O Convenio Europeo da Paisaxe como marco para a ordenación da paisaxe

unidade didác ica Humanidades SERVIZO DE NORMALIZACIÓN LINGÜÍSTICA MATERIA Xes ión Te i o ial da Paisaxe TITULACIÓN G ao en Xeog a ía e O denación do Te i o io unidade didác ica 3 O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe Vale ià Paül Ca il Á ea de Análise Xeog á ica Rexional Depa amen o de Xeog a ía Facul ade de Xeog a ía e His o ia © Uni e sidade de San iago de Compos ela, 2013 Es a ob a a ópase baixo unha licenza C ea i e Commons BY-NC-SA 3.0. Calque a o ma de ep odución, dis ibución, comunicación pública ou ans o mación des a ob a non incluída na licenza C ea i e Commons BY-NC-SA 3.0 só pode se ealizada coa au o ización exp esa dos i ula es, sal o excepción p e is a pola lei. Pode accede Vde. ao ex o comple o da licenza nes a ligazón: h p://c ea i ecommons.o g/licenses/by-nc-sa/3.0/es/legalcode.gl Deseño e maque ación J. M. Gai í Edi a Vice ei o ía de Es udan es, Cul u a e Fo mación Con inua da Uni e sidade de San iago de Compos ela Se izo de Publicacións da Uni e sidade de San iago de Compos ela ISBN 978-84-15876-28-1 Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 2 ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 3 MATERIA: Xes ión e i o ial da paisaxe TITULACIÓN: G ao en Xeog a ía e O denación do Te i o io PROGRAMA XERAL DO CURSO Localización da p esen e unidade didác ica Unidade I. O concep o de paisaxe  A e imoloxía da oz paisaxe  A o ixe da noción de paisaxe en O ien e e en Occiden e  E olución do signi icado da paisaxe. O oman icismo como momen o undamen al no mundo occiden al. A pos e io disociación do signi icado holís ico  No as o mas de olla a paisaxe desde a década de 1970: comp ensións in eg ado as e sus isións es i i as, a paisaxe como «moda» na ac ual o denación do e i o io  A paisaxe desde unha pe spec i a xeog á ica  A paisaxe na enc ucillada disciplina . Mul idisciplina iedade e ansdisciplina iedade Unidade II. A conside ación adicional da paisaxe desde a o denación  A conside ación es i i a da o denación da paisaxe: a paisaxe como «calidade» de luga es excepcionais. Funcións p o ec o a e conse ado a  A paisaxe nas no mas de pa imonio. A paisaxe e os monumen os his ó ico-a ís icos. Os con o nos monumen ais. As paisaxes cul u ais p o exidas ou lis adas  Re isión de exemplos de paisaxe e pa imonio cul u al  A paisaxe dos espazos na u ais p o exidos. A paisaxe e o pa imonio na u al. A paisaxe nos ins umen os ipo plans de o denación dos ecu sos na u ais. As paisaxes na u ais p o exidas ou lis adas  Re isión de exemplos de paisaxe e conse ación da na u eza Unidade III. O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe  O concep o de paisaxe no Con enio Eu opeo da Paisaxe (CEP)  Análise de cues ións undamen ais do CEP  O ol cla e da pa icipación pública en ma e ia de paisaxe. Mecanismos pa icipa i os  A adopción do CEP  O CEP en España. As leis au onómicas de paisaxe  O CEP na Galiza: a Lei 7/2008 e a con o mación da polí ica galega de paisaxe ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 4 Unidade IV. O papel da paisaxe na o denación do e i o io: e isión de ins umen os  A paisaxe nos ins umen os inculan es: os ca álogos de paisaxe, as di ec ices de paisaxe e ins umen os análogos  Re isión de expe iencias de plani icación inculan e da paisaxe: exións i alianas, Ca aluña e O Deza  A paisaxe nos ins umen os indica i os: as ca as da paisaxe e ins umen os análogos  Re isión de expe iencias de plani icación indica i a da paisaxe: casos anceses e casos ca aláns  As es a exias da paisaxe  Re isións de es a exias da paisaxe: Suíza, Andalucía, Mallo ca e Galiza  A in odución da paisaxe nou os ins umen os de plani icación e i o ial  Re isión de expe iencias de plans e i o iais con con idos en paisaxe: os POTA e POTAS en Andalucía Unidade V. Ca ac e ización e clasi icación das unidades de paisaxe  Me odoloxías pa a as unidades de paisaxe. A cues ión da escala  Os obxec i os de calidade paisaxís ica po unidades de paisaxe  A me odoloxía b i ánica dos landscape cha ac e assessmen  A me odoloxía ancesa dos a las de paysages. O mé hode de 1994 e pos e io es  O A las das Paisaxes de España de 2003  A me odoloxía ca alá do p o o ipus de 2006  O mapa de g andes á eas paisaxís icas e das coma cas paisaxís icas galegas de 2011 Unidade VI. Paisaxes e planeamen o u banís ico  A in odución de c i e ios paisaxís icos no planeamen o u banís ico  Paisaxe e solo u bano. T amas e ecidos  Paisaxe e solo u banizábel. A calidade paisaxís ica das ex ensións u banas  Paisaxe e solo ús ico. A paisaxe como a gumen o pa a o man emen o do ca ác e abe o dos espazos non u banizados  Paisaxe e núcleos u ais. A conse ación da a qui ec u a popula adicional como a gumen o o denado Unidade VII. Ins umen os de xes ión da paisaxe  Es udos de impac o e in eg ación paisaxís ica  Re isión de expe iencias de es udos de impac o e in eg ación paisaxís ica: as guías ca alá, alenciana e galega  Indicado es de paisaxe  Re isión de expe iencias de indicado es de paisaxe ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 5 ÍNDICE PRESENTACIÓN E XUSTIFICACIÓN OBXECTIVOS METODOLOXÍA E ACTIVIDADES PROPOSTAS AVALIACIÓN DA UNIDADE DIDÁCTICA CONTIDOS BÁSICOS 1. O concep o de paisaxe no Con enio Eu opeo da Paisaxe 2. Análise das cues ións undamen ais do Con enio Eu opeo da Paisaxe 3. O ol cla e da pa icipación pública en ma e ia de paisaxe 4. Mecanismos especí icos de pa icipación en ma e ia de paisaxe 5. A adopción do Con enio Eu opeo da Paisaxe 6. O Con enio Eu opeo da Paisaxe en España. As leis au onómicas de paisaxe 7. O Con enio Eu opeo da Paisaxe na Galiza: a Lei 7/2008 e a con o mación da polí ica galega de paisaxe ANEXOS Anexo 1: Escolma de ex os pa a o seguimen o da unidade 1. Con enio Eu opeo da Paisaxe ( agmen os) 2. Sob e as bondades dunhas polí icas paisaxís icas pa icipadas 3. Sob e os bene icios da inco po ación da pa icipación na oma de decisións gobe namen ais 4. Sob e as dis in as ó mulas de pa icipación pública en ma e ia de paisaxe 5. Sob e a alo ación dos mecanismos pa icipa i os en ma e ia de paisaxe 6. Sob e o e en ual desen ol emen o dunha polí ica española de paisaxe 7. Lei 42/2007, do 13 de decemb o, do pa imonio na u al e da biodi e sida- de ( agmen os) 8. Lei 7/2008, do 7 de xullo, de p o ección da paisaxe de Galicia ( agmen os) 9. As de e minacións en ma e ia de paisaxe das Di ec ices de O denación de 2011 Anexo 2: O Con enio Eu opeo da Paisaxe po países BIBLIOGRAFÍA Recu sos en In e ne Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 6 PRESENTACIÓN E XUSTIFICACIÓN Es a unidade didác ica achega o con ido cen al da ma e ia de Xes ión e i o ial da paisaxe, de ca ác e ob iga o io no cua o cu so do G ao en Xeog a ía e O denación do Te i o io. En e ec o, se a ma e ia no seu conxun o se di ixe á conside ación da paisaxe desde a o denación e a xes ión e i o iais, es a unidade en pa icula pe mi e ap oxima se ao ins umen o cla e que pe mi e es a abo daxe: o Con enio Eu opeo da Paisaxe (CEP). Desde o ano 2000, cando oi asinado es e documen o anscenden e en Flo encia, a o denación e a xes ión da paisaxe anse case sen excepcións baixo es e ma co no ma i o. De ei o, no caso español, as dis in as leis au onómicas que implan an as polí icas da paisaxe como ales pa en de o ma delibe ada do CEP, o cal ecoñecen como on e p incipal das súas de e minacións. De odos os xei os, é ob io que en e o es i amen e es abelecido no CEP e as di e en es no ma i as, lexislacións ou p axes de plani icación que se es án a desen ol e en cada e i o io en Eu opa ou no Es ado español, á escala que sexa, hai di e enzas que nes a unidade amén se án obxec o de a ención. A inclusión dunha ma e ia exclusi amen e des inada á paisaxe no G ao en Xeog a ía e O denación do Te i o io, cuxa memo ia oi edac ada en 2008 e que oi implan ado a pa i do cu so 2009-10, é cohe en e coa his o ia da disciplina xeog á ica e coas ac uais necesidades o ma i as en o denación do e i o io. Dunha banda, a conside ación da paisaxe o ma pa e do mello da his o ia cien í ica da xeog a ía. Po pó un exemplo al amen e e elado , un dos pe soei os conside ado «pai» da xeog a ía mode na, Alexande on Humbold (Be lín, 1769-1859), si uou a paisaxe no cen o da súa e lexión. Dou a banda, a paisaxe cons i úe na ac ualidade un a gumen o cen al nos documen os de plani icación e i o ial e u banís ica, así como nas es a exias de desen ol emen o local e e i o ial; des e xei o, é undamen al pa a o desen ol emen o das des ezas labo ais en xeog a ía que o alumnado comp enda plenamen e o signi icado da paisaxe e dea dis inguido que engade es a na o denación e xes ión e i o iais, en pa icula di e enciándoo de concep os concomi an es como medio ambien e ou e i o io. Po es as azóns, a ma e ia o ece un equilib io en e con idos de ipo eó ico-concep ual, dunha banda, e aspec os me odolóxicos e p ác icos, da ou a. En cohe encia con es a o mulación xené ica, a abo daxe do CEP conxuga á ambos os dous na medida do posíbel. A unidade didác ica III si úase nun segundo momen o den o da ma e ia na medida en que os con idos se es u u an de o ma secuencial e é axei ado que o CEP sexa a ado unha ez que o cu so xa es ea a anzado. De en ada, o alumnado debe comp ende as coo denadas eó icas do concep o cen al da ma e ia (unidade I), pa a despois ansi a á conside ación habi ual, an es do ano 2000, da paisaxe desde a o denación e i o ial (unidade II). Si uados nese pun o, a unidade III pon a én ase no ca ác e ompedo do CEP pa a a o denación e a xes ión e i o iais, aínda que ce amen e os en oques es udados na unidade II se man eñen en pa alelo, de aí que sexa necesa io abo dalos no ema io. Alén, as unidades pos e io es á III —da IV á VII— son posíbeis na medida en que o alumnado adqui iu xa os coñecemen os ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 7 básicos do CEP. Así, a unidade IV achega dis in os ins umen os de plani icación de paisaxe, an o de ipo indica i o como inculan e, a inmensa maio ía dos cales se basean no CEP. No ocan e aos ins umen os de plani icación e i o ial que amén se a an na unidade IV, é o p opio CEP quen de e mina que es es deben necesa iamen e in eg a con idos de paisaxe. Pola súa banda, a unidade V e í ese a un ins umen o o denado especí ico (as unidades da paisaxe), que o CEP non menciona de o ma explíci a, pe o que se adoi an emp ega pa a sa is ace p ecisamen e os obxec i os ma cados polo con enio in e nacional: iden i ica as paisaxes, analizalas, elabo a obxec i os de calidade pa a cada unha delas, e c. Logo, a unidade VI e í ese a unha de e minada adición de o denación u banís ica das paisaxes an e io ao ano 2000, pe o é de xus iza ecoñece que p o undamen e modi icada a pa i do CEP na medida en que se es e in oduce a conside ación paisaxís ica pa a odo o e i o io, alén dos luga es excepcionais. Finalmen e, a unidade VII abo da os es udos de impac o e in eg ación paisaxís ica e mais os indicado es de paisaxe; aínda que se poden as exa an eceden es, ambos os dous i e on un desen ol emen o no ábel desde a ap obación do CEP. OBXECTIVOS Xes ión e i o ial da paisaxe é unha ma e ia que no undamen al pe segue que o alumnado acade os con idos básicos no campo da o denación e xes ión da paisaxe, an o eó icos como de p ác ica aplicada de ipo écnico e me odolóxico. De aco do co p og ama ap obado pa a o cu so 2013/2014, os obxec i os xe ais da ma e ia son os que se de allan a con inuación: — Obxec i o xe al 1: coñece as p incipais achegas eó icas e me odolóxicas na plani icación e xes ión da paisaxe nas súas múl iples e en es. — Obxec i o xe al 2: iden i ica ipos e unidades de paisaxe. — Obxec i o xe al 3: ap ende a emp ega o Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co de e e encia ac ual, ao mesmo empo que se coñecen os ins umen os básicos de plani icación da paisaxe que se de i an del. — Obxec i o xe al 4: coñece as especialidades das dis in as disciplinas elacionadas coa paisaxe pa a in eg a se en equipas dedicadas a cues ións ela i as á paisaxe den o da o denación do e i o io e da xes ión ambien al. Es abelecidos es es obxec i os xe ais, o obxec i o básico des a unidade didác ica é ap oxima se ao Con enio Eu opeo da Paisaxe (CEP). Des a o mulación xené ica, de í anse unha se ie de obxec i os especí icos pa a a unidade: — Obxec i o especí ico 1: analiza os con idos do CEP. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 8 — Obxec i o especí ico 2: comp ende que a paisaxe pa a o CEP ab angue odo o e i o io e non só luga es excepcionais. — Obxec i o especí ico 3: iden i ica as escollas concep uais do CEP en elación aos deba es académicos sob e o ema da paisaxe. — Obxec i o especí ico 4: deca a se de que a pa icipación é undamen al na o denación da paisaxe segundo o CEP. — Obxec i o especí ico 5: coñece que mecanismos pa icipa i os conc e os exis en na o denación da paisaxe. — Obxec i o especí ico 6: deduci de que o ma oi ecepcionado o CEP nos dis in os países eu opeos, de aco do coa súa o ganización polí ica e adminis a i a, en pa icula no es ado das au onomías español. — Obxec i o especí ico 7: ap ende os con idos básicos da Lei galega 7/2008 e elacionalos co ma co es abelecido polo CEP, subliñando as peculia idades do modelo galego. Des e xei o, es es se e obxec i os especí icos an undamen almen e encamiñados á consecución do obxec i o xe al 3, aínda que en meno medida amén se co esponden co obxec i o xe al 1. En e ec o, o CEP pódese en ende como unha achega eó ica e me odolóxica máis, undamen al na plani icación e xes ión da paisaxe, a cal de ei o é de e minan e no con ex o ac ual. Cómp e dici que es es obxec i os especí icos es án p o undamen e enga zados con ou as unidades da ma e ia. Así, os es p imei os obxec i os especí icos son posíbeis só na medida en que o alumnado in e io izou a unidade I, dedicada a unha abo daxe eó ico-concep ual da paisaxe. En conc e o, o obxec i o especí ico 2 é cla e e elación á unidade II, pois só desde unha comp ensión cla a do ei o que adicionalmen e a paisaxe só se concibiu como unha «calidade» cinguida a de e minadas á eas conside adas me ecedo as da «condición paisaxís ica» se pode in e i que o CEP en un ca ác e « up u is a» en an o que xene aliza esa «condición paisaxís ica» a odo o e i o io. No ocan e aos obxec i os 4 a 7 son a base pa a o desen ol emen o que se ai nas unidades IV a VI dos ins umen os de o denación e xes ión da paisaxe, maio i a iamen e de i ados do CEP. Neses ins umen os, a pa icipación pública (obxec i os especí icos 4 e 5) en un ol de e minan e. METODOLOXÍA E ACTIVIDADES PROPOSTAS A unidade didác ica desen ól ese median e dous ipos de me odoloxías docen es. Dunha banda, a exposición maxis al dos con idos básicos do ema po pa e do docen e, que ocupa á unhas 5 ho as. Da ou a, o aballo do alumnado, que se á an o indi idual como g upal, pa a o cal se p e én un o al de 10 ho as. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 9 As aulas exposi i as p e enden achega os con idos undamen ais da unidade que o alumnado debe coñece e comp ende , no undamen al de ipo eó ico- concep ual. Nes as sesións, e pa a p omo e a pa icipación ac i a do alumnado, o mula anse cues ións de o ma egula pa a susci a o deba e e pa a deduci en odo momen o en que pun o se a opa o g upo no p oceso de ap endizaxe. O obxec i o p incipal que guía es a o ma de desen ol e as aulas en base a p egun as é que o alumnado acabe po deca a se do ol undamen al que xoga o CEP na o denación e xes ión da paisaxe ac ualmen e, o que implica subliña os seus a ances en elación á si uación an e io e deduci as o mas en que es e documen o se aplicou en dis in os con ex os e i o iais. Des e xei o, p e éndese ma iza o ca ác e exposi i o xe al des as aulas con mecanismos de ipo in e ac i o. Aínda que se u iliza án diaposi i as dixi ais como ecu so didác ico, e dado o o e ca ác e no ma i o dos con idos des a unidade, p ima ase du an e es as 5 ho as o aballo cunha escolma de ex os seleccionados. Es a escolma inclui á non só documen os lexisla i os cla es (o CEP ou a Lei 7/2008), senón amén ex os o ien ados á análise e alo ación deses desen ol emen os no ma i os e as súas aplicacións en dis in os países. No Anexo 1 achégase unha posíbel escolma nes e sen ido. A escolma de ex os es a á dispoñíbel ao p incipio da unidade en Campus Vi ual h p://www.usc.es/campus i ual/, de xei o que o alumnado a pode á ob e de o ma doada. O aballo au ónomo do alumnado en unha g ande impo ancia pa a es a unidade na medida en que es e debe se capaz de le os ex os que se acili en ó a da aula, nomeadamen e da escolma, cunha p e isión ho a ia máxima de 5 ho as. Des e xei o, p e éndese que na aula p opiamen e se o ien e o empo ao deba e e ás cues ións que non iquen cla as deses ex os, e non a e isa os seus con idos, que deben es a lidos pa a daquela. Tamén se p e é unha pequena p ocu a au ónoma po pa e do alumnado, de ipo p ác ico, que non supo á en ningún caso máis de 3 ho as. A ni el g upal, o aballo consis e nomeadamen e no deba e e in e cambio de opinións na aula. En calque a caso p ocu a ase semp e que se dean a gumen ado as opinións que se emi an. Ap oximadamen e, esé anse 2 ho as pa a es e aballo g upal na aula. Como ac i idades conc e as que se p e enden ealiza no desen ol emen o da unidade didác ica, p opóñense as seguin es es: — Unha p ocu a au ónoma sob e a ansposición, ecepción ou omisión do CEP en dis in os países eu opeos ou nas comunidades au ónomas españolas, que como se dixo é de 3 ho as. Esa p ocu a debe ase expo esquema icamen e na aula, en ap oximadamen e unha ho a in e ac i a (de 3 a 5 minu os po alumno/a). Non se solici a á unha en ega esc i a, dado que o obxec o é que o alumnado e lexione e dea explicado o que p ocesou, non que lle dedique empo á esc i a. Na medida do posíbel, en a ase que cadaquén aballe sob e un e i o io que lle espe e in e ese. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 16 Deba euse a eo sob e os p oblemas que poden xu di cando a pa icipación non é eal e limí ase a un me o o mulismo que a adminis ación en ende que debe «a u a » ou pasa po el, po impe a i o legal. Nes e sen ido, Gonzàlez (2006) dis ingue en e p ocesos de pa icipación es u u ados e non es u u ados. Nos p imei os a adminis ación p e ende aplica un «e ec o unil» aos in e eses cidadáns, sob e odo cando xo de un con li o po un de e minado asun o, in en ando cump i o malmen e coa pa icipación, pe o á p ác ica a cidadanía non se sen e escoi ada. Nos segundos, en cambio, a adminis ación ese ob igada a e o mula o seu ol, as súas uncións e as súas decisións e é en ón cando a cidadanía sen e acomodo e é ida en con a. En de ini i a, non se a a de e i a os con li os, senón de sabe xes ionalos median e o ecu so á pa icipación (Jones, 2007). Habi ualmen e, exis e o isco de que os es amen os polí icos con oquen a cidadanía pa a « ica en ben», sob e odo unha ez que xo de un con li o, e polo an o que e i en un e dadei o p oceso pa icipado. Iso pode mo i a unha no a us ación coa democ acia e unha con i mación da desa ección mencionada, pois a cidadanía alo a a súa pa icipación como unha pe da de empo sen consecuencias eais. Pa indo da base que nas democ acias consolidadas o in e ese po pa icipa adoi a se baixo, de auda as expec a i as que se xe an é dob emen e p oblemá ico. De aco do coa li e a u a de e e encia, exis en dis in os ni eis de pa icipación que culminan na denominada pa icipación ans o mado a e que pa en desde o me o pe íodo de exposición ou in o mación pública dunha de e minada ac uación, que se ía o g ao mínimo de pa icipación, ao cal, di o sexa de paso, as adminis acións es án ob igadas (Nogué e al., 2010) (Figu a 1). Pe o o ce o é que in e esa unha pa icipación ans o mado a pa a os e ec os do desen ol emen o de polí icas de paisaxe, a pesa de que en de e minadas ocasións a pa icipación se poida educi a mecanismos me amen e consul i os. pa icipación ans o mado aconsul aacceso á in o mación Figu a 1. Ni eis de pa icipación es abelecidos no a . 14 de la Di ec i a 2000/60/CE de polí ica de aguas de la Unión Eu opea. Adap ado de Nogué e al. (2010: 17). Os ni eis de pa icipación pódense concep ua es u u ados al e como se es abelece na Figu a 1, de uso eco en e no con ex o eu opeo, ou a a és da xa clásica «escalei a da pa icipación». Es a úl ima ai da manipulación ao con ol cidadán, pasando po a ios g aos de consul a e in o mación. A súa p imei a o mulación semella se dunha da a an empe á como 1969 e desde daquela p odigouse en publicacións e in o mes ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 17 gobe namen ais (Da oudi, 2006). Exis en a ian es da mesma, mais o ecemos unha simpli icación na Figu a 2. MÁXIMA PARTICIPACIÓN 6. Con ol cidadán: decisións iniciadas e di ixidas pola poboación 5. As decisións inícianas ou as pe soas mais plani ícanse coa poboación 4. A poboación é in o mada e amén é consul ada na oma de decisións 3. Poboación in o mada na oma de decisións, mais que non pa icipa 2. A poboación é usada como «deco ado» na oma de decisións 1. Poboación manipulada SEN PARTICIPACIÓN Figu a 2. Escalei a da pa icipación (modelo simpli icado). Elabo ación p opia, a pa i de Da oudi (2006). No ámbi o da pa icipación pública en asun os ambien ais, des aca o Con enio de Aa hus de 1998, o icialmen e denominado «sob e o acceso á in o mación, do público na oma de decisións e o acceso á xus iza en ma e ia de medio ambien e». Nes e con enio apa ece a paisaxe como un dos asun os que o man pa e da de andi a «ma e ia de medio ambien e» (a . 2.3.a),7 aínda que non se poden con undi paisaxe e medio ambien e (Roge , 1997). En odo caso, is o ob iga legalmen e a pa icipa nas decisións de paisaxe. No undamen al, Aa hus egula o acceso á in o mación e á pa icipación pública en ma e ia ambien al no seo do de ei o das pe soas das xe acións ac uais e u u as a i i en nun medio que ga an a a súa saúde e o seu benes a . Aa hus manda que as adminis acións poñan a disposición do público a in o mación ambien al, sen que se deba in oca in e ese lexí imo niso (a . 4.1.a), e, aínda con máis azón, cando se solici e exp esamen e; nes e sen ido, as adminis acións só se poden nega a acili a in o mación en elabo ación, ou con da os sec e os ou con idenciais (a . 4.4). Como pun os signi ica i os, cómp e sinala que o Con enio de Aa hus de e mina que: — A pa icipación implica in o ma cando se inicia calque a p oceso de oma de decisións (a . 6.2). A pa icipación non se pode demo a a é o 7 A e sión o icial do Con enio de Aa hus en galego-po ugués a ópase en: h p://www.unece.o g/ ileadmin/DAM/en /pp/EU%20 ex s/con en ioninpo ogese.pd [ci ado 8 xullo 2013]. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 18 momen o no que xa es ea odo decidido (a . 6.4), senón que desde o comezo a cidadanía debe se ida en con a. — A pa icipación debe con a con dis in as ases cuxa du ación implique uns p azos azoábeis (a . 6.3). — A pa icipación en que se asumida pola adminis ación (a . 6.8). Nes e sen ido, é necesa io que, na decisión inal da au o idade, se indiquen as azóns que le a on a segui unhas ou ou as decisións en elación ao p oceso pa icipa i o (a . 6.9). Es abelecido es e ma co de e e encia, cómp e comen a que, de aco do con Fe nández Muñoz (2008, 2006) exis en unha se ie de aspec os na o mulación de aballos de paisaxe nos que a pa icipación é especialmen e pe inen e. Lís anse deseguido: — Dimensión iden i a ia da paisaxe. Cada sociedade en unha o ma de elaciona se coa paisaxe. Nes e sen ido, cómp e en ende como ca ac e iza cada comunidade a súa paisaxe e con que imaxes a iden i ica. En pa alelo, cabe lis a os luga es emblemá icos, simbólicos, máis in ensamen e i idos ou celeb ados, e c. da paisaxe, pois deben se me ecedo es dunha a ención especial. Es a in o mación, debidamen e p ocesada, debe o ma pa e dos apa ados iniciais de calque a aballo en ma e ia de paisaxe, sexan de ipo analí ico ou de diagnós ico. — Dimensión dinámica da paisaxe. In e esa coñece que alo ación lle me ecen á sociedade as ans o macións que se ope an na paisaxe. No noso con ex o a de andi a alo ación adoi a se nega i a po que as comunidades soen en ende que algunhas paisaxes es án en pe igo ou con modi icacións non desexadas, o que lles le a a pedi que se «sal en» ou que se p o exan no seu conxun o, ou en conc e o pa axes emblemá icas. — Aspi acións paisaxís icas. T á ase de cap a cal é a paisaxe que a poboación que e, o con o no no que a cidadanía desexa desen ol e a súa ida. A noción de aspi ación paisaxís ica conc é ase nos xa mencionados OCPs. — En pa icula , e en liña cos concep os con idos no CEP e no Con enio de Aa hus, as p opos as, as polí icas e as ans o macións da paisaxe que a adminis ación poida que e le a a cabo deben con a co aco do cidadán. 4. Mecanismos especí icos de pa icipación en ma e ia de paisaxe Na áboa 1 sis ema izamos dúas lis axes ecen es de écnicas conc e as de pa icipación en ma e ia de paisaxe. Tal e como se pode comp oba , non exis e un aco do sob e as mesmas, nin sob e a súa clasi icación. Nogué e al. (2010: 32- ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 19 35) ag úpanas en es g andes ipos: écnicas cuali a i as, écnicas cuan i a i as e écnicas delibe a i as. No ex o 4 do Anexo 1 ep odúcese a explicación xe al des es au o es, que conside amos de in e ese nes e sen ido e que pode da luga a un deba e sob e a idoneidade das dis in as ó mulas posíbeis. Luginbühl (2009) ou o ex o 5 do Anexo 1 achegan amén in e esan es ap eciacións alo a i as nes e sen ido. Cómp e apun a que en Ca aluña i o pa icula éxi o a pa icipación a a és de In e ne , que pode se an o cuan i a i a como cuali a i a (mais non delibe a i a), e que se ehiculou a a és dunha se ie de páxinas que aínda es án dispoñíbeis, con cadanseus documen os alo a i os.8 Nogué e al. (2010) Co ina (2009) Enquisa ele ónica Es udo de opinión Consul a web En e is a a axen es G upos de discusión Ob adoi os con axen es Ob adoi os con pe soas a í ulo indi idual Ob adoi os abe os Enquisa de opinión delibe a i a Xu ados cidadáns Comi és consul i os cidadáns Es u u as de pa icipación eciñais Fo os de discusión Con e encias de consenso Mediación Ins umen os de democ acia elec ónica Táboa 1. P opos as de sis ema ización das écnicas de pa icipación en ma e ia de paisaxe. Elabo ación p opia a pa i dos dous ex os. 5. A adopción do Con enio Eu opeo da Paisaxe O CEP non é máis ca un ma co de acción que en na u eza de a ado in e nacional. Tal e como se es abelece no p opio documen o, co esponde a cada país desen ol elo median e os ins umen os lexisla i os, no ma i os, de plani icación ou de calque a ou o ipo que conside e axei ados. Pa a acili a ese p oceso o Consello de Eu opa publicou en 2009 unhas liñas guía ou Guidelines, que es án ci adas no apa ado de ecu sos en In e ne do inal des a unidade didác ica. En odo caso, cómp e non pe de de is a a exis encia de polí icas de paisaxe con longa adición en moi os países eu opeos, ales como Ingla e a ou F ancia, con o mas de aballa , o dena e xes iona a paisaxe ―e mesmo de en endela― moi en aizadas e asen adas; pensemos no p imei o caso cos landscape cha ac e assessmen ou no segundo cos a las de paysages, ambos os dous cun desen ol emen o no ábel xa na década de 1990 ( éxase a unidade V des a mesma ma e ia). Es es mecanismos p eexis en es non semp e i e on unha con i encia doada co CEP, de xei o que se p oduci on ensións, adap acións, negociacións, subs i ucións, e c. 8 h p://www.ca paisa ge.ne /esp/ca alegs_pa icipacio.php [ci ado 8 xullo 2013]. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 20 De en ada, al e como se pode comp oba no Anexo 2, non odos os países do Consello de Eu opa a i ica on co seu ins umen o p opio o CEP. Is o implica que, malia que en ou en igo en xe al o 1 de ma zo de 2004 ―como imos máis a iba, cando dez países o a i ica an―, aínda hai nume osos e i o ios que non o aspuxe on ao seu o denamen o xu ídico e mesmo é posíbel que non o cheguen a ace po que así o decidi on sobe anamen e. O caso de España é ilus a i o, pois non o a i icou a é 2007, a pesa que xa daquela exis ían dúas leis au onómicas de paisaxe ―a alenciana e a ca alá― que ixaban polí icas de paisaxe nos seus espec i os e i o ios e que xa es aba en igo a ni el xe al desde 2004. Pode ale como demos ación da di e sidade de si uacións a ese de dou o amen o de Wilb and (2010), quen compa ou os casos de Alemaña, Eslo aquia e España. En con a do que pode ía semella , Alemaña nin asinou nin a i icou o CEP. En e ec o, es a epública ede al conside a que xa con a cos ins umen os e ec i os en ma e ia de paisaxe que desen ol en cada un dos es ados ede ais (Lände ) desde xa hai décadas, nomeadamen e a a és de plans de paisaxe p opiamen e di os, pe o amén en moi as ocasións median e plans e i o iais (de o denación e i o ial) e de p o ección e conse ación da na u eza. Pola con a, España e Eslo aquia son países signa a ios e a i ica on o CEP. España asinouno no seu día en Flo encia o 20 de ou ub o de 2000, mais a dou se e anos en a i icalo e non en ou legalmen e en igo a é ma zo de 2008, aínda que como se dixo de e minadas exións ou nacionalidades au ónomas no seu seo xa ap oba an an es cadansúas lexislacións en ma e ia de paisaxe ( éxase o apa ado 6 dos con idos des a unidade didác ica). Eslo aquia non é un es ado asinan e en Flo encia, mais asinouno e a i icouno axiña, polo que en ou en igo en 2005, no seo dun país no que a oma de decisións é al amen e cen alizado. Cu iosamen e, Eslo aquia op ou po un modelo de polí icas de paisaxe que p i ilexia unha comp ensión moi conc e a da paisaxe, en conc e o a baseada na ecoloxía da paisaxe. Des e xei o, Eslo aquia semella cingui se a unha das o mas de ap oximación posíbeis á emá ica (lémb ese a unidade didác ica I des a mesma ma e ia), a é ce o pun o a as ándose do ma co do CEP, que é moi o máis ab anguen e. 6. O Con enio Eu opeo da Paisaxe en España. As leis au onómicas de paisaxe Desde p incipios da década de 1990, e sob e odo desde a ap obación no ano 2000 do CEP, as exións e nacionalidades au ónomas que compoñen o Es ado español le a on a cabo unha conside ábel p odución lexisla i a, no ma i a e plani icado a no ámbi o paisaxís ico. En e ec o, a dis ibución de compe encias en e a Adminis ación xe al do Es ado e as comunidades au ónomas do a es as úl imas, cando menos sob e o papel, de ma xe de au onomía á ho a de o dena , xes iona e p o exe as súas paisaxes. Aínda que non semp e se ecolle li e almen e a paisaxe como compe encia exclusi a delas en cadanseus es a u os, sob een éndese que a compe encia exclusi a au onómica xene alizada nou as ma e ias ales como a o denación e i o ial, o pa imonio cul u al ou a conse ación da na u eza implica que a paisaxe es á comp endida amén. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 21 Se ben o ámbi o au onómico é compe en e en ma e ia de paisaxe, a au onomía amén le a consigo que cada e i o io escolle se desen ol e ou non as súas p e oga i as. Así, o pano ama de polí icas e ins umen os da paisaxe é he e oxéneo. En p imei o luga , es comunidades con an con leis especí icas pa a a paisaxe: o País Valenciano (ap obada en 2004),9 Ca aluña (2005)10 e Galiza (2008).11 As dúas úl imas, moi simila es, o mulan un modelo dis in o ao da lei alenciana. Así, as lexislacións ca alá e galega ecollen igu as de plani icación inculan e da paisaxe como os ca álogos e as di ec ices de paisaxe; na Galiza hai un ins umen o non p e is o en Ca aluña (os plans de ac uación da paisaxe en á ea p o exida) e ou o ins umen o, es e de na u eza cla amen e indica i a, ecóllese na lei ca alá mais non na galega: as ca as da paisaxe. Pola súa banda, a lei alenciana c ea unha ede de ins umen os (es udos, p og amas, ca álogos, plan de acción e i o ial, e c.) con con idos moi dis in os aos seus homónimos ca alán ou galego. Alén dis o, o es ado de aplicación das leis a ía en cada e i o io: men es que en Ca aluña xa se desen ol eu a lei en odas as di eccións ma cadas polo ex o lexisla i o e de ei o case odo o e i o io es á xa cube o po ca álogos de paisaxe, o País Valenciano semella e algúns ins umen os de desen ol emen o elabo ados pe o non ap obados e Galiza aínda non a anzou demasiado na aplicación da lei. Ou o g upo de comunidades au ónomas, si uadas no polo opos o en can o a o mulacións e accións conc e as, só abo dou a paisaxe de o ma espo ádica, sob e odo median e a inco po ación de conside acións pun uais de ipo paisaxís ico en documen os u banís icos ou de plani icación e i o ial, ou na o denación de espazos p o exidos, na liña do es udado na unidade II des a ma e ia. Es emadu a e a Comunidade de Mad id son dous exemplos pa adigmá icos des e modelo, aínda que nos úl imos anos semella que a exión da capi al enca gou a ios es udos undamen almen e analí icos (Ma a, 2009), que se suman a in es igacións p e ias ealizadas nes a mesma di ección xa na década de 1990 (po exemplo, Gómez Mendoza, 1999), pe o que apa en emen e non le a on a unha oma de decisións en ma e ia de paisaxe. En e os dous modelos ex emos encón anse ou as comunidades que es án a en a , con g aos a iábeis de in ensidade, desen ol e polí icas de paisaxe sen lexislación p opia nes e ámbi o, especialmen e no ma co dos plans de o denación e i o ial, a escala au onómica ou sub exional. É o caso de Andalucía ou Cana ias, que amosan que é posíbel de ini polí icas e conc e a de e minacións nes a di ección sen necesidade de con a cunha lei p opia. O abano de si uacións e casos in e medios é an amplo que se ai di ícil sis ema izalos. De en ada, hai comunidades que anuncia on leis de paisaxe, po exemplo Can ab ia, Euskadi, A Rioxa ou Cas ela-A 9 Llei 4/2004, de 30 de juny, de la Gene ali a , d’o denació del e i o i i p o ecció del paisa ge. Ve sión en español en: h p://www.boe.es/boe/dias/2004/07/20/pd s/A26294-26316.pd [ci ado 8 xullo 2013]. 10 Llei 8/2005, de 8 de juny, de p o ecció, ges ió i o denació del paisa ge. Ve sión en español en: h p://www.boe.es/boe/dias/2005/07/08/pd s/A24186-24189.pd [ci ado 8 xullo 2013]. 11 Véxase o con ido 7 des a unidade didác ica. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 22 Mancha, en ases di e sas de ami ación e cuxa on ade nes a di ección en a ios casos posibelmen e decaeu ao p oducí ense cambios de gobe no.12 Ou as comunidades ap oba on hai pouco (ou es án en ámi es) documen os xe ais de o denación do conxun o do seu ámbi o e i o ial que inco po an a dimensión paisaxís ica, aínda que ás eces non ique cla o como se aslada án as de e minacións xe ais a unha paisaxe conc e a, xe almen e a escala sub exional ou u banís ica. É o caso de Na a a (cun documen o de o denación do conxun o do e i o io ap obado en 2004), Andalucía (2006), Cas ela e León (2008) ou Galiza (2011). En xe al, domina unha in eg ación da paisaxe den o dos ins umen os de o denación, e nalgúns casos nos ambien ais. Ambas as dúas posibilidades ep esen an unha edución e iden e do que es ablece o CEP, que con ida a asumi de o ma ampla a noción de paisaxe po pa e de odas as polí icas públicas. Unha ía pa icula pola que op a on máis ecen emen e a ios e i o ios é a das denominadas es a exias de paisaxe, que son documen os indica i os, polo an o non no ma i os, que cons i úen unha especie de documen o ma co de coo dinación e ac uación en ma e ia de paisaxe pa a cada e i o io. Non son ins umen os p e is os po ningunha lexislación, pe o en éndese que desen ol en o CEP. É o caso de Mallo ca (2009) ―os consellos insula es balea es eñen ans e idas as compe encias en o denación e i o ial desde o gobe no balea ―, Mu cia (2011) ou Andalucía (2012). O caso al ez so p enden e é o de Galiza, cuxa es a exia é de 2011, pois nes e país se desen ol e ao mesmo empo que exis e unha lexislación p opia, de o ma que se p oduce unha coexis encia en e ins umen os a ios. A análise caso po caso das au onomías e ec uada po Paül e Que al (2009) non pe mi e concluí que haxa modelos cla amen e mello es ca ou os. Alén da exis encia dunha de e minada no ma i a ou ins umen o, os elemen os que pa ecen de e mina a e ec i idade das polí icas e ac uacións no ámbi o da paisaxe son a p esenza dunha decidida on ade polí ica, a in eg ación e ec i a da paisaxe na o denación e i o ial e a cohe encia en can o á no ma i a e aos ins umen os. Finalmen e, a Adminis ación Xe al do Es ado, cuxas Co es Xe ais a i ica on en no emb o 2007 o CEP ―de xei o que en ou en igo o 1 de ma zo de 2008―, aínda non de iniu que papel ai desempeña en elación coa paisaxe. A pesa de que au o es como Flo encio Zoido ( éxase o ex o 6 do Anexo 1) a gumen an que o pode cen al pode e un ol ac i o nes a ma e ia, de momen o o Gobe no de España non desen ol eu ningún ins umen o nin no ma i a pa a mello a a o denación, xes ión e/ou p o ección da paisaxe no conxun o do e i o io es a al. Non obs an e, exis en inicia i as conc e as que apun an a ce a on ade de posiciona se nes e ámbi o, como o p oxec o analí ico do A las das paisaxes de España (Ma a e Sanz, 2003), ou ben de e minadas leis ecen es. En pa icula a Lei 45/2007, do 13 de decemb o, 12 En xanei o de 2012 oi ap obado o an ep oxec o de Lei de paisaxe do País Vasco, mais non chegou a ami a se polo in da lexisla u a. O ex o es á dispoñíbel en: h p://www. euskadi.ne /con enidos/no ma i a/ley_paisaje/es_ley/adjun os/an ep oyec o_ley_paisaje. pd [ci ado 8 xullo 2013]. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 23 do pa imonio na u al e da biodi e sidade anuncia no seu p eámbulo unha posíbel polí ica española de paisaxes en nome das compe encias básicas en ma e ia de medio ambien e das que dispón a au o idade cen al; asemade, segue a lexisla sob e unha igu a de paisaxe p o exida aplicada de o ma di e sa po algunhas comunidades au ónomas e que ep esen a unha con adición co ca ác e non eli is a da paisaxe segundo o CEP ( éxase o ex o 7 do Anexo 1). En de ini i a, o complexo e non semp e ben esol o uncionamen o do es ado das au onomías mani és ase amén no ámbi o das polí icas de paisaxe. 7. O Con enio Eu opeo da Paisaxe na Galiza: a Lei 7/2008 e a con o mación da polí ica galega de paisaxe A é a VII Lexisla u a (2005-2009) non houbo na Galiza polí ica de paisaxe. O máis ele an e nesa lexisla u a oi a ap obación da Lei 7/2008, do 7 de xullo, de p o ección da paisaxe. T á ase dunha peza lexisla i a que se p omulgou ao inal dese cuad ienio e o cambio do gobe no acaecido nas eleccións de ma zo de 2009 ixo que a súa aplicación xa co espondese a unha sensibilidade polí ica dis in a. Dado que a Lei 7/2008 é o documen o no ma i o cla e en ma e ia de paisaxe na Galiza, cómp e coñece as súas p incipais disposicións, que sis ema izamos na seguin e lis axe in e p e a i a. O ex o 8 do Anexo 1 ecolle os agmen os máis signi ica i os aos nosos e ec os. — Inspí ase delibe adamen e no CEP (a . 2). Así, no a . 3 ep odúcense as de inicións que o CEP dá pa a paisaxe, polí ica de paisaxe e obxec i o de calidade paisaxís ica. Igualmen e, no a . 6 lís anse os concep os básicos do CEP en elación ás polí icas de paisaxe: p o ección, xes ión e o denación. Dado que a Lei 7/2008 ab angue es as es posibilidades de ac uación en ma e ia de paisaxe, so p ende que se denomine globalmen e an só como de p o ección da paisaxe. Pola súa banda, o a . 5.2 manda que os pode es públicos odos in eg en a conside ación da paisaxe na o denación e i o ial e u banís ica e nas súas polí icas sec o iais («ambien ais, do pa imonio cul u al, ag ícolas, o es ais, sociais, u ís icas, indus iais e económicas»), cunha lis axe que engade un pa de campos de acción máis á li e alidade do CEP, c emos que cunha in luencia moi disc e a a é o de ago a na p axe polí ica e adminis a i a na Galiza. — No ocan e aos ins umen os de desen ol emen o, a Lei 7/2008 es abelece ca o e amen as (a . 8): o Os ca álogos, que son documen os que deben in en a ia , analiza e diagnos ica as paisaxes. A lei es abelece que es es «debe án delimi a [...] as g andes á eas paisaxís icas» (a . 9). Po én, o mapa de g andes á eas paisaxís icas publicouse en 2011 (Figu a 3) e os ca álogos que ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 24 es án elabo ados13 ou en elabo ación14 son na p axe a escala in e io a esas g andes á eas paisaxís icas mencionadas no ex o lexisla i o, que de ei o xa es án delimi adas. Esa no a escala son as «coma cas paisaxís icas», que, á súa ez, se subdi iden en á eas e unidades da paisaxe. Ademais, o ca álogo ap obado en 2012 incluíu con idos de p ognose e sin é ese, alén dos esixidos pola Lei 7/2008. Es uda emos na unidade didác ica IV as súas ca ac e ís icas. o As di ec ices baséanse nos ca álogos e consis en nas de e minacións inculan es pa a cada unidade co obxec i o de acada os obxec i os de calidade da paisaxe (a . 10). o Os es udos de impac o e in eg ación asócianse a aqueles p oxec os que deban some e se a un p ocedemen o de decla ación de impac o ambien al (a . 11). Exis en xa unhas guías me odolóxicas nes e sen ido, publicadas en 2012, que se án conside adas na unidade didác ica VII des a mesma ma e ia. o Os plans de acción da paisaxe en á eas p o exidas son un ins umen o p opio, sen pa angón nas ou as lexislacións au onómicas, especi icamen e deseñado pa a á eas p o exidas de aco do coa Lei 9/2001, do 21 de agos o, de conse ación da na u eza. Es e «solapamen o» en e as disposicións ambien ais e as paisaxís icas pode debe se a que du an e a VII Lexisla u a o desen ol emen o da polí ica de paisaxe es i o en mans da consella ía compe en e en medio ambien e. — Os a . 13 es abelece a c eación do Obse a o io Galego da Paisaxe e as súas uncións. Na VIII Lexisla u a c eouse o Ins i u o de Es udos do Te i o io,15 que asumiu as compe encias en paisaxe men es non se cons i úa o de andi o Obse a o io. — O a . 14, seguindo as indicacións do CEP, acul a as accións de o mación, sensibilización, educación e conce ación en ma e ia de paisaxe. Fó a da lis axe de ins umen os do a . 8, o a . 14 es abelece os denominados pac os pola paisaxe ou ins umen os olun a ios de conce ación en ma e ia de paisaxe, que son equi alen es ás ca as da paisaxe de Ca aluña. 13 h p://www.cma i.xun a.es/seccion- ema/c/Te i o io_e_u banismo_Paisaxe?con en =Di eccion_ Xe al_Sos ibilidade_Paisaxe/Ca alogo_paisaxe_Deza/seccion.h ml&s d=in oducion.h ml [ci ado 8 xullo 2013]. Foi ap obado en 2012 median e o Dec e o 171/2012, do 1 de agos o, polo que se ap oba o Ca álogo da paisaxe da coma ca paisaxís ica de Deza. 14 Cos a da Mo e e Foxa de Ou ense. 15 Dec e o 244/2011, do 29 de decemb o, polo que se ap oban os es a u os do o ganismo au ónomo Ins i u o de Es udos do Te i o io. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 25 Figu a 3. Mapa de g andes á eas e coma cas paisaxís icas (2011). Fon e: h p://www.cma i.xun a.es/c/documen _lib a y/ge _ ile? ile_pa h=/po al- web/Documen os_DXSP/Paisaxe/Re ision_a ea_mapas_coma cas_20_03_2012.pd [ci ado 8 xullo 2013]. Du an e a VIII Lexisla u a ap obá onse ou os documen os que cómp e e en con a, nos que as polí icas de paisaxe eñen p esenza. — A Es a exia da paisaxe galega (2011), non p e is a pola Lei 7/2008, pe o que sinala as liñas mes as pa a o seu desen ol emen o.16 — As Di ec ices de o denación do e i o io (2011), en desen ol emen o da lexislación en ma e ia de o denación do e i o io, e que con eñen un apa ado de paisaxe que basicamen e ep oduce a Lei 7/2008 e ixa a necesidade de xes iona o cambio nas paisaxes u ais e de in oduci p og amas de paisaxe u bana. A súa pa e disposi i a ep odúcese no Anexo 1, ex o 9. — O Plan de o denación do li o al (2011) cons i úe o p imei o plan e dadei amen e e i o ial ap obado na Galiza e posúe un ma cado acen o paisaxís ico. É un bo exemplo de plan de o denación e i o ial no que se in oducen a gumen os e c i e ios paisaxís icos. 16 h p://www.cma i.xun a.es/c/documen _lib a y/ge _ ile? olde Id=125772&name=DL FE-13815.pd [ci ado 8 xullo 2013]. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 32 7. Lei 42/2007, do 13 de decemb o, do pa imonio na u al e da biodi e sidade ( agmen os) «P eámbulo […] Malia que a p o ección da paisaxe se a i ma como un dos p incipios da p esen e lei e nela se egulan aspec os pun uais da polí ica de paisaxe, ales como a posibilidade de p o exe algunhas delas median e igu as máis xe ais ou especí icas de espazos na u ais p o exidos, a necesidade de que a análise das paisaxes o me pa e do con ido mínimo dos plans de o denación dos ecu sos na u ais, a súa u ilización po encial como ins umen o pa a do a de cohe encia e conec i idade a Rede Na u a 2000 e o omen o das ac i idades que con ibúen á súa p o ección como ex e nalidade posi i a cando o me pa e dun espazo p o exido, es a lei non p e ende, non obs an e, se o ins umen o a a és do cal se implan a án en España, de xei o xene alizado, as polí icas de p o ección da paisaxe como lexislación básica do a igo 149.1.23.ª, polí icas cuxo con ido écnico e en oque xe al, non exen o de alo pa adigmá ico, exixen a pos a en ma cha de ins umen os de xes ión como os es ablecidos, con ca ác e de mínimos, no Con enio eu opeo da paisaxe, ei o en Flo encia o 20 de ou ub o do ano 2000, no seo do Consello de Eu opa e que se án in oducidos na polí ica ambien al española nun momen o pos e io . […] A igo 34 — As paisaxes p o exidas. 1. As paisaxes p o exidas son pa es do e i o io que as adminis acións compe en es, a a és do plan aplicable, polos seus alo es na u ais, es é icos e cul u ais, e de aco do co Con enio da Paisaxe do Consello de Eu opa, conside en me ecedo es dunha p o ección especial. 2. Os obxec i os p incipais da xes ión das paisaxes p o exidas son os seguin es: a) Conse a os alo es singula es que as ca ac e izan. b) P ese a a in e acción ha moniosa en e a na u eza e a cul u a nunha zona de e minada. 3. Nas paisaxes p o exidas p ocu a ase man e as p ác icas de ca ác e adicional que con ibúan a p ese a os seus alo es e ecu sos na u ais.» 8. Lei 7/2008, do 7 de xullo, de p o ección da paisaxe de Galicia ( agmen os) «A igo 1º — Obxec o. Es a lei en po obxec o o ecoñecemen o xu ídico, a p o ección, a xes ión e a o denación da paisaxe de Galicia, co in de p ese a e o dena odos os elemen os que a con igu an no ma co do desen ol emen o sos ible, en endendo que a paisaxe en unha dimensión global de in e ese xe al pa a a comunidade galega, po can o anscende os eidos ambien ais, cul u ais, sociais e económicos. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 33 Pa a al in, es a lei impulsa a plena in eg ación da paisaxe en odas as polí icas sec o iais que incidan nela. A igo 2º — P incipios inspi ado es. 1. Os p incipios que inspi an es a lei e que deben exe as ac uacións dos pode es públicos en ma e ia de paisaxe baséanse nos con idos do Con enio eu opeo da paisaxe, asinado en Flo encia po p opos a do Consello de Eu opa o 20 de ou ub o de 2000, e demais con enios in e nacionais ixen es na ma e ia. 2. Sinaladamen e, es es p incipios inspi ado es son: a) Recoñece xu idicamen e a paisaxe, como elemen o impo an e do noso con o no e do benes a humano, indicado da calidade de ida das pe soas e compoñen e undamen al do pa imonio na u al e cul u al de Galicia, exp esión da nosa iden idade p opia. b) De ende e p ese a a paisaxe, a o ecendo unha elación ha mónica e espec uosa en e a xen e e o seu con o no, e p omo endo un uso acional e o denado do e i o io, que eña en con a os alo es na u ais e cul u ais das paisaxes. c) Ás pe soas que i en nas zonas de especial in e ese paisaxís ico ecoñéceselles o de ei o a un desen ol emen o económico, cul u al e social, equilib ado e sos ible. d) Deseña e aplica polí icas des inadas á p o ección, xes ión e o denación da paisaxe, in eg ando es as polí icas nas de p o ección ambien al, de o denación e i o ial e u banís ica, en ma e ia cul u al, u ís ica, ag a ia, social ou económica, e naquelou as que poidan e un impac o di ec o ou indi ec o sob e as paisaxes. e) Fomen a a coo dinación e a colabo ación en e as dis in as adminis acións públicas en ma e ia de paisaxe. ) Es ablece mecanismos de pa icipación social na oma de decisións e na de inición das polí icas de paisaxe, sinaladamen e coas en idades locais. g) Fomen a a sensibilización da sociedade galega no e e en e ao alo da paisaxe, da súa impo ancia e das súas uncións, e dos p ocesos de ans o mación que es án a acon ece . h) P omo e o es udo e a o mación en ma e ia de paisaxe, desen ol endo ac i idades especí icas sob e a impo ancia, p o ección, xes ión e o denación da paisaxe. […] A igo 8º — Ins umen os. Es ablécense os seguin es ins umen os pa a o seu desen ol emen o e aplicación en can o a asegu a unha axei ada p o ección, xes ión e o denación das paisaxes de Galicia: 1. Ca álogos da paisaxe de Galicia. 2. Di ec ices de paisaxe. 3. Es udos de impac o e in eg ación paisaxís ica. 4. Plans de acción da paisaxe en á eas p o exidas. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 34 A igo 9º — Ca álogos da paisaxe. 1. Son os documen os de e e encia que undamen ándose nas dis in as á eas xeog á icas, mo olóxicas, u banas e li o ais exis en es no e i o io galego debe án delimi a , con base nos di e en es es udos e aballos exis en es na ma e ia, as g andes á eas paisaxís icas de Galicia, polo que iden i ica án os di e sos ipos de paisaxes exis en es en cada unha delas e as súas ca ac e ís icas di e enciais. […] A igo 10º — Di ec ices de paisaxe. 1. As di ec ices de paisaxe son as de e minacións que baseadas nos ca álogos da paisaxe de inen e p ecisan pa a cada unidade de paisaxe os obxec i os de calidade paisaxís ica que se p e enden alcanza . 2. Es es obxec i os de calidade paisaxís ica deben exp esa as aspi acións da cidadanía en can o á alo ación e ao g ao de comp omiso da colec i idade na p o ección das nosas paisaxes, polo que a de e minación des es obxec i os se a á median e un p oceso de pa icipación pública. […] A igo 11º — Es udos de impac o e in eg ación paisaxís ica. 1. En odos os p oxec os que deban some e se ao p ocedemen o de Decla ación de impac o ambien al, segundo se es ablece na lexislación sec o ial ixen e, as en idades p omo o as debe án inco po a no es udo de impac o ambien al un es udo de impac o e in eg ación paisaxís ica, documen o especí ico no que se a alia án os e ec os e impac os que o p oxec o poida p o oca na paisaxe e as medidas de in eg ación paisaxís ica p opos as polas de andi as en idades. […] A igo 12º — Plans de acción da paisaxe en á eas p o exidas. 1. A Xun a de Galicia elabo a á plans de acción pa a a p o ección, xes ión e o denación da paisaxe naqueles e i o ios decla ados como espazos p o exidos segundo o dispos o na no ma i a galega ixen e en ma e ia de conse ación da na u eza. 2. O plan de acción axus a ase ás de e minacións con idas nas di ec ices de paisaxe pa a o e i o io onde se localice o espazo p o exido, con o me os obxec i os de calidade paisaxís ica es ablecidos, e inclui á ademais unha p opos a de medidas pa a o man emen o, a mello a, a ecupe ación ou a exene ación das paisaxes p esen es naquela á ea. Os plans de acción in eg a anse nos ins umen os de plani icación e o denación da á ea p o exida, p e is os na no ma i a galega ixen e en ma e ia de conse ación da na u eza. […] ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 35 A igo 14º — Fo mación, sensibilización, educación e conce ación. 1. A Xun a de Galicia, conson e co es ablecido nes a lei e na conside ación da impo ancia ambien al, cul u al, social e económica que posúen as nosas paisaxes como sinal de calidade de ida, p omo e á accións de o mación, sensibilización e educación di ixidas á sociedade galega en xe al, e aos xes o es e usua ios do e i o io en pa icula , que eñan como inalidade a p omoción do en endemen o, do espec o e da sal aga da dos elemen os que con igu an as nosas paisaxes. 2. A Xun a de Galicia omen a á a inco po ación da ma e ia da paisaxe nos dis in os ciclos educa i os, e p omo e á a o mación de especialis as en ma e ia de in e ención da paisaxe. 3. A Xun a de Galicia impulsa á a subsc ición de pac os pola paisaxe como ins umen os de conce ación en e as adminis acións públicas, as en idades locais e ou os axen es económicos e sociais dun de e minado e i o io que de xei o olun a io desexen p omo e accións de p o ección e mello a das paisaxes e da calidade de ida dos cidadáns no ma co do desen ol emen o sos ible. Es es pac os inco po a án no seu con ido as ac uacións conc e as e especí icas que eñen que emp ende os di e en es axen es in e enien es pa a acada os obxec i os de calidade paisaxís ica. 4. Os pac os pola paisaxe que se es ablezan en e a Xun a de Galicia e as adminis acións locais, así como con ou os axen es económicos e sociais, debe án e en con a as ecomendacións e de e minacións dos ca álogos da paisaxe e das di ec ices de paisaxe pa a ese ámbi o xeog á ico, así como a exis encia de espazos ou elemen os in en a iados do pa imonio na u al, a ís ico ou cul u al. 5. A Xun a de Galicia a o ece á a ealización de aco dos olun a ios nas á eas de especial in e ese paisaxís ico en e as pe soas p opie a ias das e as e en idades públicas, co in de colabo a e apoia a de ensa e a conse ación dos alo es na u ais e cul u ais p esen es nes as á eas.» 9. As de e minacións en ma e ia de paisaxe das Di ec ices de O denación de 2011 «De e minacións excluín es 8.1. As Adminis acións públicas in eg a án, con o me aos c i e ios da Lei 7/2008 de 7 de xuño de p o ección da paisaxe de Galicia, a conside ación da paisaxe nos ins umen os de o denación e i o ial e u banís ica así como nou as polí icas sec o iais que poidan p oduci un impac o di ec o ou indi ec o sob e ela. 8.2. A Xun a de Galicia desen ol e á os ins umen os da lexislación paisaxís ica necesa ios pa a asegu a unha axei ada p o ección, xes ión e o denación das paisaxes de Galicia, que son: a. Os Ca álogos de paisaxe. b. As Di ec ices de paisaxe. c. Plans de acción da paisaxe en á eas p o exidas. 8.3.  Calque a ac uación sob e o e i o io inclui á, no ma co do p oceso de a aliación ambien al, un es udo de impac o e in eg ación paisaxís ica. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 36 8.4. Os Ca álogos e di ec ices de paisaxe, conside ados no seu conxun o, concíbense como un ins umen o no ma i o complemen a io aos ins umen os de o denación do e i o io, po can o achegan uns obxec i os e disposicións baseados nas elacións uncionais de odos os elemen os es a éxicos do e i o io e con ibúe a unha gobe nanza máis pa icipa i a. 8.5. En ausencia dos Ca álogos e Di ec ices de paisaxe, os ins umen os de o denación do e i o io e do planeamen o u banís ico conside a án a pe spec i a global e in eg al da paisaxe e segui án as de inicións e c i e ios xe ais ecollidos na pa e co esponden e da Memo ia des as Di ec ices. De e minacións o ien a i as 8.6. O planeamen o u banís ico ealiza á un es udo da paisaxe u bana, p es a[n]do especial a ención ás ipoloxías edi ica o ias, ás medianei as is as e aos peches, aos ma e iais das achadas e pa imen os dos espazos públicos, ás zonas e des e a bo edos, ao mobilia io u bano, ao alumeado público, aos endidos aé eos e ao á ico e apa cadoi o de ehículos. 8.7.  Nas á eas xeog á icas ans on ei izas ou in e au onómicas p omo e anse polí icas e p og amas comúns en ma e ia de paisaxe. 8.8. Os ins umen os de o denación e i o ial iden i ica án as opo unidades pa a a inco po ación das mani es acións a ís icas á mello a da imaxe do e i o io p es ando especial a ención ás posibilidades exis en es pa a es au a ámbi os de e io ados. 8.9.  Con empla ase a elabo ación dunha guía me odolóxica de boas p ác icas de in e encións nos en o no dos núcleos u ais, dende o pun o de is a da in eg ación paisaxís ica.» Fon e: h p://www.cma i.xun a.es/c/documen _lib a y/ge _ ile? ile_pa h=/ po al-web/Documen os_DXSP/Di ec ices_o denacion_ e i o io/Desca gas/4. De e minacions_De ini i as_GL.pd [ci ado 8 xullo 2013]. Anexo 2: O Con enio Eu opeo da Paisaxe po países Es ados Sina u a Ra i icación En ada en igo Ace baixán 22/10/2003 30/8/2011 1/12/2011 Albania Alemaña Ando a 23/3/2011 7/3/2012 1/7/2012 A menia 14/5/2003 23/3/2004 1/7/2004 Aus ia ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 37 Es ados Sina u a Ra i icación En ada en igo Bélxica 20/10/2000 28/10/2004 1/2/2005 Bosnia e He cego ina 9/4/2010 31/1/2012 1/5/2012 Bulga ia 20/10/2000 24/11/2004 1/3/2005 Chip e 21/11/2001 21/6/2006 1/10/2006 C oacia 20/10/2000 15/1/2003 1/3/2004 Dinama ca 20/10/2000 20/3/2003 1/3/2004 Eslo aquia 30/5/2005 9/8/2005 1/12/2005 Eslo enia 7/3/2001 25/9/2003 1/3/2004 España 20/10/2000 26/11/2007 1/3/2008 Es onia Finlandia 20/10/2000 16/12/2005 1/4/2006 F ancia 20/10/2000 17/3/2006 1/7/2006 G ecia 13/12/2000 17/5/2010 1/9/2010 Hung ía 28/9/2005 26/10/2007 1/2/2008 I landa 22/3/2002 22/3/2002 1/3/2004 Islandia 29/6/2012 I alia 20/10/2000 4/5/2006 1/9/2006 Le onia 29/11/2006 5/6/2007 1/10/2007 Liech ens ein Li uania 20/10/2000 13/11/2002 1/3/2004 Luxembu go 20/10/2000 20/9/2006 1/1/2007 Macedonia 15/1/2003 18/11/2003 1/3/2004 Mal a 20/10/2000 Molda ia 20/10/2000 14/3/2002 1/3/2004 Mónaco Mon eneg o 8/12/2008 22/1/2009 1/5/2009 No uega 20/10/2000 23/10/2001 1/3/2004 Países Baixos 27/7/2005 27/7/2005 1/11/2005 Polonia 21/12/2001 27/9/2004 1/1/2005 Po ugal 20/10/2000 29/3/2005 1/7/2005 ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 38 Es ados Sina u a Ra i icación En ada en igo Reino Unido 21/2/2006 21/11/2006 1/3/2007 República Checa 28/11/2002 3/6/2004 1/10/2004 Romanía 20/10/2000 7/11/2002 1/3/2004 Rusia San Ma ino 20/10/2000 26/11/2003 1/3/2004 Se bia 21/9/2007 28/6/2011 1/10/2011 Suecia 22/2/2001 5/1/2011 1/5/2011 Suíza 20/10/2000 22/2/2013 1/6/2013 Tu quía 20/10/2000 13/10/2003 1/3/2004 Uc aína 17/6/2004 10/3/2006 1/7/2006 Xeo xia 11/5/2010 15/9/2010 1/1/2011 Fon e: h p://con en ions.coe.in /T ea y/Commun/Che cheSig.asp?NT=176&CM=8&DF=&CL=ENG [ci ado 8 xullo 2013]. BIBLIOGRAFÍA Co ina, Albe (2009): «La pa icipación, mediación y conce ación en paisaje». En Jaume Busque s e Albe Co ina (coo ds.): Ges ión del paisaje. Manual de p o ección, ges ión y o denación del paisaje. Ba celona: A iel, 347-378. Da oudi, Simin (2006): «Pa icipación en la plani icación de la sos enibilidad». En: Àlex Ta oja e Robe o Camagni (coo ds.): Una nue a cul u a del e i o io. C i e ios sociales y ambien ales en las polí icas y el gobie no del e i o io. Ba celona: Dipu ació de Ba celona, 431-446. Fe nández Muñoz, San iago (2006): «La pa icipación pública en la o denación del paisaje. Una e lexión a pa i de es p oyec os en la Región de Mu cia». En Ra ael Ma a e Àlex Ta oja (coo ds.): El paisaje y la ges ión del e i o io. C i e ios paisajís icos en la o denación del e i o io y el u banismo. Ba celona: Dipu ació de Ba celona, 303-327. — (2008): «Pa icipación pública, gobie no del e i o io y paisaje en la Comunidad de Mad id», Bole ín de la Asociación de Geóg a os Españoles, 46, 97-119. Gómez Mendoza, Jose ina (di .) (1999): Los paisajes de Mad id: na u aleza y medio u al. Mad id: Alianza / Fundación Caja Mad id. Gonzàlez, I zía (2006): «Hacia una nue a sono idad democ á ica. Los p ocesos no es uc u ados de pa icipación ciudadana». En: Àlex Ta oja e Robe o Camagni (coo ds.): Una nue a cul u a del e i o io. C i e ios sociales y ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 39 ambien ales en las polí icas y el gobie no del e i o io. Ba celona: Dipu ació de Ba celona, 469-476. Healey, Pa sy (1997): Collabo a i e Planning: Shaping Places in F agmen ed Socie ies. Houndmills: Palg a e. Jones, Michael (2007): «The Eu opean landscape con en ion and he ques ion o public pa icipa ion», Landscape Resea ch, 32, 613-633. Luginbühl, Y es (2006): «Landscape and indi idual and social well-being». En: Landscape and Sus ainable De elopmen : Challenges o he Eu opean Landscape Con en ion. S asbou g: Council o Eu ope, 29-51. — (2009): «La pa icipació i la negociació social en l’o denació i la ges ió del paisa ge». En Joan Nogué, Lau a Puigbe e Gemma B e cha (eds.): O denació i ges ió del paisa ge a Eu opa. Olo / Ba celona : Obse a o i del Paisa ge de Ca alunya / Gene ali a de Ca alunya, 326-345. Ma a, Ra ael (2009): «E aluación del paisaje de la Comunidad de Mad id: de la p o ección a la ges ión e i o ial», U ban, 14, 34-57. Ma a, Ra ael e Concepción Sanz (2003): A las de los paisajes de España. Mad id: Minis e io de Medio Ambien e. Nogué, Joan, Lau a Puigbe e Gemma B e cha (eds.) (2008): Paisa ge i salu . Olo / Ba celona : Obse a o i del Paisa ge de Ca alunya / Gene ali a de Ca alunya. Nogué, Joan, Lau a Puigbe , Pe e Sala e Gemma B e cha (eds.) (2010): Paisa ge i pa icipació ciu adana: l’expe iència dels ca àlegs de paisa ge de Ca alunya. Olo / Ba celona : Obse a o i del Paisa ge de Ca alunya / Gene ali a de Ca alunya. Paül, Vale ià e A nau Que al (2009): «Les polí iques i els ins umen s de p o ecció, ges ió i o denació del paisa ge a l’Es a espanyol». En Joan Nogué, Lau a Puigbe e Gemma B e cha (eds.): O denació i ges ió del paisa ge a Eu opa. Olo : Obse a o i del Paisa ge de Ca alunya, 64-103. Paül, Vale ià, Joan To e Alexis Sancho (2011): «El ma co concep ual de los paisajes de la ag icul u a». En Fe nando Moline o, Juan Ojeda e Joan To (eds.): Los paisajes ag a ios de España. Ca ac e ización, e olución y ipi icación. Mad id: Minis e io de Medio Ambien e y Medio Ru al y Ma ino, 9-38. P ieu , Michel e Du eausseau, Syl ie (2006): «Landscape and public pa icipa ion». En: Landscape and Sus ainable De elopmen : Challenges o he Eu opean Landscape Con en ion. S asbou g: Council o Eu ope, 163-207. Roge , Alain (1997): Cou ai é du paysage. Pa is: Gallima d. [T adución ao español: Roge , Alain (2007): B e e a ado del paisaje. Mad id: Biblio eca Nue a.] — (2008): «Vida y mue e de los paisajes. Valo es es é icos, alo es ecológicos». En Joan Nogué (ed.): El paisaje en la cul u a con empo ánea. Mad id: Biblio eca Nue a, 67-85. Saba é, Joaquim (2009): «Paisa ges cul u als: una p egun a, dues de inicions, es escena is i una al e na i a». En Ca les Llop (coo d.): Paisa ges en ans o mació. In e enció i ges ió paisa gís iques. Ba celona: Dipu ació de Ba celona, 67-77. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 40 Zoido, Flo encio (2003): «La Con ención Eu opea del Paisaje y su aplicación en España. Un acue do in e nacional pa a la o denación del e i o io eu opeo». En Ramon Folch (coo d.): El e i o io como sis ema. Concep os y he amien as de o denación. Ba celona: Dipu ació de Ba celona, 243-262. — (2006a): «Landscape and spa ial planning policies». En: Landscape and Sus ainable De elopmen : Challenges o he Eu opean Landscape Con en ion. S asbou g: Council o Eu ope, 53-79. — (2006b): Bases pa a la aplicación del Con enio Eu opeo del Paisaje en España [en liña]. Dispoñíbel en h p://www.upo.es/gh /gies /documen os/paisaje/ Zoido_Basesaplicacioncon enioeu opeopaisajeenespana.pd [ci ado 8 xullo 2013]. — (2009): «El Con enio Eu opeo del Paisaje». En Jaume Busque s e Albe Co ina (coo ds.): Ges ión del paisaje. Manual de p o ección, ges ión y o denación del paisaje. Ba celona: A iel, 299-315. — (2012): «Paisaje u bano. Apo aciones pa a la de inición de un ma co eó ico, concep ual y me odológico». En Ca men Delgado, Joseba Ju ias i e Se gio Tomé (eds.): Ciudades y paisajes u banos en el siglo XXI. San ande : Es dio, 13-91. Wilb and, S ephanie (2010): Les polí iques de paisa ge a Eu opa en el ma c del Con eni Eu opeu del Paisa ge: els casos d’Espanya, Alemanya i Eslo àquia. Gi ona: Uni e si a de Gi ona. Recu sos en In e ne In o me Guidelines o he Implemen a ion o he Eu opean Landscape Con en ion (2009). S asbou g: Council o Eu ope: h p://www.coe.in / /dg4/ cul u ehe i age/he i age/landscape/ eunioncon /5econ e ence/CEP- CDPATEP-2009-2-Guidelines_en.pd [ci ado 8 xullo 2013]. Lib o colec i o Landscape and Sus ainable De elopmen : Challenges o he Eu opean Landscape Con en ion (2006). S asbou g: Council o Eu ope: h p://www.coe.in / /dg4/cul u ehe i age/he i age/landscape/Publica ions/ PaysageDe eloppemen %20_en.pd [ci ado 8 xullo 2013]. Lib o colec i o Nogué, Joan, Lau a Puigbe e Gemma B e cha (eds.) (2009): O denació i ges ió del paisa ge a Eu opa. Olo / Ba celona : Obse a o i del Paisa ge de Ca alunya / Gene ali a de Ca alunya: h p://www.ca paisa ge. ne / i xe s/publicacions/o denacio/Eines%202_O denacio.pd [ci ado 8 xullo 2013]. Lib o colec i o Nogué, Joan, Lau a Puigbe , Pe e Sala e Gemma B e cha (eds.) (2010): Paisa ge i pa icipació ciu adana: l’expe iència dels ca àlegs de paisa ge de Ca alunya. Olo / Ba celona : Obse a o i del Paisa ge de Ca alunya / Gene ali a de Ca alunya: h p://www.ca paisa ge.ne / i xe s/publicacions/ pa icipacio/ca /pa icipacio_ciu adana.pd [ci ado 8 xullo 2013]. ÍNDICE Unidade didác ica 3O Con enio Eu opeo da Paisaxe como ma co pa a a o denación da paisaxe 41 Páxina web da Comisión Económica das Nacións Unidas pa a Eu opa sob e o Con enio de Aa hus: h p://www.unece.o g/en /pp/ ea y ex .h ml [ci ado 8 xullo 2013]. Páxina web das polí icas de paisaxe da Xun a da Galiza (Ins i u o de Es udos do Te i o io): h p://www.cma i.xun a.es/seccion-o ganizacion/c/Ins i u o_ Es udos_Te i o io?con en =Di eccion_Xe al_Sos ibilidade_Paisaxe/Paisaxe/ seccion.h ml&s d=a-paisaxe.h ml [ci ado 8 xullo 2013]. Páxina web do Consello de Eu opa sob e o Con enio Eu opeo da Paisaxe: h p:// www.coe.in / /dg4/cul u ehe i age/he i age/landscape/de aul _en.asp [ci ado 8 xullo 2013]. Páxina web do Obse a o i del Paisa ge de Ca alunya, sección de documen os de e e encia en ma e ia de paisaxe: h p://www.ca paisa ge.ne /esp/ documen acio_docs.php [ci ado 8 xullo 2013]. ÍNDICE