scieee Open visual document viewer

El Patrimonio Cultural: ¿Una nueva área de conocimiento? Concepciones didácticas desde la historia del arte para mejorar su enseñanza.

Calderón-Roca, María Belén

Abstract

El ser humano como protagonista del proceso recreador de la vida real, ha tratado de relacionarse con su entorno con el propósito de expresar su realidad interior y exterior, y transmitir emociones. Por ello el contacto con el patrimonio artístico resulta fundamental. Pero la didáctica del arte y del patrimonio cultural no resultan fáciles. Cuando se trata de alumnos de edades tempranas, además de los conocimientos, juegan un papel esencial las características madurativas de cada niño o niña y sus experiencias previas, determinantes para enfrentarse al medio. El docente puede facilitarles las herramientas necesarias para comprender su entorno físico, temporal y social, partiendo del patrimonio local artístico como una herramienta holística. La educación patrimonial debe ser transformadora y no tratar de sortear las injusticias sociales, sino de transformarlas mediante la sensibilización y el intercambio reciproco de los valores enseñables a los niños. OBJETIVOS a) Sensibilizar a través del arte sobre las diferencias humanas que provocan emociones. b) Educar en el compañerismo y garantizar la empatía, el respeto y apoyo mutuo. “La diversidad debe percibirse como riqueza plural, no como problema”. c) El aula: espacio comunicativo y de aprendizaje colectivo sensible a las diferencias.

Full text

MADRID 20, 21 y 22 de No iemb e de 2019 Comps.: José Jesús Gázquez Lina es Ma ía del Ma Mole o Ju ado Ma ía del Ca men Pé ez-Fuen es Ma ía del Ma Simón Má quez Nie es Fá ima O opesa Ruiz José Gab iel So iano Sánchez Alba González Mo eno Begoña Ma ía To osa Ma ínez Ac as del I Cong eso In e nacional de Inno ación Docen e e In es igación en Educación Supe io : Un e o pa a las Á eas de Conocimien o Mad id, 20, 21 y 22 de no iemb e de 2019 Comps. José Jesús Gázquez Lina es Ma ía del Ma Mole o Ju ado Ma ía del Ca men Pé ez-Fuen es Ma ía del Ma Simón Má quez Nie es Fá ima O opesa Ruiz José Gab iel So iano Sánchez Alba González Mo eno Begoña Ma ía To osa Ma ínez © Los au o es. NOTA EDITORIAL: Las opiniones y con enidos de los ex os publicados en el lib o “Ac as del I Cong eso In e nacional de Inno ación Docen e e In es igación en Educación Supe io : Un e o pa a las Á eas de Conocimien o”, son esponsabilidad exclusi a de los au o es; así mismo, és os se esponsabiliza án de ob ene el pe miso co espondien e pa a inclui ma e ial publicado en o o luga . Edi a: ASUNIVEP ISBN: 978-84-09-16343-4 Depósi o Legal: AL 2672-2019 Dis ibuye: ASUNIVEP No es á pe mi ida la ep oducción o al o pa cial de es a ob a, ni su a amien o in o má ico, ni la ansmisión de ninguna o ma o po ningún medio, ya sea elec ónico, mecánico, po o ocopia, u o os medios, sin el pe miso p e io y po esc i o de los i ula es del Copy igh . Ac as del I Cong eso In e nacional de Inno ación Docen e e In es igación en Educación Supe io : Un e o pa a las Á eas de Conocimien o. Volumen I ISBN: 978-84-09-16343-4 Depósi o Legal: AL 2672-2019 1 ÍNDICE INNOVACIONES CURRICULARES PARA LA FORMACION DE UN NUEVO PROFESOR DE MATEMATICAS ............................................................................................. 69 MARIA INMACULADA CHAO CABANAS PAPEL DEL SOFTWARE EN LA ENSEÑANZA Y APRENDIZAJE DE LOS METODOS NUMERICOS EN LA UNIVERSIDAD ECUATORIANA ....................................................... 70 MARITZA PINTA, ANA BELEN MONTORO MEDINA, JUAN JOSE MORENO BALCAZAR LA ROBOTICA EDUCATIVA COMO HERRAMIENTA PARA ESTIMULAR EL APRENDIZAJE EN EL AMBITO UNIVERSITARIO EN PERFILES DE CARRERAS TECNICAS .................................................................................................................................... 71 LUCIA HILARIO PEREZ, MARTA C. MORA AGUILAR, CRISTINA EDO MONTERO, PEDRO VERDEJO GIMENO MONITORIZACION Y CUANTIFICACION DEL RIESGO DE FRACASO EN ALUMNOS DE PRIMER CURSO DE INGENIERIA: CASO DE ESTUDIO, ASIGNATURA DE ESTADISTICA ............................................................................................ 72 CARLOS DE LA CALLE-ARROYO, LICESIO J RODRIGUEZ-ARAGON I “DOMINO” CHEMISTRY: LEARNING BY PLAYING IN HIGHER EDUCATION ...... 73 MARINA MARTINEZ CARMONA, LUISA LOPEZ BANET, ENRIQUE AYUSO FERNANDEZ INNOVACION DOCENTE EN QUIMICA GENERAL PARA GEOLOGOS ....................... 74 MARIA ELENA ARROYO DE DOMPABLO APRENDIZAJE BASADO EN TIC Y ESTRATEGIAS ACTIVAS PARA FAVORECER EL PROCESO DE ENSEÑANZA-APRENDIZAJE DE LA QUIMICA ....................................... 75 NASHIELLY YARZABAL CORONEL, MARIA ELENA ZEPEDA HURTADO, CARLOS RUIZ CARDENAS ARTICULOS DE INVESTIGACION COMO MATERIAL DIDACTICO EN LAS AULAS DE CIENCIAS EXPERIMENTALES......................................................................................... 76 RAFAEL MUÑOZ-ESPI, MARIA GONZALEZ-BEJAR, RAQUEL GALIAN, CLARA MARIA GOMEZ CLARI APLICACION COMBINADA DE METODOLOGIAS DE APRENDIZAJE COOPERATIVO Y DE GAMIFICACION PARA LA ENSEÑANZA TEORICO- PRACTICA EN QUIMICA ANALITICA .................................................................................. 77 ROSA MARIA PEÑALVER SOLER, MARTA PASTOR BELDA, NATALIA ARROYO MANZANARES Ac as del I Cong eso In e nacional de Inno ación Docen e e In es igación en Educación Supe io : Un e o pa a las Á eas de Conocimien o. Volumen I ISBN: 978-84-09-16343-4 Depósi o Legal: AL 2672-2019 44 LA IMPORTANCIA DE LA AUTOESTIMA EN EL APRENDIZAJE DE LA INTELIGENCIA EMOCIONAL............................................................................................... 475 KATIA MACHUCA SANCHEZ, JOSE CARLOS ANILLO DE LA TORRE, ANTONIO CORTES RAMOS DESARROLLO DE HABILIDADES INFORMACIONALES EN ESTUDIANTES ELEARNING DE LA FACULTAD DE HUMANIDADES DE LA UNIVERSIDAD DE SAN CARLOS GUATEMALA, USAC .............................................................................................. 476 MAYLIN SULENY BOJORQUEZ ROQUE, LUIS MAGDIEL OLIVA CORDOVA TRANSFORMACION SOCIAL Y EDUCATIVA A TRAVES DE LA EDUCACION ARTISTICA: LA PLAZA DE LOS DERECHOS DE LA INFANCIA .................................. 477 ANTONIO SIMON SANCHEZ FERNANDEZ, MARIA SOLEDAD RAMOS DELGADO EL PATRIMONIO CULTURAL: ¿UNA NUEVA AREA DE CONOCIMIENTO? CONCEPCIONES DIDACTICAS DESDE LA HISTORIA DEL ARTE PARA MEJORAR SU ENSEÑANZA ........................................................................................................................ 478 MARIA BELEN CALDERON ROCA REDES SOCIALES EN LAS METODOLOGIAS DIDACTICAS DE LA EDUCACION ARTISTICA ................................................................................................................................. 479 MARIA SOLEDAD RAMOS DELGADO, ANTONIO SIMON SANCHEZ FERNANDEZ SUPERVISION DOCTORAL EN UN PROGRAMA CONJUNTO: EL CASO DE MONDRAGON UNIBERTSITATEA Y UNIVERSITAT DE VIC/UNIVERSITAT CENTRAL DE CATALUNYA .................................................................................................. 480 JOSE RAMON VITORIA GALLASTEGI LA INNOVACION DOCENTE AL SERVICIO DE LA INSERCION LABORAL Y LA UTILIDAD SOCIAL: PROYECTO LOYOLA CONTRA EL BULLYING ......................... 481 ESTHER MONTERO PEREZ DE TUDELA UN ANALISIS DE LAS CALIFICACIONES OBTENIDAS EN EL TFG DEL GRADO DE PSICOLOGIA DE LA UAM ...................................................................................................... 482 SUSANA SANZ VELASCO, CARMEN GARCIA GARCIA, FLOR SANCHEZ, FERNANDO CARVAJAL MOLINA DISEÑO, IMPLEMENTACION Y EVALUACION DE UN SISTEMA DE RUBRICAS PARA EL SEGUIMIENTO Y EVALUACION DEL TFG EN PSICOLOGIA .................... 483 MARIA ISABEL CUEVAS FERNANDEZ, MIGUEL ANGEL RUIZ DIAZ, MARIA DOLORES ZAMARRON CASSINELLO, JAVIER HORCAJO ROSADO Ac as del I Cong eso In e nacional de Inno ación Docen e e In es igación en Educación Supe io : Un e o pa a las Á eas de Conocimien o. Volumen I ISBN: 978-84-09-16343-4 Depósi o Legal: AL 2672-2019 478 EL PATRIMONIO CULTURAL: ¿UNA NUEVA AREA DE CONOCIMIENTO? CONCEPCIONES DIDACTICAS DESDE LA HISTORIA DEL ARTE PARA MEJORAR SU ENSEÑANZA MARIA BELEN CALDERON ROCA INTRODUCCIÓN: El se humano como p o agonis a del p oceso ec eado de la ida eal, ha a ado de elaciona se con su en o no con el p opósi o de exp esa su ealidad in e io y ex e io , y ansmi i emociones. Po ello el con ac o con el pa imonio a ís ico esul a undamen al. Pe o la didác ica del a e y del pa imonio cul u al no esul an áciles. Cuando se a a de alumnos de edades emp anas, además de los conocimien os, juegan un papel esencial las ca ac e ís icas madu a i as de cada niño o niña y sus expe iencias p e ias, de e minan es pa a en en a se al medio. El docen e puede acili a les las he amien as necesa ias pa a comp ende su en o no ísico, empo al y social, pa iendo del pa imonio local a ís ico como una he amien a holís ica. La educación pa imonial debe se ans o mado a y no a a de so ea las injus icias sociales, sino de ans o ma las median e la sensibilización y el in e cambio ecip oco de los alo es enseñables a los niños. OBJETIVOS: Sensibiliza a a és del a e sob e las di e encias humanas que p o ocan emociones. Educa en el compañe ismo y ga an iza la empa ía, el espe o y apoyo mu uo. “La di e sidad debe pe cibi se como iqueza plu al, no como p oblema”. El aula: espacio comunica i o y de ap endizaje colec i o sensible a las di e encias. METODOLOGÍA: Iden i ica las ba e as de ap endizaje y minimiza las. Plani ica y ealiza ac i idades median e abajo po p oyec os adecuados a cada e apa/g upo, con con enido a ís ico y juegos coope a i os. RESULTADOS: P esen a p opues as me odológicas de educación pa imonial inclusi a empleadas en colegios de E. I. que han sido u ilizadas como ma e ial de es udio de la asigna u a Didác ica de las Ciencias Sociales, den o del G ado de Maes o en Educación In an il de la Uni e sidad de Málaga. CONCLUSIÓN: Los p ocesos de socialización a a és de ac i idades a ís icas gene an conocimien os, y además, p o ocan di e sión, cambios de ac i ud e implemen an los p ocesos de socialización, lo que de e mina un campo de cul i o idóneo pa a que la discapacidad se ans o me en capacidad. PALABRAS CLAVE: EDUCACIÓN PATRIMONIAL, DIDÁCTICA, HISTORIA DEL ARTE, DIVERSIDAD. EL PATRIMONIO CULTURAL: ¿UNA NUEVA ÁREA DE CONOCIMIENTO? CONCEPCIONES DIDÁCTICAS DESDE LA HISTORIA DEL ARTE PARA MEJORAR SU ENSEÑANZA Belén Calde ón Roca Uni e sidad de Málaga belencalde [email p o ec ed] •La au o ía de las imágenes que apa ecen en es e abajo, asociadas al P oyec o educa i o El obo de las Meninas, Colegio Sag ado Co azón (Fundación Spínola), 2016, han sido ealizadas en su o alidad po la au o a de es e abajo, du an e 2017. •Se ha p ese ado la iden idad de odas las pe sonas que apa ecen en las imágenes (incluidos los meno es de edad), excep o la de la p o eso a Vanessa Sánchez de Ped o Mi , de quien se ha ob enido p emiso exp eso pa a su publicación. 1. INTRODUCCIÓN 1.1. El Pa imonio Cul u al como nue a á ea de conocimien o. Algunas e lexiones sob e el es ado de la cues ión. •La disciplina de la His o ia del A e cons i uye un eng anaje indispensable pa a el es udio y pues a en alo del pa imonio cul u al. •G an pa e de los bienes u elados a a és de la legislación cul u al son de índole a ís ica. •Mayo p esencia de asigna u as con con enido cu icula en Pa imonio Cul u al en es udios uni e si a ios en de imen o de o os ni eles educa i os obliga o ios. •Necesa io o ma a los u u os docen es con he amien as pa a comp ende , asimila y ansmi i los alo es que los obje os a ís icos poseen. PROFESIONALIZACIÓN DOCENTE ©Belén Calde ón Roca, 2019 1.2. OBJETIVOS 1.2.2. Obje i o didác ico: Comp ende el en o no cul u al en E.I. pa iendo de una Educación Pa imonial holís ica y de la His o ia del A e como p o agonis a. El á ea CONOCIMIENTO DEL ENTORNO… a) Pe mi e la ap oximación a las mani es aciones cul u ales p opias, median e la expe imen ación di ec a del medio ísico (na u al y social). b) Posibili a el econocimien o de algunas señas de iden idad cul u al y la in e acción con el en o no ci cundan e. c) Gene a a su ez ac i udes de espe o, alo ación y pe enencia, educando en el compañe ismo y ga an izando la empa ía, el espe o y apoyo mu uos, así como sensibiliza al alumnado a a és del a e sob e las di e encias humanas que p o ocan emociones. ©Belén Calde ón Roca, 2019 2. METODOLOGÍA “ abaja po p oyec os en las aulas de educación in an il nos pe mi e guia , o ien a y p o oca si uaciones con la inalidad de que nues os alumnos ayan cons uyendo sus ap endizajes, en e a la me a ansmisión de conocimien os (…) con i iéndose así nues os alumnos en los p o agonis as de su ap endizaje” (Gil Alejand e y Ri e o, 2014). -Coeducación. -T abajo po p oyec os. -Juegos coope a i os. -In e elaciones en e pe sonas. -Educación en emociones y alo es. -Iden i ica las ba e as de ap endizaje y minimiza las. ©Belén Calde ón Roca, 2019 2. METODOLOGÍA 2.1.”Mami, yo conozco a Velázquez”.Un ejemplo de abajo po p oyec os en E. I. a a és de la His o ia del A e: Explo a y econoce Las Meninas a los es años. •Á ea Conocimien o del en o no. •2º ciclo de EI (1º cu so, 3 años). •Colegio Sag ado Co azón (Fundación Spínola), de Málaga. Las u o as del 1º cu so de Educación In an il abandonan los lib os de ex o y deciden abaja po p oyec os: a) Mo i ando una isión del pa imonio cul u al casi inexis en e b) T abajan el en o no social y cul u al (que no coincidía con los e e en es de los escola es) c) Cambio de ol en el docen e como me o ansmiso de conocimien os. ©Belén Calde ón Roca, 2019 2. METODOLOGÍA P oyec o: El obo de Las Meninas ©. TÓPICO GENERATIVO: El obo de las Meninas: eje e eb ado de los con enidos del cu ículo basándose en el juego. LÍNEAS DE TRABAJO: a) Talle es y clases: Conoce algunos aspec os o males y de con enido del cuad o, ace ca de su au o , de la época en la que se pin ó, abo dando la amilia eal de Felipe IV, así como del Museo del P ado, luga donde se exponía. Pe o ue obado po unos lad ones. 1º Ac i idad p elimina : Visión y explicación p elimina del amoso cuad o de Diego Velázquez. 2º Comunicación esc i a-o al: a a és de las ca as que di igían los lad ones a la “Seño”. 3º Ac i idades p e ias ( alle es, ichas, e c.). © Vanessa Sánchez de Ped o Mi , u o a del 1º cu so B (cu so 2016-2017) de EI del Colegio Sag ado Co azón de Málaga ©Belén Calde ón Roca, 2019 2. METODOLOGÍA P oyec o: El obo de Las Meninas ©. TÓPICO GENERATIVO: El obo de las Meninas: eje e eb ado de los con enidos del cu ículo basándose en el juego. LÍNEAS DE TRABAJO: b) Juegos: El cuad o había sido obado del museo donde se exponía y los lad ones p oponían a la p o eso a una se ie de p uebas pa a su ecupe ación. 4º P uebas de ecompensa a base de juegos es uc u ados po compe encias adqui ibles po los alumnos. © Vanessa Sánchez de Ped o Mi , u o a del 1º cu so B (cu so 2016-2017) de EI del Colegio Sag ado Co azón de Málaga ©Belén Calde ón Roca, 2019 2. METODOLOGÍA P oyec o: El obo de Las Meninas ©. PRUEBA 1 © Vanessa Sánchez de Ped o Mi , u o a del 1º cu so B (cu so 2016-2017) de EI del Colegio Sag ado Co azón de Málaga Dibujo y pos e io elleno con di e sos ma e iales en un papel con inuo, de la p incesa Ma ga i a con su mi iñaque. T abajo de la psicomo icidad ina y adquisición de la compe encia cul u al y a ís ica. ©Belén Calde ón Roca, 2019 PRUEBA 2 Con a los in eg an es de la ob a pic ó ica a pa i de su o og a ía, Adquisición de la compe encia ma emá ica. PRUEBA 3 Juego de d ama ización: dis aces al modo de la época de los pe sonajes del cuad o. Adquisición de la compe encia conocimien o y la in e acción con el medio y compe encia social y ciudadana. 2. METODOLOGÍA P oyec o: El obo de Las Meninas ©. PRUEBA 4 © Vanessa Sánchez de Ped o Mi , u o a del 1º cu so B (cu so 2016-2017) de EI del Colegio Sag ado Co azón de Málaga Poema con ases deso denadas, comunicación lingüís ica. . ©Belén Calde ón Roca, 2019 PRUEBA 5 Muñecos eco ables con las es imen as de los pe sonajes del cuad o Las Meninas. T abajo coope a i o, ap endizaje po descub imien o y compe encia ap ende a ap ende . 3. RESULTADOS P oyec o: El obo de Las Meninas ©. © Vanessa Sánchez de Ped o Mi , u o a del 1º cu so B (cu so 2016-2017) de EI del Colegio Sag ado Co azón de Málaga Llamada ele ónica de los lad ones de Las Meninas, donde se comunicaba a odos que se había ganado el e o y p ocede ían a de ol e el cuad o, deposi ándolo en uel o en un paque e en la conse je ía del colegio. -Respues a espec acula del alumnado y amilia es en la ealización de las ac i idades y la consecución de la me a. -Ap endizaje + Di e sión + en usiasmo. -Comp omiso con un legado cul u al (que habían comp endido y asimilado, y que ían p ese a ). ¡PRUEBAS SUPERADAS! De olución del cuad o ©Belén Calde ón Roca, 2019 4. CONCLUSIONES •a) Mayo p esencia de la in es igación sob e enseñanza y didác ica del pa imonio cul u al y sob e el p opio conocimien o disciplina en la o mación del p o eso ado uni e si a io, pa a a o ece el p oceso de e lexión g upal que agilice y inda e icaz una acción docen e de calidad. •b) El his o iado del a e especialis a en pa imonio (sub ayamos es o) es un p o esional eno memen e óp imo pa a p opo ciona las cla es necesa ias pa a desci a y acla a el campo semán ico con el que abaja, así como pa a hace legible la casuís ica que a ec a al pa imonio cul u al. •c) Los p ocesos de socialización a a és de ac i idades a ís icas gene an conocimien os, y además, susci an di e sión, cambios de ac i ud, e implemen an los p ocesos de socialización en el alumnado de edades emp anas. •d) El docen e puede acili a a los niños y niñas de edades emp anas las he amien as necesa ias pa a comp ende su en o no ísico, empo al y social, pa iendo del pa imonio local y de ac i idades cimen adas en la His o ia del A e como he amien a holís ica de ap endizaje. ©Belén Calde ón Roca, 2019 5. REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS -Ai d Donoso, M. (2012). Ges ión de la con i encia y solución de con lic os en cen os educa i os. En Re is a Ibe oame icana de Educación / Re is a Ibe o-ame icana de Educação, n. 59/2 (Recupe ado de h p:// ieoei.o g/index.php). Aleg e de la Rosa, O. M. y Villa Angulo, L. M. (2009): Compe encias pa a la o mación de docen es uni e si a ios. Málaga: Aljibe. - A anda He nando, A. M. (2016). Didác ica de las Ciencias Sociales en Educación In an il. Mad id: Sín esis. Bo ás Gualís, G. M. (1990): A modo de P esen ación: el papel del his o iado del a e en la conse ación y es au ación de ob as a ís icas. A ig ama, 6/7, 7-12. -Calde ón Roca, B. (2012): El `lib o blanco´del Pa imonio Cul u al: Necesidad de con igu ación de un lenguaje epis emológico especí ico o ien ado a la p ác ica docen e en el G ado de His o ia del A e. Du án Villa, F. R. [e . al.] eds.: Ac as del Cong eso In e nacional “Inno ación me odológica y docen e en His o ia, A e y Geog a ía”, 126-131. San iago de Compos ela : Uni e sidad de San iago de Compos ela. -Calde ón Roca, B. (2018): Desa ollo de la iden idad cul u al en Educación In an il: Ap endizaje del Pa imonio Cul u al a a és del abajo colabo a i o po p oyec os en e pad es y maes os: la expe iencia de “Málaga Romana” en el Colegio Sag ado Co azón de la Fundación Spínola (Málaga), B eogán Tosa , An oni San is eban i Joan Pagès (eds.). Què es à passan al món? Què es em ensenyan ? Pe un ensenyamen de les ciències socials cen a en els p oblemes, la jus ícia social i la ciu adania global, 111-118. Ba celona: Uni e si a Au ònoma de Ba celona. -Camacho Ma ínez, R. (1999-2000): El his o iado del a e an e el e o del pa imonio. El Vigía de Tie a, 6/7, 211-222. -De la O den, A. (1987): “Fo mación, selección y e aluación del p o eso uni e si a io”. Bo don, nº 266, pp. 5-29. ©Belén Calde ón Roca, 2019