A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado

Facultade de Ciencias da Educación. Grao en Mestre ou Mestra de Educación Infantil. Curso 2016-2017. Convocatoria de Xullo. Traballo de Fin de Grao presentado na Facultade de Ciencias da Educación da Universidade de Santiago de Compostela para a obtención do Grao en Mestre ou Mestra de Educación Infantil. Traballo Fin de Grao. Modalidade 2: “Traballo de iniciación á investigación de campo”. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Autora: Lorena Sanín Sánchez. Titor: Dr. D. Eduardo José Fuentes Abeledo. [Lorena Sanín Sánchez] 2017 Esta obra pertence a Lorena Sanín Sánchez e está suxeita á licenza Recoñecemento-CompartirIgual 4.0 Internacional de Creative Commons. Para ver unha copia desta licenza, visite http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/ Agradecementos: A realización deste traballo non sería posible sen a colaboración e o apoio de moitas persoas ás que me gustaría recoñecer a súa axuda. En primeiro lugar, grazas ao meu titor, Dr. D. Eduardo José Fuentes Abeledo, por guiarme con paciencia polo mundo da investigación, novo para min, e por permitirme e axudarme a materializar esa idea que roldaba a miña cabeza, dando lugar ao presente traballo. Grazas tamén a Antón Costa por achegarme á fascinante experiencia de S e posibilitarme poñerme en contacto con ela. Do mesmo modo, grazas tamén ás materias de “Educación en Contextos Rurais”, “Aprendizaxe das Ciencias Sociais” e “Aprendizaxe das Ciencias da Natureza” por concienciarme da importancia de que os nenos e nenas descubran e se relacionen co seu mundo, coa súa realidade. Por suposto, quero expresar tamén o meu máximo agradecemento ás docentes que colaboraron no traballo contando as súas experiencias a través das entrevistas. A E, por abrirme de novo as portas da súa aula, sempre mostrándose disposta a colaborar e a S, por achegarme a través dos seus relatos á educación rural, por ensinarme a importancia da “mirada” e por facerme ver que outra educación, de calidade e na cal o medio se integre nas aulas, é posible. Finalmente, gustaríame tamén agradecer o apoio de todas aquelas persoas que me animaron durante todas as horas de realización deste traballo e durante toda a vida: os meus amigos e amigas, a miña familia e por suposto todos aqueles bos mestres e mestras que me apoiaron e guiaron dende infantil ata agora. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. La integración del medio como recurso en Educación Infantil desde la perspectiva del profesorado. The integration of the milieu as a resource in Early Childhood Education from teachers' perspective. Índice: Resumo/ Resumen/ Abstract. Introdución. ............................................................................................................................................. 1 1. O medio. Clarificación conceptual. ...................................................................................................... 2 1.1 Definición....................................................................................................................................... 2 1.2 O medio urbano e o medio rural. .................................................................................................. 3 1.3 O medio e a cultura popular. ......................................................................................................... 4 2. A introdución do medio nas aulas de Educación Infantil. ................................................................... 6 2.1. Xustificación. Por que introducir o medio nas aulas? .................................................................. 6 2.2. O medio no currículo educativo e na planificación educativa. .................................................... 8 2.3. Actividades de integración do medio nas aulas. .......................................................................... 9 3. Concepcións e prácticas do profesorado. ......................................................................................... 12 3.1. Crenzas e concepcións do profesorado. .................................................................................... 12 3.2. Modelos de ensinanza. ............................................................................................................... 14 3.2.1. O Modelo Tradicional. ......................................................................................................... 14 3.2.2. O Modelo Innovador. .......................................................................................................... 15 4.Deseño da investigación. .................................................................................................................... 17 4.1. Xustificación da investigación: motivos de elección temática. .................................................. 17 4.2. Obxectivos. ................................................................................................................................. 17 4.3. Enfoque metodolóxico. .............................................................................................................. 18 4.4. Traballo de campo. ..................................................................................................................... 20 4.4.1 Aplicación da entrevista. ...................................................................................................... 20 4.4.2. Establecemento de categorías para a análise dos datos. ................................................... 20 4.5.Validez e fiabilidade da investigación. ........................................................................................ 20 5. Informe da investigación. .................................................................................................................. 21 5.1. Suxeitos participantes. ............................................................................................................... 21 5.2. Análise categorial. ...................................................................................................................... 21 5.2.1Análise intratópicos ............................................................................................................. 21 5.2.2. Análise intertópicos e comparativa. .................................................................................... 33 6. Conclusións. ....................................................................................................................................... 34 6.1. Reflexión sobre os resultados da investigación. ........................................................................ 34 6.2. Reflexión sobre a investigación. ................................................................................................. 36 7. Referencias bibliográficas. ................................................................................................................. 37 8. Anexos. .............................................................................................................................................. 41 Nota aclaratoria…………………………………………………………………………………………………………………………… 41 A1. Guión da entrevista. ................................................................................................................... 41 A.2. Autorización para a realización da entrevista de E. ................................................................... 50 A.3. Autorización para a realización da entrevista de S. ................................................................... 50 A.4. Entrevista de E transcrita. .......................................................................................................... 51 A.5. Entrevista de S transcrita. .......................................................................................................... 71 A.6. Breve aproximación ao medio e á práctica educativa das mestras través de fotografías....... 100 A.7. Bibliografía complementaria. .................................................................................................. 107 Resumo: Resumen: Abstract: No presente traballo preténdese analizar as posibilidades educativas que ofrece o medio dende a perspectiva do profesorado. Centrarémonos en esclarecer a relación entre as concepcións do profesorado e a integración nas aulas de propostas de coñecemento, exploración e investigación do medio. O traballo de iniciación á investigación adoptou un deseño cualitativo no que a entrevista foi a ferramenta fundamental para a recollida de datos, sendo a análise de contido a estratexia para o estudo da información que se recolleu de entrevistas realizadas a profesorado de Educación Infantil. Os resultados da investigación desvelan concepcións e prácticas diferentes respondendo a modelos distintos, así como dilemas e contradicións relevantes entre as concepcións declaradas e as evidencias sobre a práctica nun dos casos de estudo. Palabras chave: escola rural, concepcións e prácticas do profesorado, medio, cultura, investigación cualitativa. En el presente trabajo se pretende analizar las posibilidades educativas que ofrece el medio desde la perspectiva del profesorado. Nos centraremos en esclarecer la relación entre las concepciones del profesorado y la integración en las aulas de propuestas de conocimiento, exploración e investigación del medio. El trabajo de iniciación a la investigación adoptó un diseño cualitativo en el que la entrevista fue la herramienta fundamental para la recogida de datos, siendo el análisis de contenido la estrategia para el estudio de la información que se recogió de entrevistas realizadas a profesorado de Educación Infantil. Los resultados de la investigación desvelan concepciones y prácticas diferentes respondiendo a modelos distintos, así como dilemas y contradicciones relevantes entre las concepciones declaradas y las evidencias sobre la práctica en uno de los casos de estudio. Palabras clave: escuela rural, concepciones y prácticas del profesorado, medio, cultura, investigación cualitativa. This paper aims to analyze the educational possibilities offered by the milieu from the teachers’ perspective. We will focus on clarifying the relationship between teacher conceptions as classroom integration of knowledge, exploration and milieu research proposals. The research initiation work adopted a qualitative design in which the interview was the fundamental tool for the data collection, being the content analysis the strategy for the study of the information that is collected from interviews with teachers of Early Childhood Education. The results of the research reveal different conceptions and practices responding to different models, as well as dilemmas and relevant contradictions between the stated conceptions and the evidences about the practice in one of the case studies. Keywords: rural school, teachers’ conceptions and practices, milieu, culture, qualitative research. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 6 Neste contexto a escola é o medio máis apropiado para a transmisión da tradición lúdica, xa que, por exemplo como argumentan Feijoo e Gonçalves (2014), “é misión das entidades educativas tratar de recompor ese elo da cadea roto e constituírse en recuperadores e transmisores da cultura lúdica” e polo tanto “ a escola ten que encher, en parte cando menos, o buraco que noutros tempos cubría a familia coa transmisión dos saberes que se atesouraban nas vivencias e na memoria das persoas de idade no propio seo familiar” (p.7879). O que está claro e que non podemos desvincular a escola da realidade social e cultural na que se inserta, xa que esta pode ter un relevante papel na sensibilización do alumnado respecto á riqueza e valor do patrimonio e cultura endóxenos (Pernas, 2009). Ademais da escola, non debemos esquecer o papel que o profesorado ten tamén no mantemento e transmisión da cultura e o patrimonio (Herrero, 2014). Dende o punto de vista educativo, tendo en conta as grandes diferenzas existentes, faise necesario partir no proceso de E-A tanto das necesidades do medio coma do acervo cultural propio do alumnado. Unha vez que teñamos a nosa propia cultura asentada, poderemos explorar e coñecer as demais, xa que “o patrimonio local pode ser (…) un instrumento para abrise ao mundo, para afirmarse e verse recoñecido como parte do mesmo” (Herrero, 2014, p.18), pero mantendo o “equilibrio entre localismo e globalización” (Bustos, 2011, p.56) nunha escola enraizada no seu entorno e na súa cultura (Suárez, 1990). 2. A introdución do medio nas aulas de Educación Infantil. 2.1. Xustificación. Por que introducir o medio nas aulas? Dende a perspectiva de Suárez, “poucas son as persoas relacionadas co mundo educativo, tanto formal coma non formal, que cuestionen actualmente a importancia da relación entre a escola e o medio próximo” (2009, p. 9). Seguindo a esta autora “xa no século XVIII se defendía o postulado de educar á infancia utilizando a súa experiencia directa co medio, procurando un achegamento da escola á vida” (1990, p.10), tendencia que seguiría sendo defendida a través do tempo por importantes autores coma Freinet e a Escola Moderna (Suárez, 1990). Nesta liña tamén se pronuncia Pascual (2009) ao indicar que “os movementos de innovación educativa, as pedagoxías alternativas e as escolas libres contaron cos espazos naturais como vehículos de aprendizaxe (…) Pestalozzi, Froebel, as irmás Agazzi,etc. tamén nos deixaron un legado de valoración cara a natureza”(p.40). Sen embargo, a pesares de todos os anos que se leva valorando a súa importancia, o certo é que o uso do medio como recurso didáctico non é unha práctica moi estendida nas aulas. Neste punto, vaga a pena salientar algunhas das vantaxes do medio que xustifican a súa introdución e integración nas mesmas. A trazos xerais, para Suárez (1990, 2009) o traballo e o contacto co medio permite obter un A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 7 espazo óptimo para o E-A e unha importante e variada fonte de información e recursos ricos e gratuítos. Ademais exponnos a interrogantes, fainos reflexionar sobre solucións a problemas, facilita o desenvolvemento e a socialización… Para que isto aconteza, é preciso que os procesos de E-A se relacionen coa realidade do contexto onde están inmersas as escolas, axudándolle estas aos nenos e nenas a “adaptarse gradualmente a un medio (…) aprendendo a coñecelo para dominalo” (Hannoun, 1977, p.12). Como defende Mogarde (1992) “a educación debe ter en conta a realidade na que o educando vive e mesmo recoller desa realidade os elementos que sexan aproveitables en cada momento para desenvolvelo seu labor didáctico” (p.47), xa que é innegable o interese que o medio próximo ten para os nenos e nenas. Do mesmo modo, aínda que “non todos teñen a mesma potencialidade para reconstruír a experiencia (…) calquera contexto pode ser unha fonte de aprendizaxe” (Sanmartí e Tarín, 2008, p.5), e moi rica, xa que “as experiencias da vida cotiá son máis capaces de espertar o interese que as leccións proporcionadas polos libros” (Castañeda, 2013, p.47). Para Hannoun (1977) todos os contidos e elementos necesarios para a ensinanza están presentes no medio, e tendo en conta que estes serán familiares para o alumnado o seu interese por eles verase claramente incrementado. Polo tanto, debemos procurar integrar os nosos proxectos no entorno natural (Sanz, 2014), e usar os valiosos recursos que nos rodean para acadar unha aprendizaxe realmente significativa. Esta significatividade é posible porque “os alumnos e alumnas se senten implicados física, emocional e intelectualmente (…)” nese medio, o que “posibilita a transmisión-conservación, o coñecemento e a intervención sobre o propio entorno” (Suárez, 1990, p.7). Outro importante aspecto do proceso de desenvolvemento e aprendizaxe que se ve favorecido polo uso do medio como recurso é a consecución dunha aprendizaxe activa, construída polos propios individuos que permita “coñecerse a si mesmos e aquilo que os rodea e coñecer tamén o entorno dende diversas perspectivas” (Feliu e Jiménez, 2015, p.7). Suárez tamén defende a importancia da aprendizaxe activa e indica que “coñecer o territorio debe ser algo máis ca un recurso didáctico, debe posuír un carácter máis de acción, posto que o contacto co territorio pasa a ser o fin da educación e da cultura: coñecer para trasformar” (Suárez, 2009, p.11). Ademais para autores como Hannoun (1977), o neno ou nena “só e capaz de asimilar o que deriva dunha experiencia directa coas cousas” (p.31), e no proceso de E-A se os mestres e mestras lles ofrecemos os espazos e tempos apropiados e estamos atentos aos seus intereses (Sanz, 2014), seremos quen de proporcionarlle as ferramentas que favorezan esta aprendizaxe activa a través da manipulación, a exploración, a reflexión…Así mesmo, como escriben Sanmartí e Tarín, “un proxecto ten sentido se A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 8 favorece a construción dun coñecemento que promova a comprensión do mundo e a capacidade para actuar nel dunha maneira responsable e solidaria” (2008, p.6). Queremos destacar tamén que, tal e como argumenta Aracama (2008), as actividades en grupo teñen unha gran relevancia na vida dos nenos e nenas, xa que favorecen a relación cos demais e o desenvolvemento do sentimento de pertenza á comunidade. Nesta liña, como indica Bustos (2011), nos últimos anos “comezouse a valorar a influencia que pode ter a escola no seu contexto como garante ou favorecedora de finalidades colectivas de comunidade” (p.57), favorecendo as relacións entre elas grazas a que as escolas son en moitas ocasións o espazo óptimo para o encontro da comunidade (Pascual, 2009). Pero ademais tamén ten beneficios para as escolas, xa que “as experiencias de maior éxito que na actualidade se desenvolven (…) teñen como denominador común a introdución da cultura local e a participación comunitaria na vida escolar” e polo tanto é necesaria “a participación continuada da comunidade na vida das escolas” (Bustos, 2011, pp.36, 57). Polo tanto o medio está en todo, o medio é vida, cultura, relación cos demais, pautas de comportamento…de aí a súa importancia. Nesta liña, Suárez destaca como en diferentes graos, todas as áreas científicas se relacionan ou toman como referente ao medio e que polo tanto “dende tódalas disciplinas podemos empregalo como lugar de aprendizaxe e como fonte de contidos educativos e de recursos didácticos” (Suárez, 1990, p.10). A pesares de todo o anterior cabe recoñecer que a “educación actual está descontexualizada do entorno, porque só se atopa direcionada cara a adquisición de teorías, coñecementos e conceptos teóricos, esquecendo a formación integral dos estudantes” (Bonilla e Vera, 2011, p.177). Por este motivo, é importante realzar a importancia e valor do medio no que se desenvolven os alumnos e alumnas como recurso educativo, xa que como defenden Frabboni, Galletti e Savorelli (1980), o medio pode ser considerado coma “a gran aula que todos podemos traballar, o gran libro que todos debemos ler, o material didáctico ao que temos acceso, e o gran problema que todos desexamos resolver” (p.7). En resumo “a incorporación do estudo do medio ao ámbito escolar cumpre importantes funcións epistemolóxicas, psicolóxicas, sociais e didácticas” (Rodríguez Jares e Suárez Pazos (1981) en Suárez, 1990. p.12) e polo tanto, tal e como argumentamos, hai múltiples razóns que xustifican a importancia do seu uso e aproveitamento como recurso de aprendizaxe, polo que non hai desculpas que xustifiquen a súa exclusión do ámbito escolar. 2.2. O medio no currículo educativo e na planificación educativa. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 9 Ademais das xustificacións teóricas aportadas anteriormente, tamén podemos argumentar arredor da idoneidade e relevancia do uso do medio tomando como base o currículo educativo oficial galego (Decreto 330/2009, do 4 de xuño) onde podemos atopar múltiples referencias ao medio e a defensa da súa relevancia como recurso e contido educativo. Este documento indica que a exploración e interacción co contorno é fundamental, así coma a participación e colaboración das familias e a comunidade no proceso de E-A, sendo dous dos seus principais obxectivos. O currículo tamén recomenda o emprego de métodos globalizadores, actividades nas que participe a comunidade e o uso de contidos significativos para o alumnado. Estes contidos divídense en tres áreas de coñecemento, nas cales o medio está presente en todas en diferentes graos, pero especialmente na área de coñecemento do contorno, a cal aborda amplamente o uso do medio e as súas dimensións. Do mesmo modo, podemos atopar tamén o medio presente en diferentes graos nas competencias básicas propostas, pero de novo, a competencia no coñecemento e a interacción co mundo físico é a que máis directamente se relaciona coa temática Por outra banda, cabe sinalar que podemos adoptar múltiples estratexias e enfoques á hora de integrar o medio na planificación educativa. Por exemplo, Mercedes Suárez (1990), propón dúas vías de incorporación do medio ás planificacións didácticas: A modalidade de integración propón a incorporación sistemática e secuencial das actividades de estudo do medio ás programacións de dúas maneiras “empregar a materia como marco estruturador do entorno” (pártese da materia e posteriormente intégranse aspectos relativos ao medio a través de exemplos, saídas, investigacións…; por exemplo estudar aos romanos e posteriormente visitar as murallas de Lugo) ou “empregar o entorno como marco estruturador da materia” (ao revés do anterior, organizar e elaborar as actividades, obxectivos, contidos…etc. en función do tema de estudo), (pp.14-15). Na modalidade en paralelo, “o estudo do medio realízase aproveitando o marco conceptual dunha materia, pero sen responder a aspectos concretos do programa. Podemos realizar actividades esporádicas (…) ou ben confeccionar todo un proxecto de exploración ambiental” (Suárez, 1990, p.15). 2.3. Actividades de integración do medio nas aulas. A continuación presentamos algúns exemplos de metodoloxías e actividades específicas que nos axudarían a integrar o medio nas aulas. Como vimos anteriormente, o currículo oficial recomenda o uso dun enfoque globalizador, xa que este “facilita unha aprendizaxe útil (…) fan posible unha maior aproximación á realidade, xa que permiten partir dunha situación real e dan respostas a necesidades de carácter A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 10 global e complexo” (Feliu e Jiménez, 2015,p.14). Zabala (1999) preséntanos catro métodos globalizados (tamén recollidos por del Carmen, 1988 e Feliu e Jiménez, 2015) para integrar o medio na práctica diaria: - Centros de interese de Decroly: pártese dun tema interesante e motivador para o alumnado co cal amplían o coñecemento da realidade a través dos procesos de observación, asociación e expresión integrando coñecementos diversos e de diversas áreas. - Proxectos de traballo global: en equipo elíxese un tema de interese para o alumnado e investígase e cos resultados elabórase un dossier colaborativamente. - Método de proxectos de Kilpatrick: investigación sobre algún tema de interese para o alumnado que desencadea a realización de algún obxecto ou montaxe que integra ou permite aplicar os coñecementos aprendidos. Permite incorporar no E-A “a experiencia do educando, os seus intereses persoais e os impulsos cara a acción” e potencia o “desexo de participar na formulación e dirección da propia aprendizaxe” (Zabala, 1999, p.166). - Investigación do medio: este método aborda integralmente o traballo co medio, de aí a súa relevancia para o noso traballo. Cos seus inicios en Freinet e o Movemento de Cooperazione Educativa, este método pretende que “os nenos e nenas constrúan relacións cooperativas a partir de prácticas de ensinanza baseadas no método natural de aprendizaxe, na corporalidade (…), na investigación do medio e no coñecemento e a construción colectiva dos coñecementos (Feliu e Jiménez, 2015, p.16). Por outra banda, Zabala (1999) indica que con este método se procura ademais que o alumnado “constrúa o coñecemento a través da secuencia do método científico (problemas, hipóteses, validación)” (p.161). Trátase polo tanto de que o “alumno poña toda a súa bagaxe cultural ao alcance dos demais para chegar, entre todos, a coñecer cientificamente o mundo” e para acadalo “a investigación será o proceso natural de aprendizaxe” e “de este contacto co medio, do seu interese, xurdirá a motivación para o estudo de múltiples problemas que se formulan na realidade” (Zabala, 1999, p.168). Como comenta del Carmen (1988), a investigación do medio garda gran relevancia pola posibilidade de adquirir unha aprendizaxe significativa así coma o desenvolvemento de estratexias de coñecemento ou destrezas coma a curiosidade, a creatividade, a confianza en si mesmo, o pensamento crítico, a actitude investigadora, a apertura aos demais e a toma de conciencia e uso do medio social e natural. Este autor propón os seguintes pasos para a realización dunha investigación: formulación e clarificación do problema; definición de hipóteses de traballo; planificación da investigación; aplicación de instrumentos de investigación; elaboración de conclusións e representación de resultados, comunicación, A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 11 discusión e valoración e síntese e identificación de conceptos e modelos explicativos. Como actividades máis específicas podemos destacar: As saídas escolares: poden ser unha actividade moi rica e significativa para coñecer o medio que nos rodea. Como indica Suárez (1990), dependendo dos obxectivos que nos formulemos e como organicemos a saída a finalidade da mesma poderá ser lúdica, de contacto co entorno ou como unha exploración sistemática. Combinando as propostas de Suárez (1990) e Durán (2016) podemos considerar unha serie de fases. En primeiro lugar unha planificación coidadosa da mesma (selección do obxecto de estudo, de técnicas de investigación, dar a coñecer os coñecementos previos do alumnado, facer unha saída exploratoria, elaboración do programa, etc.). A continuación realízase a saída e recóllese a información necesaria, facendo as paradas que sexan oportunas. Finalmente, de volta na aula, faise unha posta en común e traballase sobre o aprendido na experiencia, dando a coñecer o traballo (se é oportuno) e avaliando a actividade. As saídas son beneficiosas, xa que “os resultados son espectaculares e os beneficios moi importantes” e “se acostumamos aos nenos e nenas a coñecer e analizar o seu entorno, formaremos cidadáns e cidadás moito máis respectuosos e comprometidos” (Durán, 2016, p.76). O horto escolar é “un contexto privilexiado de aprendizaxe que permite relacionar os aspectos vivenciais e os retos cognitivos dos nenos e nenas na súa aproximación aos seres vivos dun sistema natural” (Guilera e Tarín, 2008, p.8). A través do horto, o alumnado pode aprender gozando e experimentando, ao tempo que desenvolven actitudes de coidado da natureza e valoración da historia dos pobos, favorecendo ademais a súa participación activa e lúdica na sociedade (Marín, 2015). O horto escolar é “unha ventá ao medio natural que nos rodea” e axuda a “conectar aos nenos e nenas co medio físico no que viven” (Huerta e Betrán, 2016, p.50). Pero ademais, permite mellorar as aprendizaxes, xa que como indica Estañán (2017) “un estudo da Royal Hortiluctural Society asegura que os hortos escolares melloran a intelixencia do alumnado” (p.65), o que poderíamos relacionar coa existencia dunha “bacteria que vive naturalmente no chan, Mycovacterium vaccae (…) que mellora a aprendizaxe e diminúe a ansiedade” (Huerta e Betrán, 2016, p.52). Ademais do anterior, todos estes autores concordan en que o coidado dun horto favorece o desenvolvemento de valores e actitudes positivas e de respecto á natureza, o que unido á motivación e goce que produce no alumnado así como á relación que permite que se estableza coas familias e a comunidade, o converte nunha actividade idónea para EI. A participación da comunidade nas actividades e na vida de aula é moi enriquecedora e necesaria, xa que “abrir a escola ao entorno e facer visibles as necesidades, proxectos e intereses dos nenos, son motivacións que nos permiten ‘saltar os muros’ da aula e pensar A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 12 nunha comunidade educadora” (Simón, 2011, p.21). Como afirma Ros (2015), o que nos interesa é a implicación das familias “en corpo e alma” (p.24), a cal é de suma relevancia, xa que “a implicación dos nenos e as nenas no seu proceso de aprendizaxe é imposible sen unha implicación de toda a comunidade” (Domènech, 2008, p.23). A participación pode realizarse a través de actividades puntuais ou colaborando permanentemente no E-A pero sexa como sexa, débese dar a oportunidade de participar na educación favorecendo a información, formación e participación no proceso de E-A (Breto e Gracia, 2017). Especialmente relevantes son as visitas, xa que nos “ofrecen momentos de diálogos, complicidades, afectos, curiosidades, momentos privilexiados para os seus protagonistas” (Simón, 2011, p.23). O que está clara é a “necesidade de actuar en rede, de que a información flúa e as distintas institucións dunha comunidade se complementen, enriquezan e actúen nunha mesma dirección” (Mendia, 2007. p.40), e establecer vínculos fortes coa comunidade buscando unha “colaboración ben entendida” (Martín, 2007, p.39) na cal “a formación de familiares se converte no elemento imprescindible tanto para impulsar as aprendizaxes como para crear un espazo no que compartir inquedanzas, aproveitar os coñecementos e as capacidades de todos” (Jaussi e Elorza, 2013, p.12). 3. Concepcións e prácticas do profesorado. 3.1. Crenzas e concepcións do profesorado. Seguindo a Fuentes, “o comportamento cognitivo do docente e outras condutas están guiados e toman sentido en relación cun sistema de crenzas, valores e principios mantidos persoalmente” (1998, p.26). Neste marco, o estudo das crenzas e concepcións do profesorado é interesante e necesario, pero tamén complexo, non só pola dificultade de acceder as crenzas e teorías persoais e implícitas dos docentes, senón porque a pesares dos esforzos e das investigacións realizadas estes anos, non hai consenso á hora de definir o que son as crenzas do profesorado (Skott, 2015), e mesmo hai múltiples vocábulos para referirse ás mesmas (actitudes, opinións, xuízos, percepcións, crenzas…). A efectos desta investigación imos considerar os termos ‘crenzas’, ‘teorías’ e ‘concepcións’ como sinónimos para referirnos ao pensamento do profesorado que se relaciona coas súas prácticas, se ben, empregaremos no texto maioritariamente o termo “concepción”. Así, Pajares (1992) considera que unha crenza é un “xuízo individual da veracidade ou falsidade dunha proposición”(p.316), Spodek e Rucinsky (1984) defínenas como a “lente a través da cal ven o mundo” e para Wahlstrom et.al (1982) é unha “declaración hipotética ou inferencial acerca dun obxecto (…) precedida pola frase ‘creo que…’ que describe ao obxecto como verdadeiro ou falso; correcto ou incorrecto; (…) bo ou malo; e predispón para actuar, probablemente de diferente forma baixo diferentes condicións” (p.28). Seguindo a Fuentes (2013), podemos indicar que as crenzas “configúranse en idade A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 13 temperá e tenden a perpetuarse,(…) teñen unha función adaptativa ó axudar ó individuo a definir e comprender o mundo e a si mesmos (…) canto mais antiga é unha crenza, máis difícil é cambiala” (p.14). Na construción das mesmas o contexto ten gran relevancia (Rodrigo, Rodríguez e Marrero, 1993), sendo as crenzas “construcións mentais que son resultados relativamente estables de experiencias sociais substanciais e que teñen un impacto significativo nas interpretacións de un mesmo e nas contribucións á práctica de aula” (Skott, 2015, p.19). No seu desenvolvemento hai certo grao de plasticidade e nestes cambios inflúen tanto factores internos (experiencias persoais, coñecemento, outras crenzas conciencia e reflexión persoal) coma externos (coñecemento, nivel da clase, actitude dos estudantes, número de alumnado, apoio das familias e compañeiros/as, políticas educativas, currículo…) que poden ser facilitadores ou obstáculos no desenvolvemento das mesmas (Levin, 2015; Buehl e Beck, 2015). En opinión de Levin (2015) hai moitos tipos de crenzas: sobre coñecemento, os estudantes, os contidos, como ensinar… A súa importancia radica no feito de que “as crenzas dos profesores inflúen e determinan a súa práctica docente” (Marcelo, 1987, p.109) e funcionan como filtro da información e experiencias, como marco de problemas ou tarefas ou como guía das accións (Skott, 2015; Levin 2015; Buehl e Beck, 2015; Fives, Lacatena e Gerard, 2015). Ademais, “desvelar as crenzas e teorías implícitas dos profesores propicia a reflexión, a autocrítica e a mellora profesional” (Fuentes, 1998, p.31), axuda a “reducir a necesidade de procesamento da información do profesor” (Marcelo,1987, p.107) e inflúen e determinan a conduta docente, facéndoos máis reflexivos e provocando cambios significativos (Skott, 2015). A práctica é “calquera acción que é parte do proceso de ensinanza” (Buehl, Beck, 2015. P.67) e estes autores, entre moitos outros, afirman que existe unha relación entre as prácticas e as crenzas e concepcións do profesorado, podendo actuar estas como currículo oculto do proceso de ensino, de aí a importancia de desvelalas. En verbas de Levin, “se as crenzas dos mestres influencian a súa ensinanza, e polo tanto as oportunidades dos seus estudantes para aprender, entón as crenzas deberían ser unha preocupación central da ensinanza e a educación de mestres” (2015, p.49). Para investigalas e coñecelas, Olafson, Salinas, Owens (2015) e Fuentes (1998) defenden o uso de enfoques de investigación cualitativos, coma o estudo de casos ou as entrevistas, que permiten explicitar as crenzas e teorías implícitas do profesorado e “o acceso ó seu pensamento” (Fuentes,1998, p.31). Finalmente, Marcelo (1987), Levin (2015) e Fives, Lacatena e Gerard (2015) defenden, entre outros autores, a existencia dunha relación entre as crenzas do profesorado e certas tendencias ou modelos de ensinanza, xa que hai algunhas “perspectivas particulares de ensino e aprendizaxe que serven de base para guiar prácticas de instrución” desembocando A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 14 en dúas tendencias claras: modelos construtivistas centrados no alumnado ou modelos de transmisión centrados no mestre ou mestra (Fives, Lacatena e Gerard, 2015). A continuación abordaremos as características básicas asociadas a estes dous grandes modelos dicotómicos sobre o proceso de ensino-aprendizaxe. 3.2. Modelos de ensinanza. O establecemento de modelos didácticos axúdanos a comprender, describir e explicar os procesos de ensino-aprendizaxe que se dan na aula e as ideas que subxacen, co obxectivo de intervir e melloralos. Autores coma Fuentes (1998, 2007, 2011) ofrecen unha síntese para o traballo de formación e investigación caracterizando dous grandes referentes dicotómicos; o modelo tradicional e o modelo innovador. Este autor preséntanos nos seus escritos dous exemplos derivados das súas investigacións onde se recollen as características máis destacables de ambos modelos. A partir das dimensións presentadas por Fuentes (1998, 2007, 2011) comentaremos as características fundamentais dos dous modelos. 3.2.1. O Modelo Tradicional. Seguindo os exemplos dos casos das mestras ‘B’, ‘D’ e ‘C’; e Coroa (Fuentes, 1998, 2011) salientaremos as características máis importantes deste modelo seguindo as dimensións presentadas por Fuentes (1998, 2007, 2011): a) Persoal e profesionalidade: amosan polo xeral unha actitude defensiva e quéixanse sobre 'esixencias' impostas. Ten un papel e rol instrutivo, orientado ao desenvolvemento da dimensión cognitiva do alumnado e á adquisición de aprendizaxes mais académicas. Ten relacións escasas cos compañeiros, sendo individualista e amosando illamento profesional. b) Concepción da aprendizaxe: a aprendizaxe é coma un proceso individual de transmisión-recepción, no cal o protagonismo reside no profesorado, que é o que aporta os contidos que o alumnado interioriza a través da atención ao mestre ou mestra e a repetición dos contidos, non sendo importante a reflexión do alumnado sobre os mesmos. c)Rol do profesor/a: O rol principal dos docentes é o de transmisor de coñecementos. Tamén asigna tarefas, controla o ritmo de traballo e da aula, ‘explica’ fichas (principalmente de materiais de editoriais), premia e castiga polo traballo e o comportamento, etc. d) Práctica curricular: Os obxectivos educativos deste modelo céntranse principalmente na aprendizaxe sistemática de contidos ‘académicos’ (lectoescritura, lóxica matemática, operacións básicas…) a través de métodos memorísticos e repetitivos, con escasa reflexión ou traballo por parte do alumnado. A planificación é ficticia e materialízase en propostas curriculares concretas (que non favorecen a reflexión). Os contidos divídense en materias A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 15 estancas e os materiais caracterízanse por ser ríxidos, estandarizados e de aplicación mecánica, centrados maioritariamente en fichas e materiais de editoriais. A organización espazotemporal ten unha marcada rixidez espazo-temporal, (espazos ríxidos e orientados ao espazo da mestra e xerarquización de actividades no horario e na súa duración). A avaliación mide o rendemento do alumnado e a súa aprendizaxe en relación aos produtos finais, e baséase polo tanto en resultados observables. O xogo trátase como unha actividade instrumental que non ten finalidade educativa en si. O acceso aos mesmos está restrinxido aos premios outorgados trala realización dos traballos. e) Relación coas familias e a comunidade: hai unha comunicación formal e escasa coas familias, só a través dos procedementos impostos pola normativa, xa que se considera que a familia non ten dereito nin debe participar activamente do que acontece na escola e na aula. Tamén hai unha desatención á comunidade e non se aproveitan os recursos nin axudas da mesma. A escola é unha illa sen interacción con ese ámbito no que se desenvolve o neno, provocando unha diminución da calidade da súa aprendizaxe. 3.2.2. O Modelo Innovador. Novamente, guiándonos polo documento de Fuentes (2007) e os casos das mestras ‘A’, ‘E’ e ‘F’ e Carmen (Fuentes, 1998, 2011) definiremos o modelo innovador a partir das categorías establecidas por Fuentes (1998, 2007, 2011): a) Persoal e profesionalidade: compromiso coa profesión e busca da mellora do ensino a través da reflexión crítica e a investigación-acción das súas prácticas docentes. Ten unha comprensión profunda da práctica e é quen de argumentar todas as súas decisións e ideas e usar unha linguaxe profesional. Atende á diversidade de capacidades do alumnado, favorecendo unha atención individualizada. Busca colaboración no deseño e desenvolvemento curricular ao tempo que se preocupa por acadar a súa autonomía persoal. b) Concepción da aprendizaxe: de corte construtivista. O alumnado constrúe o seu propio coñecemento, tendo un papel activo na súa auto-aprendizaxe. O uso do contexto e o traballo con experiencias interesantes e significativas inflúe na comprensión e construción de coñecementos. Tamén garda importancia a actividade física e a implicación activa dos discentes na aprendizaxe (exploración do contexto, solución de problemas, interacción cos demais,etc). A adquisición da autonomía e unha boa autoregulación son esenciais. Ademais, ''o desenvolvemento cognitivo é un proceso continuo'' (Fuentes Abeldo, 2007, p.3) c) Rol do profesor/a: O profesorado deseña a súa actuación na aula, as actividades, os contidos a través da resposta ás preguntas clave 'Qué fago?’(experiencias relevantes e significativas, oportunidades de diálogo,…) e ‘Como o fago?’ (principios de procedemento). A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 22 de editoriais na súa aula como recurso fundamental de traballo, o que entra en contradición co anterior. Actualmente di que traballa por proxectos, pero indica que “antes non era moi partidaria de (…), eu prefiro traballar cun material que me veña dado” (E11). Aínda que parece unha afirmación do pasado, noutras respostas amósase que o uso de materiais de editoriais no que o recurso ás fichas é continuo é algo moi presente: “cando traballas un método que che ven dado, como cando cheguei este ano a infantil” (E9), “este ano como teño un método dado xa non podo facelo” (E11); “eu non sigo as páxinas por orde” (E5), “gústame crear unhas cantas fichas en torno a ese tema de interese” (E5), “os métodos que utilizo eu (…) van polo xeral, e non se centran” (E17). Outra cuestión importante a analizar á hora de tentar identificar ao profesorado nun método ou outro, é o papel que se asignan. Neste caso tamén podemos atopar contradicións, xa que indica que o mestre debe ser un mediador, mais en diversas ocasións afirma que ten un “papel fundamental” xa que ten que “tratar de transmitirlle esa información aos nenos” (E16), ou “explicar a información” (E17). Por outra banda, para esta mestra as habilidades de lectura, escritura, de matemáticas, e interacción cos demais son as fundamentais a acadar (E5), centrándose polo tanto a súa práctica nos contidos máis académicos. Pola contra, a mestra S indica que, o enfoque de proxectos é “excepcional” e que “por proxectos traballamos dende hai moitos anos, aínda que non lle chamabamos así” (S6). Máis concretamente, sobre a súa práctica educativa afirma que “eu sempre traballei por proxectos de traballo (…) non podía traballar doutra forma se traballas aquí ou se queres traballar co medio”(S6) e reafírmase ao dicir que “eu nunca traballara con libros de fichas aínda (…) entón as fichas fóra” (S25) e coas múltiples referencias realizadas na entrevista en torno aos proxectos realizados. Como ben indica, non é que estea en contra das fichas, “as fichas son boas (…) o malo é a utilización” (S6), non se pode reducir todo ás fichas nin aos libros de texto, son un recurso máis. S indica que esta forma de traballar provoca que sexa unha “tola da programación” (S15) e que o necesita porque “son unha persoa teoricamente pouco organizada porque improviso moito, ocórrenseme cousas e veña para adiante” (S15). S afirma que cando lle din que ela é ‘construtivista’, ela responde que cada un é o que pode, vas collendo o mellor que tes ao alcance, o que crees que funciona mellor. En canto ao rol do profesorado, para ela o mestre ou mestra é importantísimo, xa que é unha figura de referencia, unha “autoridade autorizada, aínda que sexa por nenos e nenas de 3 anos” (S19). Máis que ‘conferenciante’, o docente debe ser un “coordinador, mediador e dotador de recursos” (S7), deixándolle ao alumnado o rol protagonista da aprendizaxe, e permitindo que outras persoas máis expertas sexan as que lle amosan cousas aos nenos e nenas -ex:“puxemos o horto escolar e eran as nais e avoas as que viñan dar clase”- (S26). A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 23 Esta mestra considera que as habilidades máis importantes a acadar son “ a solidariedade, a convivencia, o espírito de grupo, as emocións, ser capaz de comunicarse e expresarse…” (S8). Por outra banda, dálle tamén importancia á escritura, pero máis entendida como algo libre, como a forma de plasmar o que se aprende (a través de debuxos, letras, liñas…) e non tanto como unha actividade mecánica e de aprendizaxe para etapas posteriores. De feito, afirma que nos últimos anos tivo grandes inquedanzas ao contradicirse “facendo cousas que nunca faría” por culpa da diferenza entre o que “pensas que debería ser e a realidade do mundo no que estamos” (S9). Máis concretamente, afirma que para ela a lectoescritura non era determinante, pero que “como non os prepares -(aos nenos e nenas)- para ‘esa’ primaria van levar un ‘ostiazo’ impresionante, e sobre todo (…) os de menos recursos” (S9). Os seus nenos e nenas, acostumados a “escribir polas paredes”, “así que tivera que quedar ata as dez da noite todos os días ían a ler” (S9) e escribir, xa que “tal como está montado infantil” (S6), (preparación para primaria) teñen que estar preparados para evitar o fracaso. b. A formación como mestre/a. Outra cuestión que chama a atención é a diferenza de formación. S admite que “non aprendín soa, ensináronme moito” (S12) e aprendeu por ensaio-erro, de forma autodidacta, coa experiencia de outras persoas, a través de debates con compañeiros… pero non na facultade. S considera que a ensinanza universitaria non lle foi de moita utilidade, e menos aínda para o traballo co medio e no rural. Pola contra, E afirma que na facultade aprendeu moito, e que se facían actividades e casos prácticos relacionados co estudo do medio e da docencia no rural, así como alusións á docencia no rural e coa integración do medio. Categoría 2. Concepcións dos mestres e mestras sobre a aprendizaxe en relación á integración do medio nas aulas. a. Concepcións sobre a aprendizaxe e a educación. Coas respostas aportadas pola mestra E durante a entrevista, podemos recoller algunhas das súas ideas e concepcións sobre a educación e a integración do medio nas aulas. En canto ao valor e importancia da EI, E considera que aínda que esta etapa está moi subestimada (pola sociedade, por pais/nais e mesmo por mestres e mestras), en realidade ten unha gran relevancia, xa que é a base onde se asentarán os coñecementos das posteriores etapas. Por este motivo, E considera importante que “os nenos vaian dende pequeniños ben asentados e ben traballadiños” e teñan “unha base de traballo” considerando “fundamental en EI inicialos pero ben iniciados na lectura e na escritura, para que despois estes nenos teñan unha boa base cando cheguen a primeiro” (E6). Da afirmación anterior, recóllese de novo a idea de que os contidos máis académicos (sobre todo de lectoescritura) son os máis relevantes para esta mestra. Ademais, pódese ver como A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 24 E lle da importancia a inculcarlles aos nenos e nenas a importancia do traballo, considerando que este debe comezar xa dende os primeiros anos, deixando de lado o xogo. Por outra banda, para E a aprendizaxe ten que ser globalizada, pero tamén afirma que “con métodos tradicionais tamén podes realmente adquirir aprendizaxes” pero “son aprendizaxes que non están tan consolidadas” (E14). A pesares de darlle importancia polo tanto a métodos innovadores, o certo é que esta mestra parece centrarse máis en contidos e métodos de traballo máis tradicionais, a sabendas de que son menos beneficiosos. A entrevista de S permítenos tamén adentrarnos nas súas ideas xerais sobre a educación e o proceso de E-A. Deste modo, S indica que segue a filosofía que lle inculcou unha compañeira, na cal se fai unha metáfora entre a educación e a comida: “imaxínate que eres unha cociñeira. Ti teslle que dar aos teus nenos a mellor comida que teñas, ou sexa, o mellor que saibas facer, e logo poslla, e deixas que eles tamén a fagan contigo. Cando se termine cómese, e cada un vai comer o que lle guste, o que vaia mellor ao estómago. Se ti non os obrigas a comer eles comerán” (S5). Esta é unha metáfora moi interesante, que fai énfase na actividade do propio alumnado e da necesidade de desenvolver o proceso de E-A baixo unha perspectiva construtivista, onde o mestre ou mestra son os mediadores, os cociñeiros, sempre auxiliados polos propios comensais, os nenos e nenas. Ademais, tamén pon en relevancia a importancia de ofrecer contidos significativos e relevantes, xa que serán estes os que queiran comer e integrar á súa bagaxe de coñecementos. O anterior vese facilitado polo período no que se atopan os nenos e nenas. A EI “é unha época de aprendizaxe brutal, onde os nenos e as nenas están enloquecidos por aprender, e aprenden todo, son verdadeiras pirañas, comen de todas partes” (S5). Polo tanto, os nenos e nenas interésanse por calquera cousa, pero se ademais do anterior os escoitamos (S24) conseguiremos aportarlles temas e contidos que serán realmente significativos para o alumnado. Para logralo, é imprescindible promover a propia actividade do alumnado. Para S, en moitas ocasións a aprendizaxe non supón aprender novos contidos e conceptos, senón que vai máis alá. Moitas veces hai contidos que xa saben, que xa teñen integrados pero non están totalmente elaborados nas súas mentes, e polo tanto, “o que teñen que facer é redescubrir o que saben e nada máis, e poñerlle nome as cousas” (S17), proceso que debe ser favorecido polos mestres e mestras. En canto aos contidos, como relatamos no apartado anterior, para S a lectoescritura non é “o contido” prioritario a abordar en EI, pero a presión coa que viven os mestres e mestras de EI polas esixencias de primaria, levouna a claudicar ante as súas ideas e concepcións e a darlle máis importancia da que lle gustaría á lectoescritura nos últimos anos, para así A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 25 responder ás esixencias de primaria. Como indica S, veuse obrigada a “facer cousas que nunca faría” (S9) para paliar unha mala adaptación do alumnado á escolarización primaria. Tamén como vimos anteriormente, esta mestra afirma traballar polo enfoque de proxectos, e durante a entrevista relata múltiples experiencias en torno aos mesmos. Agora ben, durante a entrevista tamén remarca a necesidade de entender ben os proxectos, e sobre todo non quedarse só coa forma, senón adoptar tamén o seu fondo (S6), xa que senón estes terían escasa utilidade e non serían realmente relevantes nin favorecedores do proceso de E-A. En canto ao uso de recursos, S considera que hai dous tipos de persoas, as que teñen “sentido común e usan todos os recursos á súa disposición” (S13) e os que non. Nesta liña, logo de ser preguntada pola valoración que fai do medio como recurso, S afirma “eu sempre digo de min que son vaga no sentido de que, porque vou facer eu unha cousa se teño outra mellor que a fixo..ou outra persoa que o fixo mellor? É absurdo!” (S10). En relación a esta idea, comenta o que fixo cando tivo que explicarlle ao alumnado que era un semáforo “é máis fácil poñerlles un vídeo, pero eu prefiro ser vaga, prefiro que vaiamos alí que crucen tres veces e que o pasen bárbaro e aprenden mellor” (S12). Normalmente ‘ser vago’ ou vaga non é precisamente un atributo positivo mais neste caso ese adxectivo é a materialización dunha metodoloxía e dun modo de ver a educación moi particular. Con esta afirmación, podemos apreciar como para S realmente o uso dos recursos do entorno é unha realidade moi presente na súa práctica diaria e á cal lle outorga unha importancia real. Ademais da gran importancia que o medio e os seus recursos teñen na educación, S tamén lle da un papel fundamental á biblioteca, mesmo indicando que “unha escola debe xirar arredor da biblioteca, debe usarse como recurso de aprendizaxe” (S27). Para S, a biblioteca ten un gran papel non só como fonte de recursos variados, onde o alumnado pode buscar información autonomamente, senón como unha fonte de aprendizaxe e cultura para toda a comunidade. O libre acceso á mesma, permite que non sexan só os máis pequenos os que se beneficien dos aspectos positivos da lectura, senón que tamén os adultos poderán aprender cousas novas, e non só iso, senón que pode ser tamén un lugar de de encontro da comunidade, de establecemento de relacións e tamén do fortalecemento das mesmas (por exemplo, da relación neno-adulto coa hora do conto). Por todo o anterior, “unha biblioteca se funciona e ten os recursos adecuados é unha dinamizadora brutal” (S27). Agora ben, para que iso sexa posible, tal e como recoñece S pola súa experiencia, “a escola non pode ser un lugar que se usa só cinco horas ao dia, entre outras cousas porque a nós os mestres nos pagan máis horas que cinco” (S27). En diversas ocasións ao longo da entrevista S argumenta que as súas tarefas non se limitan ao horario propiamente escolar, xa que é necesario dar os tempos e espazos necesarios se realmente queremos que a A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 26 comunidade e o alumnado se beneficien das potencialidades do centro escolar. O anterior deriva non só dunha actitude e ideais concretos, senón tamén da súa vinculación coa comunidade e a motivación do profesorado. Nesta liña, S indica que en moitas ocasións se non se dan estas oportunidades e non se usa o medio como recurso é porque “o que non está motivado é o profesorado” (S13). S admite que tanto a integración do medio coma a realización de proxectos (sobre todo en infantil) supón moito máis traballo por parte do docente, pero sen dúbida é posible levalo a cabo (S15), sobre todo con motivación e ganas de traballar e de intervir realmente na sociedade e na aprendizaxe do alumnado. De novo, pódese considerar unha actitude, un modo de entender a educación para S que, como recollemos anteriormente, se amosa totalmente implicada co alumnado e a comunidade, aínda que supoña superar as barreiras do esixible pola profesión docente. Outro punto destacable das súas concepcións declaradas é a afirmación de que “o importante é ter a mente aberta” (S22). É necesario polo tanto abrirse completamente ao mundo que nos rodea, xa que así poderemos enriquecernos das súas potencialidades e aprender tamén das cousas malas. Neste senso, S que afirma que aprendeu máis dos demais e por ensaio-erro que na facultade e ante as inquedanzas de futuras alumnas en prácticas sobre as lagoas formativas da universidade ela defende que “o mundo está cheo de escolas e de mestres, xa aprenderás” (S2). Polo tanto, o importante é abrirse ao mundo e aos demais, e estar dispostos a aprender e a integrar as boas prácticas e recursos que nos ofrece o medio e outras persoas con máis experiencia e saberes. b. Concepcións sobre o uso do medio na escola. Máis concretamente en canto ao medio, E afirma que o medio é “fundamental, non podemos ter un proceso de E-A sen contar co medio, non podemos, é básico” (E10), xa que este permite acadar un desenvolvemento integral do alumnado, ademais de axudar a desenvolver unha aprendizaxe significativa e arraigada. Por este motivo, E considera que todos os proxectos deberían incluír e partir do propio medio e cree que para poder facelo é necesario “contar con todo o que nos poida rodear, por exemplo en canto ao social os pais, as administracións…” (E15) e polo tanto relacionarse tanto coas familias como coa comunidade. Para E, hai uns valores inherentes ao uso do medio para a aprendizaxe que levan a algúns mestres e mestras a integralos nas súas aulas, e ademais esta integración permite que o alumnado adquira tamén uns valores ou actitudes singulares (“concienciación da nosa cultura, de proximidade (…) de respecto ao medio natural” etc. (E16). Finalmente, E tamén alude á falta de tempo do profesorado (E21) como freo para o desenvolvemento de moitas propostas e proxectos onde o medio podería ter un gran papel. Máis centradas no medio, S tamén revela diversas concepcións. Para S, “o medio é ‘o A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 27 recurso’” (S10) e a diferenza de E, para S, a integración do medio non supón a existencia duns valores ou crenzas particulares pero ten un gran beneficio, xa que segundo S permite a “igualdade de oportunidades de acceso aos recursos” (S14) a todo o alumnado. En canto á participación do contexto e das familias no proceso educativo, S acerta ao dicir que “se non entra a familia e a veciñanza na escola…o medio…é ‘medio’ medio” (S4). Se non nos relacionamos coas persoas que conforman o entorno próximo do neno ou nena, estaremos perdendo uns valiosos aliados ou aliadas, que nos poden axudar a mellorar o proceso educativo e tamén unha valiosa fonte de información, xa que como indica S, “se non coñeces ás familias non coñeces aos nenos” (S7). En relación a isto, para estreitar estes lazos e coñecer a realidade do medio onde está inmersa a escola, S indica que é recomendable vivir preto da escola ou senón é necesario “involucrarse co lugar”, aínda que para ela realmente “só coñeces o contexto se vives na zona” (S29). Outro aspecto relevante ten que ver coa docencia no rural. S indica que ela mesma, pese a criarse no medio rural, ao principio tiña unha visión negativa sobre o mesmo, pero pouco a pouco o lugar e a xente a foi gañando. Na mesma liña que Bustos (2011), S considera que a causa deste desprestixio reside moito precisamente na inestabilidade do profesorado, o que impide levar a cabo proxectos a longo prazo e impide o establecemento de relacións fortes e realmente enraizadas na comunidade. Precisamente S era das mestras que ían marchar do rural en canto puidesen, pero a relación especial e o cariño da xente, e a docencia e o modo de vida no rural fórona conquistando pouco a pouco, ata que decidiu permanecer. Como ela mesma comenta, “o medio rural, se eres capaz de velo, velo diferente” (S3). S co paso dos anos descubriu a importancia de que os propios cidadáns e cidadás valorasen o que teñen e o que saben, sobre todo os da aldea que polo xeral se consideran máis ‘ignorantes’ (cando en realidade teñen unha gran riqueza de coñecementos). Para acadalo, S considera (do mesmo modo que defenden Feijoo e Gonçalves, 2014) que a escola é o ente adecuado, non só por ser dos poucos centros socioculturais que se poden atopar nas aldeas, senón porque “se a escola integra saberes inmediatamente se autorizan” e non só iso, senón que “integra os saberes e da un salto máis” (S26), ampliando os coñecementos do alumnado, das familias e da comunidade. Precisamente, un destes contidos que se poden integrar na escola para promovelos e perpetualos son as tradicións populares e a riqueza cultural endóxena dos pobos e comunidades. Os seus beneficios non se reducen simplemente á promoción dos propios contidos, senón que tamén é posible promover a participación social na comunidade e na escola. Tal e como indica S, “en canto a xente se da conta de que o entorno é cultura empezan a ter ideas e a querer facer cousas” (S27). Agora ben, é necesario que cando isto A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 28 aconteza non se ignore, senón que hai que “abrir os espazos e deixar que participen”, “poñer as cousas fáciles” (S28). Finalmente, expoñemos unha das concepcións máis destacadas que revelou a entrevista de S. As propostas para S teñen que estar sempre contextualizadas no entorno onde se desenvolva a docencia pola diversidade de contextos existentes que provocan tamén unha gran diversidade de alumnado. Neste senso, S afirma que as propostas curriculares deben irse adaptando ás situacións. Esta idea correspóndese coa súa concepción global referida á educación (que polo tanto engloba ás anteriores), defendendo unha perspectiva propia que identifica como “unha mirada diferente sobre o alumnado, sobre a túa profesión e o que queres facer” (S2) e indica ademais que “se tes esa mirada váleche igual no medio rural, que no urbano, que no periurbano…no que queiras, só que o vas aplicando segundo a situación” (S2). Precisamente, esta alusión a esa “mirada especial” repítese en varias ocasións na entrevista, o que deixa ver que realmente é unha concepción arraigada no seu sistema de crenzas. Para S, esa mirada é a súa forma de entender as cousas, o seu modo de traballar, de pensar, de interpretar a educación…e non cabe dúbida, de que a súa mirada está depositada na integración da comunidade e dos recursos do medio na aula. Categoría 3. O medio dende unha perspectiva educativa. a. Definición de medio. Para E, “o medio é todo o que nos rodea, falamos do medio social, da nosa sociedade, da nosa comunidade, o medio cultural, toda a bagaxe cultural que nos rodea (…) o medio natural, que imos a dicir? podemos sacarlle moitísimo partido” (E10). Na mesma liña que E, o medio para S é “absolutamente todo” e “non hai cousa que non sexa medio” (S12,S22). O medio polo tanto é “o contorno e o contexto, social, físico, persoal…de todo tipo” (S9). b. O inicio do uso do medio. E considera que estaba ben formada cando comezou a integrar o medio na súa práctica, e indica que sempre o tivo integrado na dinámica da aula coma un contido máis (E4). Por outra banda, S indica que en realidade sempre traballou co medio tal e como entende a maioría da xente que é “traballar co medio”, pero que ata que chegou á unitaria non o fixo a fondo. Como ela mesma explica, “a min creo que o cambio brutal foi chegar a unha unitaria, entón é cuestión de ‘supervivencia’. Eu cando comecei a traballar dunha forma diferente non foi porque o tivera planeado, elaborado nin nada diso, foi que eu tiña que sobrevivir, así de sinxelo.” (S4). S tiña que sobrevivir porque se atopaba soa nun lugar que descoñecía, nunha aula que descoñecía e cunha organización totalmente distinta (multgraduada) e non tiña con quen compartir as súas inquedanzas. Un medio onde o apoio das familias foi fundamental, xa que “estaba nun medio que eu non coñecía, en absoluto, pero estaba rodeada de xente A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 29 que o coñecía moito, entón tiven que usalas para aprender” (S4). Deste modo, consciente de que os demais eran máis sabios, deixounos que lle axudasen e promoveu que colaborasen na escola (e durante o primeiro ano foron moitas persoas as que pasaron pola escola dándolle apoio e compañía e propoñéndolle actividades: ir ver cabritos recen nacidos, desfolletar millo, vendimar…, e ela deixou que eses coñecementos entrasen á escola). Como ela mesma afirma, “foi realmente a xente quen me dixo mira, podes traballar cos nosos saberes e ti traballa tamén cos teus” (S4). Pouco a pouco este medio foise introducindo na aula, e foi así como S se decatou de que “botando man de todo o que tiña ao redor descubrín que non necesitaba nada máis, absolutamente nada máis…” (S25) e o medio se introduciu definitivamente na súa práctica diaria. c. A integración do medio ruralurbano. Outro aspecto importante a analizar respecto ao medio é dilucidar se realmente hai un medio idóneo ou mellor ca outro para ser introducido. Como vimos no marco teórico, algúns mestres e mestras respáldanse na pouca riqueza ou idoneidade do contorno onde desenvolven a súa práctica para xustificar a non introdución ou uso do mesmo. Sen embargo, se en algo coinciden estas dúas mestras con experiencia laboral, é en que todos os medios e contextos son adecuados e de todos se pode sacar partido. Máis concretamente, E considera que “non todos os contextos son idóneos para traballar co ambiente, pero ti como profesor tes que adaptalos” (E12) e polo tanto non se pode dicir que haxa un contexto con pouca riqueza ambiental e cultural. Ademais, para E o entorno urbano, a diferenza do que opinan moitos docentes, si que é un medio rico en recursos e potencialidades de aprendizaxe. Na mesma liña, S indica que “hai contextos que favorecen e contextos que dificultan, pero iso non vale como xustificación” (S12). Para S, os contextos que dificultan van máis alá da dicotomía urbano-rural, xa que son aqueles contextos máis estruturados. Ademais esta mestra é consciente de que se usa máis o medio nas zonas rurais como consecuencia de que os nenos e nenas o incorporan á aula, pero tamén indica que “en xeral úsase bastante menos das posibilidades que hai” (S13). Volvendo á súa concepción xeral sobre a mirada, S indica que “o problema non é onde está ubicada a escola, se é no entorno urbano ou rural, senón a mirada que tes ti sobre a mesma” (S18). De feito, para S “o entorno urbano é riquísimo” (S13) tanto que “a veces parece máis propicia a zona urbana porque unha zona urbana tanto podes atopar recursos físicos como todo o que é propio da zona urbana” (S18). Polo tanto, como tamén defenden Pereiro (2007), Owaga (2010) ou Bustos (2011) e as dúas docentes da nosa investigación, é A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 30 necesario superar a dicotomía urbano-rural e valorar todos os entornos, en definitiva “non mitifiquemos o rural” (S19). Categoría 4. Condicións para a integración do medio nas aulas. a. Recursos E considera que “temos que contar con todo o que nos poida rodear” (E15) e polo tanto o medio para ela é “un recurso fundamental” (E16). Outros recursos coma os libros de texto poden servir de axuda e ofrecer información como recurso de busca. A E gustaríalle contar na súa aula con encerados dixitais ou “algo dedicado ao entorno natural. A min gustaríame ter algo así pois como un invernadoiro (…) novas tecnoloxías” (E19). Coñecedora do rural, S indica que “no rural hai recursos educativos e recursos materiais a punta pala” (S3) e que para ela, como xa comentamos anteriormente, “o medio é ‘o recurso’” (S10) e polo tanto “non usalo é absurdo” (S16). Agora ben, hai que adaptalos ás necesidades e características do alumnado, e tentar que se convertan nos mellores recursos de aprendizaxe dispoñibles. A súa postura respecto aos libros de texto é similar á de E no aspecto no que di que son un recurso máis de busca de información, pero engade que o problema hoxe en día é o “librismo” (S13), o uso que se fai dos libros como instrumentos principais de aprendizaxe, unha aprendizaxe que se volve mecánica, e non como un recurso máis de apoio. Neste senso, S considera que nas aulas non é necesario ter un libro por neno ou nena, e que mesmo “sería bo ter varios textos de editoriais distintas, que teñen enfoques distintos, dan informacións distintas, incluso iso pode ser obxecto de debate” en definitiva, “o libro de texto está ben pero como un recurso máis” (S21). Finalmente, S fai un apunte importante respecto aos recursos. De nada vale ter os mellores recursos se non se pode acceder a eles. Por este motivo, temos que facilitarlle o uso dos recursos non só aos nenos e nenas, senón a toda a comunidade, e deste modo conseguiremos que teñan unha utilidade e un impacto positivo na mesma. b. Ámbito de actuación e factores que favorecen ou dificultan o uso do medio. E defende que debemos partir do medio máis próximo para posteriormente abrirnos ao entorno máis lonxano. Considera ademais que aspectos coma o currículo educativo oficial, as normativas dos centros, o entorno rural e urbano, a formación do profesorado, as familias, experiencias persoais, e o enfoque metodolóxico innovador favorecen o uso do medio como recurso, mentres que o enfoque metodolóxico ‘tradicional’ o dificulta. Do mesmo modo ca E, S tamén considera que se debe partir do local para chegar ao global, debemos polo tanto establecer relacións con todos os elementos e organismos inmediatos e “irse alonxando en función das necesidades” (S10). Por outra banda, a diferenza de E, S si A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 31 que considera que o currículo dificulta o uso do medio nas aulas pola súa organización, do mesmo modo que tamén dificulta a adopción dunha metodoloxía ‘tradicional’. Por outra banda, o entorno rural, por moito que se pense, tampouco ten por que favorecer a integración do medio, xa que iso depende do profesorado e das súas ideas e concepcións. Por outra banda, S considera que o enfoque innovador en principio si que podería favorecer esta introdución, pero de novo amósase precavida nas súas respostas. c. Participación e colaboración coas familias e a comunidade. Ao ser preguntada polo papel das familias na educación, E afirma que a colaboración é fundamental pero na súa aula semella non ser moi positiva ou efectiva. Deste modo, afirma que “as familias o que terían que facer é colaborar, a min paréceme que tiñan que poñer como máis interese en colaborar, en participar, en non desacreditar ao profesor...” (S9). Máis concretamente, indica que as familias poden colaborar porque “eles saben que estamos facendo (…) e poden colaborar, ou poden preguntar se poden colaborar”(S9). En canto á comunidade, afirma que esta colaboración “é fundamental entre escola e todo o entorno que a rodea” (S14) e organismos coma os concellos, as ANPAS, e diversas asociacións da contorna a veces participan propoñendo actividades. Sen embargo, do mesmo modo ca coas familias, a pesares da importancia que lle concede acontece que “esa tradición por así dicir non se leva a cabo” (E14). Para S, como xa indicamos anteriormente, “se non entra a familia e veciñanza na escola…o medio…é ‘medio’ medio” (S4), o que xa desvela a importancia que ten a participación da comunidade nas súas prácticas. S indica que ela favorece a participación dos pais/nais e da comunidade porque na súa escola non hai portas, o que promove que estes formen parte da educación dos seus fillos e fillas. Agora ben, a participación débese traducir nunha “participación real” e non na utilización das familias como “criados” (S7). As familias poden participar traendo, investigando “falando, propoñendo, negociando cos nenos e as nais, debatendo os problemas, reuníndose…” (S7) e tamén teñen dereito a saber o que está facendo o alumnado na escola, que aprenden, para así poder participar no proceso de E-A. De feito, S indica que ao comezo de cada proxecto sempre elabora un boletín e fai un cursiño rápido sobre o que van abordar na aula, para deste modo inculcarlle ás familias os coñecementos e que poidan participar no ensino dos seus fillos e fillas. O anterior non só beneficia polos coñecementos que adquiren as familias, senón pola relacións que se establecen e a valoración que estes fan dos proxenitores, como relata S logo o alumnado afirmaba “miña nai sabe…bua…sabe tanto coma ti profe” (S20). A relación coa comunidade na escola de S tamén é efectiva e positiva xa que “a mirada da comunidade está depositada sobre os seus nenos, pero por que? Porque se lle deu a oportunidade de participar”(S8), A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 38  Domènech, J. (2008). La participación de la comunidad. Aula de infantil, 45, 23-24.  Durán, A. (2016). Como preparamos una salida al entorno. Aula de innovación educativa, 251, 73-76.  Eslava, C. (2016). Espacios olvidados, entornos de aprendizaje. Código de buenas prácticas para actuar en espacios existentes. Aula de infantil, 88, 11-15.  Estañán, S. (2017). La organización del huerto escolar. Aula de innovación educativa, 259, 65-66.  Feijoo, G. e Gonçalves, J.M. (2014). O xogo tradicional: recuperación do patrimonio inmaterial. Revista Galega de Educación, 60, 78-80.  Feliu, M. e Jiménez, L. (coords.) (2015). Ciencias sociales y educación infantil (3-6). Cuando despertó el mundo estaba allí. Barcelona: Grao.  Fives, H. e Gill, G. (2015). International Handbook of Research on Teacher’s Beliefs. Reino Unido: Routledge.  Fives, H.; Lacatena, N. e Gerard, L. (2015). Teacher’s beliefs about teaching (and learning). En H. Fives e G. Gill (eds.), International Handbook of Research on Teacher’s Beliefs (249265). Reino Unido. Routledge.  Flick, U. (2011). Introducción Editorial. En Kvale, S. (Ed.), Las entrevistas en Investigación Cualitativa (pp. 11-15). Madrid: Morata.  Frabboni, F; Galletti,A. e Savorelli, C.(1980). El primer abecedario: el ambiente. Barcelona: Fontanella.  Fuentes, E. X. (1989). A técnica da entrevista na investigación educativa. Adaxe, 5, 35-48.  Fuentes, E. X. (1998). O ensino en Educación Infantil: perspectivas do profesorado. Santiago de Compostela: Tórculo Edicións.  Fuentes, E. X. (2007). O profesor investigador: perfil, identidade e competencias en Educación Infantil. Material policopiado. Porto: Instituto Piaget de Porto (Portugal).  Fuentes, E. X. (2011). Corona y Carmen: dos perspectivas de trabajo diferentes en Educación Infantil. Documento policopiado. Departamento de Didáctica y Organización Escolar de la Universidad de Santiago de Compostela, Santiago de Compostela.  Fuentes, E. X. (2013). Concepciones y acciones del profesorado. Documento policopiado. Departamento de Didáctica e Organización Escolar da Universidade de Santiago de Compostela.  García, F. F. (2003). Las ideas de los alumnos y la enseñanza del medio urbano. Sevilla: Díada.  González, M.(1994). Aprender a enseñar: mitos y realidades. A Coruña: UDC.  Guba, E. e Linconln, J. (1982). Effective Evaluation. Londres: JosseyBass publishers.  Guilera, Mª. M. e Tarín, R. Mª. (2008). Del huerto a la gestión de la diversidad. Aula de infantil, 44, 8-12. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 39  Hannoun, H. (1977). El niño conquista el medio. Las actividades exploradoras en la escuela primaria. Buenos Aires: Kapelusz.  Herrero, N. (2014). Educación e patrimonio nun mundo global. Revista Galega de Educación, 60, 16-18.  Huerta, Mª. B. e Betrán, J. A. (2016). El suelo nos alimenta. Un proyecto de huerto escolar. Aula de innovación educativa, 251, 49-54.  Jaussi, Mª. L. e Elorza, C. (2013). Comunidades de aprendizaxe en educación infantil. Aula de infantil, 70, 11-13.  Kvale, S. (2011). Las entrevistas en Investigación Cualitativa. Madrid: Morata.  Levin, B. (2015). The development of teacher’s beliefs. En H. Fives e G. Gill (eds.), International Handbook of Research on Teacher’s Beliefs (48-65). Reino Unido: Routledge.  Limonad, E. e MonteMór, R. L. (2012). Por el derecho a la ciudad, entre lo rural y lo urbano. Revista electrónica de geografía y ciencias sociales, Vol. XVI, 418 (25) Dispoñible en: http://www.ub.edu/geocrit/sn/sn-418/sn-418-25.htm  Marcelo, C. (1987). El pensamiento del profesor. Barcelona: CEAC.  Marín, J. (2015). El huerto escolar: mágica fuente de conocimiento y sabiduría. Aula de innovación educativa, 239, 44-47.  Martín, F. (2007). Que opinan los padres sobre su participación en la escuela. Aula de infantil, 39, 38-39.  Medio (s.d.). Dicionario da Real Academia Galega. Recuperado de: https://goo.gl/v38dFv  Mendia, R. (2007). La cooperación de la escuela infantil con otros agentes de la comunidad. Una adecuada respuesta a las necesidades de atenciones educativas específicas. Aula de infantil, 39, 40-42.  Morgade, X. C. (1992). As festas anuais na escola. Revista Galega de Educación, 13, 47-51.  Mukherji, P. e Albon, D. (2015). Research methods in early childhood. An introductory guide. Londres: SAGE.  Olafson, L.; Salinas, C. e Owens, M. (2015). Qualitative approaches to studying teacher’s beliefs. En H. Fives e G. Gill (eds.), International Handbook of Research on Teacher’s Beliefs (128-149). Reino Unido: Routledge.  Owaga, M. (2010). Sobre la administración de las actividades medioambientales arraigadas en la comunidad local. Espacio regional, 1 (7), 79-86.  Pajares, M. (1992). Teacher’s beliefs and educational research: Cleaning up a messy construct. Review of Educational Research, 62 (3), 307-332.  Pascual, M. (2009). Tierra y libertad. Una educación infantil encaminada hacia un mundo sostenible. Aula de infantil, 51, 41-43.  Patton, M. (1980). Qualitative Evaluation Methods. Londres: Sage. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 40  Pereiro, X. (2007). Antropoloxía e modelos de relación entre o rural e o urbano. Revista Galega de Educación, 38, 112-117.  Pernas, C. (2009). A arquitectura popular na educación. Revista Galega de Educación, 45, 88-92.  Rodrigo, Mª. J.; Rodríguez, A. e Marrero, J. (1993). Las teorías implícitas. Una aproximación al conocimiento cotidiano. Madrid: Visor.  Rodriguez Jares, X. e Suarez Pazos, M. (1982). A propósito de la investigación del medio. Apuntes de teoría didáctica. Cuadernos de Pegagogía, 79, 37-40.  Rodríguez, G.; Gil, J. e García, E. (1996). Metodología de la investigación cualitativa. Málaga: Aljibe.  Ros, S. (2015). Entre todos formamos una piña para educar en ciudadanía. Aula de infantil, 83, 22-25.  Sanmartí, N. e Tarín, R. Mª. (2008). Proyectos y actividades para cambiar el entorno. Aula de infantil, 44, 5-7.  Sanz, S. (2014). Cuando los proyectos traspasan los muros de la escuela. Aula de infantil, 74, 19-22.  Simón, A.I. (2011). Apostando por una comunidad educadora. Aula de infantil, 61, 21-24.  Skott, J. (2015). The promises, problems, and prospects of research on teacher’s beliefs. En H. Fives e G. Gill (eds.), International Handbook of Research on Teacher’s Beliefs (pp.1330). Reino Unido: Routledge.  Spodek, B. e Rucinsky, E.(1984). A study of early childhood teacher beliefs: primary teachers. Nova Orleans: dispoñible en http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED248018.pdf  Suárez, M. (1990). Deseño curricular e investigación do medio. Ourense: Concello de Ourense, Concellería de Cultura, Nova Escola Galega.  Suárez, M. (2009). Educación e territorio. Revista Galega de Educación, 44, 9-11.  Tójar, J. C. (2006). Investigación cualitativa. Comprender y actuar. Madrid: La muralla.  Trillo, F. e Sanjurjo, L. (2008). Didáctica para profesores de a pie. Propuestas para comprender y mejorar la práctica. Rosario: Homo sapiens.  Wahlstrom, M. et al. (1982). Teacher Beliefs and Assessment of Student achievement. En K. Leithwood (ed.). Studies in Curriculum Decision Making, (26-34). Ontario: OISE Press.  Xunta de Galicia. (2009). Decreto 330/2009, do 4 de xuño, polo que se establece o currículo da Educación Infantil na Comunidade Autónoma de Galicia. Galicia: Autor.  Zabala, A. (1999). Enfoque globalizador y pensamiento complejo. Una respuesta para la comprensión e intervención en la realidad. Barcelona: Grao.  Zabalza, M. A.(1991). El ambiente desde una perspectiva curricular. En Caride, J. A. (coord.). Educación ambiental: Realidades y perspectivas (pp.243-296). Santiago de Compostela: Tórculo. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 41 8. Anexos. Nota aclaratoria: Somos conscientes de que hai un gran número de páxinas no apartado de “Anexos” pero consideramos necesario que así sexa para poder introducir as entrevistas realizadas, as cales consideramos moi relevantes e un elemento central do presente traballo de investigación. Por unha parte, un dos obxectivos do traballo é divulgar boas prácticas en EI, e a lectura das entrevistas consideramos que é un bo método para achegarnos á realidade das aulas de ambas docentes, coñecendo as súas prácticas e aprendendo das súas boas e malas experiencias, e concienciarnos e aprender tamén cómo é posible integrar o medio nas aulas. Por outra parte, na análise das entrevistas cítanse constantemente frases e ideas das mesmas, polo que consideramos necesario poñer o texto orixinal por se se quere recorrer a el para ampliar ou aclarar ideas. Ademais tamén consideramos interesante introducir imaxes e fotografías coas que poder observar aspectos da práctica educativa e do proceso de E-A. Sen máis, agardamos que as entrevistas e demáis anexos resulten tan interesantes e relevantes como nos pareceron a nós. A1. Guión da entrevista. A continuación presentamos o guión de entrevista empregado na realización das entrevistas desta investigación. Como indicamos anteriormente, este ten como propósito guiar a entrevista, polo que o mesmo e as súas preguntas se foron adaptando ás entrevistas realizadas (o que provocou cambios respecto ao guión orixinal). DATOS DA ENTREVISTADA: Idade: Sexo: Plan de estudos na obtención de título de mestre/a: Especialidade: Anos de experiencia na profesión: Nº anos de docente en educación infantil: Experiencia en outros niveis: Lugar de residencia: Tipo de escola: Anos de permanencia na escola actual: DATOS DA ENTREVISTA: Data: Lugar: Hora de comezo: Hora de remate: Duración: A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 42 Guión de entrevista: Bloque 1: Bases de coñecemento profesional. Formación docente. En primeiro lugar, gustaríame que me comentara aspectos referidos á súa formación como docente. 1. En que medida a educación universitaria recibida foi de utilidade para o seu desempeño profesional como mestra de Educación Infantil? 1.1. Facíase na carreira algunha alusión ao medio? 1.2. Facíase na carreira algunha alusión ao rural? 1.3. Que considera que sería preciso cambiar para mellorar a formación do profesorado? 1.4. E a formación para o traballo co medio? 1.5. E a formación para exercer no medio rural? 1.6. En xeral, que carencias notou máis na súa formación? 1.7. Ao longo da carreira traballou cuestións relacionadas co medio como recurso didáctico? 2. Moitos autores falan da importancia da formación continua para a mellora da docencia e a educación. En que medida comparte esta idea? 2.1. Realizou actividades de formación continua durante a súa carreira profesional? 2.1.1. Se a resposta é afirmativa, que lle aportaron en relación co uso do medio como recurso? 3. En canto á formación docente, para o traballo co medio, considera que é necesario recibir unha formación específica? 3.1. En caso afirmativo, en que se centraría? 3.2. Vostede considera que se formou adecuadamente neste ámbito antes de comezar a desenvolver a súa experiencia sobre o traballo co medio na aula? 4. Ao comezo da súa etapa de traballo como docente xa traballaba co medio como recurso? 4.1. En caso negativo, que provocou o cambio? 4.2. En caso afirmativo, percibe algunha evolución dende o comezo ata agora en relación co aproveitamento didáctico do medio? Bloque 2: Ideas xerais sobre a Educación Infantil. Realizaremos a continuación algunhas preguntas respecto á Educación Infantil e comprender así algunhas das súas concepcións ao respecto. 5. Como cree que aprenden mellor os nenos e nenas? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 43 6. Cales cree que son as actividades máis importantes a realizar en Educación Infantil? Por que? 6.1. E as menos? Por que? 6.2. Que habilidades considera máis relevantes a acadar na sociedade de hoxe en día na etapa de Educación Infantil? Por que? 6.3. E as menos relevantes? Por que? 7. Hoxe en día hai algunhas metodoloxías en auxe nas aulas: 7.1. Que opina do traballo cooperativo ou colaborativo? 7.2. Como definiría o termo "aprendizaxe significativa"? Como a valora? 7.3. Como definiría a "aprendizaxe por descubrimento"? 7.4. Como definiría o “enfoque de proxectos”? 7.5. Que opina do método de traballo con “fichas”? 8. Notou co paso dos anos cambios nas súas ideas sobre a educación en Educación Infantil? 9. Que funcións consideras que posúen no proceso de ensino-aprendizaxe: 9.1. Os mestres/as? 9.2. Os nenos/as? 9.3. As familias? 9.4. A comunidade? 10. Describe ao que sería para vostede o/a docente ideal Bloque 3: O medio. Adentarémonos neste apartado no núcleo da entrevista, o medio. 11. Como definiría o termo 'medio'? 11.1. Que aspectos inclúe? 11.2. Que axentes implica? 11.3. Que áreas abrangue (local, autonómica, estatal, global...)? 11.4. Que espazos debería implicar (afectivo, vivido e percibido e concibido)? 11.5. Con qué elementos ou organismos establece relacións (familias,concello, outros centros, ONG's, outras...) ? 11.6. Persoalmente, como valora o medio como recurso? 12. Na época actual na que a globalización está exterminando pouco a pouco as particularidades dos contextos locais, en que medida considera que o traballo co medio na escola pode axudar a fomentar a cultura e patrimonios endóxenos dun determinado contexto? 12.1. Cal é a súa opinión respecto ao papel ou importancia da cultura galega? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 44 13. Percibe cambios en relación co uso do medio como recurso nas aulas dende que comezou a súa labor docente? 14. Considera que todos os contextos e ambientes son igualmente válidos para desenvolver experiencias de traballo co medio nas escolas? 14.1. En cales podería ser máis difícil? 14.2. Atopou diferenzas en canto ao traballo co medio nas escolas rurais e urbanas? 14.3. Cree que é posible traballar co medio tamén nun entorno máis urbano? 14.4. Que pasaría se tivese que impartir docencia nun contexto con pouca riqueza ambiental e cultural? 14.5. Que faría se os nenos/as non estivesen motivados para usar o medio como recurso? 14.5.1. E as familias? 14.5.2. E o centro? 15. Moitas veces os valores e ideais dos mestres e mestras son os que determinan en certa maneira as súas prácticas; considera que hai uns valores xerais inherentes ao uso do medio como recurso? 15.1. Cree que ademais os nenos/as, empregando o medio como recurso, poden adquirir tamén uns valores ou actitudes singulares? 16. Que pensa que aporta o traballo co medio no desenvolvemento dos nenos e nenas? 16.1. Que aspectos positivos destaca? 16.2. E negativos? 16.3. Cree que o traballo co medio achega algo ao desenvolvemento que non sería posible acadar sen usar este recurso? 16.4. E á aprendizaxe? 17. Considera que é posible usar o medio como recurso para adquirir novas aprendizaxes? 17.1. Pensa que este tipo de aprendizaxes se diferenciarían de outras aprendizaxes adquiridas por métodos de coñecemento máis tradicionais? 17.2. Considera que hai diferenzas destacables cando se traballa co medio na escola en relación coa forma de abordar os contidos? 17.2.1. E en relación coa metodoloxía? 17.3. En que medida considera que aproveitando o medio como recurso de aprendizaxe poderíamos obter coñecementos únicos moi dificilmente acadables dende outros enfoques? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 45 Bloque 4: O medio e a sociedade. A continuación analizaremos a relación entre o medio e a sociedade. 18. Que relación debería manter a aula/escola coa sociedade (familias e habitantes da comunidade) na que se ve inmersa? 18.1. E coa administración? 18.2. Cos concellos? 18.3. Coas asociacións do entorno? 18.4. En moitas ocasións o apoio das institucións e da comunidade é fundamental para a posta en marcha dun proxecto. No seu caso particular, como valora a relación con estes organismos? 18.5. Consideras que a apoian en relación co aproveitamento didáctico do medio e os seus recursos? 19. Algúns proxectos poden ter utilidade non só para as escolas, senón para toda a comunidade en xeral. En que medida o traballo co medio podería cumprir estas condicións? 19.1. Polo tanto, considera que se debería estender o aproveitamento do medio e os seus recursos á cidadanía xeral? Bloque 5: Formulacións educativas en relación ao medio. Neste bloque profundizaremos en cuestións arredor da explotación do medio como recurso educativo. 20. Por que introducir o medio como recurso relevante no traballo na Educación Infantil? 20.1. Cales considera que son os aspectos, axudas ou recursos fundamentais a cubrir para logralo (familias, materiais, alumnado, entorno....)? 21. Cales son os principios metodolóxicos que a levan a usar o medio como fonte de recursos e aprendizaxe? 22. Hai autores que defenden que a relación do estudantado co medio e o seu aproveitamento podería fomentar e desenvolver no alumnado a motivación e satisfacción intrínseca necesaria para a adquisición de aprendizaxes significativas. Que pensa vostede ao respecto? 23. Que considera preciso facer para estender entre os docentes o uso do medio como recurso educativo? 23.1. Que factores positivos destacaría para a súa adopción? 23.2. E negativos? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 46 24. Que teorías ou enfoques metodolóxicos considera que subxacen ao uso do medio nas prácticas educativas? 25. En que medida os seguintes factores favorecen ou dificultan o uso do medio como recurso? 25.1. O Currículo educativo oficial? 25.2. A normativa dos centros? 25.3. O entorno rural? 25.4. O entorno urbano? 25.5. A formación (inicial e permanente)? 25.6. O enfoque metodolóxico empregado? 25.7. As experiencias persoais previas de contacto co medio? 25.8. Os materiais e recursos dispoñibles nas escolas? 25.9. Os recursos dispoñibles na contorna? 25.10. As familias (concepcións, actitudes, expectativas..)? 25.11. A organización das escolas? 25.12. O enfoque metodolóxico 'tradicional'? 25.13. O enfoque metodolóxico 'innovador'? 26. En que medida considera que hai diferenzas no rol do mestre cando se usa o entorno como recurso que cando non se utiliza? 27. Cales deberían ser baixo o seu criterio os obxectivos do traballo co medio nas aulas? 28. Que papel considera que teñen os coñecementos previos do alumnado sobre o medio na introdución deste como recurso didáctico? 29. Que efectos cree que produce o traballo co medio como recurso no alumnado? 29.1. Nas familias? 29.2. Nos mestres/as? 29.3. No centro educativo? 29.4. Na comunidade? 30. Que papel cree que xogan os libros de texto na aprendizaxe por investigación do medio? 31. Seguindo a Host, os obxectivos de actitudes científicas principais a acadar polo alumnado son: a curiosidade, a creatividade, a confianza en si mesmo, o pensamento A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 47 crítico, a actividade investigadora, a apertura aos demais, a toma de conciencia e utilización do medio social e natural. 31.1. Concorda con estes obxectivos? 31.2. Engadiría algún máis? 31.3. Dos anteriores, cal lle parece máis relevante? 31.4. En base á súa experiencia, en que medida considera que o traballo co medio permite desenvolver estes obxectivos? 32. Considera que as condicións laborais dos docentes teñen incidencia á hora de usar o medio como recurso didáctico? Bloque 6: Prácticas de ensinanza no medio. As seguintes preguntas versarán sobre a introdución do medio nos currículos así como as prácticas educativas que derivan do mesmo. Planificación curricular. O papel do medio no currículo e nas programacións. 33. Considera que as lexislacións educativas oficiais favorecen o traballo co medio? 34. Para vostede, que papel debería ter o medio no currículo? 34.1. De que modo considera que é posible integralo no día a día das aulas dende o punto de vista das planificacións curriculares? 35. Considera que o traballo co medio favorece e posibilita unha aprendizaxe globalizada tal e como defende o currículo de infantil? 35.1. Concorda co enfoque anterior ou considera que outros enfoques máis disciplinares serían máis adecuados para o uso do medio como recurso? 36. Algúns profesionais da Educación Infantil (como Soledad Aracama), defenden que é posible abordar a maioría de contidos da etapa de infantil a través do estudo do medio de forma globalizada. Que pensas vostede ao respecto? 36.1. E desenvolver os obxectivos xerais de infantil? 36.2. Que opina respecto a que esta autora defenda a idea de que é posible traballar co medio próximo do alumnado dende unha posición construtivista? 37. Mercedes Suárez defende no seu libro "Deseño curricular e investigación do medio" que existen diversas modalidades de incorporación do estudo do medio ás programacións didácticas: A modalidade de integración (na cal as actividades co medio se incorporan sistemática e secuencialmente) ou a modalidade en paralelo (as actividades co medio non respostan a aspectos concretos do programa). A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 54 4 Eu sempre o tiven integrado na dinámica da aula eh, e que hai que telo integrado na dinámica da aula, suponse que a educación infantil é globalizada, pois temos que globalizar todos os contidos, e este é un contido máis que temos que globalizar. 4.1. En caso afirmativo, percibes algunha evolución dende o comezo ata agora en relación co aproveitamento didáctico do medio? Si, si porque o que che vale a bagaxe da experiencia é iso, váleche para que realmente cousas que saíron ben as sigas aplicando, as que non saíron ben non as sigas aplicandoDespois tamén para ampliar ti coñecementos buscando, porque hoxe en día temos tantos recursos a man...non é como antes que tiñamos que buscar nos libros, estábamos eternidades. Agora poñémonos en internet e atopamos grandes cantidades de cousas, entón si a min suponme bastante. Bloque 2: Ideas xerais sobre a Educación Infantil. Realizaremos a continuación algunhas preguntas respecto á Educación Infantil e comprender así algunhas das súas concepcións ao respecto. 5. Como crees que aprenden mellor os nenos e nenas? Os nenos e nenas de educación infantil o que necesitan é ...claro, hai moita teoría, eu voume fundamentar á práctica, o que necesitan aparte de traballar co xogo, que si que efectivamente facilita a construción do coñecemento. Aparte diso necesitan manipular para poder eles mesmos facer os seus conceptos, as súas ideas na súa cabeza, porque senón eles non entenden as cousas, porque eles non están nunha etapa de operacións abstractas, aínda están construíndo os seus propios coñecementos, entonces, para min o fundamental é a observación e a exploración e a e a partir de aí eles constrúen os seus contidos. 6. Cales crees que son as actividades máis importantes a realizar en Educación Infantil? Por que? Eu creo que a EI o que ten que facer é abarcar un pouco todo. Falamos de que é globalizado, entón as actividades máis importantes, pois mira, para min, facer as rutinas, porque os nenos hai que pautalos, as rutinas teñen unhas normas, hai que tratar de cumprir eses hábitos, eles están aprendendo responsabilidades, a ser máis maduros, máis maiores, e aparte se se sae dese esquema os nenos séntense perdidos. Bueno, iso nas rutinas, que ocorre, que depende como llas encouces, depende que lles queiras tratar de ensinar, eu...mm recoñezo que como son de Educación Primaria a min gústame nas rutinas non soamente poñer o día, quen é o encargado, sacar partido ás A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 55 5 tonterías de que dicimos bah, que día e hoxe? A partir de aí os meus nenos van aprendendo os días da semana, e non os vamos aprender só en galego, tamén en castelán, en inglés...para que se vaian situando porque as nocións temporais tamén son importantes. Que hoxe é o día dous? pois vamos estudar ata o dous...se estamos no 31? pois estudamos ata o 31, pois fano ata o 31! os nenos son como esponxiñas e como llo fagas en plan xogo iso axuda a que eles están máis entusiasmados e o fan. Eu teño nenos que me din profe, cuando vamos a trabajar? Eque...xa vai sendo hora non? Entón, temos que abarcar moitos contidos e a partir da rutina podes sacar partido a moitas cousas. Tamén a partir do que contan podemos sacar temas de coñecemento, porque precisamente cando fan interacción entre iguais tamén están construíndo o seu coñecemento. Despois, despois si a min gústame traballar por un orde, da igual, que teñas un método que teñas un proxecto bueno pois intentar abarcar, hai que facer unha actividade de lectoestritura, bueno, pois xa que estamos en 3 anos repasaremos unha letra U, ou repasaremos unha letra A relacionada coa primavera. Se tratamos de relacionarllo todo eles ao mesmo tempo vano ver máis motivador e vaille gustar máis. Que se vamos a facer o da lóxica matemática, pois bueno podemos facer o trazo do número 2… os materiais? adáptalos, aínda que teñas un método adáptalo, porque eu non sigo as páxinas por orde, eu vou collendo as páxinas que me dean mais xogo no día, ou dependendo dos contidos que esteamos traballando. Realmente eu vexo que en EI é así, por moito método que teñas sempre xorden proxectos e temas de interese. A min gústame crear unhas cantas fichas en torno a ese tema de interés, para que os nenos consoliden un pouquiño máis o coñecemento, asenten máis os coñecementos, porque senón pasou voando ese coñecemento e xa non se acordan máis. 6.1. E as menos? Por que? A min parécenme todas importantes. 6.2. Que habilidades consideras máis relevantes a acadar na sociedade de hoxe en día na etapa de Educación Infantil? Por que? Habilidades?.... Home..habilidades...depende en que aspecto sexa habilidade, por exemplo en competencias lectoras? en habilidade de lectura, de escritura, de matemáticas, de interacción cos demais? Depende de qué. En EI hai papás e profesores a subestiman, bah, Educación Infantil, pero a min paréceme un asentamento moi importante,é dicir que os nenos vaian dende pequeniños ben asentados e ben traballadiños onde realmente estean postas esas pautas, esas rutinas, onde realmente se lle de unha base de traballo, a min paréceme fundamental en EI inicialos A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 56 6 pero ben iniciados na lectura e na escritura, para que despois estes nenos teñan unha boa base cando cheguen a primeiro, para despois cando traballen en primaria, e despois a partir de aí van ben. Eu fíxome que hai nenos que cando teñen unha mala base en primaria xa o collen mal, e cando van mal en primaria, en 1 e 2 cando cheguen a 3 hai que ter moito coidado, é un curso moi duro, entón non deixemos que os nenos fracasen tan pronto. Eu creo que é importante que os nenos teñan unha boa bagaxe cultural, de contidos que poidan aprender con nós en EI, para que despois lles facilite a educación primaria e a educación secundaria, para min é fundamental, e despois lles facilite a súa interacción no mundo social. Haberá nenos que dependendo das súas capacidades sacará máis ou menos partido, sabemos que cada neno ten o seu ritmo de aprendizaxe. Polo menos tratar de que non soamente sexan persoas con estes contidos ben establecidos, que tamén sexan persoas que respecten aos compañeiros, que non molesten, tonterías que parecen tonterías, pero se non se acostuman, se van con esas malas costumes, ese neno con 17 anos cando vaia á sociedade de hoxe en día e que non queira estudar, quen vai aguantar a ese neno? non o aguanta nin seu pai nin súa nai, pero bueno. En EI nós trataremos de asentar coñecementos e tamén normas, pero iso tamén ten que vir da casa e está pasando que da casa non ven. É fundamental a colaboración escola familia, e non se está levando a cabo, non se está levando a cabo porque se a escola lle está recomendando a un pai determinado a un neno determinado que ten unha problemática xa en infantil e ese pai non escoita, di que ‘sisisisi’, pero total non o está facendo. Bueno, pois cando o neno chegue a primaria, pobre dos meus compañeiros pero pobre tamén dos seus pais, porque os meus compañeiros e eu ao fin e ao cabo estamos só cinco horas con el, seus pais van a estar toda unha vida, e que tipo de neno vai ser, que tipo de chico ou de chica vai a integrarse na sociedade? Esas son as miñas preguntas, e non podemos ser tan permisivos. 7. Hoxe en día hai algunhas metodoloxías en auxe nas aulas: 7.1. Que opinas do traballo cooperativo ou colaborativo? Cooperativo con outros compañeiros ou con outras aulas - si - para min é fundamental, e que en EI e en EP , e que tes que colaborar cos demais compañeiros, porque todo xira arredor de centros de interese, entón a min o que me parece surrealista, o que me parece moi triste, é que hai compañeiros na profesión que se illan, e que traballan eles solos...isto non é unha competitividade. Nos trataremos de fomentarlle aos nenos o mellor proceso de ensino aprendizaxe, pero para elo temos que colaborar con compañeiros, A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 57 7 porque aquí un non é perfecto eh, temos que sacar ideas de todos os lados, entón paréceme fundamental. 7.2. Como definirías o termo "aprendizaxe significativa"? Como a valoras? A aprendizaxe significativa é fundamental, para min se non hai aprendizaxe significativa non hai aprendizaxe. O obxectivo é que os nenos e as nenas acaden unha aprendizaxe significativa en torno a un tema e vai ser significativa sempre e cando o relacionen cos seus contidos previos, coas súas ideas previas. Entón se non relacionan un novo contido coas súas ideas previas entonces que tipo de aprendizaxe está adoptado este neno? Bueno pois a min iso paréceme máis un neno de primaria, que intenta aprobar un exame, pero aquí non estamos para aprobar un exame, porque despois ese contido alá vai, así como lle entrou así se foi, e cando é significativa esas aprendizaxes son as que lle dan unha bagaxe para poder aprender máis coñecementos, para aprender, para poder estruturar os contidos na súa mente. 7.3. Como definirías a "aprendizaxe por descubrimento"? Eu defínoa como aprendizaxe baseada na exploración, por exemplo, cando traballamos cun proxecto, que é o que queremos saber? que é o que queremos facer? pois non sei, calquera tema. Eu teño traballado moitos proxectos, as mariscadoras, os golfiños. Entón a partir de aí, a partir do tema, pois podemos dicirlle aos nenos sacar temas que a eles lles interesen e a partir de aí ti elaborar o teu propio proxecto, saber o que queren saber os nenos, o que queren coñecer, o centro de interese, ou senón formularllo ti, formularlle varios...ou a veces é un tema que se relaciona co centro de interese do colexio. Entón a partir de aí para min é unha aprendizaxe por descubrimento no sentido de que ti preguntas aos nenos e preguntas que é o que saben dese tema, entón eles empezan a relacionar, eles están construíndo as súas propias ideas, dan as súas conclusións... o máis importante é saber cales son as súas ideas antes de aportarlle ningunha información. A partir de aí, que é o que queredes saber? é cando lle aportas unha información, e onde podemos buscar a información? hai moitos recursos de onde sacar a información, depende do que queiras traballar, se queres traballar co entorno natural podes saír ao entorno natural, neste centro si que se nos facilita moito o entorno natural, podemos tamén facer visitas guiadas, ou usar cousas como internet, que hai moitas imaxes e vídeos cortiños de youtube que aos nenos lles parecen interesantísimos. Entón a partir de aí eles van descubrindo e entón a partir de aí elaborar fichas onde pequenos aprendizaxes que tiveron os nenos, plasmalos nas fichas a min paréceme fundamental, pero bueno, para min a aprendizaxe por descubrimento non é A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 58 8 basearnos soamente en ideas previas, observar, explorar, ...tamén temos que plasmalo nun papel para que quede constancia, non só para que quede constancia conforme fixeches un proxecto para os pais, iso a min non me importa, a min o que me importa é que o repasen, que o miren...e aí teñen os seus contidos, aí teñen as súas aprendizaxes. 7.4. Como definirías o “enfoque de proxectos”? Ter en conta que queren saber os nenos, e que os proxectos pódense partir das ideas dos nenos ou da idea do profesor. Entón, a min paréceme máis iso que haxa una..que non sexa tanto partir dos nenos nin tanto partir do profesor, que haxa unha colaboración entre ambas partes. E despois a partir de aí saber as ideas previas dos nenos, que os nenos fagan preguntas, e a partir de aí ensinarlles, e para iso podemos basearnos en moitos recursos, libros, contos, e novas tecnoloxías... 7.5. Que opinas do método de traballo con “fichas”? O método de traballo non pode basearse só en fichas, é dicir, a ficha para min é complementaria e para asentar un pouquiño máis os contidos e coñecementos que se lle están dando, para que asenten máis o coñecemento, pero antes fundamental en EI é observar, explorar, manipular, xogar é dicir, non podes basearte nunha ficha, non estamos en primaria. Incluso chegan en primaria nenos que son moi inmaduros que chegan coas operacións abstractas que non as teñen aínda que estean na idade, e tamén necesitan manipular para poder aprender, para canto máis en EI. 8. Notaches co paso dos anos cambios nas túas ideas sobre a educación en Educación Infantil? Si claro, e aparte que eu realmente son unha persoa que veño de primaria, entón eu de educación infantil....o que fun foi experimentando, isto funcióname isto non me funciona, e cada ano sempre fago cambios, e a partir da propia experiencia....iso é o que máis vale. 9. Que funcións consideras que posúen no proceso de ensino-aprendizaxe: 9.1. Os mestres/as? O mestre, o mestre, a ver, o mestre é un mediador, a min paréceme que é un mediador entre o contido que se lle pretende ensinar, ata que chega o neno, a partir de aí ti tes que interactuar cos nenos e tratar de ofrecerlle o máis motivador posible ese contido, entonces en EI o que ten que facer o mestre é interactuar cos neons e saberlle chegar aos nenos. Aos nenos tamén hai que esixirlles, e ser duros con eles, porque os nenos podente coller polo pito do sereno... pero ti interacciona con eles, se amigo deles, ao mesmo tempo saberlle poñer unhas normas e pautalos e despois mediar, e ver cal é a mellor maneira de A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 59 9 motivalo para que aprendan este contido, porque senón os nenos...van estar na pampa sendo pequeniños, sobre todo cando os colles con 3 anos que son bebés. 9.2. Os nenos/as? Os nenos non os podemos definir como simple receptores, porque a min paréceme fundamental que haxa entre eles…, que tamén constrúen o seu coñecemento, por exemplo na asemblea a través da conversación, e entón realmente estano construíndo, están construíndo a súa aprendizaxe. Unha interacción entre iguais e entre o profesor e os nenos, para que os nenos constrúan, porque claro, entre o que ti transmites e entre o que eles constrúen na súa cabeza....pobres tamén, pero bueno, que traten de construír o máis real posible. 9.3. As familias? As familias o que terían que facer é colaborar, a min paréceme que tiñan que poñer como máis interese en colaborar, en participar, en non desacreditar ao profesor...a familia o que me gusta e sobre todo onde poden colaborar? Cando traballas un método que che ven dado, como cando cheguei este ano a infantil, pero cando ti traballas con proxectos pódenche aportar moitas cousas para o proceso. Poden colaborar de moitas maneiras, por exemplo eles saben que estamos facendo un horto, que estamos plantando sementes e como a partir de iso está saíndo unha planta, que os nenos alucinan por colores, os pais saben que facemos iso porque os nenos contan todo, e poden colaborar, ou poden preguntar se poden colaborar. Este ano na clase do lado houbo uns pais que colaborando contando coles, ou ensinando algo por exemplo das súas hortas....temos o medio rural cerca, home non estamos no medio rural pero podemos... os avós poden estar no rural e ensinarnos algo, aínda que sexa a través de fotografías , e dicir, a min paréceme fundamental porque aos nenos motívalles moito máis, entón esa aprendizaxe aséntase moito mellor. 9.4. A comunidade? A comunidade é fundamental. Por exemplo este ano a comunidade colaborou no sentido do tema da reciclaxe, e o concello colaborou, cadrou que puxeron unha actividade e viñéronnola ensinar...entón a min paréceme fundamental. Bloque 3: O medio. Adentarémonos neste apartado no núcleo da entrevista, o medio. 10. Como definirías o termo 'medio'? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 60 10 O medio é todo o que nos rodea, falamos do medio social, da nosa sociedade, da nosa comunidade, o medio cultural… toda a bagaxe cultural que nos rodea, aquí ao lado de Santiago temos unha bagaxe cultural que lle podemos sacar moitísimo partido, nós este ano estamos traballando o camiño de Santiago...ademais Galicia en bagaxe cultural abonda bastante e pódeselle sacar moito partido á bagaxe cultural de cada zona. Por exemplo nós en cada trimestre traballamos a bagaxe cultural nas festas: no samaín, ..temos que lembrar moitas antigas tradicións, os Maios... E o medio natural, que imos a dicir? podemos sacarlle moitísimo partido, nós este ano imos facer tamén unha saída aí a unha carballeira, imos traballar un pouquiño o medio natural, e se non podemos saír, podémolo traer a nosa aula, manipulando, observando pequenas cousas aínda que sexa unha macetiña ou usando as novas tecnoloxías. 10.1.Que axentes implica? A min parécenme fundamental os concellos, e así o están facendo, o noso concello de estao facendo bastante ben que sempre fai moitas actividades, esta actividade da carballeira foi proposta polo concello. Ou incluso che propoñen actividades culturais, ir ver unha obra de teatro, ir a facer unha saída a tal sitio...por exemplo unha exposición...a min paréceme fundamental, porque senón quédase moito na teoría, non damos saído.. Necesitamos á ANPA, é fundamental tamén, e esta de aquí está traballando moi ben, traballou moito este ano, colaboraron moitísimo no carnaval..o que fai falta é ter xente que queira traballar, pero paréceme fundamental. 10.2.Que áreas abrangue (local, autonómica, estatal, global...)? Temos que partir sempre do máis próximo, que sería o local, a partir de aí, claro que realmente nos abrimos máis, que os nenos non teñen unha mente tan aberta para...traballamos co global pero dende o local, dende o noso contorno, dende o cercano, para que sexa unha aprendizaxe máis motivadora e significativa. 10.3.Persoalmente, como valoras o medio como recurso? Ome é fundamental, non podemos ter un proceso de E-A sen contar co medio, non podemos, é básico. 11. Na época actual na que a globalización está exterminando pouco a pouco as particularidades dos contextos locais, en que medida consideras que o traballo co medio na escola pode axudar a fomentar a cultura e patrimonios endóxenos dun determinado contexto? É fundamental. A EI xa se basea en que todo sexa globalizado, por iso non temos estipulado todo por materias, entón, é fundamental. É máis, a maioría de proxectos que se veñen A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 61 11 formulando en EI, (eu este ano como teño un método dado xa non podo facelo), a maioría de proxectos de EI deben partir do noso medio, e realmente paréceme fundamental. Aquí en Galicia hai moitísimos factores de cultura que podemos traballar, entón en cada zona podemos explotar a cultura por así dicir que temos, e en Galicia máis ou menos son moi parecidos, pero bueno, cada provincia ou zonas de mar son diferenciados, e bueno en EI pódese traballar a partir de aí. Tamén vas enfocando as actividades de E-A, vas enfocando as fichas de lóxica matemática, as fichas de lectoescritura, e a partir dun tema común por exemplo o camiño de Santiago, e a min paréceme fundamental tamén aparte que os nenos vaian coñecendo parte do noso patrimonio, algo que a veces pasa que non se coñece. Eu cando estiven en Padrón traballando había nenos de 5º, 4º, que non sabían quen era Rosalía de Castro. 12. En que medida consideras que empregas o medio como recurso na túa aula? Eu estouno usando en practicamente todas as actividades, porque realmente en todas as actividades o uso, por exemplo en actividades de mesa estase usando como recurso, estase traballando actividades relacionadas co medio, se non é natural é cultural, se non é cultural é social, sabes? practicamente estalo utilizando en todo. Poderías dar algún exemplo máis concreto? Eh, sería o horto por exemplo co medio natural, por exemplo co medio..cultural por exemplo os temas que estamos facendo este ano que estamos facendo as fichas do camiño de Santiago, eh...dos peregrinos, do tema de, por exemplo, de que podían levar nas mochilas...despois por exemplo en cultural agora por exemplo imos mirar os Maios, vaise ver o das letras galegas agora para o mes, viuse o samaín, o Nadal...o magosto.. Entón, como o vamos a traballar? pois traballámolo coa práctica, por exemplo no magosto facíamos xogos e tamén con fichas, eu sempre lles fago fichas onde poidan sacar unha aprendizaxe tamén, non soamente do que ven e do que observan e do que exploran...e das plantas tamén, das plantas das sementes e das follas, hai unha ficha na que realmente temos unha semente que se lle pon o algodón e a partir de aí sae unha planta pois poñelo tamén plasmalo para que o poidan ver, non só a través da observación. 13. Percibes cambios en relación co uso do medio como recurso nas aulas dende que comezaches a túa labor docente? Si, si, si porque nos estamos máis acercando case, ehh... bueno, polo que estou vendo na miña experiencia, eu antes non era moi partidaria de.. dicía bueno, pois mira, eu prefiro traballar cun material que me veña dado, pois bueno, porque non tiña tanta experiencia, A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 62 12 (bueno tampouco teño tanta experiencia agora), entón acabas de empezar a traballar, non é que teñas demasiadas tablas para traballar....entón eu non era partidaria dos proxectos, pero a min os proxectos parécenme máis enriquecedores ca os métodos, xa que podes abarcar máis cousas, e eu creo que aprenden mellor ou máis ca cos métodos. Entón cando traballo cos proxectos procuro basearme en cousas presentes no noso entorno, para que sexa significativo. Aos nenos vailles atraer sempre máis do que teñen ideas previas. 14. Consideras que todos os contextos e ambientes son igualmente válidos para desenvolver experiencias de traballo co medio nas escolas? A ver, non todos os contextos son idóneos para traballar co ambiente, pero ti como profesor tés que adaptalos e ti a veces te atopas pois nun ambiente que non tes case recursos, pois non, non deixes para a improvisación, planificalo, buscas, buscas información… Entón eu penso que todos os ambientes son propicios, pero hai que adaptalos, para iso tes que buscar recursos. 14.1.Crees que é posible traballar co medio tamén nun entorno máis urbano? Si. Ademais temos que darllo a coñecer os nenos, que algúns non saben nin de onde saen as cousas, non soamente o natural aí xa me refiro máis ca nada ao natural non?, porque o social e o cultural no urbano, vale xa se sabe que se vai traballar imaxino, pero a veces o natural non. 14.2.Que pasaría se tivese que impartir docencia nun contexto con pouca riqueza ambiental e cultural? Non, eu creo que non hai nada con pouca riqueza ambiental e cultural, limites non temos, entón un profesor ten que ter tablas suficientes para dicir, non, non , isto estará escaso, é como unha habitación que está pelada, tes que buscar os elementos para decorala. 14.3.Que faría se os nenos/as non estivesen motivados para usar o medio como recurso? Realmente se non están motivados é porque falla algo, e realmente ese centro de interese non é tal tema de interese, porque igual lle estás propoñendo un tema que non ten que ver nada con eles nin coa súa realidade, entón, que lles vai interesar? Propónlle temas que teñen que ver co seu entorno, e verás como realmente lle creas unha motivación. Os nenos meus por exemplo alucinaban cando vían crecer a semente, como subía a planta para arriba, moitos nenos non sabían que pasaba iso. 15. Moitas veces os valores e ideais dos mestres e mestras son os que determinan en certa maneira as súas prácticas; consideras que hai uns valores xerais inherentes ao uso do medio como recurso? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 63 13 Home, si que hai eh, eu creo que si, porque todos os anos é igual, dependendo se te cambias para infantil, dependendo se te cambias para primaria, pero eu creo que si que teñen esquematizados os valores que van a traballar. 15.1.Crees que ademais os nenos/as, empregando o medio como recurso, poden adquirir tamén uns valores ou actitudes singulares? Totalmente, de concienciación da nosa cultura, de proximidade, de coñecemento da cultura, de todo, de respecto ao medio natural, respectar máis as plantas, os animais, o noso entorno, porque é no que imos vivir sempre, e conciencialos, facelos máis responsables, máis maduros... 16. Que pensas que aporta o traballo co medio no desenvolvemento dos nenos e nenas? (aspectos positivos e negativos) Forma parte do seu desenvolvemento integral, é dicir, o que diciamos antes, todos os contidos teñen que ser globalizados, todos xiran entorno a desenvolver un individuo integral...a min paréceme fundamental que leven unha boa base de todo o que os rodea, e non só de coñecementos, tamén de respecto, de responsabilidade co que os rodea, de coñecemento... 16.1.Crees que o traballo co medio achega algo ao desenvolvemento que non sería posible acadar sen usar este recurso? Claro, e que é fundamental para o desenvolvemento integral dos nenos. 16.2.E á aprendizaxe? Pois moitas, de valores, de contidos, se non nos achegamos ao medio vale, van aprender contidos, pero non van a ser tan significativos, sobre todo valores, son fundamentais, e a veces por esa ansia de coñecementos déixanse un pouco atrás. 16.3.Pensas que este tipo de aprendizaxes se diferenciarían de outras aprendizaxes adquiridas por métodos de coñecemento máis tradicionais? Si, si, é o que dixen antes, unha aprendizaxe máis significativa, moito máis valedeira, vai quedar máis arraigada. 16.4.Consideras que hai diferenzas destacables cando se traballa co medio na escola en relación coa forma de abordar os contidos? Si si, hai moitas diferenzas,non é o mesmo formular un tipo de ensinanza tradicional ca un tipo de ensinanza na que ti te bases no teu entorno e a partir de aí propoñer actividades e traballar ca manipulación, porque aí xa se traballa doutra maneira, non é unha clase maxistral. 16.4.1. E en relación coa metodoloxía?Claro, a metodoloxía é distinta, non ten nada que ver. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 70 20 temos que desprazarnos ao edificio de arriba á aula de informática. Entón os nenos que teñan esa facilidade para poder interactuar, buscar información... 38. Usando o medio como contido didáctico, que aspectos ou contidos son máis difíciles de traballar? Home, pois... a min parécenme todos máis ou menos por igual. Difíciles de traballar? Por exemplo a lectura, a lóxica matemática? Falando xa de contidos máis "académicos". Si, pois por exemplo....e que depende como o enfoques, quizais ao mellor....vamos a ver...non sei pois, podemos poñer o social por exemplo, a min paréceme todo igual eh. Para traballar por exemplo ao mellor a lectoescritura, ou a lóxica matemática, os valores respecto, tal... 38.1. E máis fáciles? Son fáciles de traballar, non son difíciles. Hai que pensalo, programalo e meditar que é o que queres facer. A min de todos modos os contidos que máis me gusta traballar son os da lectoescritura, acadando a lectura e a escritura podemos chegar a moitas fontes de información. 39. Que grao de utilidade consideras que poden ter as aprendizaxes e o desenvolvemento adquirido a través do uso do medio para a vida diaria do alumnado? Home a min paréceme fundamental, que grao de aprendizaxe? pois...a min paréceme fundamental todo o que poidan aprender os nenos con respecto ao medio, para que despois realmente sexan uns futuros cidadáns con valores, que teñan uns coñecementos da súa cultura e que teñan un coñecemento do seu medio natural. De conciencia, de respecto, de responsabilidade e de todo. 40. Concretamente, qué actividades realizas na aula sobre o medio?Xa falamos do horto, das saídas... non sei se queres destacar algunha máis que realices. Pois, este ano precisamente...basicamente con saídas, basicamente tamén..... (silencio) tendo visitas de xente, de xente importante na sociedade, un pouco para facer ver esa cultura, de escritores, a min gústame que veña unha escritora a lerlle aos nenos... Veuche algún algunha vez? En Padrón viñeran, e regaláranlle un libro a cada neno. En Padrón por exemplo viñan moitos contacontos entón iso aos nenos motivábaos moitísimo...é máis, eran nenos máis motivados ca estes nenos, porque estaban máis traballados nese aspecto. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 71 21 E aquí non? Non temos tanto xogo, non nos da tanto pé. Tamén a veces tamén depende, porque os profesores non temos tempo para buscar tantas cousas, entón estamos abertos ao que nos ofreza o departamento de normalización, o departamento de extraescolares, pero a veces non chegan ofertas, porque a eles chéganlles ofertas, entre o que buscan eles e o que lle chegan de ofertas. E a veces tampouco aparecen así moitas cousas, depende do ano, despois tamén depende pois por exemplo cando hai un motivo como as letras galegas, que se traballa moito o cultural, aí sácaselle moito partido e pódense facer moitas actividades. Bueno, pois a partir de aí somos capaces de entrar nese entorno cultural. E despois do entorno natural, o entorno natural para min é, pois por exemplo unha saída a... a unha granxa, que nós témola feito. Ou por exemplo cos hortos...que non moita xente o traballo, aquí da un pouco de pé porque bueno, eu atopei ese areeiro, pero en moitos coles non tes onde, e que o fas, nun tupper? Bueno si pero a eles gústalles máis isto. Mira con este ata están analizando os bichitos que hai no horto, ome pois son moitas cousas que vas aprendendo... a veces a pequenos recursos podes sacarlle moito partido, unha parede en branco podes pintala de moitas cores entón... hai que ter imaxinación e tamén tratar de ler, de buscar... E claro, en infantil temos que facelo na nosa casa, porque non temos nada de tempo libre e os nenos de infantil acapáranche moito tempo, máis que en primaria, ese é o problema de infantil, entonces infantil é moi bonito porque lle podes sacar moito partido cos proxectos e traballas todo, como é tan globalizado. 41. Engadirías algo máis das achegas do medio á educación? Non, agora non se me ocorre. A.5. Entrevista de S transcrita. Entrevista S. DATOS DA ENTREVISTADA:  Idade: 62 anos.  Sexo: Feminino.  Plan de estudos na obtención de título de mestre/a: Plan de Maxisterio do 67 + 3 anos pedagoxía + 2 psicoloxía.  Especialidade: Ciencias sociais.  Anos de experiencia na profesión: 43 anos.  Nº anos de docente en educación infantil: 20 anos.  Experiencia en outros niveis: primaria. DATOS DA ENTREVISTA:  Data: 13 de Maio do 2017.  Hora de comezo:09:30h.  Hora de remate: 12:20h. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 72  Lugar de residencia: rural.  Tipo de escola: unitaria.  Anos de permanencia na escola actual: 20 anos.  Anos experiencia escola rural? 20 anos.  Anos experiencia escola rural? 20 anos.  Anos experiencia escola urbana? 23 anos. 1 Bloque 1: Bases de coñecemento profesional. Formación docente. En primeiro lugar, gustaríame que me comentaras aspectos referidos á túa formación como docente. 1. En que medida a educación universitaria recibida foi de utilidade para o seu desempeño profesional como mestra de Educación Infantil? Eu non recibín educación universitaria para maxisterio, pero era outra época. Na época na que eu estudei aínda non morrera Franco, entón ser mestre era para o noso grupo no que me movía ter unha arma para poder cambiar o mundo, e entón nos consideramos non vocacionais (porque a min iso de vocacional sóame moi feo) pero era unha profesión importante, e iso nos levaba a que mentres estábamos estudando nos estábamos formando. Entón se alguén conseguía algo, o fotocopiaba e todos o estudabamos, todo canto aparecía pois facíamos reunións para leelo mentres discutíamos. Foi un proceso moi distinto ao que se está dando agora, e unha vez terminamos, pois durante moito tempo era o mesmo. Chegabas a unha escola e buscabas as persoas afíns, e contactabas con outras persoas e nos xuntabamos e investigabamos, contactabamos con outros…aprendíamos moitísimo de todo e tamén da xente que xa estaba traballando, que a min agora é unha das cousas que me sorprende. Íamos onda elas e nos explicaban o que ía ben, o que ía mal, e ti de iso collías aquí, o que che gustaba e o que non…aprendíamos moitísimo. Agora o que vexo é que é un paso que non se da, agora non aproveitamos as experiencias dos outros para formarte. A min os meus 10 primeiros anos foron unha época de formación brutal, e logo continuei aprendendo. Polo medio licencieime en sociais, para aprender matriculeime en pedagoxía en Coruña (logo había que pasar a Santiago e xa me era imposible), fixen dous anos de psicoloxía pensando que ía aprender, e vin que non me servía para utilizar no ensino. Pero bueno, a xente da miña quinta ou idade éramos persoas que estábamos moi interesadas na formación. 1.1. Facíase na carreira algunha alusión ao medio? Non en especial, non en especial. A realidade é que eu estaba máis centrada no campo da muller, entón iso no campo da participación familiar, na compensación de desigualdades, ese era o meu obxectivo. E logo, como criterio xeral entendía que era algo como de A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 73 2 perogrullo, porque ías estudar a flor nun libro se estabas rodeado de flores, nunca se nos formulou que fose algo diferente, entón, o medio sempre formou parte, pero non como un obxectivo especial de integración, senón que se traballaba porque era así.. o mar? Pois collíamos aos nenos e íamos ata o mar… 1.2. Facíase na carreira algunha alusión ao rural? Nada, nada en absoluto. 1.3. Que consideras que sería preciso cambiar para mellorar a formación do profesorado en relación ao uso didáctico do medio? A min en xeral, sorpréndeme que me parece que tantos anos de diferenza ditadurademocracia e sen embargo o modelo de estudos é similar. Ousexa, o formulamento é o mesmo, salvo excepcións, pero excepcións hóuboas sempre. Entón, vexo que hai mestres/as que ensinan de forma distinta e cousas distintas, pero son excepcións, en xeral é o mesmo modelo de conferenciante. Incluso cando se adoptan formas novas o fondo segue sendo exactamente o mesmo, e cando viñan alumnas de prácticas dicíanme “profe, e que disto non se fala” e dicíalle, non te preocupes, o mundo está cheo de escolas e de mestres e xa aprenderás. Ademais agora ceder o coñecemento é moito máis doado, non coma antes, hoxe en día accedes a internet, abres un blog e tes a experiencia de montón de mestres e mestras que están buscando a vida, que están aprendendo, experimentando e cada vez máis comparten o seu traballo cos demais. 1.3.1. E a formación para exercer no medio rural? Eu creo que non ten que ser unha formación especifica, que ten que formar parte da educación global, porque simplemente é unha mirada diferente sobre o alumnado, sobre a túa profesión e o que queres facer, non é nada máis, se tes a mirada váleche igual no medio rural, que no urbano, que no periurbano…no que queiras, só que o vas aplicando segundo a situación. 1.4. Ao longo da carreira traballáchedes cuestións relacionadas co medio como recurso didáctico? Ensináronvos como integralo nas aulas? Iso é xusto o que non se ensina. 1.5. Que che aportou a formación inicial como mestra para traballar co medio na escola? Nada. 1.5.1. E no rural? (Risas). Menos aínda, e sobre todo hai un desprestixio profesional respecto ao rural e diso incluso participaba eu, dalgunha forma. Mira que eu son unha persoa do rural pero antes de vir para aquí (isto si que é rural) pois parecíame que era unha cousa pois…nada de recursos, a xente desesperada que non pode estar na cidade está aquí de paso… Pois si atopas que os grupos escolares teñen moita dificultade, pero que se vai a facer, se a xente dura tres anos e marcha e están renovando continuamente, entón é moi difícil, entón a A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 74 3 xente quere marcharse. Pero logo é un…recursos hai, recursos educativos e recursos materiais a punta pala, pode haber moitos máis que en calquera zona urbana, entón aí hai un prexuízo do que eu participaba ao principio. Logo tamén sobre as familias, das por suposto que as familias do medio rural pois, bueno, desestruturadas non, pero con pouco interese, máis ignorantes e tal, entón se és capaz de velo, velo diferente. No rural a colaboración das familias nos proxectos é bastante máis difícil entón, o que pasa é que tes que cambiar a mirada, entón en vez de que os pais participen traendo, que os pais participen investigando coñecemento e xa está, é moito máis rico. 2. Moitos autores falan da importancia da formación continua para a mellora da docencia e a educación. En que medida compartes esta idea? Paréceme vital, importantísimo. Paréceme que como un médico que se non se continúa formando adecuadamente, pois nestas alturas estará operando con cuchillo…e un mestre é exactamente igual, se ti non te estás formando continuamente, comendo e bebendo das experiencias de outros e do que está pasando do mundo, sobre todo do que está pasando do mundo estás, pois como está gran porcentaxe dos compañeiros, dando clase e dicindo “yo no tengo porque aprender a hacer o mandar un correo”, entón…a formación continua é imprescindible, aínda que sexa de maior ou menor calidade, sempre che permitirá contactar con outras persoas e compañeiros interesados no mesmo e promocionar a partir de aí. 2.1. Realizaches actividades de formación continua durante a túa carreira profesional? Sempre, e sobre todo na última época aquí que o traballo era sobre a biblioteca…a tope, necesitei moita formación ademais. 2.1.1. Se a resposta é afirmativa, que che aportaron en relación co uso do medio como recurso? (Silencio). Non tanto do medio como recurso, senón do papel da biblioteca dentro da escola. 3. En canto á formación docente, para o traballo co medio, consideras que é necesario recibir unha formación específica? Non. 4. Ao comezo da túa etapa de traballo como docente xa traballabas co medio como recurso? Non. Nos primeiros anos que eu traballei había cousas que eran moito máis fáciles, e cousas que eran moito máis difíciles. Por exemplo, era moito máis fácil saír da escola cos A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 75 4 rapaces, non tiñas máis que dicir “mañan vou a dar unha volta”. Entón, iso de utilizar o contorno escolar como parte do currículo iso o fixemos sempre, dende o primeiro día, pero logo que viñesen os pais, que os pais participaran na vida escolar iso era francamente difícil, e se non entra a familia e veciñanza na escola…o medio…é “medio” medio. 4.1. En caso negativo, que provocou o cambio? A min creo que o cambio brutal foi chegar a unha unitaria, entón é cuestión de supervivencia. Eu cando comecei a traballar dunha forma diferente non foi porque o tivera planeado, elaborado nin nada diso, foi que eu tiña que sobrevivir, así de sinxelo. Estaba soa, sabía bastante pouco, porque houbo unha compañeira moi boa que eu admiraba moito como traballaba en infantil que durante dous anos quedou comigo todos os martes pola tarde (sección queixas e sección formación), e iso foime imprescindible e bueno, logo que eu busquei formación por todas as esquinas. Pero logo no día a día eu necesitaba a alguén, non compañeiras pero compañía, con quen compartir o traballo. Logo estaba nun medio que eu non coñecía, en absoluto, pero estaba rodeada de xente que o coñecía mazo, entón tiven que usalas para aprender. Ademais esta parroquia é unha parroquia moi especial, moi afeita á vida comunitaria, entón, hai comunidade de montes, de regantes….entón, as reunións da parroquia para discutir e tal son bastante propias. Cando vin para aquí empeñáronse en que me tiña que quedar porque non tiñan a “nosa” mestra, e tiñan que ter “a nosa mestra”. Entón cando lles dixen ao principio que eu moi contenta, pero un aniño e fóra, se portaron…bueno. O primeiro día da asemblea eu díxenlles algo así como eu só pensar na hora do recreo e non ter con quen compartir nada, nin sequera con quen tomar un café xa me botaba a tremer e bueno, pois, aos tres días chegan tres mulleres cun termo e din “bueno maestra, nós non somos maestras, pero café si temos, así que vamos a compartir con usté o café”. Así pois, coidáronme moito, e sobre todo compartiron todo…pasaba unha muller por aquí, tocaba a porta, “pódese? Mire maestra acábame de nacer un cabrito, quere que vaian a velo?” e así pasou un montón de xente o primeiro ano dicindo “estamos desfollatando o millo se quere..poden vir alí facelo… ousexa, foi realmente a xente quen me dixo mira, podes traballar cos nosos saberes e ti traballa tamén cos teus . Realmente foi algo que eu fixen porque tiña que sobrevivir e porque o entorno chamaba a porta da escola e eu o deixei entrar. Bloque 2: Ideas xerais sobre a Educación Infantil. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 76 5 Realizaremos a continuación algunhas preguntas respecto á Educación Infantil e comprender así algunhas das súas concepcións ao respecto. 5. Como crees que aprenden mellor os nenos e nenas? Eu creo que aprenden mellor con, entre, para, por…ousexa sempre aprenderán mellor con outros, entre eles, e formando parte a mestra dese grupo. Por exemplo, eu non tiña experiencia en infantil, e menos en aulas multigraduadas e descubrín que é un sistema de aprendizaxe marabilloso, porque os nenos e as nenas se organizan entre eles. Eu tiña unha compañeira de EI que me dicía “ti non te preocupes, imaxínate que es unha cociñeira. Ti teslle que dar aos teus nenos a mellor comida que teñas, ousexa, o mellor que saibas facer, e logo poslla, e deixas que eles tamén a fagan contigo. Cando se termine cómese, e cada un vai comer o que lle guste, o que vaia mellor ao estómago. Se ti non os obrigas a comer eles comerán” e máis ou menos ese era o criterio, que eles compartan a comida e que coman o que máis lle guste. 6. Cales crees que son as actividades máis importantes a realizar en Educación Infantil? Por que? A que actividades te refires, as de tipo académico…? A min paréceme que é unha época de aprendizaxe brutal, onde os nenos e as nenas están enloquecidos por aprender, e aprenden todo, son verdadeiras pirañas, comen de todas partes. Entón, o que hai que ofrecerlles é un medio rico en aprendizaxes, con todas as posibilidades. Por iso eu entendín moi rápido o papel da biblioteca, e era importante tamén dotarlle os recursos para que eles accedesen ao coñecemento (por exemplo nos tíñamos aí unha pizzara dixital). Se están nun medio de aprendizaxe onde a motivación é fácil, onde hai recursos e onde eles poidan aprender…é unha fervedoira. Entón paréceme que é unha época que non se pode perder, e unha época coma todas, que non se pode ter aos nenos en infantil correndo, saltando… e chegar a primeiro, sentalos nunha mesa e non deixalos mover. Eu tiña un alumno que me dicía “profe, a mestra está tola, porque non me deixa mover nin falar, e se non falo, como vou aprender? Vai a falar con ela” porque había unha frase que dicíamos moito aquí cando tiñan dúbidas ou dificultades e era “pois fálao”. Evidentemente é o mesmo sistema que cando eu, que teño 62 anos, cheguei á escola. 7. Hoxe en día hai algunhas metodoloxías en auxe nas aulas: 7.1. Que opinas do traballo cooperativo ou colaborativo? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 77 6 Encántame! Bueno, non é que me encante, e que…pódese traballar doutra forma?. Esa é a cuestión, eu creo que non se pode traballar doutra forma, a non ser que ti teñas…, non sei, unha ideoloxía determinada ou simplemente que sexas un irresponsable e non penses, non reflexiones sobre o que estás facendo. 7.2. Como definirías o termo "aprendizaxe significativa"? Coas miñas palabras é que o neno non só entenda o que está aprendendo senón que tamén participe do que está aprendendo e o integre no que el xa sabía, e con iso lle da unha forma nova. 7.3. Como definirías a "aprendizaxe por descubrimento"? Eu sempre traballei por proxectos de traballo, sempre porque non podía traballar doutra forma se traballas aquí ou se queres traballar co medio ou así. A min paréceme que vai dentro do anterior, vai a que é moi difícil, cando ti estás traballando realmente ti estás traballando todo ao mesmo tempo. Entón, colocas en situación aos nenos e nenas de descubrir algo e entón o aprenden significativamente. A min a veces dicíanme “e que ti es construtivista” tamén…ti és o que podes, vas collendo non só o mellor, o que en cada momento e en cada situación che parece que é mellor, que funciona mellor. 7.4. Como definirías o “enfoque de proxectos”? A min paréceme que é excepcional. Agora ben se realmente non utilizas a forma e utilizas o fondo, ousexa, o que significa aprender por proxectos. Eu o que si vin durante este tempo é que por proxectos traballamos dende hai moitos anos aínda que non lle chamabamos así, non é unha novidade. Curiosamente trabállase máis en infantil que en primaria, e para min é unha tontería, porque traballar mellor trabállase con maiores por proxectos. Traballar por proxectos cos maiores é unha gozada, cos pequenos lévache algo máis porque tes que preparalos, dotalos de recursos para traballar así e é un traballo impresionante para o docente (buscando e filtrando información, vídeos, montar un symbaloo…) é un choio impresionante para que eles poidan investigar. En primaria xa non é tanto, e sen embargo a xente empéñase en traballar só por proxectos en infantil. Unha das patas do traballo debería ser estar sempre investigando e aprendendo, e sobre todo hoxe en día. 7.5. Que opinas do método de traballo con “fichas”? Eu creo que ten que completar con outras actividades. As fichas son boas, non hai nada que sexa malo de por si, realmente o malo é a utilización. Se ti colles e repartes fichas…tes un problemón, agora ben, se estiveches traballando..eu que sei, as árbores que temos fóra, e logo fas unha ficha e lla pasas..pois está estupendo. As fichas cumpren unha función. Podes traballar fichas de moi distinto tipo e podes traballar un montón de cousas a través de fichas, pero non illadas, non soltas, non soas… A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 78 7 8. Que funcións consideras que posúen no proceso de ensino-aprendizaxe: 0.1. Os mestres/as? A min paréceme o mestre importantísimo. Non porque teña o coñecemento eh, porque moitas veces o ten moi deteriorado, senón porque o mestre primeiro aparte de ser unha figura de autoridade, entre comiñas, unha referencia para o grupo de alumnos é moi importante este papel. É unha referencia do grupo de alumnos, unha referencia de autoridade, que une ao grupo. Logo como mestre eu o vexo máis como coordinador, mediador e dotador de recursos, máis que como conferenciante. Esa é a característica que habería que diminuír. Ten que contestar, ten que saber explicar….pero non tanto ao gran grupo coma ao neno concreto. Tamén ao gran grupo eh..pero que a función de conferenciante xusto é a que non se necesita porque hai uns libros magníficos. 0.2. Os nenos/as? Eu creo que o papel, se alguén ten un papel fundamental son os nenos, se lles deixamos ter un papel protagonista na súa aprendizaxe. Eles ademais o normal é que te vaian orientando, se o mestre está atento ao alumnado rapidamente recolle todas as sinais ou palabras, onde están as dificultades, onde están os intereses… 0.3. As familias? A min paréceme que, por iso me encantou a unitaria despois do desgusto inicial, porque é idóneo, aquí as familias poden entrar xa, hai unha porta que está aberta. Eu tiña unha nai que me dicía logo de que cambiaran ao fillo, “profe hai tantas portas que ti tes que pasar para chegar ao profesor…que xa non das chegado..” e é verdade, aquí non hai portas. Realmente esta era unha situación perfecta para poñer en práctica iso. Entón, aquí a familia, o que querías utilizar do papel das familias o podías poñer en práctica. Por exemplo, dende a escola parece que todos os nenos son iguais, sobre todo neste medio, e non… non ten nada que ver un neno con outro… e as súas familias non teñen nada que ver, e se ti non coñeces as familias non podes coñecer ao neno, porque non coñeces o seu contexto máis íntimo, máis inmediato. Que intervención escolar podes facer cun alumno se non tes nin idea do seu contexto? As familias teñen que formar parte da vida dos nenos no período escolar, porque senón ademais levar esa separación entre a escola e a familia e utilizar ás familias como criados (eu como nai sentinme sempre usada, non había debate, non se consultaba, só ordes do que tiñas que facer). A participación dos pais, non debe ser a utilización dos pais como axudantes para compensar que non tes axudantes na escola. Participación real é que os pais participen falando, propoñendo, negociando cos nenos e as nais, debatendo os problemas, reuníndose…esa é participación dos pais. Logo,a diario porque non entran os pais á escola A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 79 8 e saben a programación que se está facendo, que se está levando a cabo cada día? Que problema hai? A min paréceme que ese medo que temos leva logo a eses grupos de pais dicindo tonterías, porque claro é unha separación total e un pánico dos profesores aos pais, e dos pais aos profesores, o que nos leva a moitos problemas. Eu xa digo, participación dos pais si, pero participación real, e se non pode ser a todos os niveis busca un segmento onde si poidan participar de verdade, pero tomando decisións, non como axudantes. 0.4. A comunidade? Tamén ten un papel, porque os pais están organizados, forman parte da sociedade na que están e participan. É máis, é imprescindible. Nós aquí chéganlle á comunidade de montes 100 árbores pequeniños e que fai? Ven aquí e di “mestra, plantamos árbores?”, vale. Entón, quedamos un día, todos, e vamos a plantar árbores, pero todos saben que os protagonistas son os nenos, entón axudámoslles e vamos 50 persoas, e bueno terminamos e facemos unha festa. Tamén a mirada da comunidade está depositada sobre os seus nenos, pero por que? Porque se lle deu a oportunidade de participar, isto vai e ven. 9. Que habilidades consideras máis relevantes a acadar na sociedade de hoxe en día na etapa de Educación Infantil? Por que? Eu creo que tes que traballar co alumnado de infantil como calquera outro alumnado, sabendo que se van integrar nun mundo complicado e que hai un montón de habilidades, emocións, con disposicións que están algo así como desaparecendo e que son fundamentais para que sigamos avanzando no mundo, entón traballar sobre todo sobre a solidariedade, convivencia, espírito de grupo, as emocións, ser capaz de comunicarse e expresarse… iso en calquera idade… traballar cos outros, o cal é moi difícil, xa que a escola está insertada nunha sociedade moi individualista (por exemplo bastaba que a principio de curso algún neno tapase o que escribía para que ao momento xa o imitasen todos, e iso é algo que tes que desmontar..). Hai que ensinarlle boas costumes e a relacionarse cos demais, a pedirse perdón ou por exemplo, o outro día veu unha nai e díxome, “fixo unha cousa o neno e eu pensei…esto facíao coa Sabela. Tivemos bronca na casa e eu griteille e griteille e despois escribiume unha carta dicindo “se gritas moito non te creas que tes a razón, porque a veces os gritos non dan a razón, se queres sentámonos e falamos do que pasou porque non me deixaches falar e…” e expresaba como se sentía e iso eran cousas que facíamos aquí, e aínda que pareza que a curto prazo desaparecen si que forman parte do corpus. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 86 15 adiante coas cousas fundamentais do libro, …tes que chegar a un acordo, e para o profesorado tamén significa un problema. Traballar sen libros é bastante máis complexo e da máis traballo de tempo, de programación, de preparación…que traballar con libros. Eu son unha tola da programación…e algunhas compañeiras din que non serve para nada, pero e que sen programación non podes traballar. Pero a programación non é a que se copia da editorial. Bloque 4: O medio e a sociedade. A continuación analizaremos a relación entre o medio e a sociedade. 17. Que relación debería manter a aula/escola coa sociedade (familias e habitantes da comunidade) na que se ve inmersa? Para simplificar a pregunta…ca administración, cos concellos, coas asociacións, cas familias… Bueno a aula mantena se é unha escola unitaria, mantén o grupo escolar no seu conxunto, entón aí tes menos que dicir. Entón…que relación considero que ten? E que é moi diferente, dende a unitaria só hai unha unidade, entón esa unidade relaciónase directamente con todas as institucións e máis está obrigada, porque por exemplo non temos luz, e rapidamente tes que mandar a unha nai que vaia ao concello a que nos poñan luz. Se estás nun grupo escolar o conserxe ou arranxa a luz ou a dirección chama ao concello. Entón o tipo de relación é moi diferente, pero os que dependemos de un montón de administracións, entón temos que relacionarnos con ela con relación de ida e volta. Un dos problemas que existen son, primeiro, que hai a lonxanía das institucións e lonxanía práctica, por exemplo coas inspeccións…cando pides axuda cando tes un conflito entre que iso ven e volve….engordou xa a perdiz,o asunto. As institucións tardan demasiado ou son demasiado burocráticas para dar resposta ás necesidades educativas. 17.1. En moitas ocasíóns o apoio das institucións e da comunidade é fundamental para a posta en marcha dun proxecto. No teu caso particular, como valoras a relación con estes organismos? Si, eu creo que antes de que pechara, o concello na medida de que non lle implicaba un custe económico que non tiña previsto ou así, nas zonas pequenas do rural dan resposta, máis ou menos inmediata e sobre todo máis urxente. Coas institucións das parroquias onde están os centros é moito máis inmediata porque os pais forman parte das institucións e son máis conscientes da necesidades que hai. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 87 16 Logo a Xunta é outro cantar. A Xunta móvese por políticas globais e outros intereses, entón non ten en conta as necesidades concretas. Por exemplo cando pecharon a unitaria tiñan un obxectivo, e era pechar unitarias, por unha cuestión económica, porque manter aquí un grupo de 10 ou 12 nenos cando poden metelos noutro grupo escolar e aforrar mestre e 1200 euros ao ano de presuposto, que tampouco é tanto eh, pero bueno. Iso por unha parte, por outra contaban con que eu me xubilaba ese ano e aforraban un mestre e o que era a peculiaridade deste centro e o traballo que se viña facendo daba igual, exactamente igual, e nin sequera que ese ano nós tiñamos só 5 nenos de matrícula, pero o seguinte había 12, e claro, unha unitaria depende dos nacementos dun ano… pero íase manter o centro. Constando que había unha biblioteca funcionando, que funcionaba como biblioteca pública para toda a parroquia e incluso para nenos de outras parroquias, que había un uso público dos recursos escolares, había unha inversión económica feita nesa biblioteca que se tiraba…pero constándolle todo iso, que se ía ir todo a caixas, xunto coa pizarra dixital, ordenadores, fotocopiadora, escáner…ía ir todo para almacéns… entón a Xunta funciona a outros niveis, non valora as peculiaridades, senón que fai unha análise global dos intereses. Aquí os pais estaban dispostos a pecharse..pero nada. Sen embargo, hai outra cousa importante, hai un montón de xente que se está dando conta que o sistema de unitarias é un sistema idóneo e perfectamente axeitado para o noso contexto demográfico, e especialmente axeitado para os nenos pequenos, para infantil. Iso significa unha metodoloxía determinada, non podes traballar nunha unitaria como se traballases nun grupo escolar…e así. Bloque 5: Formulacións educativas en relación ao medio. Neste bloque profundizaremos en cuestións arredor da explotación do medio como recurso educativo. 18. Por que introducir o medio como recurso relevante no traballo na Educación Infantil? Cales consideras que son os aspectos, axudas ou recursos fundamentais a cubrir para logralo (familias, materiais, alumnado, entorno....)? Eu creo que necesitamos recursos de aprendizaxe, e o medio non usalo é absurdo. É absurdo en infantil e nas outras etapas. Ti colles o currículo de infantil e está o medio en todas partes, entón, se non o utilizas…como podes facelo? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 88 17 19. Hai autores que defenden que a relación do estudantado co medio e o seu aproveitamento podería fomentar e desenvolver no alumnado a motivación e satisfacción intrínseca necesaria para a adquisición de aprendizaxes significativas. Que pensas ti ao respecto? Ti cambia algo debuxado en unha ficha, porque os de infantil só teñen fichas, por algo que el pode buscar, tocar, escoller, destrozar, volver a construír, facelo que sexa outra cousa…entón…xa non che teño que contestar non? Que sei eu, por exemplo traballando cunha pedra os minerais, os animais…como lle vas poñer unha foto dun cabrito para ensinarlle que é un mamífero? Se tes mamíferos por todas as esquinas….realmente non o teñen que estudar, xa o saben, o que teñen que facer é redescubrir o que saben e nada máis, e poñerlle nome as cousas. 20. Que teorías ou enfoques metodolóxicos consideras que subxacen ao uso do medio nas prácticas educativas? Pois todos os enfoques máis construtivistas, e máis participativos, significativos…etc. E logo todo iso eu lle poñería, que tamén é co medio. O outro día falando co meu fillo aprendín unha cousa, aprendizaxe conectivista, e dixen eu, “ahhh, mira ti”. Vamos a ver, vivimos nun momento determinado que temos internet, e conectamos con outros, non é só que conectamos con outros medios, senón que conectamos con persoas e con saberes e que ademais temos a oportunidade de adecuar o que nos interesa a nós e seguir aprendendo sós pola vía que nos interesa. Entón, cando estás traballando co medio tamén traballas con ese medio, que é o medio de la nube e en infantil igual, como non poñas ao alumnado en contacto tamén con ese medio e des recursos de aprendizaxe para aprender con ese medio estás na idade media. Entón, eu en infantil traballei especialmente as novas tecnoloxías, que significa entre outras cousas tamén que un alumno de infantil, primaria ou instituto modelen os seus propios procesos de adquisición de coñecementos. 21. En que medida os seguintes factores favorecen ou dificultan o uso do medio como recurso? 21.1. O Currículo educativo oficial? Eu creo que en principio, o deforme currículo que temos actualmente, é un currículo que xusto xusto fixo xente que na súa vida tivo contacto co mundo escolar, co mundo educativo, e que estou segura que ademais non pasaron por unha escola nunca, nin cando eran nenos, e se pasaron pois tiveron un trauma e o esqueceron, ousexa imposible. O currículo dificulta por como está organizado e como está deseñado, pero en principio o currículo non ten porque dificultar nin porque axudar, o currículo é o currículo e entón ti, incluso as cousas A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 89 18 que en principio aparentemente poden estar alonxadas do medio, por exemplo as matemáticas, as podes insertar no currículo perfectamente, e non só agora, toda a vida, eu tiña unha compañeira que cando era pequena ía pasear coa nai e medían kilómetros cunha corda de 100 metros) . 21.2. O entorno rural? Dígoche o mesmo, non ten porque favorecelo. De feito no rural se está dando clase como se estiveses dentro dunha escola sen saír nunca, e os pais fora do recinto escolar…ousexa exactamente igual que… o problema non é onde está ubicada a escola, se é no entorno urbano ou rural, senón a mirada que tes ti sobre a mesma. 21.3. Os materiais e recursos dispoñibles (nas escolas , na contorna...)? Eu creo que hoxe en día hai un montón de recursos en todas partes, o problema é utilizalos. Un exemplo, pizarras dixitais hai en todos os centros, na maioría deles non se usan de forma axeitada, ou non se usan. Tamén e certo que ti non podes dar recursos e que os mestres non saiban que facer con eles. Antes de comezar a mandar tes que facer unha batería de cursos que expliquen. Entón, recursos hoxe en día os centros de ensino, aínda que dende os últimos cinco seis anos houbo unha paralización…recursos hainos,e ademais se non os hai podes demandalos e facer proxectos que impliquen que demanden eses recursos, o problema é usalos. Entón, recursos, igual nun centro urbano que…dependerá tamén da cantidade de alumnado que teñas e da organización escolar, pero recursos iguais. A veces pénsase que nunha zona rural hai menos recursos, hai recursos de outro tipo, pero hai recursos, algúns máis alonxados e outros máis cercanos. A veces parece máis propicia a zona urbana, porque unha zona urbana tanto podes atopar recursos físicos como todo o que é propio da zona urbana. Eu creo como riqueza, digo “joo unha zona urbana..buf”. Algo que por exemplo cando o fixen cos nenos alucinaron, ver o movemento da xente, un día sentámonos na rúa da antiga cárcere e o único que tiñan que facer era ver pasar á xente (se falaban entre eles, se non falaban) e alucinaron e dicían “están todos enfadados”, porque claro, aquí cando pasa a xente se saúda, entón, iso é un recurso. Hai un montón de recursos que so tes nas cidades, e aquí tes outros, nunha zona urbana non podes ir esfollatar, nós aquí facemos o proxecto do millo enteiro: plantámolo, recollémolo, esfolletámolo e terminamos indo a moer ao muíño que alí temos a un home que nos pon a funcionar o muíño e terminamos facendo o pan de millo, pero se eu estivera nunha zona urbana eu facía unha saída a unha granxa escola para mirar o do millo e xa estaba, tampouco… tampouco hai que mitificar.. na zona urbana tamén tes un montón de problemas, para moverte dun lado a outro… Nós por exemplo fixemos un proxecto, foi este A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 90 19 dos cantores e ao final fixemos cantigas e tiñamos que saír a cantalas… pois un problema, porque aquí hai unha dispersión de poboación inmensa, entón fomos un día á feira, que foi un problemón, ou nos fomos ao mesón de alí e había catro, e despois outro día na carnicería había tres, e eu dicíame “se isto fose alí en Vigo… ou en Ponteareas…” poste nunha esquina e bueno, os rapaces estarían que alucinan porque reúnese xente, dánlles pesetas..que a couso era gañarse a vida cantando..pois mira tú, aparte que aos nenos gústalles ver que as cousas teñen un resultado, sentirse gratificados… A cidade como dotadora de recursos pois ten de todo tipo, e que cidade non ten parques grandes, animais..e todo iso..entón non mitifiquemos o rural. 21.4. O enfoque metodolóxico 'tradicional'? Ome se chamamos tradicional aos nenos sentados cada un ao seu sen falar, sen moverse, sen preguntar entre eles, o mestre conferenciante e os nenos traballando sos e illados, que algúns lle chaman aprendizaxe individualizada, co libro de fichas e as fichas….e que iso non favorece nada, nada, nin favorece por moito que o pensen o mestre. O mestre é un pobre infeliz que está traballando aí en contra de todo e os nenos non dan aprendido e os machaca e sofren para ver se aprenden, e logo terminan dicindo, “e que teño unha clase de burros”. 21.5. O enfoque metodolóxico 'innovador'? Eu creo que o enfoque innovador, depende ao que lle chames innovación claro. En principio favorece porque está situado ao revés xa, e entón en principio favorece. Eu o problema que vexo é que demasiadas veces do enfoque innovador se colle soamente a forma, non se colle o fondo e ves compañeiros que din traballan co ordenador, e dis pois mira que diferenza que traballes con fichas…só poñemos o asunto no ordenador, pero é o mesmo..exactamente igual que traballabas antes. 22. En que medida consideras que hai diferenzas no rol do mestre cando se usa o entorno como recurso que cando non se utiliza? Cambia totalmente, pero cambia totalmente en moitas máis cousas. Cambia porque resulta que tes uns recursos de aprendizaxe distintos, que os nenos se comportan de forma distinta, que lles tes que dar un protagonismo diferente, que lles tes que dar poderes ao alumno, que a autoridade en determinadas cuestións é compartida (eu creo que o mestre sempre é a autoridade, pero autorizado, aínda que sexa por nenos de 3 anos). Entón o que é o ambiente de relación na escola cambia, cambia o que se fai, cambia como se fai, cambian os espazos…entón, é un cambio que ao final se lle da a volta a todo, e tamén cambia a relación del cos compañeiros.. Entón o cambio pouco a pouco é brutal, e logo cambia o teu formulamento profesional no sentido de que fas ti cando vas á escola todos os días. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 91 20 23. Cales deberían ser baixo o teu criterio os obxectivos do traballo co medio nas aulas? O primeiro obxectivo é que o neno aprenda mellor, máis rápido, dunha forma máis natural, máis adecuada á idade que ten e aproveitando todos os recursos. 24. Que efectos crees que produce o traballo co medio como recurso no alumnado? E nas familias por extensión. En principio a primeira consecuencia é que o alumnado empeza a ver a escola con, dentro, non como un lugar illado, senón que a escola forma parte do medio, e que aprenden en todas partes. Entón que a hora de aprender coñecementos non son esas tres horas que está na escola, senón que todo o día están aprendendo cousas, que se difuminan as paredes e cambia tamén o seu sistema de valores e relacións e polo menos cos pequenos hai outra cousa que cambiou, e cambiou tamén nas familias, entón, valorar os propios saberes. No rural as familias pensan que non saben nada, e de repente traballando poñen en valor un montón de saberes que si tiñan pero aos que non se lle daba o aprecio nin sabía que os tiñan, e non só os poñen en valor eles mesmos, senón tamén os fillos dos pais. Por iso nós cando facíamos os proxectos de traballo sempre había un boletín dirixido aos pais. Estabamos traballando a Velázquez, entón o primeiro que tiñamos era un cursiño básico para pais sobre Velázquez, e recursos sobre os mesmos, para que o neno chegara a casa e compartira todo o que sabía coa nai, entón chegaba e vías que dicía ”miña nai sabe…bua…sabe tanto coma ti profe. Entón, o lugar onde van a saber non é o libro e a profe, senón que tamén os pais. 24.1. Na comunidade tamén ten algún efecto? Si, porque é un dinamizador. O que pasa é que inmediatamente dinamiza a comunidade onde está inscrita. Non só o usan como lugar de investigación, senón que o descobren, o visibilizan..o que existía ao seu lado e pasaban sen ver de repente é visible a todos os niveis, e ao velo e visibilizalo se lle da importancia, ao bo e ao malo, e iso se transmite inmediatamente. 25. Que papel crees que xogan os libros de texto na aprendizaxe por investigación do medio? Eu creo que é un recurso máis, ousexa, non son necesarios se hai 15 nenos e nenas ter 15 libros de texto…con ter un ou dous…é un recurso máis, un lugar máis onde buscar unha información, pero nada máis. Ou incluso pode ser un lugar onde hai unha información global, sistematizada e en relación con outra, entón eu non estou en contra dos libros de A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 92 21 texto, pero o que pasa é que non son só os libros de texto, son un recurso máis e hai outros mellores e peores. De feito, sería bo ter varios textos de editoriais distintas, que teñen enfoques distintos, dan informacións distintas, incluso iso pode ser obxecto de debate e tal. Entón o libro de texto está ben pero como un recurso máis. Bloque 6: Prácticas de ensinanza no medio. As seguintes preguntas versarán sobre a introdución do medio nos currículos así como as prácticas educativas que derivan do mesmo. - Planificación curricular. O papel do medio no currículo e nas programacións. 26. Consideras que as lexislacións educativas oficiais favorecen o traballo co medio? Eu creo que en principio nin a favorece nin a alonxa. Se ti entras nos fundamentos, incluso da lei actual, pois ves cousas que están ben, moi positivas, moi teóricas non? Moi así, pero que en principio non podes estar en desacordo. O problema o podes encontrar á hora de materializar un currículo monstruoso, pero tampouco a lexislación en principio che impón que todo iso o debe saber. O problema é como se materializa nos libros de texto, como se instrumentaliza todo, porque ao final o dos libros de texto é un problema de negocio, non é outra cousa, a forma de facer negocio na educación pública é a través de libros de texto, e iso supera o que é outras dinámicas, entón transforma unha lei educativa calquera nun libro de texto que tes que terminar en un curso, dificultando a práctica, pero por unha mala praxe. 27. Consideras que é posible integralo no día a día das aulas dende o punto de vista das planificacións curriculares? Claro que é posible, da máis traballo tal como está organizado todo, pero senón tampouco tiña por que ser… Porque tampouco é que estes todo o día paseando polo campo ou pola cidade, non ten nada que ver con iso, senón ter unha ventá para outros recursos, e xa che digo, entre ese medio, internet están os recursos… 28. Consideras que o traballo co medio favorece e posibilita unha aprendizaxe globalizada tal e como defende o currículo de infantil? Perfectamente, moito mellor. Ademais tal como están eu creo que están pensados na integración do medio. - Prácticas educativas. 29. Que tipo de actividades derivan do traballo co medio? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 93 22 Se ti traballas por proxectos, inevitablemente estás traballando xa co medio. E por exemplo en infantil ti traballas máis o medio: o outono, a primavera, non sei que.. o medio enteiro…os transportes, o corpo, a familia…en infantil xa che digo o medio é todo, non hai cousa que non sexa medio. E con que tipo de actividades o abordas por exemplo? Eu sempre os abordei, nós usábamos a biblioteca como recurso, entón o conto era fundamental, entón sempre ao final xa tiñamos un esquema de traballo. Entón sempre buscábamos contos que tiveran que ver pois co aspecto que quixésemos traballar, épocas de traballo fóra, ousexa como ía cambiando o contorno que tiñamos e as peculiaridades dos saberes que tiñan as familias, e con iso organizabas unha programación aberta, porque sempre ían xurdir cousas, entón o que ía xurdindo obrigábache a ir cambiando cousas da programación. Logo as propias dinámicas de clase, se de repente ti ías co alumnado e se entusiasmaban con algo pois tirabas con el, e tamén vai coas afinidades do mestre, porque por exemplo, se eu soubera moita astronomía, seguramente aquí tiveramos montado un observatorio e a conta do observatorio facíamos todo o demais, ousexa as afinidades e onde o mestre se atopa máis cómodo… Eu atopábame moito máis cómoda nas cuestións relativas á linguaxe, imaxinación…entón moitísimo o traballábamos dese xeito, porque a min se me ocorrían máis ideas. Eu son unha persoa teoricamente pouco organizada porque improviso moito, ocórrenseme cousas e veña para adiante. Entón as miñas programacións, eu teño que programar moito senón estou inventando todo o día e logo teñen que ser abertas, porque resulta que xorden cousas novas. Por exemplo hai tres anos había un proxecto de ciencias, e aínda que non estaba pensado para infantil dixen, por que infantil non? E ese ano destinamos algúns cartos da biblioteca a mercar libros sobre ciencias, pero nos atopamos que para infantil non hai nada. Tan pronto trouxemos o que había, os nenos comezaron a moverse e comezaron a xurdir un montón de cousas, experimentos..pois ese ano todo o que estábamos traballando acababa con algo que tiña que ver con ciencia, pois, a cociña, que sempre cociñábamos, había un día á semana que cociñabamos e comíamos o que cociñabamos, e dixen, pois mira ti, se a cociña é ciencia… se eu me tivera dado conta antes lle houbera dado ese enfoque antes..pero ao final vai saíndo. Calquera cousa ti a metes no currículo e supón aprender cousas novas de forma distinta, o importante é ter a mente aberta. E por exemplo actividades de saídas…de que veñan os pais? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 94 23 Eu creo que iso é tan fácil en calquera tipo de grupo escolar. O centro canto sexa máis complexo e sobredimensionado porque hai máis protocolos, hai máis burocracia, e canto menos estea menos burocracia. Entón se ti tes que facer unha planificación complexa para coller o bus e levalos a non sei onde, realmente non necesitas unha planificación complexa para ir contar os establecementos do barrio, pero si que tes que contar con algún compañeiro que te acompañe co permiso das leis e pais etc, e aí usar como recurso as familias e pais non é problema. Agora ben, é o que digo, ti non podes dicir, “vamos a saír a falar coas persoas do mercado municipal”, e agora chamas ás nais e pides axuda, e seguro que non tes ningunha, porque ti tes que darlle unha participación anterior, os pais teñen que saber que se está facendo, por que, que están aprendendo, que están descubrindo, e ti vas a formar parte de isto e imos xuntas porque eu necesito axuda, e do que veña despois tamén podes colaborar, se queres, se non queres non hai problema. Entón se tes este traballo feito seguro que tes tres ou catro persoas que che axudan. 30. En que medida é posible usar o medio como recurso traballando con materiais de editoriais? Con materiais de editoriais pódese traballar…as encadernacións, quen o escribe, comparar editoriais…podes usar ese medio, pero pouco máis…e non vale que teña unhas láminas preciosas debuxadas, bueno pode suplir algo que non é posible acceder a el, pero nada máis. 31. Usando o medio como recurso de aprendizaxe, como abordas a ensinanza de contidos máis disciplinares? Digamos a escritura, a lectura, as matemáticas, a psicomotricidade… O que che dicía é que usar o medio non quere dicir que estes de paseo sempre, ti vas de paseo o día que tes marcado dentro das actividades que van xurdindo, ou se non o tes marcado igual xurde. Logo o proxecto deriva nun montón de actividades, entón se ti traballas en infantil en lectoescritura, hai unha cousa que se está facendo, ou polo menos nós estamos facendo sempre, escribir, e leen o que escriben, empezan escribindo “ooooooo”, “iiiiiii”… sempre se escribe porque calquera cousa que se ve, que se fala, que se toca se transforma en algo escrito, e en infantil é imprescindible. Entón, os nenos e as nenas e as nais están todo o día escribindo. Se ti entrabas aquí ou estaban os nenos discutindo e facendo cousas ou escribindo ou pintando 32. En qué medida consideras que as situacións que o alumnado vive no seu día a día nas súas comunidades poden ter potencialidades educativas? A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 95 24 Non só poden ter, senón que teñen un aspecto motivador…que te podes morrer. Aquí todos os anos os acontecementos que lles chamaba, daban un resultado impresionante. Por exemplo, estas arbores as plantamos nós, despois aprendemos todo o proceso…e pola tarde aquí viñan a xogar ao fútbol, entón rompéronnos un freixo, pero quedou unha ramiña pequena, entón díxenlle, “non vos preocupedes, imos facer maxia”, entón aquí había unha cousa que había unha bruxa que estaba no campanario, entón articulamos un proxecto en torno á petición de axuda á bruxa para que nos axudase a revivir o freixo: facer cartas, mirar que tempo facía porque só viña cando había sol e nubes, facer debuxos de todo o proceso…do que pasara..do que queríamos…e traballamos con iso case dous meses…e sabes o que se traballou? Aparte chegaban á aula “profe profe, contestou a bruxa? Entón vamos a escribir outra carta…”, e ao ano seguinte descubrimos que non era maxia, senón ciencia… e foi motivador porque era un problema do día diario…houbo outro como que o pai dun neno se colgou dunha maceira…hai cousas que tés que traballar de xeito distinto. Tamén unha vez un cabrito que mataron para comer, e chegou o neno cun desgusto, chorando…e entramos ao que se come, o que non se come…e o traballamos durante un montón de tempo. Se escoitas aos rapaces e ves o que lles interese e tiras por aí…hai outras veces que tes que facer que lles interese, como por exemplo con Miró, pero ao final os nenos interésanse sempre polo que sexa. 33. Que grao de utilidade consideras que poden ter as aprendizaxes e o desenvolvemento adquirido a través do uso do medio para a vida diaria do alumnado? Hai unha primeira aprendizaxe, que é coñecer o seu contorno, onde vive, que servizos hai e que relacións establece…visibilizalo e valoralo e saber opinar sobre el, e aí da igual a idade que teñas, os meus alumnos opinaron cando fomos a ver o semáforo igual que opinaba todo As Neves, que era unha idiotez ese semáforo, e llo dixeron ao alcalde no momento..igual que llo dixo o avogado de los palotes. Entón, formar opinión e que a saiban defender, iso de principio, de que se comprometen coa mellora do lugar onde viven, están máis a gusto consigo mesmo e coas familias, viven dentro, non viven á marxe, e iso é fantástico para a súa propia formación como persoas. E logo a aprendizaxe é máis doada porque a escala é máis próxima, relacionase co que viven, co que coñecen….e que eu non lle atopo ningunha eiva, a non ser o traballo do profesorado que é diferente…pero moitas veces o pasas bárbaro. Bloque 7: Experiencias educativas co medio. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 102 A escola de S. Imaxes 11, 12, 13, 14, 15 e 16. Patio escolar e decoración da aula de S con carteis de actividades, murais sobre saídas realizadas e actividades, recortes de periódico coa unitaria como protagonist,etc. Fonte: Elaboración propia. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 103 Actividades organizadas pola biblioteca… Imaxes 17, 18, 19, 20, 21 e 22. Actividades extraescolares propostas pola biblioteca da escola. Fonte: S. Celebración de festas….sempre coa presenza da comunidade! Imaxes 23, 24, 25, 26, 27 e 28. Celebración do samaín, San Xoán, o Fiadeiro. Fonte: S. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 104 Excursións… Imaxes 29 e 30: Cantando aos reis. Fonte: S Imaxes 31-39: Algunhas saídas e excursións realizadas polos nenos e nenas e polos nenos e nenas e as familias (ao entorno natural, a un instituto, a Ribadavia, á Peneda,etc.. Fonte: S. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 105 Proxectos… Imaxes 40, 41 e 42: Traballando no horto. Fonte S. Imaxes 43, 44 e 45: Árbore do patio nacida dunha semente prantada polo alumnado fai moitos anos (esquerda) e prantanto árbores coa comunidade de montes (arriba). Fonte: elaboración propia (esquerda) e S. Imaxes 46-49. Debullando, vendimando, esfollatando…Fonte S. Imaxes 50 e 51: Descubrindo unha asfaltadora e a “bruxa do campanario”. Fonte:S A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 106 Imaxes 52-55: Portada proxecto “ciencias na cociña”, acampada, biblioteca de aula e delegación da biblioteca na perruquería. Fonte S. E sempre coa axuda, participación e colaboración das familias e comunidade… Imaxes 56, 57 e 58. Pais e nais colaborando nas actividades de aula. Fonte S. Imaxes 59-62: Nais, mestras, veciñas …traballando xuntas na xestión da biblioteca. Fonte: S. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 107 A.7. Bibliografía complementaria. A continuación presentamos a listaxe de outros artigos e libros revisados para a realización desta investigación, pero non citados no texto.  Alabart, M. A. (2016). De la escuela hacia el entorno. Aula de innovación educativa, 249, 62.  Bartolomé, M. (1982).Escuela-comunidad: hacia una interacción dinámica. Madrid: Narcea  Bonmatí, M. C. e Ribas, N. (2006). ¡Cómo nos fascina el medio natural!. Aula de infantil, 33, 31-32.  Cano, J. (2003). La educación preescolar en la escuela rural. Aula de infantil, 16, 26-29.  Caro, Mª. T.; Valverde, Mª. T. e González, M. (2015). Guía de trabajos fin de grado en Educación. Madrid: Pirámide.  Darriba, L. e Fernández, A. (2014). Unhas casiñas para os nosos paxaros: un achegamento ao bosque autóctono desde a educación artística. Revista Galega de Educación, 59, 64-67.  Domènech, A.; Martí, J. M. e Elies, G. (2009). Rincones de juego y de intercambio grupal, como proyecto de nuestra comunidad educativa. El espacio de la escuela se transforma. Aula de infantil, 50, 31-34.  Elorza, C. (2016). Espacios de aprendizaje olvidados (a veces). Aula de infantil, 88, 9-10.  Equipo de Educación Infantil Platero (2006). El patio de la escuela: un bosque lleno de vida. Aula de infantil, 33, 26-30.  Escoitar.org (2009). Audiotopias. Escoita e territorio. Revista Galega de Educación, 44, 7075.  Feliu, M. e Jiménez, L. (2015). Descubro, descubren, descubrimos juntos. Aula de infantil, 82, 11-14.  Fernández, J.; Fontao, J. A. e Lamelas, Mª. A. (2014). O CEIP “Manuel Bermúdez Couso” da Pobra de Trives e o estudo da cultura e do patrimonio popular. Revista Galega de Educación, 58, 59-63.  Fernández, Mª. A. (2004). Experiencia vivida: una visita inesperada en el aula. Aula de infantil, 22, 14-18.  Fuentes, E. X. e González, M. (1989). Necesidades formativas y concepciones curriculares: Bases para un diseño de formación en ejercicio. Investigación en la escuela, 9, 57-66.  GarcíaCuevas, B. (2014). Los proyectos en la comunidad de aprendizaje Cruz Blanca. Aula de infantil, 78, 22-26. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 108  García, J. (2012). O xogo de bólos de Parada de Sil. Historia da vida, recuperación e difusión do patrimonio dun concello no rural de Ourense. Revista Galega de Educación, 53, 92-95.  Gey, M. ; Iglesias, Mª. J. e Fariñas, A. Mª. (2005). Unha experiencia de escola infantil en contacto coa natureza. Revista Galega de Educación, 34, 43-47.  Grupo de trabajo Re-escribiendo los Espacios (2016). Mirar y sentir el espacio (para transformarlo). Aula de infantil, 88, 16-19.  Jerez. M. (2016). Aprender el espacio donde vivimos. Aula de innovación educativa, 248, 33-38.  Labraña, Z. (2009). Santalla ou o sentido da recuperación do patrimonio lúdico galego. Revista Galega de Educación, 43, 172-175.  Lanuza. J. (2003). La investigación del medio en niños y niñas de 5/8 años. Sevilla: Morón.  Licht, T. (2006). Cuando un centro de educación ambiental entra en la escuela. Aula de infantil, 33, 16-22.  Lluch, Mª. I. ; Martínez, I.; Martínez, E. e Tormo, E. (2016). Abramos una ventana al mundo. Aula de innovación educativa, 250, 20-24.  López, J. (1994). El pensamiento del profesor sobre el conocimiento de los alumnos. Investigación en la escuela, 22, 59-66.  López, J. Mª. e Gallego, R. (2016). La escuela se abre al entorno. Una pequeña gran experiencia de convivencia con las personas mayores. Aula de innovación educativa, 257, 37-42.  Martínez, M. (2014). De los centros de interés a los proyectos de trabajo. Procesos de cambio. Aula de infantil, 74, 14-18.  Medina, A. e Vallejo, A. (2014). Los proyectos de trabajo. Hacer realidad los deseos investigando y creando respuestas. Aula de infantil, 74, 11-13.  MiróMiró, D. e Molina-Luque, F. (2016). El aprendizaje-servicio en la escuela rural. La escuela rural al servicio del territorio y de la sociedad. Aula de innovación educativa, 257, 33-36.  Molina, Mª del P. (2016). El blog para descubrir e patrimonio natural en las aulas de primaira. Aula de innovación educativa, 248, 29-32.  Nova Escola Galega (2009). III Encontro de debate sobre o medio rural: Educación e territorio. Revista Galega de Educación, 44, 132-134.  Núñez, F. (2015). O documental Unitarias: cinema sobre o último medio século das nosas escolas rurais. Revista Galega de Educación, 62, 66-68.  Outeiro, M. e Páramo, Mª. B. (2012). O proxecto culturaleducativo “Arumes do Corgo”. Revista Galega de Educación, 53, 88-91. A integración do medio como recurso na Educación Infantil dende a perspectiva do profesorado. Lorena Sanín Sánchez 109  Rodríguez-Marín, F.; Fernández-Arroyo, J. e García, J. E. (2015). El huerto escolar ecológico como herramientapara la educación en y para el decrecimiento. Investigación en la escuela, 86, 35-48.  Soler, P.; Bonet, N.; Palou, S. e Blasi, P. (2009). Tutorías de grupos unitarios. Aula de infantil, 49, 27-31.  Vendrell, S.; Fernández, V. e Castanys, M. (2005). Un reportaje que ha abierto ventanas en la escuela. Aula de infantil, 26, 35-37.  Vergara, J.J. (2016). Aprendo porque quiero. El Aprendizaje basado en Proyectos (ABP), paso a paso. Madrid: SM.  Vitolo, G. (2003). La realidad objeto de estudio. Aula de infantil, 42, 42-44.  Windschilt, M. (2002). Framing constructivisim in practice as the negation of dilemmas: An analysis of the conceptual, pedagogical, cultural, and political challengues facing teachers. Review of Educational Research, 72, 131-175.