Características diferenciais da violencia de xénero en grupos etarios especiais : adolescentes e anciás.

UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA FACULTADE DE MEDICINA E ODONTOLOXÍA TRABALLO FIN DE GRAO DE MEDICINA CARACTERÍSTICAS DIFERENCIAIS DA VIOLENCIA DE XÉNERO EN GRUPOS ETARIOS ESPECIAIS: ADOLESCENTES E ANCIÁS. AUTOR: Rod íguez Fe ei o, Albe o TITORA: Rod íguez Cal o, Ma ía Sol. DEPARTAMENTO: Ciencias Fo enses, Ana omía Pa olóxica, Obs e icia e Xinecoloxía e Pedia ía CURSO ACADÉMICO: 2019/2020 CONVOCATORIA: Xuño 2020 ÍNDICE DE CONTIDOS RESUMO ............................................................................................................................ 1 RESUMEN .......................................................................................................................... 2 ABSTRACT ........................................................................................................................ 3 1. INTRODUCIÓN .......................................................................................................... 4 2. XUSTIFICACIÓN E OBXECTIVOS ....................................................................... 14 3. MATERIAL E MÉTODOS ....................................................................................... 15 4. RESULTADOS ......................................................................................................... 16 4.1. Violencia de xéne o en adolescen es .................................................................................... 16 4.2. Violencia de xéne o na mulle maio .................................................................................... 26 5. DISCUSIÓN .............................................................................................................. 36 5.1. A iolencia de xéne o nas adolescen es ............................................................................... 36 5.2. A iolencia de xéne o nas mulle es maio es ......................................................................... 37 5.3. A iolencia xéne o nas adolescen es on e as mulle es maio es ........................................ 38 6. CONCLUSIÓNS ....................................................................................................... 41 7. BIBLIOGRAFÍA ....................................................................................................... 42 ÍNDICE DE ABREVIATURAS OMS- O ganización Mundial da Saúde INE- Ins i u o Nacional de Es a ís ica UNODC- A O icina das Nacións Unidas sob e D ogas e Deli os FRA- Axencia pa a os De ei os Fundamen ais da Unión Eu opea ETS- En e midades de ansmisión sexual VIH- Vi us de inmunode iciencia adqui ida VPH- Vi us do papiloma humano CDV- Cibe iolencia de pa ella ÍNDICE DE TÁBOAS Táboa 1- Fac o es de isco pa a padece iolencia de xéne o ........................................... 10 Táboa 2- Fac o es de isco de iolencia de xéne o nas adolescen es. .............................. 22 Táboa 3- Fac o es p o ec o es de iolencia de xéne o nas adolescen es. .......................... 23 Táboa 4- Fac o es de isco de iolencia de xéne o nas anciás. ......................................... 31 ÍNDICE DE FIGURAS Figu a 1- O ciclo da iolencia de Leono Walke ............................................................... 5 Figu a 2- Mulle es í imas de homicidio olun a io segundo a elación co ag eso .......... 7 Figu a 2- Consecuencias da iolencia de xéne o na saúde das í imas ............................ 12 Figu a 4- Consecuencias da iolencia de xéne o nas adolescen es ................................... 24 Figu a 5- Consecuencias da iolencia de xéne o nas mulle es maio es ............................ 32 1 RESUMO In odución: A iolencia de xéne o, en pa icula a iolencia de pa ella con a a mulle , é unha p oblemá ica común na nosa sociedade. A maio ía da li e a u a cén ase na iolencia su ida po adul as no as e de mediana idade, descoñecéndose os e ec os nou os colec i os como as adolescen es e as mulle es maio es. Obxec i os: Iden i ica as ca ac e ís icas da iolencia de pa ella nas adolescen es e anciás co in de es ablece simili udes e di e enzas co g upo xe al de mulle es mal a adas. Ma e iais e mé odos: Realizouse unha e isión bibliog á ica u ilizando a igos o ixinais e e isións, así como in o mes de o ganismos o iciais en ocados na iolencia de xéne o nos ex emos da ida. Resul ados e discusión: A iolencia de xéne o é meno nos ex emos de idade. As adolescen es a ópanse nun pe íodo de desen ol emen o e inmadu ez emocional que a ec a á exp esión da iolencia, ca ac e izada undamen almen e po se bidi eccional e no malizada den o das súas elacións de pa ella. Nas mulle es maio es, as elacións e o mal a o son de longa du ación, engadíndose ci cuns ancias p opias da idade que as ol e máis ulne ables. A iolencia psicolóxica de con ol é a máis ecuen e en ambos g upos de idade. A iolencia ísica nas adolescen es é de ca ác e le e, nas mulle es anciás p edomina o ipo mais se e o e a iolencia sexual en ambas é menos ecuen e que no g upo xe al de mulle es mal a adas. As consecuencias sob e a saúde ísica son meno es nas adolescen es, pe o de g an impo ancia no es o de mulle es, men es que as consecuencias sob e a saúde men al e sexual son moi simila es en odos os g upos. Todas as mulle es compa en de e minados ac o es de isco, pe o ou os son mais des acados segundo a idade. Nas adolescen es des aca o papel da comunidade e nas maio es aqueles que dependen da idade e ecompilación de expe iencias. Ambos g upos de mulle es solici an os ecu sos de axuda en meno medida que o es o de a ec adas po o mal a o. Conclusións: A iolencia de pa ella nas adolescen es e anciás en ca ac e ís icas p opias debido ás ci cuns ancias que acompañan es as e apas i ais. Palab as cla e: iolencia de xéne o, iolencia con a a mulle , iolencia de pa ella, adolescen es, mulle es maio es. ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 2 RESUMEN In oducción: La iolencia de géne o, en pa icula la iolencia de pa eja con a la muje , es una p oblemá ica común en nues a sociedad. La mayo ía de la li e a u a se cen a en la iolencia su ida po adul as jó enes y de mediana edad, desconociéndose los e ec os en o os colec i os como las adolescen es y las muje es mayo es. Obje i os: Iden i ica ca ac e ís icas de la iolencia de pa eja en las adolescen es y ancianas con el in de es ablece simili udes y di e encias con el g upo gene al de muje es mal a adas. Ma e iales y mé odos: Se ealizó una e isión bibliog á ica u ilizando a ículos o iginales y e isiones, así como in o mes de o ganismos o iciales en ocados en la iolencia de géne o en los ex emos da la ida. Resul ados y discusión: La iolencia de géne o es meno en los ex emos de edad. Las adolescen es se encuen an en un pe iodo de desa ollo e inmadu ez emocional que a ec a a la exp esión de la iolencia, ca ac e izada undamen almen e po se bidi eccional y no malizada den o de sus elaciones de pa eja. En las muje es mayo es, las elaciones y el mal a o son de la ga du ación, añadiéndose ci cuns ancias p opias de la edad que las uel e más ulne ables. La iolencia psicológica de con ol es la más ecuen e en ambos g upos de edad. La iolencia ísica en las adolescen es es de ca ác e le e, en las ancianas p edomina el ipo más se e o y la iolencia sexual en ambas es menos ecuen e que en el g upo gene al de muje es mal a adas. Las consecuencias sob e la salud ísica son meno es en las adolescen es, pe o de g an impo ancia en el es o de muje es, mien as que las consecuencias sob e la salud men al y sexual son muy simila es en odos los g upos. Todas las muje es compa en de e minados ac o es de iesgo, pe o o os son más des acados según la edad. En las adolescen es des aca el papel de la comunidad y en las mayo es aquellos que dependen de la edad y la ecopilación de expe iencias. Ambos g upos de muje es solici an los ecu sos de ayuda en meno medida que el es o de a ec adas po el mal a o. Conclusiones: La iolencia de pa eja en las adolescen es y ancianas iene ca ac e ís icas p opias debido a las ci cuns ancias que acompañan es as e apas i ales. Palab as cla e: iolencia de géne o, iolencia con a la muje , iolencia de pa eja, adolescen es, muje es mayo es. 3 ABSTRACT In oduc ion: Gende iolence, pa icula ly in ima e pa ne iolence agains women, is a common issue in ou socie y. Mos o he li e a u e ocuses on iolence su e ed by young adul and middle aged women while he e ec s on o he g oups such as eenage s and elde ly women emain unknown. Objec i es: Iden i y he cha ac e is ics o in ima e pa ne iolence agains eenage s and elde ly women in o de o es ablish simila i ies and di e ences wi h he gene al g oup o abused women. Ma e ial and me hods: A li e a u e e iew was conduc ed using o iginal a icles and e iews, as well as epo s om o icial o ganiza ions ocused on gende based iolence a he ex emes o li e. Resul s and discussion: Gende -based iolence is less equen a he ex emes o li e. Teenage s a e in a pe iod o de elopmen and emo ional imma u i y ha a ec s he exp ession o iolence, cha ac e ized p ima ily by being bidi ec ional and no malized wi hin hei ela ionships. Rela ionships and abuse in olde women a e longe , plus he highe age and he ci cums ances ha come wi h i which pu hem in a mo e ulne able spo . Con olling iolence is he mos equen kind in bo h g oups. Physical iolence in eenage s is mild while in he elde ly se e e iolence has a bigge p esence and bo h g oups su e less sexual iolence han he es o women. The consequences o physical heal h a e mino in eenage s bu e y impo an in o he women, while he impac on men al and sexual heal h is e y simila ac oss all g oups. All women sha e ce ain isk ac o s, al hough o he s s and ou due o / acco ding o he age. In eenage s he impo ance o he communi y s ands ou and in olde women hose ha come om he olde age and he compila ion o expe iences a e mo e cha ac e is ic. Bo h g oups o women eques less help han he es o he women who su e abuse. Conclusions: Teenage s and elde ly women in ima e pa ne iolence has i s own cha ac e is ics due o he ci cums ances ha come wi h hese di e en li e s ages. Keywo ds: gende -based iolence, iolence agains women, in ima e pa ne iolence, adolescen , olde women. ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 4 1. INTRODUCIÓN A iolencia de xéne o supón unha g an p oblemá ica a ni el global, causando in ensos danos e su imen os a ni el pe soal ás mulle es que a so en, á comunidade e incluso a ni el es a al e mundial, supoñendo unha iolación dos de ei os humanos undamen ais. As Nacións Unidas a ca aloga como un p oblema ans e sal e es u u al, que a ec a a odos os es a os sociais. Violencia de xéne o é un e mo di ícil de de ini . Es a conside ada polas Nacións Unidas como: « odo ac o de iolencia BASADA NO XÉNERO que esul e, ou poida e como esul ado, un dano ísico, sexual ou psicolóxico pa a a mulle , inclusi e as ameazas de ales ac os, a coacción ou a p i ación a bi a ia de libe dade, an o se se p oducen na ida pública como na p i ada» (1). Es a p imei a de inición é moi impo an e debido a que ai incapé en que al iolencia é debida ao xéne o, ao ei o de se unha mulle . Exis en ou os e mos que se e i en a si uacións máis delimi adas os cales, pese a que en sen ido es i o non aba can odos os escena ios posibles, son moi as eces u ilizados como iguais. Son os de iolencia domés ica, no con ex o do oga , que pode ía se di ixida a mulle es ou non, ou a iolencia de pa ella, a si uación máis común e es udada, ca ac e izada pola súa c onicidade e polas maio es implicacións emocionais. A iolencia de xéne o no con ex o da pa ella en como de inido undamen al a súa c onicidade. F ecuen emen e é de longa e olución, comezando insidiosamen e e acéndose máis g a e a medida que pasa o empo. Nes e p oceso o mal a ado ai i p og esi amen e des alo izando a mulle , diminuíndo a súa au oes ima, á ez que a ai sepa ando de amilia es e amigos, odo is o no con ex o de unha elación coas implicacións emocionais que supón, c eando unha dependencia da í ima ca a o ag eso da cal é moi di ícil saí . Exis en a ias eo ías que p e enden explica como se p oduce o mal a o e se man én ao longo do empo, pe o a máis acep ada é a eo ía do Ciclo da iolencia, de Leono Walke (2), que desc ibe es ases (Figu a 1): 1-Fase de acumulación de ensión: É o inicio do ciclo. O ag eso mós ase moles o, inícianse os con li os e as ac i udes cada ez son máis desp ecia i as, empezando po un mal a o psicolóxico le e que a unde a au oes ima da í ima e aumen a a súa dependencia do mal a ado , á ez que se empezan a da ac os de iolencia meno es. A ensión e a i i abilidade do mal a ado an aumen ando a é pasa á segunda ase. 2-Fase de ag esión: Nes a ase o ag eso pasa “a acción”, é o momen o no que se p oducen os ac os de ag esión máis g a es, en o ma de abusos psíquicos, ísicos e/ou sexuais g a es. Es a desca ga de ag esi idade ali ia a ensión do mal a ado . É a ase na que acos uman a e luga os homicidios e as lesións ísicas de maio calib e, e na cal o mal a o psicolóxico pasa a se g a e, endo luga ameazas a p opia ida da pacien e ou pe soas do en o no como os illos, en e ou as. Es e é o momen o no que moi as mulle es ecuen emen e in e poñen a denuncia, ci cuns ancia que se dá habi ualmen e pasados anos. 3-Fase de a epen imen o ou de “lúa de mel”: A ase de ag esión ema ou. O mal a ado pedi á pe dón, a gumen a á que o episodio de ag esión oi momen áneo, in en a á expoñe causas que xus i iquen al compo amen o e a á p omesas de que non ol e á a oco e , que no u u o cambia á e se á dis in o. A í ima se á con encida de que al cambio é INTRODUCIÓN 5 posible, con inuando coa elación an e a p omesa de al u u o, o cal non e á luga . Es e ciclo epe i ase, e co empo o abuso se á p og esi amen e máis g a e, aco ándose a ase de a epen imen o a a desapa ece . Ao ema e des a ase o ciclo comeza á de no o. Figu a 1- O ciclo da iolencia de Leono Walke Es e ciclo explica po que algunha mulle es e i an as denuncias que in e poñen na ase de ag esión, así como despois de ecoñece que so en iolencia ou inician a oma de decisións pa a ema a a elación desculpan, xus i ican e minimizan os compo amen os iolen os, e o nando a si uación an e io . Non se dá en odas as elacións, exis en ou as dinámicas de mal a o e de elacións iolen as, como a si uación con inua de us ación e ameaza ou dinámicas de elación baseada na dominación dun memb o da pa ella sob e o ou o onde só de manei a ocasional eñen luga ag esións ísicas. 1.1. MECANISMOS ABUSIVOS A iolencia pódese di idi en 3 ipos (3) en unción das ca ac e ís icas dos ac os: 1.1.1. Violencia ísica Calque a ac o non acciden al que eña ou poida e como consecuencia unha lesión o gánica da í ima. Es e é o ipo de iolencia máis isible, o que máis p eocupa e supón obxec o de i ula es. Es a inclúe dende lesións máis le es como hema omas ou a añazos, p og esando a con usións ou ac u as óseas, e como úl ima exp esión a mo e da í ima. En o al, un 10,4% das mulle es de 16 ou mais anos, en España, su iu iolencia ísica a mans de unha pa ella ou expa ella ao longo da súa ida (4). ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 12 Figu a 2- Consecuencias da iolencia de xéne o na saúde das í imas 1.5. MECANISMOS DE ENFRONTAMENTO E BARREIRAS É impo an e sabe que a iolencia de xéne o non é unha si uación inmu able, o ciclo da iolencia pódese ompe nalgún pun o, e pa a is o é i al a ac i ude da mulle . Na g an maio ía dos casos, as únicas es emuñas e coñecedo as da si uación de iolencia son as pe soas implicadas, mal a ado e mal a ada. Po es e mo i o, que a í ima denuncie ou comunique es a si uación é an i al, pois se non o ai p obablemen e nunca chegue a ecibi axuda pa a saí des e cí culo icioso. Segundo algunha se ie, máis do 80% decidi on in e poñe unha denuncia polo mal a o, men es que un 18% es an e decidiu pe manece en silencio (9). Segundo a Mac oenquisa do ano 2015, como xa oi mencionado an e io men e, un 26.8% acudiu á policía, e o 1.7% di ec amen e no xulgado, un o al do 28.5%. A a un 65% des e g upo a i ma non e comunicado a ningún o ganismo es a al a súa si uación (4). Os mo i os desc i os pa a explica non denuncia son moi os, pe o en e eles des acan a opinión po pa e da í ima de que o podían esol e elas mesmas sen necesidade de axuda (3,4,11), que se a a de un p oblema de ca ác e p i ado que debe se esol o no seno da pa ella (4,9), po e goña (3,4,11), medo das consecuencias (3,4,9,11), po dependencia económica do mal a ado (3,4), e un moi des acado, po p o exe aos illos e demais amilia es que se poidan e implicados di ec a ou indi ec amen e, e incluso ao p opio ag eso (3,4,9,11). Ademais, ou os ac o es que a ec an a ac i ude da í ima de non denuncia son que a ag esión se dese do con ex o de unha in oxicación e ílica, ou que o episodio de mal a o ose pun ual ou de cu a du ación (9). Pódese obse a amén que aquelas mulle es SAÚDE FÍSICA LESIÓNS MECÁNICAS ARAÑAZOS, HEMATOMAS, FRACTURAS... CADROS GASTROINTESTINAIS SDR DE INTESTINO IRRITABLE, REFLUXO GASTROESOFÁXICO CADROS URINARIOS INFECCIÓNS URINARIAS OUTROS FIBROMIALXIA SAÚDE MENTAL SDR ANSIOSO-DEPRESIVO, TRASTORNO POR ESTRÉS POSTRAUMÁTICO, ABUSO DE SUBSTANCIAS... SAÚDE SEXUAL E REPRODUTIVA ETS, EMBARAZOS NON DESEXADOS, ABORTOS... HISTERECTOMÍAS, NEOPLASIA DE CERVIX MORTE FETAL, BAIXO PESO AO NACER INTRODUCIÓN 13 í imas de iolencia que eñen elacións de maio du ación co mal a ado e longa con i encia denuncian menos (9). Tamén exis en ac o es que a o ecen que a í ima denuncie, como é o apoio social (9). Considé ase que o p imei o paso pa a saí do mal a o é a denuncia, pe o igual de impo an e é que a mulle non se desen enda do p oceso xudicial, o que posibili a á que se poida bene icia das axudas ins i ucionais. Non é in ecuen e que a mulle quei a e i a a denuncia, abandona o p oceso ou modi ique o ela o dos ei os, o que al e a en g an medida a esolución inal do p oceso xudicial e aumen a subs ancialmen e a axa de absolucións (9), pois na maio pa e dos casos, a decla ación da í ima é a ped a angula do p oceso. O ei o de que no xuízo amén decla e un amilia ou amigo a o ece en g an medida que a í ima siga co p oceso. Tamén, que exis an denuncias p e ias con medidas de p o ección pa a a í ima. Ademais, igual que a p o ección dos illos é un g an mo i o pa a e i a denuncia , amén supón un mo i o pa a con inua co p oceso xudicial. Segundo oi desc i o nunha se ie a a un 8.10% decidiu e i a a denuncia, chegando nou os aballos de in es igación incluso ao 42% (9). Os mo i os coinciden cos an e io men e expos os en elación coa ac i ude de non denuncia . ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 14 2. XUSTIFICACIÓN E OBXECTIVOS A iolencia de xéne o é aquela que so e a mulle polo ei o de se unha mulle . A modalidade mais ecuen e é a iolencia de pa ella, na que se cen a es e aballo. O seu es udo, como se e lic e na li e a u a, es á p o agonizado po adul as no as e de mediana idade, exis indo unha de iciencia de da os no es o de g upos: as apazas adolescen es e as mulle es maio es, ambas con ci cuns ancias i ais moi di e en es que poden a ec a como se exp esa a iolencia. O balei o de in o mación que exis e sob e es es colec i os pode p o oca que se lles p es e menos a ención, se c een ideas inco ec as sob e a iolencia que so en e en úl imo luga eña consecuencias na a ención que eciben, impedindo a c eación de p o ocolos, a asignación de ecu sos especí icos e a c eación de campañas de p e ención adap adas aos seus ac o es de isco. En de ini i a, epe cu indo no apoio que ecibe ás í imas de iolencia de xéne o máis ulne ables. O obxec i o p incipal des e aballo é iden i ica as ca ac e ís icas da iolencia de pa ella que so en as adolescen es e anciás e con as alas coa poboación xe al de mulle es mal a adas coa in ención de amplia o coñecemen o sob e a ma e ia e a c eación de ecu sos especí icos que pe mi an a es as mulle es saí do abuso e en úl imo luga e i a que o su an. Os obxec i os conc e os do aballo son: 1. Es uda a p e alencia, os ac o es de isco, os mecanismos de iolencia, as consecuencias, así como os mecanismos de en on amen o e ba ei as da iolencia de pa ella: 1.1. Nas apazas adolescen es 1.2. Nas mulle es maio es. 2. Compa a e analiza a iolencia nas adolescen es e anciás co g upo xe al de mulle es mal a adas. 3. Compa a e analiza a iolencia nos ex emos da ida. MATERIAL E MÉTODOS 15 3. MATERIAL E MÉTODOS 3.1. DESEÑO DO ESTUDO Realizouse una e isión bibliog á ica de documen os de sociedades cien í icas, o ganismos nacionais e in e nacionais, así como a igos de e isión e o ixinais sob e a iolencia de xéne o en xe al, e a e e ida ás mulle es adolescen es e anciás, en pa icula . 3.2. ESTRATEXIA DE BUSCA Pa a a busca de in o mación u ilizá onse undamen almen e e isións bibliog á icas do ema, a igos o ixinais, así como in o mes e enquisas de o ganismos nacionais e in e nacionais. As p incipais bases de da os consul adas o on Scopus, Scielo, Science Di ec e PMC, ademais de nume osas e is as, ás que se accedeu a a és de po ais web como Google académico ou Pubmed. As palab as cla e pa a a busca o on: iolencia de géne o, gende iolence, iolence agains women, In ima e pa ne iolence/IPV, ba e ed women, da ing iolence, adolescen es, eenage s, aged, olde , consecuencias, consequences, isk ac o s e di e sas combinacións de odos es es e mos, engadíndose il os como “A icle ype-Re iews”. Ademais, pa a a elabo ación da in odución a maio es o on u ilizados dous lib os de consul a:  Rod íguez Cal o MS, Vázquez-Po omeñe Seijas F. La iolencia con a la muje . Abo daje asis encial, médico-legal y ju ídico. Valencia: Ti an lo blanch; 2014.  Rod íguez Cal o MS. La iolencia con a la muje y o as íc imas ulne ables. Valencia: Ti an lo blanch; 2015. 3.3. CRITERIOS DE INCLUSIÓN E EXCLUSIÓN In oducí onse lími es de idioma (inglés, galego, español) e ipos de es udos (Re isións, a igos o ixinais e in o mes de o ganismos o iciais). Non se in oduciu lími e po ano de publicación. Dos a igos a opados, e isá onse á súa ez as e e encias bibliog á icas pa a así pode accede a ou os es udos adicionais que osen ele an es pa a o aballo. Excluí onse a igos dou as disciplinas sani a ias que non se elacionasen coa inalidade do es udo, así como publicacións en idiomas di e en es aos indicados. 3.4. EXTRACCIÓN E ANÁLISE DE DATOS Pa a p ocede á p imei a selección, e isá onse os esumos e as conclusións de cada a igo, comp obando que con i esen in o mación de p o ei o pa a a ealización do aballo, ob endo uns 50 a igos. Pos e io men e, ealizouse unha segunda selección na que se a aliou a calidade e o con ido dos aballos, desbo ando aqueles de escasa calidade e que non i e an un con ido que se adap ase aos obxec i os. T as ealiza es a úl ima selección, ob í ose un o al de 42 a igos. ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 16 4. RESULTADOS 4.1. VIOLENCIA DE XÉNERO EN ADOLESCENTES En p imei o luga , á ho a de ini o que é un adolescen e xo de o mesmo p oblema que coas pe soas maio es, conc e a un in e alo de idade é complexo. A OMS de ine adolescencia como o pe íodo de c ecemen o e desen ol emen o que se p oduce despois da in ancia e que ema a coa en ada na idade adul a (16). Po un lado, es e pe íodo de ansición ca ac e ízase po cambios ísicos e biolóxicos, cun i mo acele ado de c ecemen o e cambios co po ais e ho monais, a pube dade, un p oceso uni e sal que se dá en odos os indi iduos de igual manei a. A adolescencia, ademais da madu ación ísica e sexual, e í ese aos cambios psicolóxicos ca a a independencia social e económica, o desen ol emen o da p opia iden idade, a adquisición das habilidades necesa ias pa a se un adul o uncional e es ablece elacións in e pe soais madu as, así como a adquisición da capacidade de azoamen o abs ac o. A adolescencia non é algo biolóxico e uni e sal como a pube dade, se non que é algo social. Po an o, as idades que con emplan es e pe íodo a ían en unción da cul u a e con ex o, di icul ando delimi a unha idade conc e a. Segundo a OMS, a adolescencia comp ende o pe íodo en e os 10 e os 19 anos. Algo de especial magni ude nes e g upo e a io é o en o no. T á ase de pe soas ca en es de au onomía, cunha pe sonalidade e conciencia como indi iduo aínda en desen ol emen o. Po es e mo i o, o con ex o pa icipa á e moldea á ao adolescen e nes e p oceso ca a a madu ez, onde des aca o papel da amilia, na que se ap enden alo es, oles de xéne o e pa óns de elación in a amila , así como a con i encia con iolencia in e pa en al ou se í imas di ec as de abuso. Tamén se des aca o papel da escola, g an e amen a do es ado pa a a educación onde eñen luga a maio ía das elacións in e pe soais en e os p opios adolescen es, ou a comunidade na que i en, odos impo an es ac o es de isco nos que se p o unda á máis adian e. A iolencia de xéne o nes a e apa non se dá en e dous adul os plenamen e o mados, se non en indi iduos en desen ol emen o os cales, segundo a OMS, non son o almen e capaces de comp ende concep os complexos ou as consecuencias que de e minadas ac i udes poden e no u u o, así como o impac o na súa saúde. Es a inmadu ez emocional le a a que, du an e a adolescencia, compo amen os máis ag esi os e condu as iolen as como mé odo pa a esol e con li os poidan ol e se a manei a habi ual de elaciona se cos demais e a ec a ás ca ac e ís icas de no as elacións, así como p og esa a a a idade adul a (17–19). A iolencia comeza habi ualmen e en pa ellas máis no as, nas que ag esións ísicas e e bais máis le es o man pa e da dinámica da elación (17), as cales poden p og esa ao longo do empo a a ace se máis g a es, o que non ai máis que des aca o impo an e ca ác e p e en i o do es udo da iolencia de pa ella nes e g upo (20). De igual manei a, algo a e en conside ación é que es as ac i udes, ao se oi o de unha manei a dis uncional de elaciona se, poden non e as implicacións que e ía nunha pa ella de adul os, pois en moi as ocasións ce as ac i udes ag esi as poden se in e p e adas como sinais de man emen o do in e ese ca a o ou o (21), acep ables den o do es ilo in e ac i o, ou desen ol idas den o dun con ex o de b oma ou xogo (19), onde a a máis do 30% dos adolescen es e i e que a ag esión se deu nese con ex o (17). RESULTADOS 17 Todo is o implica que a iolencia de pa ella que se dá nes e colec i o, pa e sexa explicada pola iolencia de xéne o, en endida como mal a o que so en as mulle es polo ei o de se mulle es, pe o ou a g an pa e po es a dis uncionalidade nas elacións in e pe soais que modi ica as súas ca ac e ís icas. Como consecuencia, moi os es udos desc iben que nes e g upo as apazas e i en se máis pe pe ado as de iolencia, en especial da iolencia ísica (12,19,21,22), aínda que ou os a opan unha maio p e alencia en apaces (19), e aínda ou os apun an á bidi eccionalidade da iolencia (19–21), sinalando incluso que é a si uación de iolencia máis ecuen e, a a nun 49% (18), e nun 70,1% e 72,2% pa a homes e mulle es, espec i amen e (22). Pese a es es achados, a maio ía de í imas de iolencia son apazas, aínda nos mesmos es udos que as si úan como ag eso as (21), ademais de su i máis consecuencias e de maio en e gadu a (20,21). Obse ouse que ao inicio da adolescencia, e ec i amen e, a p opo ción de mulle es pe pe ado as de iolencia e a maio , en cambio, a medida que a anzaba a idade, es a p opo ción a iaba, a a ao inal, onde a p opo ción de pe pe ado es e a signi ica i amen e maio en e os apaces (19), o que nos pe mi e obse a a in luencia da adolescencia na iolencia de pa ella. Es a maio p opo ción de apazas execu o as de iolencia é moi deba ida, alegando mo i os como que os apaces enden a lexi ima e xus i ica as condu as iolen as e es a lles impo ancia, en cambio as apazas sob e alo an os seus ac os e sén ense culpables. Tamén, di e enzas de c i e ios en e apazas e apaces espec o o que se conside a ag esi o ou a que os apaces pode se máis emisos á ho a de exp esa que come en es e ipo de ac os debido a un exei amen o social as ag esións de pa ella, especialmen e naquelas co a ón como ag eso (19). Ademais, pode se debido á maio p ecocidade das apazas no inicio de elacións de pa ella, de ca ác e máis du adei o e es able, en compa ación aos apaces, xa que a p obabilidade de come e ag esións nas elación de pa ella aumen a co empo de du ación da mesma (19). Finalmen e, ao igual que nou os g upos de idade, as apazas eñen maio isco de su i abusos po amilia es, pa ellas, e ou os (21). Todo is o e lic e que, en e ec o, a adolescencia en unhas ca ac e ís icas especiais que a ec an á p esen ación da iolencia, pe o a pe spec i a de xéne o é un ac o undamen al. 4.1.1. Epidemioloxía Ao igual que no caso das mulle es maio es, non exis e un c i e io uni o me sob e o in e alo de idade que comp ende a adolescencia. A is o súmase a al a de consenso sob e a de inición de iolencia de xéne o nes a e apa, e a escaseza de da os analí icos. Is o p o oca que a compa ación en e di e en es es udos sexa máis complicada. A maio ía de es udos sob e a iolencia de pa ella en adolescen es p oceden dos Es ados Unidos, onde se a opan p e alencias dende un 4% a un 46% de apazas que epo a on iolencia ísica ou sexual nalgunha elación de pa ella ao longo da súa ida (21,23,24). En ou os es udos a ni el in e nacional desc íbense da os simila es, 25-45% pa a os mesmos ipos de abuso, inc emen ándose a a o 88% cando se incluía a iolencia e bal (19). En España, en e os anos 2003 e 2016, as í imas de iolencia de xéne o meno es de 21 anos supuxe on un 4,7% do o al. Di idido po subg upos, as po cen axes diminúen dende o 3,4% en e 18 e 20 anos, a a o 0,6-0,7% en e 16 e 17 e meno es de 16 anos, espec i amen e (8). Segundo o INE, no ano 2018, dun o al de 31.286 í imas nas que se di a on medidas cau ela es ou de p o ección, 677 e an meno es de 18 anos (2,16%) e 1.065 en e 18 e 19 anos (3,4%) (25). O 90% de es udan es en e os 16 e 20 anos a i man e ag edido e balmen e ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 18 algunha ez a unha pa ella, e o 40% e pe pe ado algunha ag esión ísica (19). Segundo a Mac oenquisa ealizada en España no ano 2015, non se a opa on di e enzas signi ica i as en e as apazas de 16 a 24 anos e as maio es desa idade que e e i on e su ido iolencia ísica ou sexual da pa ella ac ual (2,5% s 2,9%) ou calque a pa ella ao longo de oda la ida (11,7% s 13,1%). Si se a opa on no que espec a a expa ellas (14,1% s 21,5%), ci a signi ica i amen e meno en apazas en e 16 e 24 anos (4). Pa a es ima os da os sob e a p e alencia de iolencia nes e colec i o, en España podemos usa dous ecu sos, o elé ono de axuda a iolencia de xéne o (016), ou o elé ono ANAR. No ano 2016, do o al de usua ias que se puxe on en con ac o co 016 das cales se coñecía a idade, cun o al de 13.172, 23 iñan en e 15 e 17 anos, un 0,17%. No pe íodo 2003- 2016, das 62.713 chamadas nas que se coñecía a idade, 152 iñan 15-17 anos, un 0,24% (8). O elé ono ANAR é un elé ono especí ico dedicado a nenas, nenos e adolescen es en si uacións de isco, di ixida an o aos p opios meno es como a adul os que consul en po eles. Nas chamadas ela i as a p oblemas de iolencia de xéne o poden da se dúas si uacións undamen ais, aquelas nas que a í ima di ec a é unha mulle meno de idade ou un meno que se a opa no ambien e amilia de mulle es que so en iolencia de xéne o. Tendo en con a o p imei o supos o, das 2.729 chamadas ecibidas no ano 2016, 499 e an sob e meno es í imas di ec as de iolencia de xéne o (18,3%). Des as, o 44,3% o on ealizadas polo meno e o 55,7% es an e o on ealizadas po adul os, das cales o 59% p ocede on da nai da í ima. Conside ando es es da os po g upos de idade, a maio ía de chamadas son as ela i as a meno es en e 15 e 17 anos (81,4%), diminuíndo p og esi amen e a medida que diminúe a idade, 14 anos un 9,2% e meno es de 13 anos un 3,8%, cunha idade media de 15,8 anos. Respec o a du ación da iolencia, o 41,5% e e ía máis de un mes e a a 43,9% máis dun ano. O 72,3% das chamadas con aban que es a iolencia e a dia ia, o 6,6% semanal e o 9% de manei a non habi ual. Ademais, no 70,55% dos casos iden i icábase como mal a ado a pa ella ac ual e no 28,9% unha expa ella (8). En e e encia as í imas mo ais, segundo o INE, no ano 2019 houbo unha í ima mo al de en e 15 e 17 anos (1,8% do o al de 55), e ningunha meno de 15 anos. En e os anos 2009 e 2016 exis á onse 30 í imas de en e 18 e 20 anos, 5 en e 16 e 17 anos e 7 meno es de 16 (26). Respec o as denuncias como saída da iolencia, as mulle es máis no as ealizan menos denuncias no xulgado (17,3% en meno es de 25 anos on e ao 29,3% nas mulle es maio es). O mesmo sucede á ho a de busca axuda en ecu sos de ipo o mal (sis ema sani a io, elé onos de axuda, asis encia legal, e c), u ilizados nun 34,5%, on e ao 46% das mulle es de máis idade (4). 4.1.2. Mecanismos de iolencia Como xa se indicou, a adolescencia ca ac e ízase po unha al a de inhibicións así como unha meno consciencia das consecuencias dos ac os e un desen ol emen o emocional en p oceso de comple a se. Is o p o oca á que as manei as de exp esa a iolencia sexan dis in as dos adul os. RESULTADOS 19 4.1.2.1. Violencia ísica É bas an e ecuen e, pe o moi o menos que a iolencia e bal (17). Segundo a Mac oenquisa sob e a iolencia con a a mulle en España do ano 2015, a iolencia ísica su ida a mans de calque a pa ella ao longo de oda a ida nas apazas en e 16 e 24 anos é do 10,2%, non a opando di e enzas signi ica i as con aquelas de maio idade (10,7%). Si se a opan di e enzas na exe cida po calque a expa ella ao longo de oda a ida (12,4%), que é meno nes as en compa ación ao es o de mulle es (18,3%), e amén no úl imo ano a mans de calque a pa ella (4,6%), maio que nas mulle es maio es de 25 anos (1,6%) (4). Ao analiza as ca ac e ís icas des a iolencia e a súa e olución, ponse de mani es o que a iolencia de ipo se e o é p ac icamen e inexis en e, sendo máis ecuen e en e os apaces, e a iolencia de ipo le e máis ecuen e en apazas (17). O 18% dos adolescen es e e i on e aga ado, golpeado, pa eado ou empuxado a súa pa ella. Un maio núme o de apazas e e iu abo e ea á sua pa ella, 4 eces máis que os apaces. Respec o a e olución, a iolencia ísica diminúe en núme os absolu os a medida que aumen a a idade e a p opo ción de homes como pe pe ado es des e ipo de iolencia aumen a (19). 4.1.2.2. Violencia sexual A iolencia sexual po calque a pa ella ou expa ella ao longo de oda a ida é signi ica i amen e meno en apazas en e 16 e 24 anos (4,8% e 6,8%, espec i amen e) en compa ación ao es o de mulle es (8,4 % e 14,2%). No úl imo ano, a iolencia sexual e a maio en apazas en e 16 e 24 anos, 2,2%, on e ao 1,4% no es o de mulle es (4). Ou os es udos obse an que, globalmen e, en e o 10% e o 18% das adolescen es oi sexualmen e ag edida pola súa pa ella (27). Pódese obse a que a iolencia sexual non é moi p e alen e, pe o ao con a io do que sucedía coa ísica, aumen a p og esi amen e coa idade. Os pe pe ado es de iolencia sexual son con máis ecuencia os apaces (19). 4.1.2.3. Violencia psicolóxica As ag esións psicolóxicas p esén anse an es que as ísicas e son máis du adei as (19). É sen dúbida o mecanismo de iolencia máis ecuen e, desc ibíndose, nalgúns aballos, que a ag esión e bal oi usada po máis do 90% da mos a de adolescen es de ambos sexos (17). A o ma de iolencia psicolóxica po excelencia nes e g upo é a iolencia de con ol. En e as apazas de 16 a 24 anos ob emos ci as dun 19,4% a mans da súa pa ella ac ual, un 32,3% a mans de calque a pa ella e un 41,9% dunha expa ella ao longo da súa ida. T á ase de ci as maio es que no es o de mulle es (11,3%, 24,6% e 35,3%, espec i amen e). Se nos cen amos no úl imo ano, a ópase que a a unha de cada cinco apazas en e 16 e 24 anos a i ma e su ido algún ipo de compo amen o de con ol abusi o po pa e de algunha pa ella (21,1%), así como pola súa pa ella ac ual (16,8%), maio que a su ida po mulle es de máis de 25 anos (8,4% e 8,8%) (4). Respec o a iolencia de ipo emocional (25% po calque a pa ella ao longo da ida) non se obse an di e enzas signi ica i as en ningunha das modalidades expos as nos pa ág a os an e io es, excep uando a iolencia no úl imo ano po calque a pa ella (11,8%), que é supe io ao es o (7,18%) (4). ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 20 A iolencia económica su ida a mans de calque a pa ella ao longo da ida (4,9%) é signi ica i amen e meno que no es o de mulle es (11,5%). No úl imo ano non se a opa on di e enzas signi ica i as (4). 4.1.3. Fac o es de isco Un dos ac o es máis impo an es que modi ica a condu a dos adolescen es e a ec a a súa madu ación como indi iduos é o en o no no que se desen ol en. Es e moldea á aos adolescen es en adul os con dis in as ac i udes, c enzas, alo es, e c, que implica án unhas condu as máis ou menos uncionais. As ci cuns ancias nas que un adolescen e se desen ol e condiciona á como se á a súa ida no u u o, incluída a implicación máis ou menos p obable na iolencia de xéne o (Táboa 2) A comunidade é o g an ac o de isco. Cando se ala de comunidade pódese e e i ao “ ecinda io” ou a poboación na que eside, e amén a g upos mais achegados como a amilia, a escola ou as súas amizades e compañei os. A comunidade como pa e da sociedade na que se desen ol e o/a adolescen e es á ex ensamen e es udada. Púidose obse a como a al a de apoio social ac uaba como ac o de isco de iolencia de pa ella no u u o. A exposición a a mas e a múl iples o mas de iolencia na comunidade du an e es e pe íodo iden i icouse como unha o e in luencia na u u a implicación en condu as iolen as, xa sexa na mesma comunidade ou no con ex o dunha elación de pa ella (21,22). Des aca amén se í ima di ec a abusos sexuais ou mal a o ísico po un adul o (21,22,27). Tamén supoñen si uacións de isco a pob eza, indixencia e illamen o social, así como a esidencia en comunidades u ais (21). Cabe pun ualiza que se a opan di e enzas é nicas, pe o es as son explicadas po unha maio ou meno exposición á iolencia nas di e en es comunidades (22). Tamén se obse a que con a con apoio social ac úa como ac o p o ec o (12,24). Como pa e da comunidade en xe al, des ácase amén o papel dos medios de comunicación, con g ande in luencia na poboación e especialmen e nos adolescen es. Es es ac úan en di e en es aspec os da súa ida, dende ap ende os núme os e co es du an e a in ancia e es ilos de es i , a a o mas de ida saudable como o uso de p o ección nas elacións sexuais e a p e ención de ETS e VIH. Moi a da in o mación que os adolescen es ob eñen sob e o sexo opos o e as elacións in e pe soais é ap endido a a és dos medios de comunicación. Moi os deles, como películas, ídeos e le as musicais, éñense cen ando nunha isión nega i a e desp eza i a da mulle , aspec o pouco in es igado como posible in luencia no campo que nos compe e, ao que se lle pode ía a ibuí compo amen os e ac i udes ela i os a iolencia de xéne o, como a súa no malización (21). Den o da comunidade exis en g upos máis p óximos as adolescen es que me ecen se es udados de manei a especí ica. Un deles é a amilia. A exposición a iolencia in a amilia , que se pode exp esa de di e en es manei as, supón un impo an e ac o de isco. A iolencia in e pa en al, en pa icula , a ec a especialmen e aos a óns como u u os ag eso es (12,19,21,22). O mal a o in an il amén se obse a como ac o de isco, especialmen e nas apazas como u u as í imas (22). En de ini i a, obsé ase que a p esenza de con li i idade na elación in e pa en al asocia ase cun maio isco de con li i idade nas elacións dos seus illos adolescen es (19). Ademais da iolencia amilia , ce as dinámicas in a amilia es e RESULTADOS 21 educacionais amén eñen o seu e ec o. A educación pa e na e ma e na (22,27), así como a al a de supe isión pa en al (27), p ác icas pa en ais pob es como o uso de disciplinas iolen as, e en xe al dis uncionalidade amilia (21), implican unha maio axa de iolencia de pa ella nos adolescen es. Desc ibiuse que os compo amen os an isociais pa en ais aumen a on o isco de iolencia de pa ella así como o desen ol emen o de compo amen os an isociais nos adolescen es, que en úl imo luga p edici án amén a iolencia nos mesmos. Despois de con ola es es compo amen os, a exposición a mal a o in e pa en al non conduce di ec amen e a mal a o nos adolescen es, se non que as condu as an isociais pa e nas conle an condu as an isociais iliais, que en úl imo luga ac úan como in luencia di ec a na apa ición de iolencia de pa ella (12). Po ou a banda, o apoio pa e no, así como a p esenza de o es lazos pa e no- iliais ac úan como ac o es p o ec o es (12,24). Ou o elemen o a des aca é a escola, que ocupa unha g an pa e da ida do adolescen e. Se á o luga p incipal onde socialice e aga amizades e posibles pa ellas, ademais de ac ua como medio pa a a educación do indi iduo. Obsé ase que a p esenza de apoio escola e apego a escola educe a p obabilidade de su i iolencia de pa ella. O es ablecemen o dunha impo an e ede social, nes e con ex o, ac úa como ac o p o ec o , sob e odo nas apazas. Nos apaces sucede o con a io, asociase cunha maio p obabilidade de exe ce a iolencia (12). Tamén se a opa elación co bullying, ou abuso de uns compañei os a ou os. Aqueles que exe ce on o papel de bullies o on os que, pasado o empo, exis a on a maio p opo ción de í imas de iolencia de xéne o. Nas í imas de bullying obse á onse p opo cións in e medias, e aqueles adolescen es que non se i on en ol os co bullying, nin como ag eso nin como í ima, exis a on os núme os máis baixos. A expulsión da escola cons i úe un ac o de isco pa a e se implicado en iolencia de pa ella du an e a adolescencia (21). Tamén des aca o papel da ede social e compañei os do p opio adolescen e. Exis e unanimidade espec o a e unha amizade que oi í ima de iolencia de pa ella (12,21,27), desc i a pa a ambos sexos, como í ima e como ag eso (12). A ópase unha o e asociación da p esenza de compañei os p oblemá icos coa iolencia de pa ella du an e a adolescencia. Ademais, a p esenza de elacións de amizade de calidade aos 15-16 anos p edín meno iolencia de xéne o aos 18, cons i uíndose como un ac o p o ec o (12). Ademais dos ac o es comuni a ios, ce as ac i udes e alo es indi iduais p edispoñen á iolencia de pa ella. Ca ac e ís icas de pe sonalidade como impulsi idade, i ascibilidade, ixidez, descon ianza, unha baixa ole ancia á us ación (19), baixa au oes ima (21,27), compe encias sociais inadecuadas (27) e condu as an isociais elacioná onse con a iolencia de pa ella, que ac úa como ac o in e media io de ou os ac o es (12), acendo máis p obable a adopción de ac i udes iolen as polo ag eso . Tamén se suma a dep esión (27) ou in en os au olí icos (12). A p ecocidade nas ac i udes asociadas a unha maio madu ez amén se iden i ican como ac o es de isco, como pode se e ci as, inicia elacións sexuais e incluso aspec os pu amen e biolóxicos como a idade da mena quia (21). A p esenza de alo es adicionais, c enzas sexis as e acep ación da iolencia de pa ella (19,22,27) supoñen un impo an e ac o de isco. Igualmen e, o consumo de subs ancias , en pa icula de alcohol (21,22,27), sob e odo du an e a adolescencia empe á e media. Na a día non se a opan di e enzas en e consumido es abusi os e non consumido es. O consumo abusi o de alcohol es á lonxi udinalmen e asociado á iolencia ísica e sexual nas apazas (12). Ademais do alcohol amén se elaciona on o consumo e no malización de subs ancias como o cannabis (22) e ou as d ogas. ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 28 4.2.1. Epidemioloxía A pe soas maio es supoñen unha poboación moi p e alen e na nosa sociedade. Segundo a OMS (37), en 2015, os maio es de 60 anos supoñían un 12% da poboación mundial. A ni el español, segundo o Ins i u o Nacional de Es a ís ica (INE), no ano 2019 as pe soas de máis de 65 anos supuxe on un 19,4% da poboación. En exións máis en ellecidas como Galicia, en p o incias como Lugo ou Ou ense, supuxo a a o 29,01% e 31,36% da poboación o al espec i amen e, ce ca de un e zo de oda a poboación (38). Ademais, nes es úl imos anos, debido a mello a da calidade de ida e o descenso na na alidade, en e ou os ac o es, es amos a p esencia un aumen o p og esi o de es e núme o. Segundo da os da OMS, en e 2015 e 2050, a po cen axe de habi an es a ni el mundial maio es de 60 anos se á case duplicado, pasando do 12% ac ual a un 22%, ademais de unha pau a de en ellecemen o moi o máis al a que no pasado (37). Á pa , en España, no ano 2008, es e g upo supoñía só un 16,44% da poboación, on e ao 19,4% ac ual (38). Respec o a iolencia de xéne o na e cei a idade, a can idade de mulle es que a so e a ía amplamen e en e es udos. A p e alencia es imada de iolencia su ida ao longo da ida a mans de unha pa ella a ía dende un 15% a un 71% (7,39–43). Igualmen e, a su ida no úl imo ano a ía dende un 2,2% (41), 3% (7), 4-54% a a un 6-10% a ni el eu opeo (42). Segundo o INE, no ano 2018 su i on iolencia de xéne o 576 mulle es maio es de 65 anos, un 2% do o al, con i mada pola exis encia de medidas cau ela es ou o des de p o ección (25). A iolencia de pa ella nas pe soas de idade a anzada ca ac e ízase pola súa c onicidade, es imando unha media de 21,2 anos de du ación (40). Nalgúns es udos, a a o 55% só ea dende ai máis de 30 años e o 40% dende 1 a 29 anos (44). Máis do 90% das mulle es maio es í imas de iolencia de xéne o a i ma e su ido os mal a os a mans dunha única pa ella ao longo da súa ida (41). De manei a global, un 68,4% de mulle es de máis de 65 anos í imas de iolencia de xéne o denuncia on a súa si uación, unha po cen axe signi ica i amen e meno que o es o de mulle es (83,5%) (4). Respec o ao elé ono de axuda pa a a iolencia de xéne o, o 016, no ano 2016, do o al de 13.172 chamadas, 487 o on ealizadas po mulle es maio es de 65 anos, un 4% do o al (8). No que se e i e as í imas mo ais, dende 1 de xanei o de 2003 a a o 31 de decemb o de 2016, con abilizá onse 111 mulle es maio es de 64 anos, un 12,7% do o al de í imas (8). 4.2.2. Mecanismos de iolencia A idade a ec a a odos os aspec os da iolencia. P o oca á unha pe da de o za e habilidades ísicas, así como al e acións no compo amen o e no o ganismo que, en úl ima ins ancia, cambia á a o ma na que o mal a ado exe ce a iolencia sob e a mulle . Todos os da os expos os e as di e encias obse adas nes e apa ado son e e idos a iolencia padecida ao longo da ida. Se di idimos a iolencia nas súas di e en es exp esións, ob emos os seguin es da os: RESULTADOS 29 4.2.2.1. Violencia ísica A p e alencia de iolencia ísica es imada lu úa moi o en e di e en es es udos, con ci as en e 1,5% e 15,5% (4,45,46). O que si es án de aco do odos os aballos e isados é que a medida que a anza a idade, a p e alencia de iolencia ísica diminúe signi ica i amen e (4,42,43), ademais de se o mecanismo de mal a o menos ecuen e (4,41,42,45,46). 4.2.2.2. Violencia sexual Ao igual que a ísica e polos mesmos mo i os, a p e alencia a ía en e 2,2-22% (4,45,46). A maio ía de aballos amén obse an un descenso signi ica i o de es e ipo de iolencia en elación a mulle es de meno idade (4,42), pe o as di e enzas obse adas en xe al son menos acusadas (4) que no es o de mecanismos. 4.2.2.3. Violencia psicolóxica A iolencia de ipo psicolóxico é a máis p e alen e, cunhas po cen axes de 22-33% (41,45). As compa acións con ou os g upos de idade mos an esul ados con adi o ios. Algún es udo a i ma que é máis p e alen e nes e g upo que en mulle es de meno idade (42), ou os que é signi ica i amen e meno (4) e incluso que non hai di e enzas signi ica i as (43). En conc e o, a iolencia de con ol é o sub ipo máis p e alen e, un 17,4% (4,42). En cambio, a iolencia económica é unha das menos ecuen es (9,6-19,6%) (4,42,45), e amén é signi ica i amen e meno en mulle es maio es de 65 anos. (4). Na iolencia de ipo emocional (13%) non se a opan di e enzas signi ica i as (4). Ademais, di e en es es udos obse an que é moi común que os di e sos ipos de iolencia de solapen en e si, pois a a o 65% que su i on iolencia psicolóxica de con ol a i ma e padecido ou os ipo de iolencia (41). Queda es ablecido que as mulle es maio es eñen un maio isco de su i unha combinación de iolencia psicolóxica de con ol, emocional e económica en compa ación coa iolencia de ipo ísico (42). 4.2.3. Fac o es de isco Á ho a de es uda os ac o es que poden condiciona a exis encia e apa ición de mal a o cómp e acla a a di e encia en e ac o asociado e ac o de isco. Fac o asociado é aquela ci cuns ancia que conco e á iolencia de xéne o, xa sexa causa ou consecuencia da mesma, e ac o de isco é iden i icado como un elemen o que mo i a di ec a ou indi ec amen e que a iolencia eña luga . Non oda a li e a u a es ablece unha cla a di e enza á ho a de es udalos e así iden i ica unha causalidade, polo que o alo des es achados é limi ado e debe se co ec amen e in e p e ado. Exis en nume osos ac o es asociados coa iolencia de xéne o na e cei a idade, moi os deles coinciden cos a opados en mulle es de ou as idades. Nes e g upo pódese segui endo a elación coa idade, pois mesmo den o des e colec i o, a ópase máis iolencia no g upo de menos idade, sendo maio en mulle es meno es de 80 anos (45). ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 30 Ademais, ao igual que nou os g upos e a ios, o es ado ci il é un ac o a e en con a, exis indo unanimidade sob e o di o cio ou sepa ación (39,40,45) como ac o asociado cunha maio iolencia. O ma imonio é máis con o e ido, iden i icándose como ac o asociado e p ecipi an e (43) e amén como ac o p o ec o (43,45). Respec o ao ni el educa i o, hai e idencia de asociación con un baixo ni el de es udos (39). Aínda que amén se desc ibe asociación cun al o ni el de es udos o que pode ía es a elacionada cunha maio acilidade pa a a opa ecu sos e pedi axuda (47). Respec o a si uación socioeconómica da í ima, mos ouse asociación en e a p esenza de iolencia de xéne o e di e sas ci cuns ancias des a o ables. A al a de apoio social é iden i icada como un dos ac o es de isco máis impo an e (39,40,43), a mig ación (39,40,43,45,47), meno ing esos no oga ou a dependencia económica da mulle (39,40) e a indixencia (43). Un aspec o ela i amen e ca ac e ís ico en mulle es maio es, menos asociado a mulle es máis no as, é a p esenza de alo es adicionais e conse ado es en elación á pa ella, o ma imonio e a iolencia de xéne o (36). Pódese obse a asociación en e o mal a o e a p esenza des es alo es pa ia cais (39,43,47). Tamén se pode e unha asociación en e esidi en poboacións u ais (43,45), que ac úa como ac o de isco, an o pola maio p e alencia dos alo es adicionais nes as comunidades, como o illamen o, que supón unha ba ei a pa a a mulle pode saí da iolencia. Ao igual que o es o de mulle es, un g an ac o de isco é e i ido iolencia domés ica no pasado (39,45), así como a iolencia sexual en e e anas de gue a (43). Ademais, pódese obse a unha asociación en e a p esenza de ou os ipos de iolencia in a amilia (43) e a iolencia de xéne o. Tamén se desc ibiu como o abuso e bal escala a ou os ipos de iolencia de pa ella máis impo an e (47). A saúde da mulle amén ac úa como ac o que pode ía es a asociado a iolencia. A ópase asociación con p oblemas de saúde en xe al (39), máis conc e amen e con obesidade (43), p ác icas sexuais de isco (43) ou in ección po VIH. En pa icula en mulle maio es a oame icanas, es e úl imo oi iden i icado como ac o de isco e consecuencia (47). Tamén se a opa asociación con consumo de subs ancias óxicas (45) ( abaco, alcohol, á macos), en pa icula o consumo abusi o de alcohol polo mal a ado (39). Ao igual que no es o mulle es, a p esenza de discapacidade es á amplamen e elacionada co mal a o (39,43,45), así como a p esencia de axilidade (43). En úl imo luga , un pun o a a a moi impo an e nes e apa ado son os ac o es p ecipi an es. Na e cei a idade exis en unha se ie de cambios i ais, case exclusi os de es e pe íodo, que poden ac ua como p ecipi an es. Es es inclúen a xubilación, a apa ición de algunha en e midade nalgún memb o da pa ella (demencia, no a si uación de dependencia...), illos que abandonan o oga , cambios ísicos que di icul en a ida sexual (36), a menopausia (43). Es es ac o es poden e amén o e ec o con a io, e ac ua como mo i ación que axude a mulle a saí des a si uación de iolencia (36). RESULTADOS 31 Táboa 4- Fac o es de isco de iolencia de xéne o nas anciás. Fac o es de isco nas anciás pa a se í imas de iolencia de xéne o Idade Idade meno de 80 anos Es ado ci il Di o cio ou sepa ación, ma imonio* Educación Baixo ni el de es udos Si uación socioeconómica Fal a de apoio social, mig ación, ing esos baixos no oga , dependencia económica da mulle , indixencia, esidi en poboacións u ais Exposición a ou as o mas de iolencia iolencia domés ica no pasado, iolencia sexual en e e anas de gue a, ou os ipos de iolencia in a amilia , abuso e bal Saúde P oblemas de saúde en xe al, obesidade, p ác icas sexuais de isco. in ección po VIH en mulle es maio es a oame icanas, consumo de subs ancias óxicas , discapacidade, axilidade Ci cuns ancias pe soais Valo es adicionais e conse ado es en elación á pa ella Fac o es p ecipi an es xubilación, a apa ición de algunha en e midade nalgún memb o da pa ella, illos que abandonan o oga , cambios ísicos que di icul en a ida sexual, a menopausia 4.2.4. Consecuencias De manei a global, os es udos sob e a ma e ia a i man que o mal a o a ec a nega i amen e a saúde ísica, sexual e psicolóxica da mulle maio (39,40,42,43,45,48). A ópase unha elación posi i a das consecuencias da iolencia coa du ación da mesma (39), aspec o especialmen e impo an e nas mulle es da e cei a idade debido a habi ual longa e olución dos malos a os. Ademais, aquelas mulle es nas que coexis en a ios ipos de iolencia os e ec os ad e sos son máis p onunciados (40). Es as consecuencias apa ecen co mal a o, pe o non semp e ema an con el, moi os p oblemas de saúde poden pe sis i no empo aínda despois de e abandonado a elación abusi a (48). En p imei o luga , cabe des aca as consecuencias di ec as na saúde ísica. Nas mulle es maio es, a p e alencia de ac u as óseas e luxacións a icula es é supe io que en mulle es meno es de 65 anos, onde p e alecen os hema omas e pe equias (42), o que indica que, pese a se menos ecuen e a iolencia ísica, es a pode ía se de maio g a idade. Ademais, a saúde ísica non se e só a ec ada pola iolencia di ec a, xa que odo ipo de mal a o cons i úe un ac o es esan e, que xun o con ou os ac o es, como unha mobilidade educida e o acceso limi ado a ecu sos e coidados sani a ios, condicionan indi ec amen e unha peo saúde (42). Des acan os p oblemas de ipo psicosomá ico (40) den o dos cales se inclúen os sín omas e sínd omes gas oin es inais (42,43,45), xeni ou ina ios (43), espi a o ios (43), en e midades ca dio ascula es e hipe ensión (42,45). Ademais, súmase a asociación con do c ónica, al e acións inmunes e da in lamación (42). En úl imo luga , es as a eccións condicionan unha maio axilidade (42,43), di icul ade pa a camiña , pa a a ealización de ac i idades dia ias, pe da de memo ia, ma eos e p oblemas co con ol do peso (43). Un apa ado moi as eces igno ado é a saúde sexual das mulle es maio es, pe o de igual impo ancia que nou as idades. Es as mulle es amén so en un impo an e impac o como consecuencia da iolencia, cun isco inc emen ado de in ección po VIH (39,43) e ou as ETS (45), así como sín omas pél icos e xeni ais (43) e dis uncións de ipo sexual (45). ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 32 Ademais, a iolencia de xéne o supón un g an impac o na saúde men al da mulle , iden i icándose as o nos psicolóxicos g a es (40,45), nos que se inclúen as o nos do sono e alimen ación, a aques de pánico, ansiedade, dep esión, in en os de suicidio e baixa au oes ima (45), as o no po es és pos aumá ico e au olesións (48). Ademais, moi os aballos desc iben unha co elación cla a da iolencia de xéne o co abuso de subs ancias pola í ima, xa sexa alcohol (39,42), abaco (39), á macos con p esc ición ou sen ela (39,42), así como elaxan es ou an idep esi os (40) e ou as d ogas (42). As mulle es mal a adas acoden con moi a máis ecuencia a se izos de a ención p imei a e especializada de saúde men al (40). Figu a 5- Consecuencias da iolencia de xéne o nas mulle es maio es 4.2.5. En on amen o e ba ei as Algo habi ual á ho a de plan exa se cues ións sob e a iolencia de xéne o na e cei a idade é que a busca de solucións deixase de lado alegando que é o inal da ida e non “compensa”. Is o non é así, a opo unidade de saí do mal a o semp e é posible, pe o con de e minadas peculia idades. Es as mulle es i en ci cuns ancias especiais oi o da súa idade que a ec an as súas ac i udes an e o mal a o e que en úl ima ins ancia ac úan como ba ei a e al e an as opo unidades de abandona a elación. Os di e en es es udos que se en ocan nas mulle es maio es desc iben es a exias di e en es pa a enca a o mal a o. Segundo a Mac oenquisa do ano 2015, nes e g upo, un 26,7% de mulle es en e 65 e 75 anos denuncia on á policía ou ao xulgado e das maio es de 75 anos denuncia on un 13,3%, cun o al de 28,52% pa a o o al de mulle es maio es de 65 anos. Globalmen e, nas mulle es maio es de 65 anos, un 22,2% acudiu a policía a poñe a SAÚDE FÍSICA FRACTURAS ÓSEAS E LUXACIÓNS ARTICULARES SÍNTOMAS E SÍNDROMES GASTROINTESTINAIS, ENFERMIDADES CARDIOVASCULARES E HIPERTENSIÓN, DOR CRÓNICA, ALTERACIÓNS INMUNES E DA INFLAMACIÓN, FRAXILIDADE, DIFICULTADE PARA CAMIÑAR, REALIZACIÓN DE ACTIVIDADES DIARIAS, PERDA DE MEMORIA, MAREOS E PROBLEMAS CO CONTROL DO PESO SAÚDE MENTAL TRASTORNOS PSICOLÓXICOS GRAVES, TRASTORNOS DO SONO E ALIMENTACIÓN, ATAQUES DE PÁNICO, ANSIEDADE, DEPRESIÓN, INTENTOS DE SUICIDIO E BAIXA AUTOESTIMA, TRATORNO POR ESTRÉS POSTRAUMÁTICO E AUTOLESIÓNS, ABUSO DE SUBSTANCIAS POLA VÍTIMA COMO ALCOHOL, TABACO, FÁRMACOS E OUTRAS DROGAS, ACODEN CON MOITA MÁIS FRECUENCIA A SERVIZOS DE ATENCIÓN PRIMEIRA E ESPECIALIZADA DE SAÚDE MENTAL SAÚDE SEXUAL RISCO INCREMENTADO DE INFECCIÓN POR VIH E OUTRAS ETS, SÍNTOMAS PÉLVICOS E XENITAIS E DISFUNCIÓNS DE TIPO SEXUAL RESULTADOS 33 denuncia (29,6% meno es de 65 anos), un 33,8% a se icios socio-sani a ios (46,8% meno es de 65 anos) e 62,7% a on es in o mais (77,8% pa a meno es de 65 anos). Ag upando es es da os, un 68,4% das mulle es maio es de 65 anos ixe on uso de algún des es ecu sos, on e a 83,5% das mulle es de meno idade (4). Púidose obse a que exis e unha elación en e a idade da í ima e o empo que a da en denuncia e, en consecuencia, a du ación da iolencia, ob endo unha media de 26 anos pa a aquelas mulle es maio es de 65 anos, 19,5 anos naquelas en e 56 e 65 anos e 12,5 anos naquelas en e 46 e 55 (3). An e a iolencia, as ac i udes que se poden oma son moi a iadas. Hai mulle es mal a adas que ap enden a i i conxugando a iolencia coa es abilidade social e os alo es do ma imonio adicionais. Algunhas desen ol en unha no a iloso ía de ida como espos a ao mal a o p olongado das súas pa ellas, usando unha a iedade de ecu sos in e nos e ex e nos. Cambian a manei a de en ende a elación coa súa pa ella, c eando unha no a se ie de ba ei as in e pe soais. Con igu an unha au onomía na dinámica da elación, eo ganizando u inas que minimizan o con ac o co mal a ado , apoiándose nas labo es do oga e no seu papel como coidado as, conseguindo así unha es abilidade domés ica e amilia . Ademais, buscan apoio emocional en edes ex e nas, xa sexa a a és de ías o mais ou in o mais, eo ien ando a súa ida despois de un empo p olongado i indo co mal a o (36). Sen emba go, ou os es udos amosan que coa idade, en pa icula aquelas mulle es cun baixo es a us socioeconómico, c ean unha maio dependencia das súas pa ellas, man endo a elación a a o seu alecemen o, xa que ompe a elación non é unha opción (36). Ou a manei a de en on a a si uación é xus i icando as ac i udes do mal a ado , alegando azóns como p oblemas de saúde, en e midades men ais, adiccións e aspec os é icos e cul u ais (36). Como se expuxo ao inicio, as mulle es da e cei a idade suman dúas ci cuns ancias undamen ais, o ei o de se mulle es e e unha idade a anzada. Is o supón unha se ie de a ancos especí icos des e g upo pa a saí da iolencia. Es as ba ei as que di icul an pedi axuda poden se in ínsecas da p opia mulle ou pa e do en o no. Den o das p opias da mulle incluímos o desexo de p o exe aos illos e ou os memb os da súa amilia (36), incluso ao p opio mal a ado . Ao igual que nas mulle es de ou as idades, pode supoñe un mo i o pa a man e ou abandona a elación de abuso (43). Ademais, un ac o impo an e son os sen imen os da p opia mulle , eac i os a an os anos de mal a o, sen imen os de culpa, imposibilidade pa a pe doa se a si mesmas po con inua na elación, esignación despois de an os anos de iolencia (36,48), ans o ma es e abuso ex e no como p opio, sen indo es igma e e goña po denuncia aos seus ma idos (36), al a de con ol das súas idas (43), sen imen os de desespe anza po un u u o ince o, e o medo á soidade ou a i i nunha esidencia (36). A is o súmase a maio sensación de soidade e illamen o, a al a de con ianza pa a ala do seu p oblema e descoñecemen o sob e os ecu sos a súa disposición, que mulle es máis no as é máis p obable que posúan, ademais da peo saúde e axilidade p opias das mulle es maio es (36,43). Es as mulle es nace on e med a on nunha sociedade con ci cuns ancias e alo es di e en es, con ideas máis íxidas sob e o ma imonio, que en moi as ocasións mo i an que a mulle pe maneza nel pese a i i unha si uación de abuso, así como a idea de que o que ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 34 sucede na pa ella é algo p i ado que non se debe compa i (36,48). Segundo unha enquisa, exis e un 20% de mulle es que pensa que o mal a o na pa ella debe ía se solucionado na casa sen in e encións ex e nas, polo que non denuncia ían. Ademais, un 15% conside ábao de pouca impo ancia po que e a pasaxei o e un 11% opinaba que había que pe doa llo odo á pa ella, incluído o mal a o (45). Todo is o con ibúe a unhas dinámicas de elación que p o ocan a dependencia económica e social da mulle ca a o seu mal a ado , acendo aínda máis di ícil a saída da iolencia (36,43). A iolencia de xéne o e o abuso na pa ella son ideas ecen es, po iso a pe cepción que eñen es as mulle es é di e en e, conside an que a si uación que i en non é mal a o (34,49) ou exclúen des a ca ego ía calque a ac i ude que non sexa mal a o ísico di ec o (48). A odas es as ba ei as pa a saí do cí culo da iolencia, especí icas da mulle maio , súmanse as ba ei as ex ínsecas, aquelas que non dependen ou non son p opias dela, senón do seu en o no. Unha das máis es udadas e da que máis e idencia exis e é o apoio social e do es o da amilia, de o ma que a súa al a en un g an e ec o na ac i ude que omen, especialmen e na decisión de pe manece ou ompe a si uación abusi a (36,43,45). Ademais, as súas edes sociais e anse diminuídas co paso dos anos pola mo e de amizades e amilia es, o que xe a unha al a de al e na i a eal de ecu sos de coidados in o mais e o mais. Como consecuencia en moi as ocasións os ma ido mal a ado é a única pe soa p óxima que queda na ida de unha mulle maio mal a ada (33). Igualmen e, os alo es e c enzas máis adicionais es éndense á comunidade. Ademais das p opias ideas que lle impiden denuncia , ex e namen e, o es o da comunidade amén exe ce p esión nes e sen ido (36). Púidose obse a nun es udo en mulle es maio es de 65 que consul a on a algún amilia di ec o sob e a súa si uación de abuso, só un 52,9% ecibiu o consello de abandona a elación, en con aposición ao 84,1% das meno es de 65 anos. O mesmo sucede coas amizades, que ecomenda on deixa a elación nun 63.5% de mulle es de máis de 65 anos on e ao 87,9% nas de meno idade (4). O sis ema pa a a a ención de í imas de iolencia de xéne o así como odas as campañas de concienciación e o mación da poboación, es án en ocados maio i a iamen e en mulle es no as e de mediana idade, deixando en g an medida de lado as mulle es da e cei a idade (34,36). Is o, po si mesmo, supón unha g an ba ei a pa a que es e g upo de mulle es poida pedi axuda, pois xe a descon ianza no sis ema xudicial e nos p o esionais especializados (36). Só un 4% das mulle es maio es de 65 anos oi a un e uxio pa a mulle es mal a adas, compa ado co 12% de mulle es en e 18 e 65 anos, que combinado co ei o de que as mulle es que non acoden a es e ipo de cen os pe ciben meno axuda, pe pe úa a in isibilización da iolencia de xéne o nes e g upo (49). Ademais, os cen os non es án adap ados as necesidades especí icas des as mulle es. A a un 16% das mulle es maio es demandan es dalgún ipo de ecu sos p esen aba algún ipo de discapacidade (49). Is o p o oca pe da de au onomía e a necesidade de un ambien e lib e de ba ei as a qui ec ónicas, condición que non se cump e nes es cen os, así como de iciencias de pe soal que non es á amilia izado coa ellez e as súas necesidades (34,36). As mulle es maio es necesi an un luga anquilo e ap acible, ha mónico coas súas demandas emocionais, que en moi as ocasións non se dá. No seu luga , deben compa i espazos con mulle es máis no as, con idas ac i as, de o ma ecuen e con illos pequenos ao seu ca go (34). Ademais, a miúdo ca ecen de se izos e ins umen os especí icos de apoio pa a a súa de ección, análise e in e ención, así como de es udos sob e a alidez e u ilidade de di os p og amas (36). Po exemplo, os g upos de apoio RESULTADOS 35 habi ualmen e xi an en o no a p eocupacións das mulle es máis no as, como os seus illos ou aballo, aspec o que non es a ían na liña das di icul ades que pode e que enca a unha mulle maio (36). Nun es udo, púxose de mani es o que dos cen os in es igados só un 4% o ecía algún p og ama especí ico pa a es a comunidade, ademais de cons a a se a al a de cu sos e con e encias en cen os e comunidades de maio es (36). ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 36 5. DISCUSIÓN 5.1. A VIOLENCIA DE XÉNERO NAS ADOLESCENTES Nas mulle es adolescen es a ópanse di e enzas co es o de mulle es. Nelas, á condición de se mulle súmase á inmadu ez emocional p opia des a e apa de desen ol emen o (16). Os da os que se ob eñen a ni el in e nacional a ían moi o debido a g an a iabilidade á ho a de conside a que é iolencia así como os in e alos de idade que se eñen en con a (19,21,23,24). As on es nacionais indican cla amen e que a iolencia nes e g upo é meno que no es o de mulle es en p opo cións di ec a á idade das í imas, sendo meno a iolencia e e ida nas adolescen es máis no as (4,8,25). A mesma endencia se pode obse a nas í imas mo ais, cuns núme os ex emadamen e baixos en compa ación a mulle es de maio idade (26). A iolencia ísica na adolescencia é un mecanismo bas an e ecuen e, igualándose ás ci as do es o de mulle es na su ida ao longo da ida (4). Fundamen almen e en ca ác e le e (17) e bidi eccional, emp egada po apaces e apazas de manei a bas an e simila (4,5,11). Coa idade, a iolencia ísica pe de p o agonismo e o compoñen e de inmadu ez á que a ibuímos es a bidi eccionalidade desapa ece paula inamen e pa a pasa a se o home o p incipal pe pe ado , aumen ando a iolencia de ipo se e o, máis ípica do mal a o en mulle es adul as (19). En segundo luga , a iolencia sexual na adolescencia exis e, con axas máis baixas que mulle es de maio idade (27), inc emen ándose coa idade (19). En úl imo luga , a iolencia de ipo psicolóxico é a máis ecuen e(17,19), ao igual que sucede no es o de mulle es (4). Nes e caso des aca a iolencia de con ol, onde se a opan ci as maio es en odas as súas modalidades en compa ación ao g upo de mulle es de maio idade (4). No sub ipo de iolencia emocional non se a opa on g andes di e enzas signi ica i as e no sub ipo iolencia económica é meno (4), a ibuído ao es ilo de ida dos adolescen es que habi ualmen e non con i en nin compa en gas os coa súa pa ella. Os adolescen es son indi iduos que se es án o mando, e as in luencias ambien ais de e mina án a súa u u a iden idade como indi iduo (16). A comunidade eciñal (21,22,27), a escola (12), a amilia (12,19,21,22,27), os compañei os e amizades (12,21,27), os medios de comunicación (21) e a exposición a iolencia (21,22,27) condiciona án a iolencia de pa ella no u u o . Nas mulle es adul as, a exposición a iolencia du an e a in ancia, en pa icula o mal a o domés ico, pe sis e como ac o de isco (10,11,13). Po ou a banda, nes as mulle es adul as moi os ac o es iden i icados son ci cuns ancias as que as adolescen es, pola súa co a idade, aínda non i i on, ou non du an e su icien e empo (es ado ci il, illos, expe iencia labo al). Algo que si eñen en común é o e ec o nega i o da al a de apoio social e con a con menos ecu sos, así como a pe enza a de e minadas azas e a p ocedencia, ac o que pode ía es a mediado pola al a de medios desc i a (7,12,13,22). Tamén compa en ou os ac o es indi iduais, como poden se unhas de e minadas ca ac e ís icas de pe sonalidade máis dis uncionais (12,19,21,27), o consumo de subs ancias como o alcohol (21,22,27) e a p esenza de alo es adicionais sob e a pa ella e as dinámicas de elación (13,19,22,27). Un ac o moi impo an e que se a opa nas adolescen es é a p ecocidade á ho a de e ac i udes máis p opias de un adul o (inicio de elacións sexuais, ci as, mena quia...) (21). O e ec o dalgunhas des as ac i udes p ecoces pe sis i á como ac o de isco na idade adul a, en CONCLUSIÓNS 37 pa icula man e elacións sexuais e o ma imonio an es de cumpli 18 anos, undamen almen e en países nos que es as p ác icas son máis comúns (11). Debido á meno du ación da iolencia nas adolescen es (3), así como o p edominio de iolencia ísica de ipo le e (17), as consecuencias sob e a saúde ísica son meno es que as su idas polas mulle es de maio idade, con expe iencias de iolencia mais du adei a e de ca ác e máis se e o. No e e ido as consecuencias sob e a saúde men al (4,5,10,15,21,23,24,29) e sexual (5,14,21,23,28), son compa idas na súa maio ía po ambos g upos, des acando os maio es e ec os na saúde sexual das í imas maio es debido a maio p e alencia de encon os sexuais e o impac o na ida social da adolescen e, que aumen a o acaso escola e me ma o apego á escola (21,24). Á ho a de saí da iolencia amén se obse an di e enzas. De manei a global, as apazas adolescen es piden menos axuda que as mulle es adul as (8), ambas usando maio i a iamen e ecu sos de ipo in o mal (4). Os mo i os pa a non denuncia máis comúns, debido as di e en es idades e as ci cuns ancias i ais das que eñen acompañadas, son moi di e en es. Nas adul as podemos iden i ica mo i os como a p o ección de pe soas baixo o seu coidado, a p o ección de illos ou a dependencia económica da súa pa ella (3,4,9,11), as cales en adolescen es, debido ao seu es ilo de ida e co a idade, se ía ex emadamen e in ecuen e iden i ica . En cambio, nas adolescen es é común a acep ación de condu as iolen as na elación así como ce as ac i udes ag esi as como manei as lexí imas de esol e con li os (19). Is o a á que un dos ac o es p incipalmen e iden i icados nes e g upo é a di icul ade pa a ecoñece que se a opan nunha si uación de malos a os, es ándolle a impo ancia que ealmen e en, ou incluso se conscien e de que é unha elación iolen a e acep ala como pa e da no malidade (19). Po ou o lado, as apazas máis no as e o seu en o no eñen alo es máis p og esis as sob e as elacións de pa ella e, como consecuencia, en maio medida e en meno empo denuncian e abandonan as elacións abusi as de manei a conscien e (4). 5.2. A VIOLENCIA DE XÉNERO NAS MULLERES MAIORES Cando se e isan os da os, a ópanse di e enzas en e a iolencia de xéne o nas mulle es maio es on e ao es o de mulle es. As elacións e o mal a o son de moi longo p azo e, nes e momen o do ciclo i al, combínanse con ou as ci cuns ancias p opias da idade como o de e io o ísico e p oblemas de saúde, pe da de ecu sos e cambios i ais como a xubilación. A ni el in e nacional non exis e un c i e io común sob e a idade de inclusión nes e g upo, así como os compo amen os conside ados “ iolencia”, o que o ece da os moi dispa es sob e a súa p e alencia eal (7,39–43). Va ios es udos nacionais coinciden en que a iolencia de xéne o nas mulle es maio es é meno que no es o de mulle es, obse ándose unha elación in e samen e p opo cional coa idade, can o maio é a idade, meno é a iolencia e e ida (45). O mesmo se pode obse a co núme o de í imas mo ais (8). A idade in lúe na magni ude e na exp esión da iolencia. As axas de iolencia ísica son moi a iables (4,45,46), pe o exis e unanimidade en conside a que é meno que no es o de mulle es (4,42,43). Posiblemen e a ibuído ao de e io o ísico do mal a ado , a medida que aumen a a idade, a p e alencia de iolencia ísica diminui á. A iolencia sexual amén é meno que no es o de mulle es e diminúe a medida que aumen a a idade, pe o en meno medida que a ísica(4,42). A iolencia psicolóxica é o mecanismo de iolencia máis ecuen e (41,45), sen esul ados cla os na compa ación co es o de mulle es (4,42,43), aínda que cabe ALBERTO RODRÍGUEZ FERREIRO 44 24. Banya d VL, C oss C. Consequences o een da ing iolence: Unde s anding in e ening a iables in ecological con ex . Violence Agains Women. 2008 Sep;14(9):998–1013. 25. Ins i u o Nacional de Es adís ica. Es adís ica de Violencia Domés ica y Violencia de Géne o (EVDVG) [In e ne ]. 2019: 22 [ci ado 10 ab il 2020]. Dispoñible en: h ps://www.ine.es/p ensa/e d g_2018.pd 26. Ins i u o Nacional de Es adís ica. Víc imas mo ales po iolencia de géne o po g upos de edad. 2019. [In e ne ]. 2019 [ci ado 11 maio 2020]. Dispoñible en: h ps://www.ine.es/jaxi/Da os.h m?pa h=/ 00/muje es_homb es/ ablas_1/l0/& ile= 02 004.px#! abs- abla 27. Foshee VA, Bene ield TS, Enne ST, Bauman KE, Suchind an C. Longi udinal p edic o s o se ious physical and sexual da ing iolence ic imiza ion du ing adolescence. P e Med (Bal im). 2004;39(5):1007–16. 28. Sil e man JG, Raj A, Clemen s K. Da ing Violence and Associa ed Sexual Risk and P egnancy Among Adolescen Gi ls in he Uni ed S a es. Pedia ics. 2004;114(2):e220-5. 29. Olshen E, Mc eigh KH, Wunsch-Hi zig RA, Ricke VI. Da ing Violence, Sexual Assaul , and Suicide A emp s Among U ban Teenage s. A ch Pedia Adolesc Med. 2007;161:539–45. 30. To es Albe o C, Robles JM, Ma co (De) S. El cibe acoso como o ma de e e ce la iolencia de géne o en la ju en ud: un iesgo en la sociedad de la in o mación y el conocimien o. Vol. 18. Mad id; 2013. 31. Flach RMD, Deslandes SF. Abuso digi al en elaciones a ec i o-sexuales: Un análisis bibliog á ico. Cad Saude Publica. 2017 Aug 2;33(7):e00138516. 32. Smi h K, Céna JM, Lapie e A, Dion J, Hébe M, Cô é K. Cybe da ing iolence: P e alence and co ela es among high school s uden s om small u ban a eas in Quebec. J A ec Diso d. 2018;234:220–3. 33. G acia Ibáñez J. Una Mi ada In e seccional sob e la Violencia de Géne o con a las Muje es Mayo es (An In e sec ional Pe spec i e on Gende -based Violence agains Olde Women). Oña i Socio-Legal Se . 2015;5(2):547–69. 34. O e C, Sánchez L. Gende Violence in Olde Women. P ocedia - Soc Beha Sci. 2012;46:4603–6. 35. Red2Red. La Violencia de Géne o con a las Muje es Mayo es en la población a agonesa. Ins i u o A agonés de la Muje . 2018:79. [ci ado 15 ab il]. Dispoñible en: h ps://www.a agon.es/documen s/20127/674325/es udio_muje es_mayo es_a agon.p d /c99e1649-80e8-de95-62c7-5b30628 9393 36. Celd án, Mon se a . La iolencia hacia la muje mayo : Re isión bibliog á ica. Papeles del Psicólogo. 2013;34(1):57–64. BIBLIOGRAFÍA 45 37. O ganización Mundial de la Salud. En ejecimien o y salud [In e ne ]. 2018 [ci ado 2 ab il 2020]. Dispoñible en: h ps://www.who.in /es/news- oom/ ac - shee s/de ail/en ejecimien o-y-salud 38. Ins i u o Nacional de Es adís ica. P opo ción de pe sonas mayo es de cie a edad po p o incia. 2019 [In e ne ]. 2019. [ci ado 5 ab il 2020] Dispoñible en: h ps://www.ine.es/jaxiT3/Da os.h m? =1488#! abs- abla 39. Ve dejo IC, Cal o CB. Analysis o Violence agains Elde ly Woman. P ocedia - Soc Beha Sci. 2014 Dec;161:110–4. 40. Mon e o I, Ma ín-Baena D, Esc ibà-Agüi V, Ruiz-Pé ez I, Vi es-Cases C, Tala e a M. In ima e Pa ne Violence in Olde Women in Spain: P e alence, Heal h Consequences, and Se ice U iliza ion. J Women Aging. 2013 Oc ;25(4):358–71. 41. Bonomi AE, Ande son ML, Reid RJ, Ca ell D, Fishman PA, Ri a a FP, e al. In ima e Pa ne Violence in Olde Women. Ge on ologis . 2007;47(1):34–41. 42. S öckl H, Penhale B. In ima e Pa ne Violence and I s Associa ion Wi h Physical and Men al Heal h Symp oms Among Olde Women in Ge many. J In e pe s Violence. 2015 Oc 7;30(17):3089–111. 43. Pa hak N, Dhai yawan R, Ta iq S. The expe ience o in ima e pa ne iolence among olde women: A na a i e e iew. Ma u i as. 2019 Ma 1;121:63–75. 44. Ayca J, Gende S, Malgesini G, Mon e os S, Neb eda M, Gil P, e al. Es udio sob e las muje es mayo es de 65 años íc imas de iolencia de géne o. Mad id; 2019. 45. Meneses Falcón C, Cha o Baena B, Rúa Viei es A, U oz Oli a es J. La iolencia en muje es mayo es de 60 años. 2018;1–107. 46. Zink T, Fishe BS. The p e alence and incidence o in ima e pa ne and in e pe sonal mis ea men in olde women in p ima y ca e o ices. J Elde Abus Negl. 2007 Ap 5;18(1):83–105. 47. Ge ino E, Calda e a AM, Cu i L, B us ia P, Rollè L. In ima e pa ne iolence in he golden age: Sys ema ic e iew o isk and p o ec i e ac o s. F on Psychol. 2018 Sep 4;9(1595):14. 48. McGa y J, Ali P, Hinchli S. Olde women, in ima e pa ne iolence and men al heal h: a conside a ion o he pa icula issues o heal h and heal hca e p ac ice. J Clin Nu s. 2017 Aug 1;26(15–16):2177–91. 49. Lundy M, G ossman SF. Domes ic iolence se ice use s: A compa ison o olde and younge women ic ims. J Fam Violence. 2009 Jul;24(5):297–309.