Victoria Abvlensis: algunas repercusiones de la formación de Victoria en su estilo musical
Abstract
Producción Científica
Full text
VICTORIAABVLENSIS:ALGUNASREPERCUSIONESDELAFORMACIÓNDEVICTORIAENSU ESTILOMUSICAL Resultaparadójicoquetengamosprofundasynumerosaslagunasenlosconocimientossobre labiografíaylaobradegrandesmaestrosdelasartes.Uncasointeresanteaesterespectoes eldeTomásLuisdeVictoria,particularmenteenloreferidoasuinfanciaenÁvila.Hastael momentonocontamosniconlasactasdebautismodesuparroquia,niconningunaotra informacióngeneradadurantesusañosdeniñezyformaciónabulense.Apesardeello, sirviéndonosdedocumentaciónindirecta,podremosllegaraprecisaralgunascuestionesque nosayudaránamejorcomprendersufiguraymuyparticularmentesumúsica. Thomé,nombrequeélmismosolíaelegirparadenominarse,naciócontodaseguridaden Ávila,formandopartedeunaampliafamiliamuchosdecuyosmiembrosnossonconocidos. Sabemoslosnombresdelospadres,tíosyhermanos,asícomolasfechasdebautismosde muchodeellosylosoficiosyprofesionesdelosmismos.Estasinformacionesnoshanayudado aconcretar,porejemplo,lafechadenacimientodelmaestro.Enestesentidosesueleofrecer consólidosargumentoslafechade1548‐aunquepodríahabersidoainiciosde1549‐,pueslos hermanosqueleflanqueabannacieronrespectivamenteen1547(Agustín)y1550(Juan,quien nacióymurióenelmismoaño). Losdatosconlosquecontamossobresufamiliatambiénnoshanpermitidorevivirun contextocercanoasupersona,enelquepudohabersecriadoyquecontodaseguridadmarcó suvida.Amijuicionoparecebaladíqueprocedieradeunclandegentesdenegociosy finanzas,puessubiografíalodibujacomounhombrepragmáticoquesupogestionarbiensu economía.Posiblementeaesteaprendizajetambiéncontribuyeralatempranadefuncióndesu padre,quedejóasuviudayasusoncehijosenunasituacióndepenuriaeconómica.Nuestro TomásLuissehallabacercadelaedaddenueveaños. Antedichasituacióncabríapreguntasesieseniñopudorecibirunaeducacióny,deserelcaso, dóndesehabríaproducidoyquéhabríapodidoestudiar.Lociertoesqueasus17o18añosde edadyahabíaabandonadosuciudadnatalpuesapareceregistradoenelColegioGermánico deRomacomoalumnoconvittori,estoes,pensionista.Elloimplicanecesariamenteque alguienlehabíabecadoparaafrontarenlaCiudadEternaunosestudiosquemuy posiblementefueranreligiosos,aunquenodemaneraexclusiva.ElcitadoColegioerauna instituciónjesuíticanueva,creadaparaformarsacerdotesprincipalmenteprocedentesdelos territoriosalemanes,conlapremisadequeretornaranasutierraaevangelizar.Pudieraser quesumecenasfueralamismapersonaquelehabíainducidoadesplazarsedesdeÁvilahasta Roma.Obienquizásfueraotrapersonaqueentretantolevalorólosuficienteparainvertirsu fortunaenél,bienfueraporsuscualidadescomopersonay/ocomomúsico.Peroestaesun argumentoquemereceserdejadoparaotromomento. RetornemosdenuevoaÁvila.Lahistorianosdemuestraqueellugardondelosniñosdela épocarecibíaneducaciónmusicaleranlascatedralesolascolegiatasdesusciudades.A cambiodeinstruirlescomofuturosmúsicosprofesionalesydedarlescobijo,alimento,vestido einclusoavecesunareducidadotacióneconómica,estosniños(seises,comosellamaban)
prestabansusvocesyserviciosalarespectivainstituciónparaelmejorcultivodelaliturgia. Sinembargo,comoyaconocen,ningunadeladocumentacióncatedraliciaconservadaenel archivoabulensecorrespondienteaestosaños(actascapitulares,librosdefábrica, memoriales,uotrasfuentes)constatansupresencia.Ellonoresultadeterminantepuesno siempreseregistrabanlosnombresdelosniñosqueeranadmitidoscomocantores.Porotra parte,undatorelevanteesqueenlasmismasactascapitularesseanotótiempodespués,el7 deenerode1577,unainformaciónqueconstatafehacientementeelvínculodeTomásconla catedral.Elcitadotextodice: JuanLuisdeVictoria[tíodeVictoriayclérigo]diounapeticiónofreciendounlibrodecantode órganoquetambiéndioconella[serefierealsegundoimpresodeVictoria,elLiberPrimusqui Missasde1576]paraquesifuerealpropósitoparadichaiglesialetome,dandoporélla gratificaciónqueasusmercedespareciere.Quelehabíacompuestounmaestrodecapillasobrino suyocriadoenestasantaiglesia.[fol.108] Tantosientendemos“criado”conlaacepcióndesirviente,comodesercuidadoeinstruido, parececlaroqueTomásLuisdeVictoriaestuvoligadoalacatedraldeÁvilacomoniñocantor. Otrosargumentossostienenestamismaconclusión,elprimerodeloscualesseríaelóbitode supadreen1557.Ellopodríahaberleimpulsadoabuscarayudaeconómicacuandocontaba conlaedadperfectaparaseradmitidocomoseiseaprovechando,claroestá,susdones naturales,einclusocobrar¡unducadoporcuatrimestre!Noparececasualidadtampocoque precisamenteellibrodefábrica,dondeseanotabanlospagosrealizadosporlainstitución, reflejelaausenciadeunseiseenelprimercuatrimestrede1557,suplicaenelsiguienteporun niño.MuyprobablementesetrataríadeljovenTomás,quecumpliríaconcreceslosrequisitos pedidosporelCabildoparaadmitiraniñosquecontaranconlas“mejoresbozesysuficiencia paracantar”. Aceptandoqueseformóenlacatedralabulenseresultaentoncesmuyestimulante preguntarseacercadecómoseprodujosueducaciónmusical.Desdemipuntodevista,resulta muydifícilcomprenderelestilomusicaldeVictoriasinconsiderarquepartedesuspersonales rasgosprocedenprecisamentedelhechodequeestaformaciónmusicalsehubiera desarrolladoenÁvila.Ciertamentecompartemuchoconotrosmaestrositalianosque trabajaronenRomaenelmismoperíodoqueestuvoallí,entre1565y1585,comoporejemplo Palestrina(Palestrina,1525ó1526‐Roma,1594),conquientradicionalmentehasido comparado.Perootraseriedecaracterísticasquelosingularizanestánpresentestambiénen repertoriosencastellanocomoloscreadosporJuanVásquez(Badajoz,ca.1500‐ Sevilla,ca. 1560)oMateoFlecha(Cataluña,1481?;Poblet,1553?).Inclusotambiénenobraslatinasde compositorescomoFranciscodeMontanos(ca.1530–des.1595)oJuanNavarro(Sevillao Marchena,ca.1530‐ Palencia,1580),ésteúltimosífuemaestrodeVictoriaaunquesolo duranteunperíododetiempodemasiadobreve(menosdeunaño).Unestilotremendamente vertical,sintético,quesecombinaensimbiosisconuncontrapuntoimitativoclaroybien articuladoyquepareceprocedermásdeunaformadehacergeneralizadaquedeunautoren concreto. Llegadosaestepuntoparecepertinentepreguntarsesobreel“programaeducativo”seguido enlascatedralesespañolasasícomosobreloslibrosorepertoriosmusicalesconcretosqueel niñoVictoriapudotenerasudisposiciónosobrelacualidadycalidaddesusmaestrosde
música.Afortunadamenteenlaactualidadcontamosconestudiosquenospermitenaportar algunasrespuestasconcretasalrespecto1.Melimitaréaquíaenunciarunodelosaspectos mássignificativosamijuicioenesaformacióncualeslarelevanciaqueteníaelcultivodel contrapuntoimprovisado.SeguramentelaformadecomponerdeVictoria,tansintéticay vertical,tengamuchoqueverconqueelcultivodeestapráctica,tambiénllamada contrapunto“alamente”,particularmenteconelestiloresultantecuandosecultivabapara variasvocesopartes.Ademásdeserparteesencialdelaprendizajedeestosniños,loeraen mayormedidasicabedelosorganistas,unaformaciónqueTomástambiénhabríarecibidoy quedehechoejerciódurantesusúltimos8añosdevidaenelMonasteriodelasDescalzas RealesdeMadrid. SoterrañaAguirreRincón ProfesoradeMusicología.UniversidaddeValladolid EstudioqueabrelaprogramacióndelFestivalAbvlensisde2013 1SoterrañaAguirreRincón,“Entrecontrapuntoycantodeórgano”,LaformaciónmusicaldeTomásLuis deVictoriaenÁvila,conmenciónespecialalaobradeBartolomédeEscobedo”enEstudiosTomásLuis deVictoriaStudies,JavierSuárez‐PajaresyManueldelSoleds.,ICCMU,2013