esen an una
composición mine alógica simila , si bien di ie en en los
po cen ajes ela i os de los mine ales p esen es, aumen-
ando el con enido en iU a en la mues a HV-2 ( abla I).
Los diag amas de ag egados o ien ados ( ig. 3) con i -
210 BOL. SOG. ESP. CERAM. VIDR. VOL. 32 - NUM.3
Ca ac e ización de ma e iales p oceden es de un yacimien o de a cilla en Higue a de Va gas (Badajoz)
TABLA
I
COMPOSICIÓN MINERALÓGICA
TABLA
II
DATOS DEL ANALISIS QUÍMICO (%)
Mues a M Q Cl F
HV-1 65-50 25-30 10-15 5
HV-2
(<44 mm) 80 15 5 5
HV-3 55 30 15 5
M: mica Q: cua zo
Cl:
clo i a F: eldespa os
c)
ly /^*%Aj
10 20 30
29
Fig. 3. Diag amas de di acción de ayos X de ag egados o ien ados: a)
No mal en agua; b) sa u ado con e ilenglicol; c) calen ado a 550'^C
du an e 3 ho as.
man la exis encia de clo i a. El a amien o con e ilenglicol
no p oduce hinchamien o de la mues a (clo i a no expan-
dible) y ampoco se obse a a iación en el di ac og ama
median e a amien o é mico a 550°C, indica i o de la
ausencia de caolini a, siendo ambos di ac og amas p ác i-
camen e idén icos. Es e hecho di e encia es e ma e ial
na u al de o os que ambién con ienen ili a o se ici a y se
encuen an p esen es en la misma p o incia (2-4).
HV-1 HV-2 HV-3
SÍ02
75.36 72.96 64.0
A1202
13.658 15.06 19.2
Fe203
1.82 1.18 4.9
Ti02 0.29 0.251 0.48
CaO 0.29 0.39 0.44
MgO 1.24 0.94 2.3
Na20
0.56 0.99 0.39
K2O 4.19 4.26 4.4
MnO 0.11 0.64 0.13
p.p.c.
2.46 3.33 3.3
TOTAL 99.97 99.96
99.54
1
3.2.
Composición química
El análisis químico de los ma e iales es udiados se
mues a en la abla II. De acue do con los esul ados ob e-
nidos,
las mues as HV-1 y HV-2 son más simila es en e
sí que la HV-3. Los con enidos en SÍO2 son ele ados po
la p esencia de cua zo, aunque algo disminuye en la
mues a HV-3, siendo a su ez la más ica en AI2O3,
ca ac e ís ica impo an e desde el pun o de is a de su
e ac a iedad. Sin emba go, la mues a HV-3 p esen a el
mayo con enido en Fe203 y MgO del g upo, lo cual se
a ibuye a la clo i a y óxidos de hie o p esen es en la
misma.
El con enido en K2O se a ibuye undamen almen e a la
ili a, alcanzando alo es p ác icamen e simila es en las
mues as es udiadas. Las pé didas po calcinación no supe-
an el 3,5%, de acue do con su na u aleza mine alógica y
la p esencia de cua zo.
Aunque se han es ablecido c i e ios pa a la iden i ica-
ción ipológica de las clo i as (8-10) y se han aplicado al
es udio de yacimien os, en nues o caso es di ícil de e mi-
na el ipo de mine al clo í ico p esen e, pues o que exis en
o os mine ales con ele ada p opo ción ela i a.
Fig. 4. Diag amas de ATD,
TG
y DTG de la mues a HV-3 hasa
BOO^C.
MAYO-JUNIO, 1993 211
J. L. DIAZ, M. RAIGÓN, A. RUIZ, P. J. SANCHEZ, G. GARCIA
3.3.
Análisis é mico
En la ig. 4 se ep esen an conjun amen e los diag amas
de ATD, TG y di e encial e mog a imé ico (DTG) has a
1300°C co espondien es a la mues a HV-3, ep esen a-
i a de es e yacimien o. La cu a de ATD mues a e ec os
é micos endo é micos en la zona 500-900°C asociados a
la deshid oxilación de la clo i a e ili a. Según di e sos
au o es (11), los mine ales clo í icos p esen an un e ec o
endo é mico a 575-610°C que co esponde a la deshid oxi-
lación de la capa de b uci a, mien as que o o e ec o que
apa ece a 740°C, el cual se de ec a aquí solapando con el
de la ili a, se encuen a en elación con la deshid oxilación
de la capa ipo mica en la es uc u a de la clo i a.
En el diag ama TG, las pé didas de peso que se egis-
an es án de acue do con el con enido mine alógico,
siendo mayo en la zona co espondien e a la deshid oxi-
lación de la ili a. La cu a DTG a una al a sensibilidad
sigue un pe il análogo al DTA y pe mi e pone de mani-
ies o la exis encia de dos e ec os p incipales asociados a
la deshid oxilación de los silica os lamina es.
Finalmen e, po encima de 1000°C se alcanza la cons an-
cia de pé dida de peso, obse ándose sólo e ec os é mi-
cos posiblemen e asociados a la p og esi a sin e ización
del ma e ial.
3.4.
Dila ome ía
La dila ome ía es un ensayo ce ámico que esul a ú il
en la ca ac e ización mine alógica de ma e iales ya que,
esencialmen e, las p opiedades de expansión-con acción
ob enidas son unción de los componen es p esen es.
El compo amien o dila omé ico de es as mues as
( ig. 5) es ípicamen e ilí ico (12), como indica el hábi o de
la cu a del ma e ial o iginal, con una dila ación p og e-
si a más in ensa a pa i del in e alo 500-600°C cuando
se p oduce la deshid oxilación de las edes c is alinas de
los silica os p esen es, siendo máxima hacia los 880*^0. A
pa i de esa empe a u a, comienza una ápida con acción
po sin e ización del ma e ial.
En la cu a del ma e ial cocido a 1000°C, se obse a el
e ec o dila omé ico o iginado po la in e sión |x ß del
cua zo lib e p esen e con un acusado cambio de pendien e,
como se puso de mani ies o an e io men e. Es e hecho ha
de ene se en cuen a a la ho a de un posible id iado del
ma e ial.
4.
CONCLUSIONES
La consi ución mine alógica de es os ma e iales,
de e minada po di acción de ayos X, indica que son
al amen e ilí icos, con p opo ciones a iables de clo i as
y cua zo. La composición química esul a se al amen e
silícea, p esen ando ele ados con enidos de óxidos un-
den es, sob e odo alcalinos y de hie o. El análisis é -
mico di e encial, e mog a imé ico y dila omé ico con-
i man el ca ác e ilí ico y clo í ico del ma e ial. La
p esencia de cua zo ha de ene se en cuen a en un p oce-
sado ce ámico pos e io , especialmen e a la ho a de eali-
za un id iado u ilizando el ma e ial é micamen e a-
ado como sopo e.
Fig. 5. Dila og amas co espondien es a la mues a ep esen a i a HV-
3: a) mues a
inicial;
b) calen ada a
lOO&C.
5.
BIBLIOGRAFÍA
1. BÁRCELO SIERRA, G. y CARRASCO SANTOS, F.: No a
sob e la cons i ución de las denominadas «Tie as
especiales» de Almogía (Málaga) Bol. Soc. Esp.
Ce am. Vid . 21 (1982)
189-191.
2.
MESA LÓPEZ-COLMENAR, J. Ma.: Con ibución al
es udio mine alógico de las piza as alumínicas ( ie-
as blancas) del paleozoico de la p o incia de
Badajoz. Tesis Doc o al, Uni e sidad de Se illa,
1986.
3.
RINCÓN LÓPEZ, J. Ma.: Los ma e iales ce ámicos y
i eos en Ex emadu a (ed. UNED e ICV), Mé ida,
1988,
p. 135.138.
4.
MESA LÓPEZ-COLMENAR, J. M.^: ídem,
p.
5-24.
5. GARCÍA RAMOS, G.; MESA, J. M.^ RUIZ ABRIÓ, M. T
y SÁNCHEZ
SOTO,
P.
J.:
A cillas se icí icas de Ga li os
(Badajoz): mine alogía y p opiedades ce ámicas Bol.
Soc. Esp. Mine . 9 (1986) 175-183.
6. GALAN HUERTOS, E. y ESPINOSA DE LOS MONTEROS,
J.: El caolín en España (ed. SECV), Mad id, 1974.
7. GALÁN HUERTOS, E. y MARTÍN VIVALDI, J. L.:
Caolines españoles. Geología, Mine alogía y Génesis
Bol. Soc. Esp. Ce am. Vid . 12 (1973) 79-98.
8. BAILEY, S. W. y LISTER, J. S.: S uc u es, composi-
ions and X- ay di ac ion iden i ica ion o dioc ahe-
d al chlo i es. Clays Clay Mine . 37 (1989) 193-202.
9. MORENO, A.; SÁNCHEZ-CARPINTERO, I. e IÑIGUEZ, J.:
Yacimien os de clo i a de Na a a. Es udio mine aló-
gico.
Bol. Soc. Esp. Ce am. Vid . 22 (1983) 195-
201.
212 BOL. SOC. ESP. CERAM. VIDR. VOL. 32 - NUM.3
Ca ac e ización de ma e iales p oceden es de un yacimien o de a cilla en Higue a de Va gas (Badajoz)
10. FANLO, I.; SUBÍAS, I.; FERNÁNDEZ-NIETO, C. y
GONZÁLEZ,
J. M.: P ime os da os sob e las clo i as
dioc aéd icas asociadas a las luo i as del Po ale
(Pi ineo A agonés). Bol
Soc.
Esp.
Mine .
14 (1991)
231-238.
11.a) BRINDLEY, G. W.
Y
ALI, S. Z.: X- ay s udy o he -
mal ans o ma ions in some magnesian chlo i e
mine als.
Ac a
C ys allog .
3 (1950) 25-30.
b) BRINDLEY, G. W. y CHANG, T. S.: De elopmen o
long basal spacing in chlo i es by he mal ea men s
Am.
Mine .
59 (1974) 152-158
12.
MUNIER, P. y MENERET, J.: Iden i ica ion des a giles
cé amiques pa a la dila omé ie en c u Bull. Soc.
F anc.
Ce am.
1 (1950) 6-17.
PUBLICACIONES EDITADAS POR LA SOCIEDAD ESPAÑOLA
DE CERÁMICA Y VIDRIO
I Cong eso Ibe oame icano de
Ce ámica, Vid io y Re ac a ios
(dos olúmenes) (To emolinos,
7-11 junio 1982) (Mad id, 1983)
PRECIO:
4.500
Los pedidos deben di igi se a: SOCIEDAD ESPAÑOLA DE CERÁMICA Y VIDRIO
C a. Valencia, Km. 24,300
ARO ANDA DEL REY (Mad id)
MAYO-JUNIO, 1993 213
8 h CIMTEC
[ u u e
Flo ence
June 29 o July 4 1994
::%ï^5i|ï^^*^^^
Ä^ e^i
WORLD CERAMICS CONGRESSi^
Ian o a end he Wo ld Ce amics Cong ess in Flo ence, he c adle o Eu opean Renaissance, and keep
you sel up o do e wi h echnology ha will help en e he ce amics communi y in o he u u e.
The in e na ional leading e en o i s ype in Eu ope ocusing on bo h adi ional and ad anced ce amics o
co e on a global basis ou s anding ad ancemen s in esea ch, echnology and applica ion, as well as p esen
and u u e ma ke s, wi h he objec i e o iden i ying and explo ing new di ec ions o ce amics.
Fea u ed sessions and symposia:
CLASSICAL CERAMICS
The Ce amics Indus y
Quali y Ene gy En i onmen
P ocess science
P oduc de elopmen
Row ma e ials
Technical inno a ion
Wall & loo ile
Sani a y wo e
Tablewa e & a wa e
Hea y clay p oduc s
Re ac o ies
Quali y, s anda ds, ce i ica ion
Indus y and ma ke analyses
In e na ional Symposium
''Ce amics in A chi ec u e"
In e na ional Symposium ''The
Ce amics He i age"
ADVANCED CERAMICS
• Fundamen als o esea ch
• Tes ing me hods
• Non des uc i e cha ac e i-
za ion
• Powde syn hesis & cha ac e i-
za ion
• Fo ming and ela ed p ocesses
• Sin e ing & ela ed p ocesses
• Composi es & joining
• Su ace modi ica ion
• Mechanical, he mal and
he momechanical applica ions
• Elec ic, magne ic and op ical
ce amics
• Ce amics o chemical and
nuclea applica ions
• S anda ds and ma ke s o ad-
anced ce amics
TOPICAL SYMPOSIA
• Ino ganic ilms & coa -
ings
• Diamond and
diamond-like ilms
• Ad anced s uc u al
ibe composi es
• Supe conduc i i y &
supe conduc ing
ma e ials echnologies
• Ma e ials in engine
echnology
• In elligen ma e ials &
sys ems
• Ma e ials in op ics,
elec o-op ics & com-
munica ion
ech-
nologies
• Ma e ials in clinical ap-
plica ions
Fo mo e in o ma ion abou he 8 h CIMTEC call o w i e he
CIMTEC headqua e s
8 h CIMTEC - P.O. Box 174
48018 FAENZA-ITALY
Phone +546-22461 664143
Fax+546 664138 663362
Endo sed by
ICF
In e na ional Ce amic Fede a ion
Main co-endo se s and sponso s: Na ional Resea ch Council o I aly (CNR), I alian Na ional Commission o New
Technology, Ene gy and En i onmen (ENEA), Commission o he Eu opean Communi ies, P og amme B i e-Eu am,
Academy o Ce amics, In e na ional Union o Ma e ials Resea ch Socie ies (lUMRS), E-MRS, .e.m.s., VAMAS, G uppo
Bi ossi,
Acimac,
Si i,
Coope a i a Ce ámica di Imola, Ce ámica Casalg ande Padana, Mapei, Fe o Co po a ion, ILVA,
Ma ei,
Mo i, Poppi, Nasse i.