scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Catulo y Los "Argonautica"

López Martínez, Victoria

Full text

FACULTAD DE FILOLOGÍA GRADO EN: FILOLOGÍA CLÁSICA TRABAJO DE FIN DE GRADO CURSO 2020 /2021 TÍTULO: CATULO Y LOS “ARGONAUTICA”. AUTOR/A: Victoria López Martínez Fecha: 14/06/2021 Vº Bº del Tutor/a: Ana Pérez Vega Firma Autor/a: Firma Director/a: PEREZ VEGA ANA MARIA - Firmado digitalmente por PEREZ VEGA ANA MARIA - Fecha: 2021.06.14 08:06:49 +02'00' ÍNDICE PREFACIO .................................................................................................................................. 1 INTRODUCCIÓN ....................................................................................................................... 3 I. Sobre el autor y su obra ..................................................................................................... 3 II. Sobre el texto ..................................................................................................................... 4 III. COMPARATIO SIGLORUM ....................................................................................... 9 1. Codex Thuaneus (T) 2. Codex Veronensis (V) 3. Codex Oxoniensis (O) 4. Parisinus latinus 14137 (G) 5. Codex Romanus (R) 6. Codex Marcianus XII 80 (M) 7. Codex Datanus (D) 8. Codex Baninus (BAR) 9. Codex Clementinus (CLEM) 10. Editiones IV. SIGLA CODICUM ..................................................................................................... 10 Ramírez de Verger .............................................................................................................. 10 R. Ellis ................................................................................................................................. 10 Lachmann ............................................................................................................................ 11 Daniel Kiss .......................................................................................................................... 11 R. A. B. Mynors .................................................................................................................. 11 Victoria López Martínez ..................................................................................................... 12 V. FONTES CONIECTURARUM TYPIS IMPRESSI ....................................................... 12 TEXTO LATINO CON EDICIÓN CRÍTICA - CARM. LXIV ............................................ 13 TRADUCCIÓN ......................................................................................................................... 24 CONCLUSIÓN .......................................................................................................................... 26 APÉNDICE BIBLIOGRÁFICO .............................................................................................. 27 ANEXOS .................................................................................................................................... 30 1. Cronología de los acontecimientos más importantes en torno al siglo I a. C. (resumen) 30 2. Manuscrito Bar ................................................................................................................ 32 3. Manuscrito Clem ............................................................................................................. 35 pág. 1 PREFACIO Este Trabajo de Fin de Grado (TFG) de la titulación en Filología Clásica de la Universidad de Sevilla consiste en la introducción, edición crítica y comentario de un texto seleccionado de los Carmina de Catulo (carm. 64. 1-51), y ha sido realizado bajo la tutela de la profesora Ana Pérez Vega. La introducción consiste en la descripción, por orden de antigüedad, de los diferentes codices que contienen el carmen LXIV, elaborada a partir de diversas fuentes1, en especial de “La historia del texto” proporcionada por Ramírez de Verger (cf. Bibliografía). En segundo lugar, presento la edición crítica, que es, a mi juicio, la parte más significativa de este TFG. Esta edición crítica está compuesta del texto, del aparato crítico y del aparato de fuentes. En ella establecemos diferencias con las ediciones realizadas por los cinco autores precedentes, los únicos textos que hemos seleccionado por razones de espacio2, es decir, las de Ramírez de Verger (2005), R. Ellis (2010), Lachmann (1861), Daniel Kiss (en progreso)3 y R. A. B. Mynors (1958)4, todas ellas recogidas en la bibliografía (p. 27). Nuestro objetivo ha sido combinar dos técnicas: (1) la técnica empleada usualmente para realizar una editio maior5, (2) pero matizando dicha técnica con las limitaciones que impone la normativa de espacio que rige los TFG de nuestra Universidad6. La presente edición parte de estos cinco autores y haciendo discusión filológica he ido contrastando sus opiniones y combinándolas de manera que la exposición y las conclusiones son finalmente las mías propias. He sumado a los modelos ya mencionados (Ramírez de Verger, Ellis, Lachmann, Kiss y R. A. B. Mynors) una síntesis de los libros más importantes. Dentro de las obras de estos cuatro autores se han citado una serie de sabios predecesores cuyas noticias bibliográficas he buscado y consultado en la medida de mis posibilidades y de las mencionadas limitaciones de espacio. 1 Combinamos por tanto las diferentes versiones de la historia del texto de nuestros autores seleccionados, Ramírez de Verger, R. Ellis, Lachmann, Daniel Kiss y R. A. B. Mynors. 2 Dado que la extensión máxima, de un Trabajo de Fin de Grado en la Universidad de Sevilla, Facultad de Filología, son 30 páginas, hemos decidido hacer una selección de autores que sea realista. 3 http://www.catullusonline.org/CatullusOnline/index.php?dir=poems&w_apparatus=1 4 El orden no es cronológico porque le hemos dado prioridad a la edición elaborada por Ramírez de Verger. 5 Cf.:https://www.academic-bible.com/en/bible-society-and-biblical-studies/current-projects/editiocritica-maior-ecm/ 6 http://filologia.us.es/wp-content/uploads/2017/07/TFG_Comi_Norm_Clas.pdf pág. 2 Para poder citar de manera comprensible los testimonios de todos los autores he debido realizar que realizar una “Comparatio siglorum”, una “tabula” con los “Sigla codicum” y una “bibliografía” con las fuentes impresas, en las que se han compilado diferentes estudios de diversos códices. Estos tres apartados sirven para explicar en el significado de cada una de las siglas empleadas en las distintas ediciones y también en la nuestra, y como cada autor ha interpretado los mismos códices con siglas iguales en algunos casos y en otros no; también, nos sirve para ver la investigación que ha seguido cada uno, puesto que hay manuscritos que no ha sido tratados por un autor y por el resto sí, o viceversa. Por último, presento mi propia edición crítica del texto latino del Carmen LXIV, vv. 1-51. Para la elaboración de la comparatio siglorum y de los sigla codicum he seguido el modelo propuesto por Ramírez de Verger. Sin embargo, para la realización del apartado tres, fontes coniecturarum typis impressi, he llevado a cabo el modelo presentado por R. A. B. Mynors en su obra (Cf. Bibliografía). Después de estos apartados sobre los códices y ediciones usados, aparece el poema 64 presentado en dos columnas. Aquí pretendo hacer una comparación entre el carmen propuesto por Ramírez de Verger y el presentado por el resto de los autores. A simple vista, la principal diferencia se observa en la ordenación de los versos 40 y 41 del texto de Ramírez de Verger, puesto que aparecen colocados en un orden invertido, diferente en comparación con los textos propuestos por los demás autores que aparecen en el orden que habían sido considerados correctos hasta la edición de Ramírez de Verger. Por otra parte, hay una peculiaridad en el verso 23b que recibe diferentes interpretaciones: 1) Lachmann y R. A. B. Mynors lo recogen de la siguiente forma “Progenies, saluete iterum...”, 2) R. Ellis, el codex Barinus (Bar) y el Clementinus (Clem) no lo incluyen; 3) por último, en el texto propuesto por Ramírez de Verger el verso aparece completo “progenies, saluete iter<um saluete, bonarum!>”. Por último, como parte importante de mi TFG, para que fuera lo más formativo posible, me propuse hacer la colación por mí misma de dos nuevos códices, nunca utilizados. Y he comprobado que esta experiencia directa de la colación de manuscritos me ha aportado un gran sentido de qué es la historia de un texto, de cómo se llega al establecimiento de este mismo. Los elegidos fueron el codex Barinus y el codex Clementinus. Sin embargo, de todo esto hablaremos más adelante. pág. 3 INTRODUCCIÓN I. Sobre el autor y su obra Catulo nació en Verona, actual Italia, 87 a. C., antes del triunfo y de la dictadura de Sila, y se cree que murió en Roma, aproximadamente en el 57 a. C., pocos años antes de que César finalizara la conquista de la Galia; en cambio muchos estudiosos aceptan las fechas 84 a. C.-54 a. C., porque en el año 57/56 a. C. acompañó al propretor Memio (o Memmio) durante un año en Bitinia e incluso llegó a mencionar una serie de acontecimientos ocurridos en el año 55 a. C, como fueron el segundo consulado de Pompeyo7, el paso del Rin y la primera travesía a Britania realizada por César 8. Catulo vivió en un periodo convulso y sangriento, entre dos dictaduras e, incluso, fue testigo de la represión que se produjo tras la conjuración de Catilina (63 a. C.), llevada a cabo tras el éxito de Pompeyo en Oriente y la ascensión del poder de César en Occidente. Perteneció a una familia noble, la gens Valeria. Hubo tres personas claves en su vida: su hermano, del que no sabemos su nombre y que murió cerca de Troya; Lesbia, pseudónimo de su amada, a la que la mayor parte de los estudiosos identifican con Clodia Púlcer (o Pulcra), la esposa de Quinto Cecilio Metelo Céler (cónsul en el 60 a. C., de donde recibió también el nombre de ‘Clodia Metelli’); y Juvencio, su efebo. Estos tres personajes influyeron mucho en la poesía de este autor. Los poemas de Catulo no están publicados en un orden cronológico, aunque hay huellas de una ordenación. Son 113 poemas de extensión muy variada: los poemas 1-60 cultivan una poesía breve de metro variado (los polímetros); la parte central del libro, 61-68, está formada por unos poemas largos, refinados, “alejandrinos” (carmina maiora); y del 69-116, encontramos poemas en dísticos elegíacos, epigramas. (Los poemas 18, 19 y 20 son espurios). Catulo, como máximo representante de los poetae novi, cultivó con gran talento el arte de la brevedad, y con un talento no menor, al mismo tiempo, los poemas largos, en los que sigue la estética helenística y calimaquea. Catulo emplea principios de composición helenística, pero al mismo tiempo entra en el propio objeto con un sentimiento personal y con el pathos típicamente romano. (cf. Von Albrecht, Historia de la literatura romana, vol. I, pág. 331). 7 Catulo 113. 8 Catulo 11 y 29. pág. 4 Un lugar de honor ocupa en su obra el carmen LXIV, un epilion, o “épica en miniatura”, que está formado por un prólogo (vv. 1-30), la fiesta de los hombres (vv. 31-277), la fiesta de los dioses (vv. 278-383) y un epílogo (vv. 384-408). Cada una de estas partes contiene una inserción que contrasta con lo que la rodea: la descripción del tapiz sobre el lecho nupcial (vv. 50-264) y el canto de las Parcas (vv. 323-381)9. II. Sobre el texto El primer texto de Catulo, perteneciente a Jacques de Thou (1553 -1617), apareció en el siglo IX en el códice Parisinus latinus 8071, también llamado codex Thuaneus (T). Después del 1300 circuló por Verona un manuscrito, actualmente perdido, que contenía 113 poemas de Catulo y recibió el nombre de Veronensis (V). Tratándose así de la fuente más antigua del texto completo de Catulo. Este codex, según Ramírez de Verger10, pudo haber sido traído del Norte, como asegura el epigrama de Benvenuto Campesani (m. 1323) que aparece al comienzo de los códices Sangermanensis y Romanus. Así mismo, del codex Veronensis surgieron tres códices en el siglo XIV que fueron copiados directamente de éste o de una copia llamada X, también perdida actualmente. Por orden de antigüedad entre estas tres copias, el primer lugar lo ocupa el codex Oxoniensis Bodleianus Canonicianus Class. lat. 30 conocido como O, que fue copiado en Italia antes del año 1375, y fue usado en 1867 por R. Ellis11 en su primera edición publicada. En segundo lugar, nos encontramos con el Parisinus latinus 14137, conocido más tarde como G, escrito en Verona por Antonio de Legnano. Este códice G mantiene mucha relación con el codex Vaticanus Ottobonianus lat. 1829 o codex Romanus o códice R, descubierto por W. G. Hale en la Biblioteca Vaticana en 1896, que, en el año 1375, en Florencia, fue nuevamente copiado por Coluccio Salutati (1331-1406). Por tanto, el codex Romanus, también, procede de la copia perdida (X), del codex Veronensis. Siendo esto así, este códice sería la última copia, en orden de antigüedad, hecha de V. Los manuscritos que aparecen posteriormente dependen en cierto modo de O, G y R. En el siglo XV una gran cantidad de manuscritos fueron clasificados en ocho grupos, citados con letras griegas a partir de la edición de Mynors: α (para los manuscritos publicados antes del año 1412), β (para los anteriores al año 1424), γ (para los anteriores al año 1452), δ (para los anteriores al año 1450), ε (para los copiados sobre el año 1450), ζ (para los copiados entre 1460 9 Cf. Von Albrecht, Historia de la literatura romana, vol. I, pág. 333. 10 Antonio Ramírez de Verger & Pérez Vega, C. Valerii Catulli Carmina – Catulo, Poemas (Huelva). 11 Ellis, Robinson (1867), Catulli Veronensis Liber (Oxonii). pág. 5 y 1463), η (para los copiados entre los años 1460 y 1479) y θ (para los copiados entre los años 1467 y 1470). A principios del siglo XV destacan, por un lado, el codex Marcianus XII 80 (M), perteneciente a la Biblioteca de San Marcos de Venecia y colacionado, en 1888, por Schulze12. En 1893, C. Nigra publicó una copia completa de este mismo. Por otro lado, el codex Datanus Diez. B Sanenensis 137 (D) del año 1463 de la Biblioteca de Berlín, fue colacionado por K. Lachmann para su edición berlinesa de 182913. En cuanto a las primeras ediciones, podemos señalar en el año 1472 se imprimió por primera vez la editio princeps de Catulo en Venecia por Vindelinus de Spira (Wendelin von Speyer)14, aunque el volumen también contenía autores como Tibulo, Propercio y las Silvas de Estacio. Un año después, la editio Parmensis fue publicada por Franciscus Puteolanus, quien también revisó la edición anterior. La edición de Milán de 1475 es una copia de la editio princeps15. La editio Vicentina de 1481 la realizó Joannes Calphurnius. El primer comentario completo de Catulo fue publicado por Antonius Parthenius (1456-1506) en 148516. Hieronymus Avantius fue el autor de la primera editio Aldina de 150217, de la segunda de 151518 y de la editio Trincavelliana de 1535. Marcus Antonius Muretus hizo un comentario en 1554 a Catulo en Venecia19, basando su texto en la segunda edición Aldina y, como consecuencia de este comentario obtuvo una mejor en la comprensión de la métrica y la construcción literaria catuliana. Las notas textuales de Achilles Statius de 156620 influyeron en la edición de Josephus Justus Scaliger de 157721. Las colaciones de manuscritos fueron anotadas en una copia de la 12 Schulze, Karl Paul (1888), a review of B. Schmidt (1887) in Wochenschrift für Klassische Philologie 5, 715-720. 13 Lachmann, Karl = Lachmannus, Carolus (1793-1851) (1829), Q. Catulli Veronensis Liber ex recensione Caroli Lachmanni (Berolini). 14 Ed. 1472 (1472), [Catulli, Tibulli, Propertii carmina et Statii Siluae (Venetiis)]. – Catullus’ editio princeps. 15 Ed. Mediol. (1475), Catulli, Tibulli, Propertii, et liber Siluarum Statii Papinii [Mediolani]. 16 Parthenius, Antonius (1485). Antonii Parthenii Lacisii Veronensis in Catullum commentationes (Brixiae). 17 Ald. (1502), Hieronymus Avantius and Aldus Manutius edd., Catullus. Tibullus. Propertius. (Venetiis). 18 Ald. (1515), Hieronymus Avantius et Aldus Manutius edd., Catullus. Tibullus. Propertius. (Venetiis). 19 Muretus, Marcus Antonius (1554), Catullus. Et in eum commentarius M. Antonii Mureti (Venetiis). 20 Statius, Achilles (1566), Catullus cum commentario Achillis Statii Lusitani (Venetiis). 21 Scaliger, Iosephus (1577), Castigationes in Catullum, Tibullum, Propertium (Lutetiae). pág. 6 edición Plantiniana de 1569. El texto de Scaliger o Scaligero se convirtió en el textus receptus de Catulo durante mucho tiempo22. En 1684 destaca la edición londinense de Isaac Vossius23. Al año siguiente, se publicó la editio Delphini de Catulo24. La edición de K. Lachmann de 182925 se basó en dos manuscritos, el Berolinensis Diez. B. Santenensis 36 (ca. 1450-1460) y el Berolinensis Datanus B. Santenensis 37 (D, a. 1463). I. Sillig colacionó el codex Dresdensis 133 (ante a. 1479) en su edición de 182326 y anunció en 1830 el descubrimiento del Sangermanensis (G) del año 1375, aunque no destacó hasta el año 1862, cuando L. Schwabe publicó sus Quaestiones Catullianae27, a las que siguieron sus ediciones de Giessen en 1866 con las lecciones de G28, y de Berlín de 188629 con las lecciones de O, G y T. En el panorama editorial de la obra catuliana destacan las ediciones de Moritz Haupt de 185330, derivada de sus Quaestiones Catullianae (1837) y sus Observationes criticae (1841), de A. Rossbach (Leipzig, 1863) y L. Müller (Leipzig, Teubner, 1870)31. En 1867 publicó Robinson Ellis su primera edición de Catulo32, centrándose en el Oxoniensis; la segunda salió en 187833. Durante estos años estuvo trabajando en su comentario de Catulo, con amplia referencia a pasajes paralelos latinos y griegos, y un comentario cuya primera edición apareció en 187634 y la segunda en 188935. También en 1876 salió la edición de Emil Baehrens36, cuyo texto se basó fundamentalmente en los manuscritos G y O. A esta edición le siguió un excelente 22 Cf. Ramírez de Verger. C. Valerii Catulli Carmina – Catulo, Poemas, pag. 21. 23 Vossius, Isaac (1684), Cajus Valerius Catullus Et in eum Isaaci Vossii Observationes (Londini). 24 Silvius, Philippus (1685), C. Valerii Catulli opera interpretatione et notis illustravit Philippus Silvius T.E.C.P. jussu Christianissimi Regis, in usum serenissimi Delphini (Parisiis). 25 Lachmannus, Carolus (1793-1851) (1829), Q. Catulli Veronensis Liber ex recensione Caroli Lachmanni (Berolini). 26 Sillig, Carl Julius (1823), C. Valerii Catulli Carmina (Gottingae). 27 Schwabius, Ludovicus (1862), Quaestionum Catullianarum Liber I (Gissae). 28 Schwabe, Ludwig (1866), Catulli Veronensis Liber (Gissae). 29 Schwabe, Ludwig (1886), Catulli Veronensis Liber ad optimos codices denuo collatos (Berolini). 30 Haupt, Moriz (1853), Catullus Tibullus Propertius (Lipsiae). 31 Müller, Lucianus (1870), Catulli Tibulli Propertii carmina, accedunt Laeuii Calui Cinnae aliorum reliquiae et Priapea (Lipsiae). 32 Ellis, Robinson (1867), Catulli Veronensis Liber (Oxonii). 33 Ellis, Robinson (1878), Catulli Veronensis Liber, ed. 2 (Oxonii). 34 Ellis, Robinson (1876), A Commentary on Catullus (Oxford). 35 Ellis, Robinson (1889), A Commentary on Catullus, ed. 2 (Oxford). 36 Baehrens, Aemilius (1876), Catulli Veronensis Liber, Volumen I (Lipsiae). pág. 13 TEXTO LATINO CON EDICIÓN CRÍTICA - CARM. LXIV Ramírez de Verger R. Ellis, Lachmanni, R. A. B. Mynorsy códices Bar. y Clem. Peliaco quondam prognatae uertice pinus dicuntur liquidas Neptuni nasse per undas Phasidos ad fluctus et fines Aeetaeos, cum lecti iuuenes, Argiuae robora pubis, auratam optantes Colchis auertere pellem 5 ausi sunt uada salsa cita decurrere puppi, caerula uerrentes abiegnis aequora palmis. diua quibus retinens in summis urbibus arces ipsa leui fecit uolitantem flamine currum, pinea coniungens inflexae texta carinae. 10 ipsa rudem cursus prora imbuit Amphitriten. quae simul ac rostro uentosum proscidit aequor tortaque remigio spumis incanuit unda, emersere feri candenti e gurgite uultus aequoreae monstrum Nereides admirantes. 15 illa, atque <haud> alia, uiderunt luce marinas mortales oculis nudato corpore Nymphas nutricum tenus exstantes e gurgite cano. tum Thetidis Peleus incensus fertur amore, tum Thetis humanos non despexit hymenaeos, 20 tum Thetidi pater ipse iugandum Pelea sensit. o nimis optato saeclorum tempore nati heroes, saluete, deum genus! o bona matrum progenies, saluete iter<um saluete, bonarum!> 23b uos ego saepe, meo uos carmine compellabo. teque adeo eximie taedis felicibus aucte, 25 Thessaliae columen Peleu, cui Iuppiter ipse, ipse suos diuum genitor concessit amores. tene Thetis tenuit pulcerrima Nereine? tene suam Tethys concessit ducere neptem, Oceanusque, mari totum qui amplectitur orbem? 30 quis simul optatae finito tempore luces Peliaco quondam prognatae uertice pinus dicuntur liquidas Neptuni nasse per undas Phasidos ad fluctus et fines Aeetaeos, cum lecti iuuenes, Argiuae robora pubis, auratam optantes Colchis auertere pellem 5 ausi sunt uada salsa cita decurrere puppi, caerula uerrentes abiegnis aequora palmis. diua quibus retinens in summis urbibus arces ipsa leui fecit uolitantem flamine currum, pinea coniungens inflexae texta carinae. 10 ipsa rudem cursus prora imbuit Amphitriten. quae simul ac rostro uentosum proscidit aequor tortaque remigio spumis incanuit unda, emersere feri candenti e gurgite uultus aequoreae monstrum Nereides admirantes. 15 illa, atque <haud> alia, uiderunt luce marinas mortales oculis nudato corpore Nymphas nutricum tenus exstantes e gurgite cano. tum Thetidis Peleus incensus fertur amore, tum Thetis humanos non despexit hymenaeos, 20 tum Thetidi pater ipse iugandum Pelea sensit. o nimis optato saeclorum tempore nati heroes, saluete, deum genus! o bona matrum uos ego saepe, meo uos carmine compellabo. teque adeo eximie taedis felicibus aucte, 25 Thessaliae columen Peleu, cui Iuppiter ipse, ipse suos diuum genitor concessit amores. tene Thetis tenuit pulcerrima Nereine? tene suam Tethys concessit ducere neptem, Oceanusque, mari totum qui amplectitur orbem? 30 quis simul optatae finito tempore luces aduenere, domum conuentu tota frequentat pág. 14 aduenere, domum conuentu tota frequentat Thessalia, oppletur laetanti regia coetu: dona ferunt prae se, declarant gaudia uultu. deseritur Cieros, linquunt Pthiotica Tempe 35 Crannonisque domos ac moenia Larisaea, Pharsalum coeunt, Pharsalia tecta frequentant. rura colit nemo, mollescunt colla iuuencis, non humilis curuis purgatur uinea rastris, non falx attenuat frondatorum arboris umbram, 41 non glebam prono conuellit uomere taurus, 40 squalida desertis rubigo infertur aratris. ipsius at sedes, quacumque opulenta recessit regia, fulgenti splendent auro atque argento. candet ebur soliis, collucent pocula mensae, 45 tota domus gaudet regali splendida gaza. puluinar uero diuae geniale locatur sedibus in mediis, Indo quod dente politum tincta tegit roseo conchyli purpura fuco. haec uestis priscis hominum uariata figuris 50 heroum mira uirtutes indicat arte. Thessalia, oppletur laetanti regia coetu: dona ferunt prae se, declarant gaudia uultu. deseritur Cieros, linquunt Pthiotica Tempe 35 Crannonisque domos ac moenia Larisaea, Pharsalum coeunt, Pharsalia tecta frequentant. rura colit nemo, mollescunt colla iuuencis, non humilis curuis purgatur uinea rastris, non glebam prono conuellit uomere taurus, 40 non falx attenuat frondatorum arboris umbram, 41 squalida desertis rubigo infertur aratris. ipsius at sedes, quacumque opulenta recessit regia, fulgenti splendent auro atque argento. candet ebur soliis, collucent pocula mensae, 45 tota domus gaudet regali splendida gaza. puluinar uero diuae geniale locatur sedibus in mediis, Indo quod dente politum tincta tegit roseo conchyli purpura fuco. haec uestis priscis hominum uariata figuris 50 heroum mira uirtutes indicat arte. pág. 15 Rotulus ∙ Argonautia ABGHLLa1 Ven Argonautika corr. D, Argonautia Clem. ∙ 1 ∙ Peliaco Marius Victorinus, codd. ante a. 1412: pelliaco V, Clem // Marius Victorinus p. 2581 pelliaco DL. condam Laurentinus// peliaco La1 c Marius Victorinus 2581 P. Heliaco d : pelliaco ACDGLLa2 Oah. Elliato H condam La2 // Peliaco Aphthonius GL 6.125, MS. 8 a. 1412 : pelliaco OGR ∙ Prognatae codd. plerique] prognate O, Clem, Bar ∙ pinus codd. plerique] pin9 (id est, ‘pinus’) Bar ∙ 2 ∙ Neptuni codd. plerique] Neptûni G : Neptunni D : Neptum La1 : Neptunum H : Neptūni R2mG2 : neptumni rmg ∙ per codd. plerique] ք Clem (id est, ‘per’) ∙ 3 ∙ phasidos G2m1R2, rmg] fasidicos O : fascidicos GR, X : phasydos V : fasidos D : phasidicos ABHahP, Clem : fascidicos BGLa2 ∙ fines codd. plerique] fineis Ald. 1502 : finis Scaliger 1577a · Aeetaeos ed. Aldina a. 1502] oeticos GR Clem, L, ACGHV Ven. H, X : aeetheios Politianus Parthenius : Aeeteos Haupt : eetheios Bar : oeteos D, cdP, MS. 78 a.1423 : ceticos La1La2, O (qui in marg. habet al. tetidicos) : oeticos an : ceticos B uix dignoscitur : ericteos a : aeetheios Parthenii ed. 1486 addito ‘ad fines regni ‘Aetae. Aetae colchorum regis’, aeetaeos Ald. I. : oeteios manus prima in MS. 78 paulo post a. 1422 scribens : oetheios ed. 1472 : oëtaeos MS. 122 a. 1460 : oeteos Puccius 1502b, manus s.XVI in Ald. 1502 Bibl. Vaticanae (Ald. III 20) : Aeetios dub. Baehrens 1885 ∙ 4 ∙ Cum] Quum Bar : quom ed. 1472 : quum Scaliger 1577a ∙ Lecti codd. plerique] Leti BLa1Va : lęti h, Bar : laeti MSS. Regius alter, Gudianus, MS. Nescioquis Stati, ed. 1472 : laesi male editioni Venetae atrribuit nescio quis ∙ argiuae] argone a, argiuę Bar, Clem ∙ pubis R2Es2, ed. Veneta a. 1472 et ad ed. Pr, MS. Montensis, ed. 1472 ] puppis GR, Clem, ABDGHLLa1La2VhP, X : pupis COes ∙ 5 ∙ auratam codd. plerique] auratum Phillippensis ∙ optantes codd. plerique] optantem G, corr. G1 ∙ Colchis codd. plerique] cholchis Da, et superscripto insula est O ∙ auertere codd. plerique] auertice marg. : auertere P ∙ 6 ∙ uada codd. plerique] uada O1 expunctum · salsa codd. plerique] salsa O2 supra lineam additum : falsa a ∙ decurrere codd. plerique] decurere OH ∙ puppi codd. plerique] pulsi H : pupi O ∙ 7 ∙ caerula codd. plerique] cęrula Clem, Bar ∙ uerrentes R2D mG2, Clem] uerentes V, G s.l.add R, La1Oa Ric. 2242 // verentes V corr. rmg : uertententes V : uertentes (es H) HbP ed.. Pr., Bar. // uertentes damn. Avancius 1495 4r ∙ abiegnis codd. plerique] abigenis AL m. pr. : abregnis G,corr. G1 ∙ aequora codd. plerique] ęquora Clem, equora Bar.∙ palmis codd. plerique] remis ac∙ 8 ∙ diua codd. plerique] diue V, diuia Clem. ∙ arces codd. plerique] arces etiam Clem ∙ pág. 16 9 ∙ ipsa codd. plerique] ipā (ipsa) itiam Clem ∙ leui fecit ORG, Bar] sui facie 'liber meus membranaceus emendatissime scriptus' teste Vossio 1684 : leui inflexit MS. Vossii nescio quis teste nescio quo ∙ fecit codd. plerique] facie H, facit Clem. ∙ uolitantem codd. plerique] uolụtãtē O ∙ currum codd. plerique] cursum Van Staveren 1734 ∙ 10 ∙ Pinea codd. plerique] pinee D : pine a : linea MS. 120 s. XVI, 'in margine codicis, qui apud me est, adnotatum inueni' ita probans Titius 1583 31, Fea 1811 xi ∙ coniungens codd. plerique] conuingens Clem, coniūgens Bar ∙ inflexae codd. plerique] inflexit pr L., AHCL m. pr., inflexa La1, inflexe Clem, Bar ∙ texta HohPc, Clem, Bar] testa cett., DL, GR, X : tecta falso Marcilio 1604 11 attributum, qui id in Ov. Met. 14.531 coniecit ∙ carinae codd. plerique] carinę Clem, Bar. ∙ 11 ∙ ipsa Heyworth 1998, dub. Baerhrens 1876] illa V, edd., Clem, Bar ∙ rudem codd. plerique] leuem Can. 33 : rudi Fleischer : rudens Massimi 1957 265 ∙ cursus Heyworth 1998 106] cursu V Clem2, edd., Bar : curru Clem1 ∙ prora Postgate 1888, Richmond, def. Heyworth 1998] proram O2, Baehrens, Quinn : primam GR, Spengel Clem : post eam O : prima D, Politianus, Zicàri 1978 coll. PROP. III 15, 5-6, prob. Thomson, Bar// prima DahP, β : priman ABCGHLLa1La2Vp  eā marg. proram O : primam frustra tuetur Spengelius in Seeb. Nou. Chron. Paed. 1828, F. IV. p. 104 : rudi primam Statius // primam L // primam X : prima MS. 78 a. 1423, def. Menozzi 1907 81, Ov. Am. 2.11.1-2 collaudans : primam GR : prora Postgate 1886 436 et 1888 246, male Ellisio attribuit Cornish 1913 (uide Ellisium 1889) : primum Thomas 1890 ∙ imbuit codd. plerique] rudiit D Ric. 606 // impulit Titius ∙ Amphitriten corr. edd.] amphitritem BCGHcaR marg. L, Clem, Bar, R2, X (al. amphitrionem R) : aphitrite O, Quinn // aphitritem O (-te O corr.) : amphitricem La1R : amphitrionem ACLLa2, R2bis : Amphitrite Ellis 1867 'olim', iterum coniecit et ipse damnauit Heyworth 1998 106 ∙ proram imbuit Amphitrite Ellis 1867 'olim' // illa rudi cursu primam imbuit Amphitriten Statius 1566 · 12 ∙ quae codd. plerique] quę Clem, Bar ∙ ac O, Clem, Bar ∙ rostro codd. plerique] rostro om. a ∙ proscidit RmG2, Clem, Bar] procidit OG : prosidit Va // procidit V: corr. Rmg ∙ aequor codd. plerique] ęquor Clem, Bar ∙ 13 ∙ tortaque ed. Trincavelliana circa a. 1535// ed. Trinc, Sil. Ital. VII// MS. Regius alter, Avancius 1535, MS 120 s. XVI, 'excerpta Minturni' teste Lachmanno 1829] totaque V, OGR (cfr. Sil. Ital. 7.412) // totaque V (corr. Auantius3) : totaqƷ Clem, Bar, DL : motaque Baehrens 1874 48 ∙ incanuit ed. Aldina a. 1502 // Itali, fortasse recte] incanduit V, Pighi, O, Clem, Bar, GR ∙ pág. 17 14 ∙ feri V, prob. Quinn, Puelma, Lee, Clem, Bar, OGR, def. Arkins 1994 221] freti Schrader 1776, edd. Plerique // Schrader ante 1784 22v et 31r et 69r, at male Lenzio attribuit Mitscherlichius 1786 14 : feris Lenz 1787 : feros Nodell 1814 : fero male ut uid. Schradero attribuit Lachmann 1829 : fere Peiper 1875 34 : foras Pleitner 1876 42 : feri V ∙ candenti OGR, Clem, Bar] canenti MS 120 s. XVI, Schrader ante 1784 22v : canentis male Schradero attribuit Baehrens 1876 ∙ e codd. plerique] om. H et Bar ∙ gurgite codd. plerique] egurgite OGR ∙ uultus OGR, Clem, Bar] fultae Lenz 1787 : ponti Koch 1864 317, iterum coni. Trappes-Lomax 2007 171-2 ∙ emersere freti candentes gurgite uultus Eldick 1785 · emersere fero candentis gurgite uultus Baehrens 1874 49. 15 ∙ aequoreae codd. plerique] equore mōstrum marg. al’. mōnstruorum O // ęquoreę Clem, Bar // aequorei (post freti) male Lenzio attribuit Mitscherlichius 1786 14, male ut uid. Schradero attribuit nescio quis : aequoreae <et> Heynius (i.e. Chr. G. Heyne ut uid.) teste Mitscherlichio 1786 14, iterum coni. Tucker 1910 9 ∙ Nereides codd. plerique] neriides DL : nereydes Ga : neredis P (sic) : nereidis H: uereides O (corr. O1) ∙ admirantes codd. plerique] āmirantes O : amirantes D : admirantem H ∙ Nereides monstrum feri uultus admirantes Froehlich 1849 252 · 16 ∙ atque haud Bergk apud Rossbach, edd. plerique : atque GR : haudque alia Sabellicus, cf. Gaisser 49 : om. O : haud ante alia Goold : alii alia, cf. Ruiz Sánchez II 120 // illa atque alia ABCDGHLLa1La2VhPd : illa atqƷ alia Clem : illas atque alia Dresdensis ac : illaque atque alia Ric. 2242, corr. D, b Muretus Scaliger : illaqƷ atqƷ alia Bar : illa atque haud alia Bergkius, cf. Apol. Rhod. I. 547 : illaque haud alia Auancius Bern. Pisianus in marg. ed. Vic. 1481 : illaque haudque alia Ant. Sabellicus, Passerat. Voss. Mitscherlich. Doer. Sill. Orelli : illac atque alia Statius : illac hautque alia Schwabius : illa si qua alia Lachmannus : atque illic alma L. Muellerus : atque illa videre beata Behrensius // illa atque <haud> (<haut> scr. Ellis 1876) alia Bergk 1854, at iam MSS. recentiores teste Helm 1963 (illa haudque Sabellicus 149093 10v, illaque haud male Sabellico attribuit Avancius 1495 4r et Puccius 1502b 1502m 1502v, scr. Puccius 1502vi, illaque haut scr. Ellis 1876, illaque haudque male Sabellico attribuit Sillig 1823, illaque hautque Vossius 1684) : illa alia O : illa atque alia GR : illaque atque MS. 4 a. 1463, MSS. Regius alter, Puteanus, ed. 1472 : illas atque alia MS. 15 ante a. 1479 : illac atque alia Statius 1566, iterum coni. Oksala 1965 67 : illa si qua alia (alias Pleitner 1876 42) dub. Lachmann 1829 : illa, antiqua illa Froehlich 1849 252 : illac hautque alia Schwabe 1866, haudque scribens iterum coni. ut uid. Simpson 1886 : atque illic alma L. Mueller 1870 xxviii : illac (quaque alia?) Munro 1878 145, at illoc (quoque alia?) ei attribuit Dolç 1963 : illac aequalis A. Palmer 1879 341 : illa felici Riese 1884 : illac atque illac Novák 1886 338 : illa, nulla alia B. Schmidt 1887 : illa (quaque alia?) Postgate 1888 246 : illac ignaris Housman 1889 viii : illa haud multa alia Owen 1890 312 : illa namqua alma Morgenstern 1894 xix : illi tranquilla Richards 1895 306 : illa, alia atque alia Vablen 1896, se coniecisse testatus est pág. 18 Schulze 1909 274: illa ut non alia Helm iam ap. Ellis 1904 : illa, ante haut alia, Friedrich 1908 : illa quanam alia Postgate et E. Harrison teste Cornish 1913 : illa quaque alia, at et male Postgateio attrib. Cornish 1913 : illa ac uix alia dub. Zenger 1913 225 : illa (ecquanam alia?) Merrill 1916 127 : <hac,> illa atque alia Lafaye 1922 66 et 1922a : <atque> illa atque alia Lenchantin de Gubernatis 1928 : illa ac non alia Castiglioni : illa, haud ante alia Goold 1973 // atque X, om. O ∙ uiderunt D, codd. circa a. 1460, abcd, Clem // uiderunt MS. 31 a. 1457, MSS. 46 et 122 a. 1460] uidere ABCDGHLLa1La2VO, Bar, R : vice a // uidere e dub. Peiper 1875 34, V (corr. ζη) ∙ atque illa uidere <beata> luce marinas Baehrens 1874 49 // atque illa uidere <bona sub> luce marinas dub. Baehrens 1885 // illa alia uidere <neque ulla> luce marinas Owen 1893 // ibant, ac liquida uidere in luce marinas Tucker 1910 9-10. 17 ∙ oculis ACDGHLLa1OVahPd Rossbachius Schwab. Behr, Clem : oculisׅ B : oculi b uulgo et lachm. Cf. Prfomis uerba apud Sen. Suas. I. 15. Uu. 20,21 I. 66, Bar, MS. Pal. 1652, suo Marte coni. Della Corte 1977 ∙ mutato h, Clem : nudato Bar ∙ nimphas La1VO : nymphas G, Clem, Bar : nīphas O ∙ 18 ∙ nutricum codd. plerique] humblicum a : iam crucum P et Cuiacianus : umblicum manus prima in MS. 75 paulo post a. 1459 scribens, ‘antiquus codex meus’ teste Avancio 1495 4r, ‘in quibusdam exemplaribus scriptum' inuenit Vossius 1684 in comm., Fea 1811 xi : iam crurum MS. 52 a. 1467 : uentriculum Froehlich 1849 252 : matricum Peiper 1875 34 ∙ exstantes codd. plerique] extantes G, Clem, Bar : extantis Scaliger 1577a ∙ e om. BHC ∙ egurgite O ∙ cano codd. plerique] cauo Ba, Herrmann 1957 ∙ 19 ∙ tum GR, X, Clem, Bar] cum OV ∙ thetidis Clem, Bar] tethidis La1, thethidis VO ∙ 20 ∙ quum Bar : tum MD, m : cum ABCDGHLLa1La2Ovad, Rm1, Clem, V : qum h ∙ tethis V : Thetis Clem, Bar ∙ despexit codd. plerique] dexpexit Clem ∙ hymeneos codd. plerique] hymenęos Clem, Bar : himeneos O ∙ 21 ∙ tum codd. ante a. 1424, Politianus, ed. Aldina 1502] cum ABCDGHLLa1La2Ovad, R, Clem, V : qum h : quum Bar ∙ thetidi codd. plerique] tethidi V : thetidi Clem ∙ ipse codd. plerique] i𝑝𝑝e Clem ∙ iugandum codd. plerique] uigandum Clem ∙ pellea aAP] pęlea Bar ∙ sensit OGR, V, Clem, Bar] sanxit Pontanus, Itali; receperunt Muret. Voss. Heins. Rossb. Cessit Behrensius// 'in duobus uetustis exemplaribus scriptum' inuenit Vossius 1684 in comm., at coni. Pontanus teste Statio 1566, Puccius 1502b 1502p 1502v 1502vi : cessit Baehrens 1876 : suasit A. Palmer 1879 341 ∙ 22 ∙ onimis Clem, Bar] omnis Hh : o𝑚𝑚is (omnis) P ∙ optato codd. plerique] optati V, ominis Phillippensis ∙ saeclorum codd. plerique] seculorum DGHO Phillippensis, R, corr R2, V : saedorum B : sęcloręū Clem2 : seclorum r ∙ o magis optando Maehly 1871 350. pág. 19 23 ∙ Gens Scholia Veronensia ad VERG. Aen. V 80: Catullus: saluete deum gens o bona matrum progenies saluete iter ..., scr. Madvig 1839, def. Madvig 1871, Munro 1878 147-8: genus OGR ∙ matrum scholia Vergiliana: mater V (al. matre Rmg) ∙ hereos Phillippensis B : nec eos Can. 33 : eroes D m. pr. ∙ saluere Phillippensis Can.33 teste Ellis 1867∙ deum codd. plerique] dum D ric. 606 ∙ genus V] gens Scholia Veronensia, Madvig ad CIC. De fin. V 23, 5 et interpr. Vergilii Veronensis ad Aen. 5, 80. ∙ matrum Scholia Veronensia in Verg. Aen. 5.80, G2 : mater OGR, V, Clem, Bar : matrum G : matre La2ac : al. matre R2m1G2 : Marte Baehrens 1874 50 : macte Peiper 1875 35 // matrum interpr. Verg.: matre Laurentianus, mater DL ∙ tuum genus, o bona mater 'C. Badham, in translatione Anglica Theodori Martin' teste Ellis 1867. 23b ∙ om. V : ex scholiis huc revocavit Orioli ∙ iter]um saluete bonarum add. Peerlkamp, cf. Ciris 195-8 : om. codd. : iterum mihi terrenarum Maehly, Pighi : iterum suppl. Sillig ex VERG. Aen. V 80 : iterum uos o bona patrum Bettini : iterum mihi formosarum Lee // uersum om. OGR, ut spurium del. Herrmann 1957 viii et 1957a 675 : progenies saluete iter Scholia Veronensia in Verg. Aen. 5.80 | iter<um, saluete deum gens> suppl. Orelli 1822 : iter<um! uos compellabo> Madvig 1839, 1843 et 1871 : iter<um, saluete heroes> Froehlich 1840 71 : iter<um saluete, bonarum> Peerlkamp 1843, iterum suppl. A. Palmer 1879 343 : iter<um adspirate canenti> Rossbach 1854 : iter<umque iterumque, bonarum> Munro teste Postgate 1893a, Ellisio attribuit nescio quis : iter<um placidique fauete> L. Mueller 1870 : iter<um mihi terrenarum> aut iter<um, uos semper amabo> Maehly 1871 349-50 : iter<umque iterumque uocanti> dub. Baehrens 1876, iterum suppl. ut uid. Agar 1925 281 : iter<um, saluete precanti> Wilamowitz 1876 : iter<um> saluete beati Cumpfe 1882 : iter<um; uos usque colendos> Heyse (†1884) 1889 : etiam <uos, diuinarum> Hermes 1889 11 : iter<umque iterumque uocati> Friedrich 1908 : iter<um, suboles bona patrum> aut potius iter<um, gens o bona patrum> Tucker 1910 4 : iter<um saluete perennes> Helm 1963 : iter<um uos o bona patrum> Bettini 1978 : iter<um mihi formosarum> Lee 1990 ∙ progenies, saluete, <animumque aduertite, quando> Gigli 1880 24 // iter uocabulum integrum esse censuit et sesquialterum uersum excidisse censuit Menozzi 1907 81-2. 24 ∙ saepe codd. plerique] sępe Clem, Bar ∙ meo V, Clem, Bar] mero Palmer, prob. Goold : memor Traill 1992 // post carmine Bergius ∙ compellabo Clem, Bar] conpellabo DOa : cōppellabo P ∙ saepe meo post Bergk 1854 (postea falso Bergkio attribuit nescio quis, cfr. ad 11.23) // saepe mero, uos A. Palmer 1879 343 // saepe memor, uos Traill 1992 // saepe melo, uos Butterfield 2011 543 et 2011a // saepe meli, uos Butterfield 2011a // saepe alio, uos Heyworth 2011. pág. 20 25 ∙ teque codd. plerique] teqƷ Clem, Bar ∙ eximie codd. plerique] eximię Bar : examiae ed. 1472 ∙ taedis 53 codd. plerique] tedis O : thetis BCDGHRLa1La2b, R, Clem, X : tethis AV : tethys L, ed. 1472 : thethidis ach : thedis d m. pr. Ui superscriptum est postea ti. : thetidis Bar : tethydis Puteolanus 1473, damn. Avancius 1495 4r ∙ aucte codd. plerique] auctę Bar ∙ 26 ∙ Thessaliae codd. plerique] thesalie COLa1V, G (thessG2) : Emathiae Statius 1566, etiam in lemmate : thessalię Clem, Bar ∙ columen codd. plerique] quoi Scaliger 1577a ∙ Peleu codd. plerique] pelleu C, Bar : pelea Clem ∙ cui codd. plerique] cum D : quum Bar ∙ Iuppiter Clem, Bar] Iupiter COah ∙ ipse codd. plerique] i𝑝𝑝e (ipse) Clem ∙ 27 ∙ ipse codd. plerique] i𝑝𝑝e (ipse) Clem ∙ concessit codd. plerique] contempsit h ∙ 28 ∙ thetis codd. plerique] thetys Bar ∙ pulcerrima codd. plerique] pulcherrima Clem, Bar : pulcerima O ∙ nereine Hauptius] neptunine c, Bar : neptunnine corr. D. Ric. 2242 Pontanus in Pompis II. 21, ed. Pr. : neptunne D m. pr. : neptumne a : Neptune Hh : neptine BLa1La2V : nectine al. Neptine G : nectine ACLO, Clem : nectumine Dresdensis : neptumie d // Nereine Haupt 1837 73 (at Mureto ascripsit Rossbach 1860 xv, falso ut monstrat Fritze 1862; Muretus 1554 91r tantummodo Neptuninas Nereinasque easdem esse asseuerauit), edd. : nectine ORG, V : al' neptine R2m1G2 : al' neutūne R2bis et m2: neptunine MSS. 83 a. 1465, 11 a. 1466, 105 a. 1465-70 ca., Lond. Add. 11674 ut uid., Parthenius 1485, ita et Turnebus 1565 277r : Neptunina falso Turnebo attribuit nescio quis : <te> Nerine Owen 1893 : Nerinarum Sam. Allen teste Ellis 1904 : Nerinaon Trappes-Lomax 2007 174 // nectine V (al. neptine al. neutumne R, al. neptine mg) ∙ 29 ∙ suum Ramler 1793, sine dubio typothetae errore ('Tethys der Enkelinn Bette gewähret' in uersione Theutisca) ∙ tethys codd. ante a. 1453 (γ) : tethis V (R. Ellis) : tetis D : thetis ABCGHLa1La2OdP, (suam Thetis) Clem // thetis V (Mynors) : thetim a : thethys Bar // tethys MS. 73 post a. 1450, MS. 3 a. 1455 ca. : thetis OGR : tetis MS. 40 a. 1453 ∙ concessit codd. plerique] concepsit D ∙ ducere codd. plerique] ducȇ Clem ∙ neptem codd. plerique] neptis h pro Tethys ∙ 30 ∙ oceanusque ABGLa1La2Oa, R // om. Es1 // oceanusquƷ Clem ∙ mari codd. plerique] pater Ald. 1502 ∙ qui codd. plerique] q Clem ∙ 53 manus prima in MS. 44 a. 1474 iam exarato, Sabellicus 1490-93 10v, unde patet hanc coniecturam Veronae natam aut saltem peruulgatam esse. pág. 21 31 ∙ Quae edd. R. Ellis, Lachman, Daniel Kiss] quis ed. Ramírez de Verger : que OGR, Clem, Bar : qui additum in marg. nescio cuius exemplaris editionis Mediolanensis a. 1475 aut editionis Venetae a. 1487 : quoi aut queis L. Mueller 1870 xxix (quis L. Mueller teste Goold 1983) : cui Owen 1893 ∙ optatae D, abcdP] optato V (Mynors) // optato ABCDGHLLa1OVh, R, Clem : optate MS. 46 a. 1460 (ζ), manus prima in codice MS. 122 a. 1460 scribens, Bar : optata D m. pr. Si fides Schwabio ∙ finito codd. plerique] finite O : finitae edd. R. Ellis ∙ qui ... lucis Puccius 1502b 1502v 1502vi, Latini (†1593)54 1677. 32 ∙ aduenere codd. circa a. 1460 (ζη) // abcdP ed. Pr.] adlenire V : ad lenire DGLa1La2OVh, R : at lenire B : allenire ACL, Clem : alenire H : ut uenere 'libri ... ueteres' probante Vossio 1684 ∙ conuentu codd. plerique] conuentum Bernardinus Pisanus 1522 ∙ domum couentum codd. plerique] bonum conuentum Guyet ante 1656 a & b ∙ frequentat codd. plerique] frequentaṇt L : frequentant damn. Avancius 1495 4r, Clem, Bar, P ∙ 33 ∙ Thessalia codd. plerique et G2] thesalia BCLa1OV(R. Ellis)a, R : tesalia G : tessalia m, Bar ∙ oppletur codd. plerique] opletur BLa1V(R. Ellis) : impletur a : opp(u)letur O ∙ laetanti codd. plerique] laetandi Heyse 1855 : at retraxit Heyse (†1884) 1889 : lętanti Bar : letanti Clem ∙ coetu codd. plerique] cetu GLa1 O, Clem, Bar ∙ 34 ∙ prae se codd. plerique] 𝑝𝑝se O, Clem : prę se Bar ∙ uultu codd. plerique] uictu ACL : uoltu Scaliger 1577a : uoltus dub. Lenz 1787 ∙ ferunt prae se, declarant Muretus 1554 in contextu : ferunt, prae se declarant editiones antiquiores. 35 ∙ deseritur V, OGR, Clem, Bar] destituunt Nisbet 1978 ∙ Cieros Meineke 1852, edd. plerique] scyros MS. 122. circa a. 1460, def. Ellis, prob. Orellius 1822, Giangrande 1976, Arkins 1994 217, D, (η), Clem, Bar : siros O : syros D m. pr. GLa1La2Ven., R, X : schyros BhdP quod idem uocabulum repetitum ligitur in marg. B, MS. 8 a. 1412, prob. McKie 2009 115-20 : sciros ACL : schirios H : schiros a : thiros V (R. Ellis) : tyros b : scyros corr. D ed. Pr. uulgo et Lachm. I. Cieros Meinekius Vindic. Strabon. P. 151 : Gyrton Schrader ante 1784 56v, at male Lachmanno attribuit Haupt ap. Riese 1884 : Cieron Haupt 1853 : Sciathos Herrmann 1957 et 1957a 675 ∙ pthiotica hd, Friedrich 1908, Bar] pthyotica G, R : pthoiotica B : pithiocica H : phyotica La1 : ptiotica O : phioticha C : phiotica AV (R. Ellis), Clem : phithiotica a : Phthiotida dub. Lachmann 1829 in app. : Perrhaebica Heyse 1855 ∙ Tempe codd. plerique] tempe pro Tempe Meinekius, sed Catullus Callimachum sequitur H. ad Delum 112 Πηνεῖε Φθιῶτα, cf. Ib. 105, OGR, Clem, Bar : templa Lennep 1747 32 : tecta Froehlich 1849 252 ∙ Phthiotica, Tempe Lachmann 1829 in contextu. 54 Latini, Latino (ca. 1513-1593) (1677), Latini Latinii Viterbiensis Bibliotheca Sacra et Profana ... a Dominico Macro Melitensi ... Editae (Romae), 2 vols. pág. 22 36 ∙ Crannonisque P. Victorius XX. 24, cf. Callim. H. ad Cereris Calathum 76] graiunonisque GR, X (corr. Victorius) : graumonisque O : grauinonisque ACDLLa2OV (R. Ellis), Muretus 1554 in contextu, corruptelam indicans, Clem : grauinonasque B : graninonisque Vic. h : graiugenasque MS. 15 ante a. 1479, MS. Regius alter, Puteanus, Cuiacensis, manus altera (saec. XV?) in MS. 83, ed. 1472, Bar : grauigenas(que) manus prima in MS. 75 paulo post a. 1459 scribens : Gyrtonisque MS. nescioqui teste Corbinello teste Statio 1566 : graiugenumque Scaliger 1577 60 : Critonisque aut Gritonisque 'veteres libri' teste Passeratio 1608 ∙ domos codd. plerique] domus nescio quis s. XVI in Ald. 1502 Bibl. Vaticanae (Ald. III 20), Bar ∙ moenia Larisaea codd. plerique] moenia larissea codd. ante a. 1470, Politianus, (θ) : nicenis alacrissea O, V // moenia Larissea P Calpurn. ee. 1481 : larisea a : nicenis (micenis D : nitenis Bla1 : nitens V (R. Ellis) : moenis H) alacrisea (alacrissea O : alacrista V) OGR, X, Clem : męnia larisea (-sscorr. ipse) MS. 52 a. 1467, Bar : arx Larissaea Sillig 1830 292 : arne tenus ac Larissa Statius 1566 ∙ 37 ∙ Pharsalum Pontanus teste Statio 1566, MS 120 s. XVI] farsaliam V, Quinn, GR : hunc versum excidit Trappes-Lomax 2002 : pharsaliam ACLhacP, DL. correxit Pontanus, Clem, Bar : Pharsalon Scaliger 1577 60 et 1577a, at Pontano attrib. Passeratius 1608 : Pharsalum Lachmannus : Phasrsaliam tuetur Vossius ex Calpurnii Ecl. IV. 101; idque retinui, siue per synizesin ultimas syllabas coniunxit Catullus, siue Pharsăliam corripuit, Pharsālia produxit eodem modo quo Callimachus scripsit Καλὰ μὲν ἠέξευ, καλὰ δ’ ἔτραφες, οὑράνιε Ζεῦ, H. ad. Iouem u. 55. Sed uide Haupt. Obseru. Crit. P. 67, Lachm. Lucret.p. 193, L. Muellerum de Re Metrica p. 261 // farsaliam BDLa1La2OV (R. Ellis) : Pharsalicas uel Phasrsali Scaliger : Pharsalii A. Guarinus 1521 ∙ coeunt codd. plerique] coheunt BLa1a : conuentu tota Avancius 1495 4r ∙ Pharsalia tecta Ald. 1502, Clem] : farsalia tecta OGR : Pharsalica tecta MS. 15 ante a. 1479, Puccius 1502b 1502m 1502vi, MS 120 s. XVI, dub. Scaliger 1577 61 : etpharsala Bar ∙ frequentant codd. plerique] frequentat MS 120 s. XVI : frequētant Bar : fre 𝑞𝑞 ~ ntant Clem ∙ 38-42 · ita transposuerunt Ramiresius de Prato (Hypomnemat. in Martialem I. 44), et Gualterus Landor in Cens. Trim. Libror. Extern. XXIX. p. 356 38, 40, 42, 39, 41 Rura colitNon glebam – Squalida – Non humilis – Non falx : 39, 41, 38, 40, 42 Non humilis -Non falx-Rura colit -Non glebam -Squalida eidem Ramiresio male ascripsit Mitscherlichius 1786 30 : 38, 39, 41, 40, 42 Rura colit -Non humilis -Non falx -Non glebam -Squalida Ritschelius ind. lect. Hib. 1859, pp. 8, 9; idem ordo ed. Ramlerianae 1793, prob. Goold. : 39 - 41 - 40 - 38 - 42 Baehrens 1876, quod prob. Trappes-Lomax 2007 175 : 38 - 41 - 39 - 40 - 42 B. Schmidt 1887. 38 ∙ mollescunt codd. plerique] molescunt H : molestunt La1 ∙ 39 ∙ non humilis curuis OGR, Clem, Bar] non uncis humilis Maehly 1871 350 ∙ rastris codd. plerique] rutris Heinsius teste Schradero ante 1784 56v et 69r ∙ pág. 29 Lachmann, Karl, ed. J. Vahlen, Karl Lachmanns Briefe an Moriz Haupt (Berlin 1892), 152-6. Lobel, E. (1952), ‘[Pap. Oxy.] 2258. Callimachus’, in: E. Lobel, E.P. Wegener and C.H. Roberts edd., The Oxyrhynchus Papyri 20 (London), 69-107. Ramírez de Verger, Antonio (2005), in: Antonio Ramírez de Verger & Ana Pérez Vega, C. Valerii Catulli Carmina – Catulo, Poemas (Huelva). Scaliger, Iosephus (1577), Castigationes in Catullum, Tibullum, Propertium (Lutetiae). Scaliger, Iosephus (1577a), Catulli, Tibulli, PropertiI nova editio (Lutetiae). Scaliger, Iosephus (1600), Castigationes in Catullum, Tibullum, Propertium [Heidelbergae]. Scaliger, Iosephus (1600a), Catulli, Tibulli, PropertiI nova editio [Heidelbergae]. Schmidt, Bernhardus (1887), C. Valeri Catulli Veronensis Carmina ... Editio Maior (Lipsiae). Schulze, Karl Paul (1893a), in: Catulli Veronensis Liber. Recensuit Aemilius Baehrens. Noua editio a K.P. Schulze curata (Lipsiae). Schwabe, Ludwig = Schwabius, Ludovicus (1862), Quaestionum Catullianarum Liber I (Gissae). Schwabe, Ludwig = Schwabius, Ludovicus (1866),Catulli Veronensis Liber (Gissae). Schwabe, Ludwig = Schwabius, Ludovicus (1886),Catulli Veronensis Liber ad optimos codices denuo collatos (Berolini). Sillig, Carl Julius (1823), C. Valerii Catulli Carmina (Gottingae). Statius, Achilles (1566), Catullus cum commentario Achillis Statii Lusitani (Venetiis). Valckenaer, Lodewijk Kasper = Valckenarius, Ludovicus Casparus (1715-1785) (1739), Animadversionum ad Ammonium Grammaticum Libri Tres (Lugduni Batavorum). Valckenaer, Lodewijk Kasper = Valckenarius, Ludovicus Casparus (1715-1785) (1768), Euripidis Tragoedia Hippolytus. quam, Latino carmine conversam a Georgio Ratallero, Adnotationibus instruxit ... (Lugduni Batavorum). Valckenaer, Lodewijk Kasper = Valckenarius, Ludovicus Casparus (1715-1785) (1799), Callimachi Elegiarum Fragmenta, cum Elegia Catulli Callimachea ... edidit ... Ioannes Luzac (Lugduni-Batavorum). Valckenaer, Lodewijk Kasper = Valckenarius, Ludovicus Casparus (1715-1785) (ante 1786), an undated letter to Laurentius Santenius, now Berlin, Deutsche Staatsbibliothek. Vulpius, Joannes Antonius (1710), C. Valerius Catullus, Albius Tibullus E.R. Sex Aurelius Propertius (Patavii). Weber, Hugo (1890), Quaestiones Catullianae (Gothae). Weise, C.H. (1843), Catulli Tibulli et Propertii Carmina (Lipsiae). Wilamowitz-Moellendorff, Ulrich von (1876), in: Haupt, Moriz, Ulrich von WilamowitzMoellendorff, ed. (1876), Opuscula, vol. II (Lipsiae), 77. Pelzer, Auguste; Cappelli, Adriano (1966), Abréviations latines médievales: supplément au Dizionario di abbreviature latine ed italiane de Adriano Cappelli (Lovaina). pág. 30 ANEXOS 1. Cronología de los acontecimientos más importantes en torno al siglo I a. C. (resumen)61 106 a. C. Nacimientos de Pompeyo y Cicerón. 102 a. C. Muerte de Lucilio. 100 a. C. Nacimiento de Julio César. 99 a. C. Nacimiento de Lucrecio. 95 a. C. Actividad del poeta griego Meleagro. 91-88 a. C. Guerra Social. 89-85 a. C. Primera guerra contra Mitrídates. 87-51 a.C. Actividad del griego Posidonio. 86 a. C. Muerte de Mario. Sila conquista Atenas. 84 a. C. Nacimiento de Catulo. 83-82 a. C. Guerra civil. Segunda guerra contra Mitrídates. 82-79 a. C. Muerte de Sila. 78 a. C. Muerte de Silos. 75-35 a. C. Actividad del griego Filodemo. 74-61 a. C. Tercera guerra contra Mitrídates. 73-71 a. C. Revuelta de Espartaco. 70 a. C. Primer triunvirato de Pompeyo y Craso. Nacimiento de Virgilio. 69 a. C. Nacimiento de Cornelio Galo. 66-63 a. C. Pompeyo en el este con poderes extraordinarios. 65 a. C. Nacimiento de Horacio. 63 a. C. Consulado de Cicerón. Conjuración de Catilina. Pompeyo derrota a Mitrídates. 60 a. C. Primer triunvirato: Pompeyo Craso y César. 61 Cf. Ramírez de Verger (2000). Catulo Poesías, Introducción, Traducción y Comentario. Alianza Editorial, pág.209-210. pág. 31 59 a. C. Primer consulado de César. Nacimiento de T. Livio. Casamiento de Pompeyo con Julia. 59-54 a. C. Poesías de Catulo. 58-57 a. C. Exilio de Cicerón. 5849 a. C. Campañas de César en la Galia. 57-56 a. C. Estancia de Catulo en Bitinia. 56 a. C. Conferencia de Luca. 55 a. C. Segundo consulado de Pompeyo y Craso. Muerte de Lucrecio. Nacimiento de Tibulo. Inauguración del teatro de Pompeyo. 54 a. C. Muerte de Catulo. Publicación del De rerum natura de Lucrecio. 53 a. C. Muerte de Craso. 52 a. C. Tercer consulado de Pompeyo. 50 a. C. Nacimiento de Propercio. 49-45 a. C. Guerra civil entre César y Pompeyo. 48 a. C. Batalla de Farsalia. Muerte de Pompeyo. 47-44 a. C. Dictadura de César. 46 a. C. Suicidio de Catón de Útica. 44 a. C. Asesinato de César. 43 a. C. Muerte de Cicerón. pág. 32 2. Manuscrito Bar. pág. 33 pág. 34 pág. 35 3. Manuscrito Clem. pág. 36