Os cibermedios nos dispositivos móbiles: Análise estrutural, formal e interpretativa das características que definen o produto informativo no novo soporte en catorce cabeceiras de referencia

UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DEPARTAMENTO DE CIENCIAS DA COMUNICACIÓN TESE DE DOUTORAMENTO OS CIBERMEDIOS NOS DISPOSITIVOS MÓBILES. ANÁLISE ESTRUTURAL, FORMAL E INTERPRETATIVA DAS CARACTERÍSTICAS QUE DEFINEN O PRODUTO INFORMATIVO NO NOVO SOPORTE EN CATORCE CABECEIRAS DE REFERENCIA AUTORA ALBA SILVA RODRÍGUEZ DIRECTORES XOSÉ LÓPEZ GARCÍA MANUEL GAGO MARIÑO Santiago de Compostela, novembro 2013 ACEPTACIÓN DOS TITORES Xosé López García, catedrático de Xornalismo, e Manuel Gago Mariño, profesor de Xornalismo, facemos constar que diriximos a Tese Doutoral presentada por Alba Silva Rodríguez para obter o grao de doutor. A investigación, titulada “Os cibermedios nos dispositivos móbiles: Análise estrutural, formal e interpretativa das características que definen o produto informativo no novo soporte en catorce cabeceiras de referencia”, ten como obxecto explorar a situación dos produtos xornalísticos para móbiles e as súas tendencias actuais. A investigación realizouse no marco dos proxectos de ciberxornalismo do grupo Novos Medios, do Departamento de Ciencias da Comunicación da Universidade de Santiago de Compostela. Autorizamos a súa presentación para que poida ser xuzgada polo tribunal correspondente. Directores: Xosé López García Manuel Gago Mariño Santiago de Compostela, 15 de novembro de 2013 Doutoranda: Alba Silva Rodríguez “Se se chega a un punto determinado, xa non hai regreso posible. Hai que acadar ese punto.” (Franz Kafka) Aos meus directores de tese, Xosé López e Manuel Gago Aos meus pais ABSTRACT The title chosen for this dissertation is: Newspapers on mobile devices. Structural, formal and interpretative analysis of features that define the new platform in fourteen reference newspapers. We propose to study the mobile webs and the mobile apps of thirteen European newspapers and one more in the United States. In order to carry out this process, we will establish a comparison between the mobile web and the mobile app of each medium examined. We therefore believe it is necessary to focus on the three theoretical perspectives that have exerted greater influence on theoretical studies of communication – functionalist and interpretativewhen acting with a current formulation and the use of the specific contributions of critical perspectives, mainly concerning the contributions made on the media´s role in society. We chose a double method to address this research work: qualitative and quantitative. The quantitative method aims to get a description of the mobile communication context and we choose the qualitative method to study all research aspects related to narrative and critical analysis as a way to complement the results obtained after the application of the database. One of our basic objectives is to check the importance that media companies give to mobile devices as a journalistic support. We want to know how the newspaper business is adapted to new changes supported by the evolution of technology. This doctoral thesis shows how the information has changed due to the impact of technology and how new journalistic products emerge leading to a social revolution. This dissertation seeks to be a reference point for scholars, journalists and mobile phone companies. The results of our investigation provide important insights into current mobile journalism and sets future lines of action that are interesting to adapt to a scenario that very little is known 1 . 1 Existe tradución do resumo en galego no apartado 7.2 dos Anexos 17 1. INTRODUCIÓN 1.1 OBXECTO DE ESTUDO A presente tese de doutoramento, que leva por título “Os cibermedios nos dispositivos móbiles. Análise estrutural, formal e interpretativa das características que definen o produto informativo no novo soporte en catorce cabeceiras de referencia” , ten por obxecto incidir nos elementos a nivel visual e organizativo que caracterizan ás interfaces das versións para móbil e para web dun conxunto de medios de comunicación online de ámbito europeo e outro norteamericano. Dende o mesmo momento no que entrou ao mercado, a telefonía móbil constituíuse nun fenómeno de gran importancia. Nunha primeira ocasión, ligada á comunicación por voz e con grandes repercusións no eido familiar, serviu como vehículo conciliador da vida familiar e laboral para, máis tarde, pasar a formar parte dun obxecto de valor, asociado á identidade do individuo e concibido este como un elemento estético. A medida que pasaban os anos e a tecnoloxía evolucionaba, os terminais móbiles ofertaban maiores posibilidades. Con estas xurdiron novas funcionalidades ata concibir, dende hai poucos anos, ao teléfono móbil como o dispositivo idóneo para definir a era converxente e pensar nel coma no posible sucedáneo dos ordenadores. O noso obxecto de estudo céntrase nesta última fase da evolución e a nosa finalidade primordial é a de dilucidar qué capacidades presentan os novos dispositivos como contedores de produtos informativos, tratando de artellar unha serie de características que nos permitan definir as singularidades dun novo estilo xornalístico. Os medios de comunicación, inmersos aínda nunha crise de identidade provocada pola irrupción dos medios dixitais, teñen que enfrontarse a un novo reto e deben abrirse a un nicho de mercado que transforma os modelos tradicionais sobre os que se facía o xornalismo. Queremos observar de qué maneira afecta o novo soporte á translación de contidos e cómo repercute nas características a nivel narrativo e estilístico dos tradicionais xéneros xornalísticos. Di Ainara Larrondo que “a converxencia de soportes, a actitude cada vez máis activa dos receptores e o cambio de estruturas textuais esixe unha redifinición dos xéneros, así como unha actualización da súa clasificación por parte dos teóricos da redacción xornalística” (Larrondo, 2009: 324). O noso obxecto de estudo céntrase nesta liña, intentando sentar as bases do xurdimento de novas estruturas textuais adaptadas aos 18 novos soportes que provocan unha reorientación da tipoloxía dos produtos informativos. Partimos, á hora de abordar a presente investigación, dunha incógnita: a de coñecer se a produción de contidos para dispositivos móbiles mantén un grao de equivalencia coa experiencia que tiveron os cibermedios durante os seus primeiros anos de vida. Queremos comprobar se existe ou non un estilo propio á hora de pensar en distribuír información a través da web móbil ou das apps específicas, dous dos modelos imperantes na actualidade. 1.2 OBXECTIVOS A presente tese de doutoramento pretende acadar un obxectivo principal: o de coñecer de qué maneira os teléfonos móbiles poden considerarse ou non un soporte comunicativo. Para iso seleccionaremos catorce cibermedios europeos e un norteamericano con versión para dispositivos móbiles a través dunha dobre variante: app ou web móbil. Afondaremos no grao de implantación e impacto da nova tecnoloxía na industria comunicativa e o nivel de aproveitamento que as empresas informativas lle imprimen ás súas versións para móbiles. Excluímos do noso campo de estudo as cabeceiras impresas e os medios analóxicos por un motivo fundamental. Centramos o traballo no universo dixital por unha cuestión práctica, xa que resulta máis sinxelo establecer unha comparativa entre a produción para web móbil e para as apps específicas ao partir dunha mesma base, Internet, que fai que a elaboración de contidos sexa análoga nunha ou outra plataforma. O que muda é a diferenza de tamaño no soporte. Por iso, interésanos comprobar cómo a partir duns fundamentos idénticos á hora de concibir a información, esta se ve alterada por elementos tecnolóxicos externos coma a variación no tamaño dos dispositivos e, no noso caso, a mobilidade. A mobilidade é un dos aspectos que caracteriza á telefonía móbil e unha das principais características que define á sociedade contemporánea. É necesaria a aparición de novos procedementos de transmitir información que se adapten aos recentes soportes. A partir desta primeira premisa pretendemos sentar as bases da produción informativa para os dispositivos móbiles cunha especial atención de cara os formatos. Interésanos indagar na estrutura de cada unha das versións para móbiles dos catorce cibermedios ca fin de acadar unha serie de finalidades: 19  Comprobar a importancia que as empresas xornalísticas lle dan aos dispositivos móbiles como soporte comunicativo co obxectivo de descubrir se nos atopamos ou non ante un novo soporte de comunicación.  Detectar, en función do territorio xeográfico do medio de comunicación analizado, posibles variacións ou elementos comúns en aspectos relacionados co deseño, os contidos ou os formatos nos produtos que se trasladan a través do teléfono móbil.  Comparar as versións para web móbil e app móbil dos cibermedios europeos e do diario norteamericano para detectar posibles liñas de estilo diferenciadas ou, no seu caso, puntos de conexión entre estas.  Recoller, se as houbera, as características que definen as versións para móbiles para poder determinar con claridade cal é a tendencia adoptada neste ámbito.  Estudar a evolución dos formatos e do deseño nos novos produtos xornalísticos para localizar o xurdimento dun posible novo estilo diferenciado.  Examinar o emprego das ferramentas multimedia, da interactividade e da hipertextualidade no eido da produción de contidos.  Estudar de qué maneira se explotan os recursos específicos da telefonía móbil: ubicuidade, localismo, interactividade e individualización. Para levar a cabo os obxectivos expostos partimos dunha metodoloxía analítica que nos permita coñecer en profundidade, a partir dunha base de datos, cómo é a estrutura que seguen os contidos plasmados nos novos dispositivos móbiles. Dita análise centrada na estrutura abrangue dende os aspectos estéticos e formais ata os contidos, tomando como referencia a indagación sobre cada un dos elementos que conforman as páxinas de cada versión: menús, corpos e pés de páxinas e tamén no tratamento e na disposición que toman as imaxes, os vídeos e os sons. Este estudo analítico permitiranos detectar cales son as mutacións que experimenta o xornalismo neste contexto de profundos cambios e cómo se adaptan as empresas ao novo panorama converxente. Determinar o papel que cumpre o teléfono móbil na sociedade actual, qué necesidades cubre e de qué maneira o fai permitiranos debullar un mapa acerca da penetración e expansión desta tecnoloxía, examinando os patróns de consumo dos usuarios así como prever o xurdimento dunha nova forma de facer xornalismo. Unha vez concluído o traballo poderemos percibir cal é a valoración e as posibilidades de futuro dos dispositivos móbiles e coñeceremos de qué modo se articulan os formatos, as estratexias de distribución e os contidos. 20 1.3 INTERESE E XUSTIFICACIÓN DO TEMA Que o teléfono móbil se converteu nunha tecnoloxía universal ao longo dos anos é algo evidente. Dino os datos que nos falan da rapidez da súa expansión social en moi pouco tempo, conformando o que hoxe en día se considera unha revolución. Cada vez son máis os usuarios que dispoñen dun teléfono móbil e tamén, o número deles que o utiliza para acceder a Internet. Segundo o estudo de Nielsen sobre a Mobile Internet do terceiro trimestre do 2010, 38.438.171 millóns de españois posúen un móbil e 8.270.000 navegan pola rede desde os seus dispositivos, é dicir, un 21.5% dos usuarios de terminais móbiles (Nielsen, 2010). As vantaxes que presentan como soporte, grazas á comodidade do seu tamaño, a asiduidade na conexión, a mobilidade e a capacidade para difundir contidos audiovisuais e escritos, está repercutindo na industria comunicativa e os medios de comunicación comezaron xa a darse conta da súa importancia. Ante este panorama continuamente cambiante queremos o papel que cumpre o xornalismo e cales son as pautas de consumo desta nova sociedade a partir da implantación dunha tecnoloxía aínda emerxente no eido da transmisión e recepción de información pero con grandes posibilidades comunicativas. A elección deste tema veu determinada, por unha banda, pola necesidade de estudar cómo e de qué maneira se produce o impacto das novas tecnoloxías no eido da actividade xornalística, dende o punto de vista da produción e do deseño de contidos para a nova plataforma. A novidade e a actualidade do tema son dous factores primordiais que nos levan a abordar este estudo. Interésanos este soporte por ser un dispositivo cun curto percorrido como plataforma de contidos. A escasa experiencia neste ámbito fai que constitúa un campo escasamente investigado dende o eido académico. Os estudos sobre comunicación móbil en España son relativamente recentes. Ata o 2004 non se lle atribúe ao teléfono móbil a condición de plataforma capaz de aglutinar unha nova funcionalidade alén da comunicación por voz. A investigación acerca deste fenómeno, ademais de ser insuficiente, conta con grandes eivas que pretendemos suplir. Trátase de realizar un estudo exploratorio que abre unha nova liña de investigación no eido da comunicación móbil. Pretendemos comprobar cal é a concepción que teñen as empresas xornalísticas con respecto ás funcionalidades do teléfono móbil e observar a forma na que a audiencia asimila e se adapta aos novos cambios. Ata o momento, as investigacións que trataron este tema 21 fálannos das potencialidades que presenta o novo dispositivo como transmisor de información pero non temos referencias acerca da aplicación práctica e da concepción que existe na área profesional con respecto aos dispositivos móbiles. Co presente estudo ampliamos os enfoques académicos, centrados na difusión da televisión móbil, ao ámbito dos cibermedios con matriz impresa, sector que carece dunha indagación teórica. Consideramos que os resultados deste estudo poden ser útiles dende tres vertentes distintas: profesional, académica e de mercado. - Os datos proporcionados a partir da presente investigación axudaralles aos creadores de aplicacións móbiles á hora de coñecer cales son as claves para contribuír a un aumento da usabilidade e satisfacción dos usuarios e, xa que logo, repercutir nas vendas de dispositivos. - Unha investigación coma esta seralles de igual utilidade aos profesionais, ca fin de adaptarse aos cambios que ditan os novos tempos e para dominar a linguaxe que esixen os recentes soportes e mellorar en aspectos relativos á arquitectura da información. Tamén pode servir de alicerce de cara a elaboración de futuros manuais de estilo dirixidos aos profesionais da comunicación. - E, finalmente, permitiranos abrir novas liñas de investigación sociolóxicas coa perspectiva de propoñer novos retos para desenvolver políticas que axuden a un efectivo desenvolvemento tecnolóxico dos aparellos. 22 1.4 HIPÓTESES Logo de observar os estudos realizados sobre as implicacións da telefonía móbil no eido do xornalismo e despois das conclusións extraídas nun breve estudo de caso realizado no DEA en torno á importancia que os medios de comunicación galegos lle outorgan á nova plataforma, quedámonos cunha serie de ideas que nos van a servir para articular as hipóteses do presente traballo. Os estudosos do tema son conscientes de que o teléfono móbil conta coas potencialidades propicias para actuar como soporte comunicativo pero os medios de comunicación, sen coñecer aínda cales son as regras de actuación que atinxen á produción para o novo soporte, móvense aínda nunha fase de experimentación. O que está claro é que no actual contexto de converxencia dixital o xornalismo está sufrindo importantes cambios no que ten que ver coa súa concepción, distribución e consumo. Aparecen novas plataformas de distribución de contidos e cambia tamén a maneira na que eses contidos son consumidos e producidos. A tendencia actual encamíñase á busca de novas modalidades para chegar a conseguir pezas que se adapten ao dispositivo móbil. Co presente traballo pretendemos coñecer de qué maneira os cibermedios europeos e o norteamericano The New York Times conseguen este obxectivo así como analizar de qué forma se configuran os xéneros tradicionais e se transforman na nova contorna. Prognosticamos que se trata dunha tarefa ardua determinada principalmente polo contexto de recente implantación, a falta de pautas e modelos a seguir e o estado embrionario do aparello móbil no panorama xornalístico e informativo. Deste xeito queremos partir de catro hipóteses: unha principal, na que sentenciamos a utilidade dos móbiles actuais para transmitir contidos informativos converténdose nun dispositivo capaz de fomentar a aparición de novas modalidades de xéneros e formatos e cinco secundarias nas que poñemos de manifesto a nosa visión acerca do terreo no que se moven os dispositivos móbiles en dito contexto. A priori, consideramos que –en xeralos catorce cibermedios non teñen polo momento as súas miras postas no novo dispositivo. Analizar a forma na que se trasladan os contidos ao novo soporte permitiranos dilucidar qué grao de significación representa o móbil como plataforma comunicativa e tamén apreciar as transformacións comunicativas e informativas, tanto na organización coma nos contidos e sistemas de tratamento, que introduce a plataforma móbil no conxunto de medios. 23 Así, as nosas hipóteses quedarían formuladas do seguinte xeito:  Hipótese 1: O teléfono móbil é un soporte para a difusión e consumo de mensaxes informativas capaz de propiciar a aparición de novos xéneros e formatos nos catorce cibermedios de referencia (europeos e un norteamericano).  Hipótese 2: As versións móbiles dos catorce cibermedios de referencia analizados (europeos e un norteamericano) modifican os tradicionais xéneros e formatos no xornalismo, repercutindo máis na forma ca nos contidos.  Hipótese 3: As versións móbiles dos catorce cibermedios de referencia analizados (europeos e un norteamericano) tenden á experimentación e á imitación dos contidos publicados nas edicións web, sen conseguir produtos específicos adaptados ás características do novo soporte.  Hipótese 4: As edicións móbiles dos catorce cibermedios de referencia analizados (europeos e un norteamericano) danlle máis relevancia ao texto cós elementos multimedia e interactivos.  Hipótese 5: Os catorce cibermedios de referencia analizados (europeos e un norteamericano) que lanzaron a súa versión para móbil en último lugar son os que apostan máis pola explotación das singularidades que ofrece o dispositivo móbil como plataforma comunicativa.  Hipótese 6: Os catorce cibermedios de referencia analizados (europeos e un norteamericano) distribúen os seus contidos de xeito similar na súa dobre versión móbil. 24 1.5 ESTADO DA CUESTIÓN Faremos un percorrido para situar o estado no que se atopa a investigación acerca da telefonía móbil en España, sinalando tamén aquelas contribucións interesantes de fóra das nosas fronteiras. Pretendemos amosar unha panorámica do contexto actual e detectar posibles baleiros na investigación arredor deste tema para situar futuras liñas de estudo. Dende os anos do seu nacemento, na década dos 80, ata hoxe en día a telefonía móbil viuse sometida a unha gran transformación tanto a nivel tecnolóxico, con dispositivos de menor peso e tamaño e deseños atractivos, como a nivel funcional e de competencias. O móbil pasou de ser un soporte centrado exclusivamente na comunicación a través da voz, a converterse nunha plataforma capaz de condensar texto, imaxe e son, empezando a asumir tarefas propias dos ordenadores. Tal e como afirma Francisco Vacas “a chegada destes novos terminais máis atractivos transformou aos celulares de meros teléfonos para falar, en auténticas plataformas multimedia portátiles” (Vacas, 2010: 83). Ademais, as particularidades da telefonía móbil, a capacidade de mobilidade que permite e o feito de poder estar sempre conectado (always on), foron aspectos claves para o éxito da súa socialización. As características intrínsecas que definen ao novo soporte son recollidas por diversos autores poñendo de manifesto os cambios aos que se enfrontan os individuos. Ubicuidade, mobilidade e personalización son algún deles. Respecto da mobilidade falan Martínez e Aguado. Deste xeito apuntan como esta particularidade “constitúe un motor suficiente para apuntar hacia un papel aglutinador (e, ao mesmo tempo, acelerador) das comunidades móbiles no proceso de converxencia que caracteriza ao ecosistema informativo” (Martínez e Aguado, 2008). Podemos establecer dous grandes ámbitos, a nivel xeral, acerca dos estudos sobre telefonía móbil:  Móbil como fenómeno sociolóxico  Móbil como plataforma comunicativa 25 1.5.1 O MÓBIL COMO FENÓMENO SOCIOLÓXICO A maior parte das investigacións que circundan sobre o fenómeno da telefonía móbil teñen como punto de partida unha base sociolóxica. Abórdase o uso da comunicación inalámbrica dende unha óptica psicosocial que considera o trebello móbil coma unha extensión do ser humano. Esta hipótese Macluhana foi a base da teoría da Escola de Medios ou Media Ecology 2 e centrou gran parte dos traballos sobre comunicación social do século XX. O dispositivo móbil pasa a considerarse, deste xeito, un obxecto de valor para o usuario, que o acompaña en todo momento e que acaba converténdose nun instrumento imprescindible. Actúa ademais como catalizador do convenio familiar e como unha ferramenta que axuda a loitar contra os lindes espaciais. María Victoria Martín outórgalle á telefonía móbil a competencia “de romper coa noción do límite espacial e a capacidade da súa utilización full time” (Martin, 2009: 9).  A mobilidade, a ubicuidade e a personalización: a clave da socialización móbil O valor da mobilidade xunto coa natureza “persoal, privada” (Lorente, 2002:1) e o seu carácter individualista (Soletic, 2008:3) e tendente á “personalización” (Martin, 2009) son algúns dos elementos que definen o teléfono móbil. A investigación en España e no resto do mundo escolleu estudar cada unha destas variables aplicadas ao que é o sector de idade máis representativo neste caso: os mozos. Isto é algo lóxico, pois ademais de referirse ao grupo que máis emprego fai da telefonía móbil, trátase do ámbito máis familiarizado co uso das novas tecnoloxías. Estes factores únense a que é o tramo de idade estudado o máis influenciable e o que busca insaciablemente a necesidade de liberdade e ansía un espazo de privacidade e individualismo. A autora Ángeles Soletic salienta esta característica: “a característica social que mellor define á sociedade móbil é o individualismo, dado que remite a un proceso de produción e de comunicación centrada no individuo e o seu uso expresa unha fonte de valorización persoal” (Soletic, 2008: 3). Geser (2004) tamén se refire a esta particularidade. Aguado e Martínez consideran que a atención prestada nos debates a 2 A Ecoloxía de Medios foi un concepto acuñado polo teórico Mac Luhan no seo dos teóricos da Escola de Toronto. Este termo alude principalmente ao estudo das contornas mediáticas, a idea de que a tecnoloxía e as técnicas, os modos e os códigos de comunicación xogan un rol fundamental nos asuntos humanos. De acordo con Neil Postman, “Media ecology looks into the matter of how media of communication affect human perception, understanding, feeling, and value; and how our interaction with media facilitates or impedes our chances of survival” (Islas, 2004: 36). 32 Aviá (Castelló e Aviá, 2004) sobre a implantación do MMS como servizo de fotonoticias na prensa española. Son traballos mais ben descritivos e pouco prácticos que dan conta do fenómeno, da repercusión e do futuro prometedor da nova tecnoloxía. Un dos traballos que contén maiores puntos de conexión coa nosa investigación é o que desenvolveron Inmaculada J. Martínez e Juan Miguel Aguado, da Universidade de Murcia, no ano 2006. Trátase dun dos poucos textos que lle outorgan ao teléfono móbil o papel de plataforma mediática, se ben é certo que o enfoque é meramente evolutivo e descritivo, sentando as bases de futuro do novo medio no eido xornalístico. Así, segundo din Martínez e Aguado “o desenvolvemento do xornalismo móbil traerá innovacións nos formatos e xéneros xornalísticos equivalentes ás que actualmente teñen lugar no medio Internet, basicamente articulados dende a máxima dos contidos móbiles por antonomasia: think small” (Martínez e Aguado, 2006: 11). Os investigadores de Murcia, xunto con Claudio Feijóo, publicaron recentemente un volume titulado La comunicación móvil: hacia un nuevo ecosistema digital (Aguado, Feijoo e Martínez, 2013) no que expoñen o o papel central da comunicación móbil na colisión entre as industrias dixitais e os medios de comunicación tradicionais e propoñen un percorrido polas liñas de transformación dos contidos dixitais situando á comunicación móbil coma un campo específico no desenvolvemento dos estudos de medios. En Suecia, Óscar Westlund destaca que unha das novas funcións do teléfono móbil é a de ser un “multimedio persoal”. Analiza cómo é e de que xeito se produce o consumo de noticias informativas a través dos dipositivos móbiles por parte da sociedade xaponesa e sueca. Westlund chega á conclusión de que os usuarios teñen dúas concepcións diferentes dos dipositivos móbiles: como ferramenta interpersoal ou como soporte multimedia a través do cal acceder a Internet (Westlund, 2010: 98). Nos dous países estudados por este autor reflíctese unha penetración lenta da telefonía móbil e son poucos os usuarios que a perciben como un medio de comunicación en si mesmo. Carmen Costa e María Teresa Piñeiro achéganse á “prensa na cuarta pantalla” pero non dende unha visión externa senón tomando como referencia as webs auditadas por OJD Interactiva baixo a categoría de Noticias e Información, co obxectivo de estudar as posibilidades de mobilidade da información que ofertan os cibermedios. É un traballo centrado na análise das alertas SMS no que se pon de manifesto o desaproveitamento por parte das empresas xornalísticas das posibilidades da telefonía móbil e no que se conclúe que “queda por explotar o sector informativo, para o que as páxinas web analizadas a penas se atopan preparadas” (Costa e Piñeiro, 2010: 5). 33 En xeral, os estudos reflicten o tema dende varios puntos de vista: contidos, rutinas profesionais, xornalistas, novos modelos de negocio e publicidade. Son traballos descritivos que nos presentan as principais liñas sobre as que se asenta a información vía móbil e as posibles tendencias de cara o futuro. Así, todos os estudosos coinciden en que foi a revolución das SMS a que orixinou a nova concepción do móbil como medio (Aguado e Martínez, 2006: 323).  Contidos En canto ás características que deben presentar os contidos no novo soporte todos parecen telo claro. Malia sentenciar que a produción específica para os teléfonos móbiles se atopa aínda nunha fase embrionaria, todos conveñen en considerar que emerxe unha nova linguaxe así como novos xéneros e formatos. A información para móbiles caracterízase entón por presentar contidos hiperfragmentados, interactivos, breves e personalizados, aténdose estes á máxima do think small que define á información plasmada nos móbiles (Sánchez e Aguado, 2010). O novo medio bríndalles novas oportunidades aos xornalistas e tamén aos usuarios, convertidos nos prosumidores dos que fala Octavio Islas (Islas, 2008). El alude á sociedade da ubicuidade e da ecoloxía de medios e do concepto “prosumidor” (Islas, 2008: 35) para referirse ao novo rol que o usuario adopta en relación ao novo escenario mediático. Da produción de contidos para as novas contornas converxentes fala Cabrera (Cabrera, 2010), destacando o factor da interactividade como unha das claves precisas para as audiencias e un elemento indispensable á hora de concibir os novos produtos informativos. Coa interactividade foméntase a participación e a colaboración dos usuarios facendo posible o desenvolvemento da Web 2.0. Cabrera proporciona un novo punto de vista sobre o fenómeno converxente. Achéganos a visión negativa e as consecuencias desfavorables que pode sufrir o xornalismo como resultado desta. Así, “os cambios nos sistemas de produción afectan á linguaxe xornalística ata o punto de que este sofre unha clara hibridación de xéneros” (Cabrera, 2010: 7). A inmediatez sobre a profundidade e o rigor, a perda das especificacións da linguaxe de cada medio, a redución de persoal ou a perda de pluralidade nas pezas xornalísticas son algúns dos males que, segundo Cabrera, se producen neste novo contexto. A produción integrada, a polivalencia dos profesionais, a distribución multiplataforma e as audiencias activas son algún dos aspectos a partir dos cales a autora presenta os seus puntos fortes e as súas debilidades. Sobre as audiencias 34 activas e a “ameaza” que supón para os xornalistas o aumento de poder dos públicos falan Francisco Cabezuelo e María José Pérez (Cabezuelo e Pérez, 2008: 15) e tamén José Alberto García Avilés e nel aparecen reflectidos os retos aos que se enfronta o xornalista e a profesión no novo entorno de converxencia dixital. Para García Avilés, un factor a ter en conta e preciso é a posta en marcha de “políticas que aposten por manter e fortalecer os contidos de servizo público, interese xeral e acceso universal no escenario de converxencia” ca fin de non perderse entre contidos de baixa calidade (García Avilés, 2006:108). O traballo de Ester Sánchez e Juan Miguel Aguado sobre “Dispositivos móviles y convergencia digital en los grupos de comunicación españoles: la perspectiva de los profesionales” apórtanos a visión interna dos medios de comunicación españois a partir da realización de seis entrevistas en profundidade a diferentes profesionais e especialistas inmersos na produción e distribución de contidos informativos a través do teléfono móbil (Sánchez e Aguado, 2010). A homoxeneidade e a especificidade son para estes autores dúas características que definen os contidos xornalísticos móbiles (Sánchez e Aguado, 2010: 4). Porén, sinalan as potencialidades do novo soporte e a súa rápida expansión no conxunto das empresas xornalísticas: “a maior parte dos grupos de comunicación españois xa contan nos seus organigramas cun departamento e unha plantilla traballando exclusivamente para o negocio móbil, nuns casos en conexión co resto de soportes dixitais e en outros casos, de forma exclusiva” (Sánchez e Aguado, 2010: 4). Do mesmo xeito son estes autores os que nos deixan aberto un novo campo de estudo en relación á mutación que vai experimentar ou está a experimentar a profesión xornalística na actualidade. Para Sánchez e Aguado o móbil chegará a ser “un medio dende o que poder recibir e producir calquera servizo ou produto. Precisamente por iso, as primeiras estimacións que falaban dun cambio de estilo e a redacción de contidos ou nun cambio na concepción do xornalismo a través do móbil afrontan unha necesaria revisión” (Sánchez e Aguado, 2010: 18).  Modelos de negocio Os investigadores fan referencia aos modelos de negocio dende unha dobre vertente: os modelos de micropago ou wallen garden (Jaokar e Fish, 2006) e a gratuidade. As particularidades deste sistema resúmenas Aguado e Martínez cando din que dito modelo “implica unha centralización xerárquica da xestión e a inversión en infraestruturas que, á súa vez, somete a innovación á rendibilidade, aínda que garantindo uns estándares de 35 calidade e seguridade”. As empresas de comunicación vense entre o dilema de escoller un ou outro modelo. Por outra banda, o elevado custo da tarificación é un dos problemas que adoitan destacar os estudosos (Vacas, 2007) e unha das causas que orixina rexeitamento entre os usuarios (Menor, Aguilera, Borges, Martínez e Méndez, 2010), xunto coas deficiencias na cobertura de banda ancha (Aguado e Martínez, 2010: 2). A transformación na concepción do dispositivo móbil como aparello a través do cal difundir produción informativa deixase ver nos enfoques dos traballos académicos do momento. Multiplícanse as súas posibilidades de tal xeito que o móbil pasa a ser un dispositivo multifunción. A medida que a tecnoloxía vai evolucionando e o teléfono incorpora novas funcionalidades (cámara de fotos, vídeo, reprodutor de música …) fálase da vertente comunicativa dos móbiles e atribúeselle a cualidade de medio de comunicación (Scolari, Navarro, Pardo, García e Soriano, 2009: 149). Esta condición de multiplataforma viuse influenciada pola confluencia entre Internet e a multiconectividade con outros dispositivos (3G, USB-PC, Wifi, Bluetooth, infrarrojos, etc). O dispositivo móbil é un claro exemplo da evolución tecnolóxica e da transformación que se produciu no sector mediático e que quedou materializada baixo os efectos da converxencia. Existen poucas investigacións que falen do móbil dende unha visión analítica e descritiva en relación aos formatos e novos contidos informativos no emerxente medio. Entre o 2006 e o 2007 ábrense dous camiños no eido da produción xornalística vía teléfono móbil: a TV móbil e a converxencia real cos estándares da rede (Aguado e Martínez, 2008: 4). Isto foi posible grazas á expansión da Internet móbil e ao fenómeno converxente.  A televisión: o medio máis investigado na comunicación móbil O medio que acapara a atención dos investigadores é a televisión móbil. Porén, a prensa e a radio carecen aínda de importancia para o mundo académico. É algo que xa salienta Martínez e Aguado, “a converxencia do dispositivo móbil coa radio dixital (audio streaming) é sen dúbida tecnoloxicamente máis accesible ca TV, pero permanece aínda pendende de estudo e desenvolvemento como iniciativa de negocio dependente do éxito da radio dixital e da distribución de contidos audio vía móbil (MP3)” (Aguado e Martínez, 2006: 31). Dos estudos centrados no tema que nos ocupa, dos xornais nos dispositivos móbiles, temos as contribucións de Finlandia a través de Virpi Oksman que analiza as prestacións da telefonía móbil como soporte comunicativo dende o punto de vista dos 36 usuarios (Oksman, 2004). Por outra banda, no caso español, Eva María Ferreras Rodríguez presenta na súa comunicación “Presencia de la prensa española en la telefonía móvil” (Ferreras, 2011) unha análise das principais aplicacións polas que apostan os cinco diarios escollidos pola autora: El Mundo, El País, 20 Minutos, ABC e La Información. Sitúanos na problemática da adopción de aplicacións específicas para dispositivos móbiles que non acaban de callar nas empresas xornalísticas españolas. O dominio de Apple e a dependencia da publicidade como modelo de negocio resume a situación actual do universo das aplicacións vía móbil. Felipe Luis Martínez González (Martínez, 2011) analiza na súa tese doutoral o campo das aplicacións móbiles dende o punto de vista da xestión de marcas e das novas tendencias na cultura dixital contemporánea. Con referencia ao mundo das aplicacións é interesante a tese doutoral de Francisco Jordán Teruel sobre o estudo da plataforma Android para dispositivos móbiles e o desenvolvemento dunha aplicación para a administración de redes de sensores inalámbricos (Jordán, 2010). Este estudo pódenos servir para profundar dende unha óptica interna no enramado tecnolóxico e de software que define aos sistemas operativos para móbiles. As emisións televisivas en directo a través da telefonía móbil non comezaron ata chegado o ano 2005 (Adelantado e Martí, 2011: 7). Entre os autores que abordan esta cuestión citamos a Crusafon e Cullell (Crusafon e Cullell , 2008) que tratan o tema da implantación da TV móbil dende a perspectiva de cinco países (Japón, Corea do Sur, Italia, Suecia e España). Ademais de falar das modalidades de televisión dispoñibles para teléfonos móbiles coma a de “streamed TV” (envío de cápsulas de contido audiovisual aos receptores en modo unicast –one to one- a través de 3G ou vídeo asincrónico (iPod video). A segunda modalidade é a de “TV en emisión directa”, en forma broadcast. Neste artigo fan tamén un breve percorrido polos modelos de negocio, aínda incipientes, da tv vía telefonía móbil (Crusafon e Cullell, 2008: 3), ao igual ca Raquel Vinader (Vinader, 2007) así como tamén sentan as bases da súa evolución, cuxo despegue se produciu a partir do ano 2006. Sobre a televisión móbil estudaron tamén Menor, Aguilera, Borges, Martínez e Méndez (Menor, Aguilera, Borges, Martínez e Méndez , 2010), pero abordando o contexto dende unha perspectiva estritamente teórica, marcando antecedentes e o estado actual da cuestión. Ben é certo que nos achega unha panorámica exhaustiva sobre o desenvolvemento da investigación feita a nivel global sobre o eido do audiovisual, centrado na televisión, na telefonía móbil. O grupo de investigación sobre contidos audiovisuais da Universidade de Málaga tamén se ten somerxido no marco teórico da televisión móbil e do uso da telefonía 37 inalámbrica como ferramenta innovadora con capacidade para integrarse e transformar a vida cotiá (Menor, Aguilera, Borges, Martínez e Méndez, 2010). A maior parte da bibliografía dedicada ao noso obxecto de estudo sitúase fóra das nosas fronteiras. O informe da compañía Nielsen (Nielsen Company Tuned into the Phone: Mobile Video Use in the U.S and Abroad, 2009) establece conclusións interesantes sobre os tempos de consumo das pezas audiovisuais nos dispositivos móbiles. Así, conclúe que os tempos de espera (viaxes en autobuses urbanos, por poñer un exemplo) son os contextos de emprego máis usuais. Un 59% dos enquisados así o afirma ao que lle seguen os espazos de viaxe (51%) e finalmente a casa (37%). Soledad Ruano fala da potencialidade dos soportes móbiles para os contidos audiovisuais e augúralle a dita plataforma un futuro prometedor: “A innovación e a interactividade están determinando os novos formatos da televisión nos próximos anos. Internet e a telefonía móbil configúranse como as novas ventás de consumo da televisión, nas que cada usuario se constrúe o seu propio prime time (Ruano, 2009: 13). O futuro do que falaba Ruano pasa pola reconfiguración de formatos adaptados á nova plataforma. Tamén polos cambios á hora de entender a produción para o novo medio.  Fenómeno da converxencia A televisión móbil viría a representar o fenómeno converxente en sentido estrito. Os estudos sobre a converxencia xiran tamén arredor do significado e reflexión teórica de dito termo e adoitan coincidir os diversos autores que tratan o tema nos cinco ámbitos nos que esta se desenvolve: tecnolóxico, empresarial, de contidos, dos usuarios e dos profesionais (García Avilés, 2009: 1). A converxencia multimediática ten, segundo Alina Pérez e Heriberto Acosta, catro dimensións: tecnolóxicas, económicas, sociais e políticas (Pérez e Acosta, 2003). Salaverría entende o estudo da converxencia multimedia a partir de catro ámbitos: empresarial, tecnolóxica, profesional e comunicativa (Salaverría, 2003). Así, define a converxencia nos medios de comunicación a partir de tres grandes marcos teóricos: “coma unha confluencia de tecnoloxías, coma un sistema e coma un proceso” (Salaverría, 2009: 9). Para Josep Lluís Micó a converxencia articúlase en torno a catro eixos básicos: “produción integrada, polivalencia profesional, distribución multiplataforma e audiencias activas” (Micó, 2010: 108). Pere Masip centra o fenómeno da converxencia en 38 catro aspectos: “produción integrada, polivalencia periodística, distribución multiplataforma e audiencia participativa” (Masip e Micó, 2009: 91).  Marketing e publicidade móbiles Ao igual ca pasaba no eido xornalístico, o teléfono móbil tamén atopa no marketing e na publicidade outro nicho de mercado. Carlos Scolari, xunto con outros teóricos, considera que “as condicións de recepción e consumo da telefonía móbil convértena nunha plataforma especialmente atractiva para a publicidade, o marketing, a comunicación corporativa e as relacións públicas” (Scolari, Navarro, Pardo, García e Soriano, 2009: 10). A expansión da telefonía móbil e as facilidades que presenta o soporte dende o punto de vista do formato e dos contidos, centraron a atención dos profesionais do sector da publicidade cara a o que podía ser unha nova forma de divulgación de reclamos publicitarios. Destacamos a Scolari, Navarro, Pardo, García e Soriano (Scolari, Navarro, Pardo, García e Soriano , 2009) e a Aguado e Martínez (Aguado e Martínez , 2006) e García Avilés (García Avilés, 2009). As transformacións neste ámbito centraron a atención dos estudosos dende distintos puntos de vista. No panorama español, dende o grupo de investigación de interaccións dixitais (GRID) da Universidade de Vic púxose en marcha un proxecto no ano 2008 que analizaba os actores, contidos e tendencias futuras do marketing móbil en Cataluña. A dependencia das operadoras de telefonía, a cobertura das redes 3G e principalmente o alto custo das tarifas son tres dos grandes problemas aos que se enfronta o novo soporte tamén no ámbito do marketing (Scolari, Navarro, Pardo, García e Soriano, 2009). En liñas xerais poderíamos destacar unha serie de tendencias que se dan no marketing e na publicidade vía teléfonos móbiles: - Predominan os contidos de carácter lúdico e de entretemento. - Dominio e influenza dos operadores de telecomunicacións a través do sistema wallen gardens. - O futuro aséntase nos contidos e servizos específicos que aproveiten as características do medio. 39  Eido da ficción móbil Outro sector que presenta similitudes co que vimos de estudar e ligado á difusión audiovisual vía móbil ten que ver cos modelos de ficción adaptados para teléfonos móbiles. A pesar de que a produción científica arredor deste tema é relativamente escasa e de recente aparición, Morales fálanos dalgunha das liñas sobre as que se asenta esta nova experiencia, caracterizada polos contidos fasciculados breves, interactivos e a de baixo custo. Para Morales o futuro das pezas de ficción nos teléfonos móbiles pasa polo aumento na potencia de dispositivos, a variedade e capacidade das prestacións, as prácticas de consumo individualizado e o incremento de ofertas de tarifa plana e sen cables para o acceso a Internet de alta velocidade (Morales, 2011: 1). Os inicios da produción de programas de ficción pensados para emitir a través dos trebellos móbiles en España remóntanse ao ano 2005. Gifreu (Gifreu, 2011) aborda o caso do documental multimedia interactivo, centrándose na repercusión do novo discurso da non ficción interactiva en relación á súa aplicación para dispositivos móbiles e Adelantado e Martí aproxímanse ós contidos audiovisuais e televisivos de entretemento para dispositivos móbiles do mercado español (moviseries e realities shows) (Adelantado e Martí, 2011).  Futuro da comunicación móbil Unha vez feito un percorrido polas diferentes liñas de estudo abertas sobre a telefonía móbil podemos deducir que nos atopamos ante un fenómeno sobreinvestigado en termos sociolóxicos e con importantes baleiros no campo específico da comunicación. Existen límites difusos acerca do que significa e para qué serve este aparello multifunción. A diverxencia funcional que promove o terminal móbil non se reflexa nas liñas de investigación sobre o tema en cuestión. A incidencia da telefonía inalámbrica nas franxas de idade máis novas acapara a atención dos estudosos en detrimento dos efectos e transformacións vitais e comunicativas que dita tecnoloxía lle podería inferir aos sectores de maior idade ou incluso coa infancia. A dependencia da teoría da Media Ecology de Mac Luhan presente na maioría de estudos de natureza social esconde ou obvia outras funcións presentes na telefonía móbil máis aló da de suplir os “tempos mortos” aos que fai referencia Castells (Castells, 2006: 274) con actividades lúdicas e de entretemento. Hai un 40 novo espazo produtivo para encher eses períodos de inactividade que está directamente relacionado co consumo de información. Tamén observamos unha homoxeneidade á hora de pensar no enfoque dos diferentes estudos. Os usuarios e os hábitos e preferencias de consumo constitúen o bloque máis investigado cun claro obxectivo tendente á rendibilidade, con estudos de mercado favorables para fabricantes de terminais baixo un prisma de corte económico. Podemos dicir que se da resposta ao qué queren e buscan os usuarios pero non ao cómo son e qué ofrecen os contidos da nova plataforma móbil. Logo de facer un repaso pola situación na que se atopa o estado da investigación sobre telefonía móbil aplicada ao ámbito do xornalismo comprobamos a existencia dun paralelismo entre os inicios do xornalismo móbil e os do ciberxornalismo. A evolución da prensa dixital caracterizouse, segundo lembra Aguado, por un desenvolvemento evolutivo marcado por catro fases (Aguado, 2004: 100): 1. Volcado 2. Hipertexto 3. Servizos multimedia e comercio electrónico 4. Contidos exclusivos e elementos interactivos A comunicación móbil estaría hoxe en día situada nunha fase difusa, entre a primeira e a segunda categoría. Todos os autores que se achegaron ao tema confían nas posibilidades que ten o teléfono móbil como transmisor de información e creen que a sociedade actual está preparada para facer do móbil un novo medio de comunicación. Ben é certo que hai que loitar con limitacións que van dende a garantía da conectividade ata a clara definición dos modelos de negocio e o artellamento dun sistema de produción de contidos específica e adaptada ao novo soporte. As diferentes análises feitas ata o momento dannos conta de que o ámbito da telefonía móbil como medio está aínda sen explotar. Os retos de cara o futuro que deben encarar as empresas xornalísticas artíllanse, segundo os estudosos, en torno a varias propiedades: personalización, alianzas estratéxicas, adaptación á segmentación de públicos e conectividade con outros dispositivos e compatibilidade de formatos (Martínez e Aguado, 2006: 30). Segundo Aguado e Martínez a personalización parece ser o distintivo fundamental que defina á comunicación móbil. Este aspecto tamén é destacado por Oksman, quen opina que as informacións se filtrarán a través dun modelo de usuario individual que ofreza contidos en función dos seus propios intereses e pensamentos (Oskman, 2004). En canto aos contidos que terán maior éxito nos terminais 41 móbiles parece levar o liderado o audiovisual. Así o constatan, entre outros, Aguado e Martínez ao afirmar que “operadores, fabricantes e desarrolladores coinciden en que o futuro inmediato ampliarase ao concepto de comunicación, levando ao móbil á mesma experiencia de servizo que o entorno de Internet, dominando o contido audiovisual e a capacidade de control dos servizos por parte do usuario, que aportará os seus propios contidos” (Aguado e Martínez, 2010). O breve percorrido exploratorio acerca do que se está investigando neste campo lévanos a concluír que case tódolos estudos se limitan a describir e contextualizar esta realidade pero o grao de teorización e estudos analíticos e prácticos acerca de dita cuestión atópase aínda nunha fase incipiente. Botamos en falla unha profundización acerca da translación de contidos, escritos e audiovisuais, por parte das principais empresas de comunicación de cara aos soportes móbiles para responder a unha serie de interrogantes: - ¿Atopámonos ante un novo modelo de xornalismo? - ¿O novo soporte da lugar a novos formatos e estilos? - ¿Están as empresas xornalísticas concienciadas da importancia do novo soporte? - ¿Modifican os teléfonos móbiles os patróns de consumo dos usuarios? As respostas a algunhas destas cuestións so poden conseguirse a partir dos resultados dunha indagación cuantitativa e cualitativa das interfaces móbiles dos medios de comunicación. Afondando en características de formato, deseño e contidos poderemos determinar cara onde camiña o xornalismo e o verdadeiro significado que ten na sociedade actual o dispositivo móbil. ¿Trátase simplemente dunha tecnoloxía cunha funcionalidade identitaria ou podemos falar dun medio de comunicación en si mesmo?. 48 cuantitativa, Palacios e Díaz Noci consideran que “a combinación de métodos cuantitativos e cualitativos aporta as razóns sobre a eficacia do deseño, polo que unha metodoloxía mixta ou combinada axuda a completar os resultados da investigación no deseño dos cibermedios” (Palacios e Díaz Noci, 2009: 52). Dos diferentes métodos empregados na tradición académica ata a data o método descritivo-interpretativo levado a cabo a través dunha ficha de análise é o que mellor se adecúa ás necesidades do noso estudo por varios motivos: o noso cometido principal é realizar unha observación xeral das diferentes versións da web e apps móbiles de catorce cibermedios ca fin de detectar similitudes, diferenzas ou novas propostas que poidan xurdir ao longo dos diferentes días seleccionados na mostra. A nosa proposta parte, en primeiro lugar, dunha aplicación de métodos descritivos. Esta metodoloxía é unha das mais estendidas entre os estudosos que, dentro do ámbito da Comunicación, centran o seu obxecto de estudo no deseño (Palacios e Díaz Noci, 2009: 54). 1.6.3 A MOSTRA Esta tese de doutoramento pretende achegar o contexto da comunicación mediada a través dos teléfonos móbiles ca fin de chegar a dar conta dos patróns sobre os que esta se asenta e coñecer o decorrer do xornalismo nun novo contexto comunicativo. Este ámbito conta con escasa investigación no ámbito das Ciencias Sociais e os estudos realizados arredor da telefonía móbil presentan, na súa maioría, un vínculo con outras disciplinas coma a Psicoloxía, a Educación e, de maneira especial, coa Socioloxía. Tal e como apuntan Costa, Díaz e Videla, “podemos indicar que aínda que existen numerosas e notables contribucións sobre diferentes aspectos parciais das comunicacións móbiles, os estudos das Ciencias da Comunicación aínda resultan incipientes e están dominados, especialmente, polo ámbito da economía, os modelos de negocio e os actores de mercado” (Costa, Díaz e Videla, 2012). O teléfono móbil está gañando terreo no espazo comunicativo e busca o seu oco nun mercado que cada vez tende máis a centrarse nos contidos. Os datos que proporciona a ITU no seu último informe do 2013 corroboran que os servizos móbiles seguen sendo o principal impulsor da sociedade da información cun número de abonos á banda ancha móbil que ronda os 2.000 millóns (ITU, 2013). Ante estes datos resulta interesante poñer as miras no eido da comunicación e do xornalismo, pois ditas cifras poden supor unha 49 chamada de atención de cara aos modelos de negocio que poden implantar as principais empresas de medios na actualidade e de cara o futuro. Partimos dun total de catorce cibermedios de comunicación informativos de carácter xeralista e de publicación diaria (europeos e un norteamericano), con matriz impresa, que posúen versión para dispositivos móbiles nunha dobre vertente: a que chamamos versión web móbil, é dicir, aquela á que se accede mediante navegador e presenta unha URL .mob ou .mobi e, en segundo lugar, a versión específica, desenvolvida exclusivamente para as distintas plataformas (iOS, Android, Windows Phone...). A selección dos cibermedios obxecto de estudo vén determinada por varios criterios: 1. Ámbito xeográfico: Dado que un dos obxectivos que nos plantexamos ao comezo da investigación é o de establecer unha panorámica xeral da actuación das empresas xornalísticas no eido da telefonía móbil quixemos situarnos no escenario europeo, cunha especial focalización aos medios españois. Así, escollemos dous cibermedios de Galicia, de Cataluña e de Madrid respectivamente para observar, tal e como ditábamos nun dos nosos obxectivos, as variacións que se producen en función do territorio xeográfico, ao que se engade a particularidade de estudar diferentes grupos de comunicación dentro de cada ámbito. 2. Índices de audiencia/medios de referencia: Debido a que practicamente non existen datos sobre a medición da audiencia móbil nos respectivos países seleccionados optamos por atender a un criterio de tirada e difusión das versións dixitais dos cibermedios á hora de xustificar a presente mostra. Son todos medios que contan cunha matriz impresa e trátase dos diarios con maiores cotas de audiencia dixital nos seus respectivos países. Trátanse todos eles de medios considerados de “referencia” en canda seu ámbito. Esta terminoloxía débese a John C. Merrill (Merrill, 1968) quen identifica ao “xornal de calidade” co “xornal de referencia!” ou “xornal de elite”. Establécese esta sinonimia como unha garantía de homologación dos diferentes medios, tomando como pauta o seu prestixio na matiz impresa e sendo conscientes, á vez, de que a súa calidade como medios de referencia non se fai extensible ao seu nivel de difusión. 50 3. Medios xeralistas: Interésanos esta variante para poder estudar a diversidade temática que ofrecen os xornais así como para prescindir daqueles medios catalogados como sensacionalistas. 4. Medios con matriz impresa: Todos os diarios escollidos son de orixe impresa. Este aspecto é moi útil cando estamos estudando a evolución dun medio do que, ademais, temos a referencia de coñecer o seu comportamento á hora de trasladar os contidos do soporte impreso á Web. Desta maneira a mostra definitiva compóñena os seguintes medios: La Voz de Galicia, Faro de Vigo, El Mundo, El País, El Periódico e La Vanguardia, en España; The New York Times nos EE.UU; Times e The Guardian no Reino Unido; Le Monde en Francia; Corrière della Sera e La Repubblica en Italia e Jornal de Notícias e Público, en Portugal. Para o caso español, que é o que domina a mostra escollida, seguimos a clasificación de medios aportada pola Oficina da Xustificación da Información (OJD Interactiva- Datos Febreiro do 2013) na categoría Noticias e Información xunto con datos do Estudo Xeral de Medios (EGM) e a Audit Bureau of Circulations co obxectivo de poder incorporar os medios de maior representatividade a nivel de audiencia, é dicir, aqueles que recibían maior número de visitas ás súas webs. Ademais, consideramos preciso incorporar diferentes grupos de comunicación para acadar unha equiparación, xa a nivel empresarial, que nos permitira subtraer datos susceptibles de ser contrastados. Así, contamos con medios pertencentes a grupos de comunicación consolidados coma Unidad Editorial (elmundo.es), Prisa (elpais.com), Godó (lavanguardia.es), Zeta (elperiodico.com). No seguinte cadro do EGM (Estudo Xeral de Medios), no informe do 2013, todos os medios españois contemplados na nosa mostra aparecen no listado dos máis visitados: 51 Figura 1: VISITAS DE SITIOS DE INTERNET (DATOS EGM, 2013) Fonte: EGM, informe abrilmaio 2013 Dos cibermedios españois El País e El Mundo sitúanse, segundo datos da consultora ComScore, no ránking dos dez xornais dixitais máis lidos de Europa. Pódese ver no seguinte cadro: Figura 2: PRINCIPAIS WEBS DE XORNAIS EN EUROPA POR TOTAL DE VISITANTES ÚNICOS Fonte: ComScore Media Metrix, novembro 2011 52 El Periódico, pola súa banda, é o líder do conxunto de medios pertencentes ao grupo Zeta, tal e como apuntan os datos de ComScore xunto co EGM: Figura 3: AUDIENCIA E DIFUSIÓN DOS MEDIOS DE COMUNICACIÓN DE INFORMACIÓN XERAL PERTENCENTES AO GRUPO ZETA Fonte: ComScore e EGM En canto aos medios europeos, como se pode observar, escollemos un único xornal no caso de Francia e tamén un so exemplo para o ámbito estadounidense. A razón de ser desta criba estriba en que para o caso dos medios franceses xeralistas de difusión diaria que tiveran a versións app e móbil e que contaran con matriz impresa, era Le Monde o único que se adecuaba ao noso estudo. Le Figaro, por exemplo, non contaba con versión da web móbil, polo que supuña unha dificultade á hora de abordar o estudo comparativo. Foi algo similar ao que aconteceu con Faro de Vigo, que no momento no que comezamos coa recollida de datos contaba con versión da web móbil pero despois deixou de funcionar o 53 seu enderezo m.farodevigo.es para ofrecer os seus contidos exclusivamente a través da app móbil. Neste último caso non puidemos desbotalo, pois cando deseñamos a mostra non carecía de ningunha das versións. No que ten co The New York Times non foi unha escolla casual. Malia que o noso ámbito de estudo se centra no espazo europeo consideramos interesante abordar a análise dun dos xornais pioneiros na experimentación cos contidos móbiles, como xa vimos con anterioridade. Ademais, axústase na súa totalidade aos criterios de selección dos que partimos á hora de seleccionar o resto de cibermedios. 1.6.4 A FICHA DE ANÁLISE Para elaborar a ficha de análise tomouse como referencia a proposta de Lluís Codina para o modelo de análise de cibermedios (Codina, Rodríguez e Pedraza, 2010) así como a análise das 4C de Óscar Westlund (Westlund, 2011) ou a proposta de Ana Serrano e Ainara Larrondo (Serrano e Larrondo, 2007). O campo de estudo deste traballo comprende todas aquelas noticias que na súa dobre versión, web móbil ou app, aparecen nas portadas dos medios de comunicación. Escollemos a portada dos cibermedios porque estes representan o punto de partida na navegación de todo usuario, método que xa tivo sido utilizado por outros membros da comunidade científica (Serrano, 2010: 4). Empregouse unha ficha de análise de enfoque descritivointerpretativo por varias razóns. En primeiro lugar e, como xa explicamos, a análise de contido eríxese como unha técnica con fundamento no ámbito da investigación científica e é considerado un método eficaz para o estudo da práctica profesional e para establecer as razóns da súa actuación (Kolmer, 2008). Interésanos este aspecto porque, o que se pretende, é profundar na organización dos elementos, na xerarquización e no emprego de características gráficas e audiovisuais empregadas para coñecer cal é o procedemento desenvolto para configurar as noticias das portadas dos diferentes cibermedios nas súas edicións móbiles. Malia todo, toda ficha de análise leva implícito un sentido cualitativo que, como xa vimos, resulta imprescindible á hora de conseguir uns resultados máis completos da man dunha metodoloxía baseada na triangulación. Optamos polo período establecido entre o 1 de maio do 2013 e o 27 de xuño do 2013 para recoller a mostra de estudo, efectuándose en días alternos de cada semana, 54 comezando polo mércores 1 de maio e seguindo polo xoves 9 de maio e así consecutivamente. Decantámonos por estudar as edicións móbiles e webs en días alternos porque, logo de aplicar o pretest durante os meses anteriores, observouse que non se producían cambios significativos en función dos días consecutivos. Optamos por centrarnos no ano 2013 porque estamos a falar dun fenómeno en xestación que imposibilita facer un estudo comparativo histórico. Hai que ter en conta que os principais cibermedios comezaron a súa andadura no terreo da mobilidade entre os anos 2009 e 2010. Para ter unha referencia, un dos medios estadounidenses pioneiros no xornalismo móbil e incorporado nesta tese de doutoramento, o The New York Times, lanzou a súa primeira versión móbil gratuíta no ano 2006. Aínda que non se trataba dunha edición no sentido global do termo, xa que funcionaba a modo de alertas ao permitir o acceso ás noticias dende unha lista de titulares que se podían enviar como email. Foi no 2008 cando o sitio móbil do xornal estadounidense viu a luz na versión para iPhone e houbo que esperar dous anos máis, ata o 2010, para poder visualizar as novas do The New York Times en dispositivos con sistema operativo Android (Sánchez, 2011: 14). No panorama español, Prisa foi un dos grupos empresariais que antes se subiu ao carro da telefonía móbil. O primeiro diario en dispor dunha aplicación para iPhone foi El País, en xaneiro do 2009, xunto coas emisoras de radio de Prisa 40 Principales e Cadena Ser. Ás dificultades para delimitar o período da mostra engádense outras limitacións coma a de que non existan ferramentas de recuperación da información coma hemerotecas dispoñibles para acceder á versión móbil dun ano determinado. O programa empregado para obter as imaxes jpg das capturas de pantalla das edicións webs e móbiles dos cibermedios foi a extensión de Google Chrome Awesome Screenshot. Para as versións específicas para móbiles, as apps, atopámonos cun problema principal xa que so podíamos capturar a parte visible da pantalla mediante os comandos habilitados nos dispositivos móbiles para iso (botón de volume ao mesmo tempo que se mantén pulsado o botón de acendido). Isto supuxo un dobre esforzo ao ter que partir as capturas en dúas no caso das noticias de maior extensión. 55 O calendario da mostra quedou estruturado do seguinte xeito: MAIO 2013 LUNS MARTES MÉRCOLES XOVES VENRES SÁBADO DOMINGO 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 XUÑO 2013 LUNS MARTES MÉRCOLES XOVES VENRES SÁBADO DOMINGO 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Proporcionamos exclusivamente os datos relativos ao primeiro día da mostra ao comprobar que non se producían cambios de interese ao respecto dos elementos formais e de contido das versións móbiles analizadas. Achégase nos anexos a totalidade de capturas tomadas como aporte á investigación. Ademais, a totalidade da versións analizadas correspóndese coa edición do sistema operativo de Apple. Ademais dunha cuestión práctica (maior funcionalidade á hora de 56 capturar as versións no dispositivo iPad) a selección do sistema iOS vén tamén dada porque foi o primeiro polo que apostaron os principais grupos mediáticos nos comezos da translación dos contidos xornalísticos ao aparello móbil. Para explicar en qué consiste a análise de contido que nos ocupa, procedemos a definir as unidades de análise e as categorías e subcategorías que o conforman. En todo estudo destas características debe quedar claro qué datos se analizan, de qué maneira se definen e de qué poboación se extraen. A ficha de análise que centra este traballo componse de dúas partes: unha ficha xeral e outra específica tanto en versión da web móbil como en app específica. Os datos codificáronse seguindo un mesmo patrón no cal o 1 significaba un “si” e o 0 un “non”. Os ítems que se incluíron na ficha xeral estrutúranse en dous niveis. Por unha un estudo do contedor e, pola outra, unha análise xeral do produto. Relativos ao estudo contedor estudáronse os seguintes aspectos: 1. Plataforma de distribución: Neste apartado partiuse de catro categorías en función de se o produto se distribuía a través da plataforma de Apple, Blacberry, Android ou Symbian iOS. 2. Versión adaptada/non adaptada: Para comprobar se a versión se adaptaba á pantalla do móbil ou se, pola contra se trataba da páxina tradicional do medio en cuestión descargada na pequena pantalla. 3. Tipo de distribución: Comprobouse se a distribución multiplataforma abranguía algún outro dispositivo máis ca o teléfono móbil. Incorporouse neste senso a categoría de tablet. 4. Modelo de negocio: Co obxectivo de comprobar cal era o modelo de negocio que definía as versións para a web e as apps móbiles sinalouse se estas seguían unha estratexia de pago, gratuíta ou freemium. 5. Visibilidade da web móbil na web do medio: Neste caso optamos por dividir a páxina en tres zonas ás que denominamos 1, 2 e 3. A primeira correspondente ao menú de seccións, á cabeceira; unha segunda vinculada ao que sería o corpo da páxina e a última que abranguería o pé de páxina. 6. URL da versión móbil: Tívose en conta esta categoría para comprobar se o usuario precisaba activar manualmente a URL ou se ben a activación respondía a un 57 direccionamento dende a páxina tradicional do medio en cuestión, aspecto que supón unha mellora na experiencia do usuario. Relativo á análise do produto a ficha quedou constituída da seguinte maneira: 1. DESEÑO DE PORTADAS: neste campo da base de datos analizamos o deseño no tocante á estrutura dos menús de navegación na súa tripla vertente: menú, corpo e pe de páxina. Relativo ao menú establecemos varias categorías:  En primeiro lugar a súa tipoloxía cuxo abano de posibilidades quedou conformada do seguinte xeito: menú expansible, carrusel, sinxelo, despregable, horizontal, vertical ou estático.  Nomenclatura: Neste campo sinalamos cal era o nome exacto baixo o que se englobaba o apartado dos menús cuxas posibilidades podían ser moi variadas: o nome do xornal, “menú” ou se non se lle denominaba de ningunha maneira.  Cor: Para sacar datos da cor exacta dos menús botouse man da ferramenta Web Colour Data, un software gratuíto que permite establecer o código de cor exacto utilizado nas páxinas web a través da súa URL e que establece ademais baremos da cor máis e menos empregadas en toda a páxina. 2. DESEÑO DO PRODUTO: neste apartado estudamos tanto a tipoloxía do produto coma a distribución e organización dos contidos. En canto ao deseño seleccionamos se se trata dun produto fixo, flexible ou líquido.  O deseño fixo é aquel cuxos elementos de maquetación adoptan un ancho fixo. O deseñador impón un deseño cunha distribución de elementos en pantalla que se visualice en todos os dispositivos e resolucións. 64 Outro aspecto que cobra importancia na base de datos é a sección da personalización. Está moi ligado ao deseño da páxina e contén as seguintes opcións: o Personalización da interface. Este campo relaciónase coa posibilidade que ten o usuario de modificar a interface segundo o seu gusto e preferencias. É posible crear unha interface que incorpore as seccións coas que máis sintonice un determinado lector?. o Sindicación de contidos vía móbil-email. Sinálase se existe ou non a opción do envío de contidos a través de alertas ao móbil ou ben por correo electrónico. o Subscrición de alertas ou boletíns. Apartado estreitamente vinculado ao anterior. Se existen alertas, como son as ferramentas de subscrición destas?. o Opción de favoritos. Interesa coñecer se os usuarios poden marcar as informacións que mais lles agraden na sección de favoritos. o Escalar letras. Está relacionado coa opción de cambiar o tamaño de letra. Sinálase cun “si=1” ou “non=0” esta característica. o Adaptar idioma. Ao igual ca no caso anterior serve para coñecer se se pode adaptar o idioma da versión móbil consultada a mais dunha opción ou non. o Xeolocalización. Unha das características exclusivas que ofrecen os dispositivos móbiles fronte a calquera outro medio de comunicación é o feito de que conta con ferramentas de xeolocalización que poden ser de moito proveito á hora empregalas no xornalismo. Neste apartado tratamos de coñecer se existe algunha delas (por exemplo, Google Maps) integrada en cada unha das pezas xornalísticas analizadas. o Servizos metereolóxicos. Sinálase a presenza ou non dos servizos metereolóxicos no conxunto das webs móbiles. 65 o Compartir información con outros usuarios. Este apartado serve para coñecer se o usuario ten a oportunidade de compartir información con outros, a nivel global. Nos seguintes campos contemplamos a posibilidade de marcar se o pode facer a través de redes sociais, chats, etc. o Blogs vinculados ao medio. Sinalamos se o cibermedio conta con blogs nas súas versións móbiles para saber se o usuario ten algún tipo de participación neste senso. o Redes sociais (Facebook, Twitter, Linkedin, Google Plus). Referido á participación. Trátase de observar a través de qué redes sociais comparten información os usuarios. As opcións posibles son Facebook, Twitter, Linkedin ou Google Plus. o Foros o Chats o Enquisas o Incorporación de contido audiovisual (a través de cámara, vídeo ou fotografías). Os últimos datos da nosa ficha de análise fan referencia á actualización de pezas informativas, á presenza do contexto e ao ámbito da globalidade. Pasamos agora a desglosar cada un deles: o Actualización de pezas informativas. Ten que ver coa presenza da data e da hora en cada peza. o Presenza do contexto. Referido especialmente ás informacións que se presentan en función do contexto onde estea situado o lector. Trátase de identificar elementos que permitan coñecer que as pezas informativas que o lector recibe responden a un criterio espacial. o Globalidade. É posible diferenciar catro apartados: - Contidos en máis dun idioma - Horas en diferentes fusos - Xeolocalización 66 - Edición personalizada por país Finalmente valémonos da análise das 4Cs de Óscar Westlund (Westlund, 2011) para pasar esta ficha a cada cibermedio e poder sacar unha referencia xeral en torno aos seguintes aspectos: 1. CANLE. Mide a distribución dos contidos a través dos elementos que enumeramos a continuación: SMS, email, web móbil, redes sociais, lectores RSS, agregadores, bibliotecas, quiosco e podcasting. 2. CONVERSA. Neste apartado obsérvase a existencia de redes sociais propias ou alleas, distribución vía email, comentarios e ferramentas de contacto. 3. CONTIDOS. A nivel xeral márcase se se contemplan opcións de multimedialidade, interactividade, hipertextualidade e xeolocalización. 4. COMERCIO. Relativo á publicidade e á venda, é dicir, a determinar se o produto é gratuíto, de pago ou se vén determinado por un modelo de negocio situado no camiño intermedio entre estas dúas posibilidades. 67 2. BLOQUE TEÓRICO 2.1 A HISTORIA DO TELÉFONO MÓBIL 2.1.1 O MÓBIL: DEFINICIÓN, FUNCIONALIDADES E CARACTERÍSTICAS Un dispositivo móbil pódese definir como un aparato de pequeno tamaño, con algunhas capacidades de procesamento, con conexión permanente ou intermitente a unha rede, con unha memoria limitada, que foi deseñado especificamente para unha función, pero que pode levar a cabo outras funcións máis xerais (Baz, Ferreira, Álvarez e García, 2006: 1). Pero, tomando como referencia esta definición, os dispositivos móbiles poderían abranguer toda unha ampla gama de aparellos coma os reprodutores de audio portátiles, navegadores GPS, PDas, tablets ou teléfonos móbiles. O noso obxectivo é centrarnos nestes últimos. Para iso entendemos que o móbil é un dispositivo inalámbrico electrónico baseado na tecnoloxía de ondas de radio, que ten a mesma funcionalidade que calquera teléfono de liña fixa. A súa característica principal é a portabilidade, xa que a realización de chamadas non depende de ningún terminal fixo e non require de ningún tipo de cableado para levar a cabo a conexión á rede telefónica (Baz, Ferreira, Álvarez e García, 2006 :2). Comezaremos por situar ao protagonista do presente traballo de investigación. O teléfono móbil de hoxe en día dista moito do da súa aparición. A súa natureza transformouse a tal grao que é difícil chegar a dar unha definición que reúna todas as características que este contempla. Ferraris estudou este obxecto cotián dende o punto de vista ontolóxico, preguntándose qué tipo de trebello levamos nos nosos bolsillos. O móbil “permite ou promete a conexión a todos os sistemas de comunicación oral e escrita, o acceso a todos os circuítos de rexistro (escritura, imaxes, música), verificar o propio extracto da conta, pagar o billete do metro ou a entrada á ópera e, se se quixera, descargar un libro e lelo no tren” (Ferraris, 2008: 27). O móbil é, xa que logo, un dispositivo multifunción. Ferraris destaca, en liñas breves, a evolución que sufriu o teléfono ao longo da historia. Do teléfono fixo, negro, ancorado na parede ao aparello un pouco nómade e deste 68 ao polimorfo, grande, de mesa ou máis pequeno, de mesiña de noite. Máis tarde pásase ao teléfono de mil formas, libre das prerrogativas das compañías telefónicas, que se pode mercar en calquera lugar. Pero o teléfono móbil ten outra importante característica que o define: é tan so noso. O móbil representa unha propiedade individual (Ferraris, 2008: 449). 2.1.2 A HISTORIA: DA TELEGRAFÍA AO TELÉFONO As telecomunicacións comezan na primeira metade so século XIX co telégrafo eléctrico. Para comprender a historia da telefonía debemos deternos nos seus antecedentes. O xurdimento da radiotelegrafía débeselle en gran parte ao físico británico James Clerk Maxwell. Este pensador desenvolveu unha teoría a partir da cal os obxectos metálicos tiñan que reflectir enerxía electromagnética coma un espello e este tipo de radiación viaxaría a través do aire á velocidade da luz. Así, sentou as bases das ondas electromagnéticas, e xunto con outros estudosos coma o físico francés Edouard Banly ou o alemán Heinrich Hertz fixeron posible a aparición da primeira conexión radiotelegráfica da historia que aconteceu en 1897 e consistiu na transmisión dunha serie de radiotelegramas dende un barco de regatas ata a costa. O 12 de decembro de 1901 Marconi emitiu a primeira sinal radioeléctrica a través do Atlántico, dende Cornwall, en Gran Bretaña, ata Terranova. Os primeiros usos da raditelegrafía reserváronse para as comunicacións marítimas e a seguridade para casos de emerxencia (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 58). O nacemento da radiotelegrafía en España sitúase en 1905, coincidindo co decreto do 21 de maio dese mesmo ano no que se constitúe unha Comisión mixta composta polos Ministerios de Gobernación, Mariña e Guerra cuxo traballo da como resultado a elaboración da lei de 26 de outubro de 1907 no que queda establecido o servizo radiotelegráfico en España. As súas bases e regulación quedan establecidas nun Decreto posterior, do 24 de xaneiro de 1908. (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 61). O servizo quedou definido no momento da súa concepción como un monopolio de Estado. En 1927 produciuse un punto de inflexión na curta traxectoria da radiotelegrafía en España. Adoptáronse acordos do novo Convenio Radiográfico Internacional mediante o cal se pasaba dunha posición de monopolio do servizo a unha situación de oferta diversificada coa autorización de novas compañías concesionarias do servizo de radiotelegrafía. 69 Dende o seu nacemento, numerosas compañías levaron o temón da radiotelegrafía española. Á Compañía Nacional de Telegrafía sen Fíos sucedéronlle outras coma o Sindicato Transradio Español, a Empresa Nacional de Telecomunicacións (ENTEL) ou a actual Telefónica. O Decreto de 21 de decembro de 1970 do Instituto Nacional de Industria (INI) transferiulle o total das accións a Telefónica. En 1865 tivo lugar unha Conferencia Internacional en París entre todos aqueles países capacitados para enlazar as súas liñas telegráficas. Participaron 20 países. Fundouse a Unión Telegráfica Internacional (UTI) e implantouse en Europa unha tarifa uniforme, confeccionouse un regulamento para execución dos acordos tomados e adoptouse o franco-ouro como unidade monetaria da Unión Telegráfica Internacional (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 78). En 1885 noutra Conferencia Administrativa, desta volta en Berlín, estableceuse a primeira regulación internacional do servizo telefónica. A Primeira Guerra Mundial, porén, supuxo a ruptura da internacionalización das telecomunicacións. O desembarco en 1923 da International Telephone & Telegraph (ITT) cambiou a historia da telefonía en España e o 19 de abril de 1924 constitúese a Sociedade Anónima Compañía Telefónica Nacional de España –CNTE- . 2.1.3 ANTECEDENTES DA TELEFONÍA MÓBIL O salto decisivo da telefonía débese a tres norteamericanos: Alexander Graham, Elisha Gray e Thomas Alba Edison aínda que o pai do teléfono móbil é considerado Alexander Graham Bell (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 33). Como antecedentes, varios nomes destacaron na concepción da telefonía. Faraday demostrou, en 1831, que as vibracións nun metal se podían converter en impulsos eléctricos e Charles G. Page, seis anos máis tarde, descubriu que era posible emitir son por medio dunha varilla magnética sometida a un rápido proceso de imantación e desimantación mediante a emisión de corrente eléctrica. Por outra banda, Philippe Reiss, en 1861, desenvolveu un sistema que podía transmitir son pero era incapaz de distinguir con claridade as palabras. Outro estudoso foi E. Gray. Estaba investigando a telegrafía multiplex e en 1874 construíu un receptor cun diafragma de aceiro colocado fronte a un electroimán e un transmisor con membrana móbil e dúas agullas. O lingüista Bell, que traballaba en educación para persoas xordas, achegouse ao ámbito da acústica patentando 70 un invento que serviría para confeccionar o actual teléfono. Todos eles fixeron posible a concepción da telefonía tal e como a entendemos hoxe en día. Aínda así, a introdución do teléfono como obxecto cotián presente na maioría dos fogares non aconteceu ata pasar a Segunda Guerra Mundial. O teléfono en EE.UU tivo maior implantación da man da compañía Bell Telephone Company, fundada o 9 de xullo de 1877 por Alexander Graham Bell, Gardiner Hubbard e Thomas Sanders. A Western Union Telegraph Company encargaríalle neste momento a Edison o desenvolvemento dun modelo alternativo ao de Bell. En 1879 a patente de Bell foi recoñecida polos tribunais como a única válida. Créase unha compañía en 1885 destinada á construción de liñas telefónicas de longa distancia, a American Telephone and Telegraph Company –ATT- co obxectivo de garantir o control monopolístico da compañía Bell. En 1920 fúndase a International Telephone and Telegraph – ITT- . Durante os anos 20 en España dominaba una rede telefónica que se dividía nunha serie de sistemas locais e comarcais, tanto públicos coma privados, que estaban moi mal conectados. Este enramado controlábao a Compañía Peninsular de Teléfonos. Foi nese momento cando as empresas estranxeiras comezaron a interesarse por explotar o servizo telefónico en España. A ITT foi unha delas que, a través da súa iniciativa, creou a Sociedade Anónima Telefónica Nacional de España. Xuntas controlaron as redes de telefonía españolas durante moitos anos. O decreto de Alfonso XIII do 25 de agosto de 1924 establecía a explotación en réxime de monopolio de dito servizo. As dúas compañías tamén tiñan plena potestade no eido da regulación. A situación mantívose deste xeito ata o franquismo, cando en 1946 se aproba o Contrato entre o Estado e a actual Telefónica que prorroga por 30 anos a concesión do monopolio. A partir deste momento a regulación dos prezos corre a cargo do Estado. Na Revista de Telégrafos, no seu número de abril do 1877 aparecía a primeira referencia ao teléfono en España (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 35). Alí apúntanse unha serie de motivos que poñen de manifesto os problemas que tivo á hora da súa expansión: - Non era visto como un sistema capaz de competir coa telegrafía. - Obrigaba a realizar grandes inversións en redes telefónicas. Precisaba da socialización para ter sentido como medio de comunicación xa que se asentaba como un medio de persoa a persoa. 71 - Víase como un perigo, pois as antenas telefónicas podían afectar negativamente á saúde dos cidadáns. 2.1.4 A TELEFONÍA MÓBIL Se o pai do telefono foi Bell, para referirnos ao fundador do que é hoxe en día “o mando a distancia das nosas vidas” (Rheingold, 2004) temos que falar de Martin Cooper que foi quen introduciu, no ano 1973, o primeiro radioteléfono nos EE.UU. En España, se ben a necesidade de comunicarse de xeito inalámbrico xurdiu durante a Guerra Civil, ben é certo que ata a década dos anos 1990 non se considerou ao móbil como un aparello de primeira necesidade. Probablemente falar en pleno século XXI do “DynaTAK 8000X” lles poida resultar a moitos algo descoñecido. Porén, dicir que é un antecedente dos smartphones quizais resolva algunhas das dúbidas acerca da orixe de dito termo. O DynaTAK 8000X foi o primeiro teléfono móbil posto á venda no noso país. Pesaba un quilo e no momento no que saiu ao mercado, nos anos 80, tiña un valor de catro mil dólares. A chegada da telefonía móbil en España remóntase ao 1976 coa posta en marcha do coñecido como Teléfono Automático de Vehículos (TAV) que operaba na banda 160 MHz e cuxa cobertura abranguía o territorio das cidades de Madrid e Barcelona (Pérez Yuste, 2002: 1). Os equipos durante esta época caracterizábanse polas súas grandes dimensións e o seu alto custo e estaban ligados única e exclusivamente á comunicación por voz (Cebrián e Flores, 2011: 62). O móbil marcou, segundo apunta Yuste, “o paradigma da liberalización das telecomunicacións”. (Pérez Yuste, 2002: 1). As telecomunicacións organizáronse como un servizo público de titularidade estatal, baseado na importancia estratéxica da información para o desenvolvemento das sociedades (Pérez, 2002: 181). Os Estados podían organizar o sector segundo dous modelos monopolísticos diferentes. A maioría optou por un deles, no que a regulación, xestión e financiamento se encomendou a un organismo incardinado na Administración do Estado e denominado PTT. O titular era o Estado neste caso. A segunda opción dáballe a potestade a unha empresa cuxo financiamento partía de fondos públicos e de aportacións de carácter privado e era fonte dunha intervención pública forte (Pérez Yuste, 2002: 182). O Libro Verde sobre o mercado común dos servizos e equipos de telecomunicacións converteuse na pedra angular para a apertura do sector á libre competencia. 72 2.1.5 SECTOR DAS TELECOMUNICACIÓNS EN ESPAÑA A ITU (Unión Telegráfica Internacional) naceu en 1865 froito dunha Conferencia Internacional entre todos os países que, naquel momento, tiñan a capacidade de enlazar as súas liñas telegráficas. Desta xuntanza, ademais da creación da Unión Telegráfica Internacional, acordouse establecer unha tarifa uniforme, a confección dun regulamento de execución dos acordos tomados e a adopción do franco-ouro como a unidade monetaria da Unión Telegráfica Internacional (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 78). Anos máis tarde tería importancia outra Conferencia celebrada en Berlín, en 1885, na que se estableceu o primeiro regulamento internacional do servizo telefónico. En 1876 foron presentados na Exposición de Filadelfia os primeiros prototipos telefónicos (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 33)e en 1932 creouse a actual Unión Internacional de Telecomunicacións (UIT).  Regulación da telefonía: o caso de Telefónica e a aplicación legal O nacemento da telefonía móbil desenvolveuse nun contexto no que dominaba un absoluto desconcerto en torno á aplicación xudicial. Sucedíanse regulacións diversas e non se avogaba por un consenso en materia legal capaz de favorecer a implantación e o progreso da telefonía móbil no conxunto do Estado. A primeira regulamentación do servizo telefónico data de 1882, durante o goberno de Sagasta. O Decreto de 16 de agosto de 1882 concedíalle a explotación de redes telefónicas con destino ao servizo público a particulares ou compañías. Nese ano, a Dirección Xeral de Correos e Telégrafos poñía en marcha en Madrid unha rede telefónica oficial que enlazaba as principais dependencias estatais. Posteriormente apareceron novos decretos que non fixeron outra cousa ca dificultar o despegue do teléfono en España (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 44). Barcelona e Madrid foron as cidades pioneiras no desenvolvemento dunha rede telefónica oficial. Coa posta en marcha do Decreto de 1882 creáronse sendas redes que enlazaban as principais dependencias estatais. Xunto coas liñas iniciativas públicas comezaron a instalarse liñas privadas nalgunhas das cidades da Península. Entre 1884 e 1886 o Estado puxo en marcha a construción da rede telefónica estatal. O Decreto de 1891 73 dividiu a Península en catro zonas telefónicas (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 44) pero este proxecto non se levou a cabo por moitas dificultades de descoordinación. A rede de telefonía contaba cunha particularidade. Para ser efectiva debía existir un número importante de abonados, foran empresas, institucións, profesionais ou particulares. Era preciso contar cun volume de asociados que incitara a darse de alta no novo sistema de comunicación. Para iso resultaba imprescindible desenvolver redes telefónicas locais que conectaran os pequenos e os grandes núcleos da Península (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 50). Neste senso, o Decreto de 1886 outorgoulles aos municipios un papel importante no desenvolvemento de redes locais. A partir do ano 1900 os prezos estabilízanse aínda que se mantén a disparidade das tarifas dunhas redes a outras. Aínda así, gran parte da sociedade española non podía acceder ao servizo telefónico polas altas cotas de enganche. As empresas víanse incapaces de levar a cabo unha política tarifaria á baixa. O Estado, á súa vez, non estaba capacitado para financiar a construción e expansión da rede telefónica nacional. En 1917 Francos Rodríguez, Director Xeral de Correos e Telégrafos, presentou un proxecto de Lei da Telefonía Nacional coa fin de superar a situación de indeterminación na que estaba sumido o servizo telefónico. Perseguía a unificación dos servizos telefónicos e a intervención das comunicacións telefónicas por parte do Estado. A idea era rematar coa política de concesións. Malia todo, este proxecto non prosperou (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 54). O contexto no que se desenvolveu a telefonía estivo marcado, dende o primeiro momento, por unha disputa polo espectro radioeléctrico e por unha situación privilexiada que ostentaba unha operadora, a Compañía Telefónica Nacional de España (CNTE). A aparición da International Telephone & Telegraph Co. (ITT) cambiou a historia da telefonía en España. O 19 de abril de 1924 créase a Sociedade Anónima Compañía Telefónica Nacional de España (CTNE). A ITT converteuse en dona da nova compañía, comprometéndose a prestar servizos de asesoramento técnico e financeiro á súa filial (Bahamonde, Martínez e Otero, 2002: 93) Este novo contrato para a nova Compañía outorgáballe certa situación de privilexio ao non contemplar, por exemplo, a reversión ao Estado da instalación telefónica unha vez rematado o prazo de concesión, aspecto que sempre existira ata o momento. Gozaba de dereitos coma a exención de contribucións e impostos directos (algo que tamén acontecía nos anteriores concesionarios) ou a facultade de expropiación de terreos e propiedades, baseado no principio de utilidade pública. O Estado percibía unha porcentaxe dos ingresos, un canon do 10% dos beneficios netos da 80 panaeuropeo. O novo sistema sería de tecnoloxía dixital, con itinerancia internacional, gran capacidade de tráfico, utilización eficiente do espectro, emprego de señalización dixital, posibilidade de conexión coa RDSI e con capacidade para garantir a seguridade e a privacidade das comunicacións (Pérez Yuste, 2002: 3). Segundo Flores, o sistema GSM permitiu múltiples vantaxes con respecto aos seus antecesores. Definíano tres elementos: o roaming, o handover e a súa estrutura celular. O roaming permitía que todas as redes GSM do mundo poideran establecer conexións entre si mentres que o handover posibilitaba a conexión entre as estacións base, as BTS (Base Transceiver Station) dunha rede ca fin de poder transferir chamadas sen que se corten ao viaxar, poñamos por caso, en tren ou autobús. O sistema GSM introduciu outro aspecto novo e de gran aceptación social que repercutiu nos modos de comunicación e propiciou unha transformación no eido da linguaxe. Apareceron as SMS (Short Message Service). “As SMS foron introducidas por Nokia en 1993 como unha forma accesoria de comunicación” (Castells e de Bofarull, 2002: 147). A segunda xeración que veu da man do sistema dixital GSM permitía mandar SMS instantáneas de 160 caracteres dun teléfono a outro empregando o teclado para escribir e a pantalla para ler. Esta función coñeceuse co nome de Short Message Service (SMS). A primeira SMS enviouse dende o Reino Unido en 1992. Comeza a expandirse a Mobile Data Industry (SMS, ringtones…) pero na maior parte do mundo aínda non existe a Mobile Internet. As SMS foron de especial relevancia para o que significou o futuro dos dispositivos móbiles. Inmaculada Martínez e Aguado resumiron a súa importancia en catro puntos (Aguado e Martínez, 2008): - Supuxeron un salto cualitativo da diversificación da oferta á diversificación de servizo. - Implicaron unha ruptura na concepción da tecnoloxía. Pasouse da transmisión de voz á transmisión de datos. O dispositivo adquire unha nova concepción e comeza a ser usado para algo máis que para o que fora concibido. Ademais de realizar chamadas contémplase a posibilidade de visualizar calendarios e axendas, por exemplo. - Derivado do punto anterior, trouxeron unha diversificación do seu uso, ao englobar máis utilidades e aplicacións. As mensaxes persoais, as alarmas e os avisos 81 comezaron a formar parte deste novo panorama comunicativo. Tamén transformaron os estándares e as rutinas comunicativas dos usuarios. - Fixeron posible entender o soporte celular dende unha nova perspectiva, ao ver neste dispositivo un almacén de contidos e publicidade. “Pásase da conectividade interindividual á conectividade medio/usuario) que constitúe a precondición necesaria do mcommerce (comercio móbil). Dende o 1995 ao 2000 as telecomunicacións experimentaron uns “vaivéns enormes” (Fondevila e Doral, 2010: 100). A partir de 1999 fóronse unindo ao mercado outras marcas novas coma o caso de Amena (a actual Orange). A partir desta data, apuntan Joan Francesc Fondevila e Fernando Doral, asistimos á expansión da coñecida como “nova economía” que consiste nunha “masiva inversión en startups de puntocom de todo tipo, aínda que a penetración de Internet en España non avance ao igual cos países europeos” (Fondevila e Doral, 2010: 8). O servizo de acceso a Internet desde o móbil convencional, baseado na tecnoloxía WAP (Wireless Aplication Protocol) foi lanzado por Telefónica Móviles o 1 de outubro de 1999. Pouco máis tarde comprobouse que contaba cun gran inconveniente: o seu deseño, o cal “só invitaba a falar” (Yuste, 2002). Aos tres operadores existentes, uniuse Yoigo. É neste momento cando se regula o proceso de portabilidade, que permitía que un usuario puidera cambiar de compañía telefónica conservando o seu número e de forma gratuíta. Neste período gobernos e operadores loitaban pola concesión de licencias que permitiran ofrecer os servizos de datos e Internet. Romeo e Romero opinan que esa carreira por conseguir licencias endebedou aos operadores en Europa, pois ao contrario do que acontecía no mercado americano, cun sistema de licencias de ámbito local e moi saturado, en Europa había so tres ou catro en cada país e iso acabou repercutindo negativamente (Romeo e Romero, 2003: 698). Figura 6: NACEMENTO DAS OPERADORAS DE TELEFONÍA MÓBIL EN ESPAÑA 1995 1997 1998 2000 2005 2006 Movistar Airtel 2º operadora de telefonía fixa: Retevisión Amena Vodafone Orange compra Amena Yoigo Fonte: Elaboración propia a partir de datos de Romeo e Romero, 2003 82 3. Terceira xeración Co cambio de década produciuse un cambio de tecnoloxía no referente aos dispositivos móbiles. Naceu a tecnoloxía de terceira xeración (UMTS- Universal Mobile Telecommunications System) que fixo posible actuar con videochamadas ou descargar arquivos de audio ou vídeo, tal e como explica Cebrián Herreros (Cebrián e Flores, 2010). A UMTS permitiu unha rede de maior capacidade grazas ás maiores velocidades de transferencia e a novos terminais. Xunto coa UMTS xorden a WAP (Protocolo de Aplicacións Inalámbricas) que permite un servizo na web máis extensa e o GPRS (General Pack Radio System). É unha extensión do Sistema Global para Comunicacións Móbiles (GSM) para a transmisión de datos non conmutada ou por paquetes. A velocidade de transferencia a partir deste novo sistema chega ós 144 kbps. Permite una conexión permanente que fai posible a filosofía do always on e o pago faise segundo a cantidade de información transmitida, non segundo o tempo de conexión. Grazas ó GPRS permitiuse o desenvolvemento e comercialización de servizos móbiles avanzados como as SMS multimedia. A terceira xeración, cos sistemas UMTS, xorde en 1999 cando se propoñen catro licencias de explotación de dito servizo. A rede UMTS é máis coñecida como 3G e contan cunha serie de particularidades (Flores, 2009: 5): - As frecuencias sitúanse nun intervalo de frecuencias máis altas que o GSM. A sinal, deste xeito, compórtase dun xeito similar aos raios de luz. - Maior ancho de banda. - Servizo de videochamada. - A rede está optimizada para o uso de datos de alta velocidade, polo que se aprecia un incremento nos servizos de voz ou SMS tradicionais. - As conexións de datos son asimétricas, é dicir, o ancho de banda ou capacidade de enviar un volume de información nun tempo determinado é diferente se queremos enviar (subir) ou recibir (baixar) dende o noso dispositivo. 83 Figura 7: TECNOLOXÍAS DE TRANSMISIÓN DE DATOS EN REDES MÓBILES Fonte: Flores Galea, 2009: 5 (Consulta Teleco) No 2001 o Ministerio de Ciencia e Tecnoloxía decidiu introducir a figura dos operadores móbiles virtuais (Calzada e Estruch, 2011: 52). Este sector conta cunha gran traba debido á limitación do espectro radioeléctrico. É un segmento onde as posibilidades de comportamentos colusivos é moi alta (Herguera, 2002: 177). Figura 8: EVOLUCIÓN DAS OPERADORAS DE TELEFONÍA Fonte: Fondevila e Doral, 2010: 7. Revista Venezola de Información, Tecnología y Conocimiento A distribución dos operadores móbiles virtuais quedaría establecida do seguinte xeito, tal e como se recolle no Informe da CMT do ano 2011: 84 Figura 9: DISTRIBUCIÓN DAS OPERADORAS MÓBILES VIRTUAIS Movistar Vodafone Orange OMV Completos Ono Digi Mobil FonYou Lycamobile Euskaltel TeleCable R Jazztel E-Plus (Simyo) OMV prestadores de servizos Tuenti Lebara Pepephone Hits Mobile BT RACC Móbil Eroski Móbil Orbitel Carrefouronline Díamóvil Happy móvil Moreminutes YouMobile MÁSmovil Fonte: Elaboración propia a partir de datos da CMT, 2011 O futuro das redes móbiles pasa polo desenvolvemento da tecnoloxía 4G que se basea en catro grandes aspectos (Hernando, Vázquez e Lluch, 2011: 30): 1. Agregación de portadoras, esencial para conseguir as elevadas velocidades que demanda a tecnoloxía 4G. 2. Mellora no soporte de esquemas multiantena MIMO. 3. Poténciase a diversidade de transmisión en baixada e subida. 4. Melloras para despregues xerárquicos: unha das tendencias que se apuntan para o futuro das redes móbiles ten que ver coa coexistencia dun despregue macrocelular cun de tipo picocelular ou femtocelular. 85 2.2 O CIBERXORNALISMO E A TELEFONÍA MÓBIL 2.2.1 DEFINICIÓN E ORIXES DO CIBERXORNALISMO EN ESPAÑA A información no século XXI resulta ser unha sinal de identidade e un ben prezado para unha sociedade que, dende hai uns anos, se deu en chamar Sociedade da Información ou do Coñecemento. A dixitalización e a evolución das TIC outorgáronlle un valor engadido de tal xeito que, logo da época post-industrial, esta pasou a ter un papel decisivo e determinante na evolución social e económica. Pero o certo é que a importancia da información e o seu uso para fins de distinto tipo (administrativos, culturais e de comunicación) ten a súa raíz nas orixes da humanidade ao igual que o xornalismo foi, dende os seus inicios, unha peza fundamental dentro da engrenaxe social. Tanto é así que se remonta á Antigüidade ao estar vinculado á aparición da tipografía nun primeiro momento e ao xurdimento e aparición da prensa en Europa máis tarde. Aínda que xa pasaron máis de 150 anos dende o seu nacemento non se pode fixar a súa emerxencia ata ben entrado o século XX, coa aparición de dispositivos técnicos que permitiron a masificación de xornais, a transmisión da información e a obtención mecánica das informacións. Na década dos 60, o teórico canadiense Mc Luhan clasificaba as eras dos medios do seguinte xeito: a era pre-literaria ou tribal (acústica), a era de Gutemberg, co auxe dos medios impresos e finalmente a era tecnolóxica ou de medios electrónicos. Se facemos un repaso pola historia da humanidade atopámonos con que existiron, ao menos, seis “explosións informacionais” (Almirón, 2002: 554): 1) Hai 17.000 millóns de anos, coas primeiras pinturas rupestres das covas de Altamira. 2) A invención da escritura por parte dos sumerios (entre o 3.100 e o 2.700 a.C). 3) A invención da imprenta no século XV. 4) A invención da ciencia moderna (entendéndoa dende a nova concepción da ciencia e do método científico) durante os séculos XVII e XVIII. 5) A Revolución Industrial. 6) A Revolución microinformática, dando lugar á explosión do coñecemento científico-dixital. 86 Pero, probablemente, sexa a invención de Gutenberg, en 1450, a que causou un impacto maior en relación ao desenvolvemento social e cultural, se ben non é comparable ao vivido coa introdución dos ordenadores e ao fenómeno da World Wide Web. Como constata Manovich, hai unha diferenza fundamental á hora de medir a magnitude dun ou outro acaecemento, principalmente no que atinxe aos medios de comunicación. A innovación técnica que permitiron os tipos móbiles de Gutenberg incidiu con maior forza no eslabón da distribución mediática mentres que “a revolución dos medios informáticos afecta a todas as fases da comunicación e abarca a captación, a manipulación, o almacenamento e a distribución, así como afecta tamén aos medios de todo tipo, xa sexan textos, imaxes fixas e en movemento, sons ou construcións espaciais” (Manovich, 2005: 64). Estudosos como A. Smith, Peter Burke ou Asa Briggs teñen feito incursións arredor deste tema, tratando de establecer un grao de equivalencia entre as consecuencias da introdución da imprenta en 1850 e o da chegada dos ordenadores no século XX. Incluso algúns dos debates que tiveron lugar nos últimos anos no eido do xornalismo a raíz da aparición de Internet e de novos soportes e plataformas que puideran supor o “exterminio” e desaparición do papel, se poden asociar con acontecementos pasados. Tal e como apuntan Briggs e Burke “as denuncias dos novos medios retrotráenos aos debates do século XVIII ou incluso XVI acerca dos desgraciados efectos das novelas nos seus lectores e das pezas teatrales nos espectadores polo estímulo das pasións que provocaban” (Briggs e Burke, 2002: 12). Inclusive os mesmos detractores das innovacións tecnolóxicas teñen un grao de correspondencia con aqueles seguidores de Ned Ludd que, durante a Revolución Industrial, cargaban contra as máquinas das fábricas por considerar que poñían en perigo o seu traballo e subsistencia. Contrapostas ás posicións alarmistas e catastrofistas dos críticos coa tecnoloxía están as dos tecnófilos. Etimoloxicamente, o termo provén do grego tecno, que significa tecnoloxía e filia que equivale a simpatía. Os tecnófilos son, polo tanto, os amantes da tecnoloxía. Acordamos, ao igual co filósofo Gordon Graham, que é preciso situarse nun punto intermedio entre a confrontación de defensores e detractores. Graham é un dos referentes no estudo do enramado e das complexidades que caracterizan ao fenómeno Internet. Para el, o cometido da tecnoloxía é puramente instrumental. (Graham, 1999). Considera que “mentres que os desexos poden ser subsumidos baixo apartados xerais- o desexo de alimentarse, de ser estimulado, de divertirse, de recibir información, de expandirse, etc-, as innovacións tecnolóxicas non crean novos desexos en ningún sentido 87 interesante ou profundo. So crean novas posibilidades de satisfacer vellos desexos” (Graham, 1999: 52). Ten esta afirmación un fondo baseado no determinismo tecnolóxico segundo o cal a tecnoloxía e, no caso que nos ocupa, as tecnoloxías da comunicación en particular, serían a base dun cambio social. Os novos medios concíbense, segundo esta perspectiva, como un mecanismo clave para suplir as carencias dos vellos medios.  Definición de ciberxornalismo Son moitos os teóricos no ámbito iberoamericano que estudaron e debateron cal sería a expresión máis axeitada e pertinente capaz de acoutar un novo campo que estaba emerxendo na década dos 90 da man da rede de redes e que no ámbito anglosaxón axiña definiron como xornalismo online. Sinalan os profesores Díaz Noci e Salaverría que “ciberxornalismo” é “unha palabra que, a comezos do século XXI conta con máis predicamento en América Latina ca en España, onde ata agora afloraron expresións sinónimas coma xornalismo electrónico, xornalismo multimedia ou xornalismo dixital”, entre outras (Salaverría, 2003: 17). Hai quen vai máis aló na precisión e prefire falar de “xornalismo electrónico interactivo multimedia” (Díaz Noci e Meso, 1999: 21) pero, aínda que acertada, resulta ser unha expresión demasiado longa. Todos estes termos, e outros como xornalismo en liña, xornalismo telemático, xornalismo online, etc., centraron gran parte do debate terminolóxico dende a súa implantación. Desbotamos, a priori, o que alude á natureza do soporte, ao empregar o adxectivo de “electrónico” e coincidimos coa profesora Begoña Ivars cando afirma que é un concepto ambiguo no sentido de que “antes de existir Internet, ese mesmo concepto facía referencia ao xornalismo informativo televisivo (teletexto)” (Ivars, 2010: 17). Decantámonos pola denominación de ciberxornalismo que fala “daquela especialidade do periodismo que emprega o ciberespacio para a investigación, a elaboración e, moi especialmente, a difusión de contidos periodísticos” (Díaz Noci, Salaverría, 2003: 18). Precisamente este último aspecto é de vital importancia para diferenciar cibermedio de “estrutura de información e comunicación” tal e como apunta Ángeles Cabrera (Cabrera, 2010: 32). Concibimos, xa que logo, ao cibermedio como plataforma exclusiva de información de natureza xornalística, dentro dun contexto máis amplo que Begoña Ivars sitúa no “ciberespacio” e que vén a designar o soporte a partir do cal se plasma o ciberxornalismo. Ivars afirma que “é soporte do ciberxornalismo como o papel o é do xornalismo impreso” (Ivars, 2010: 11). 88 Unha segunda razón que nos leva a inclinarnos por esta elección, que ten sido estudada por autores coma Hans Kleinsteuber (Kleinsteuber, 2002) con traballos relacionados co ciberespacio e a cibernética, é o seu significado etimolóxico. A palabra provén do grego kyber, o que entronca directamente “coas raíces clásicas da nosa ubérrima cultura grecolatina, contribuíndo así á unión entre os mundos antigo e moderno, entendidos como dúas facetas dunha mesma moeda como é a información xornalística” (García, Parra e Rojo, 2007: 260 e Parra e Álvarez, 2004). Recollemos a definición que fan estes autores de ciberxornalismo ao apuntar que consiste no “tratamento da información que permite o envío e recepción online de textos, imaxes estáticas, imaxes dinámicas e sons de forma integrada”, tomando como rasgos característicos propios o carácter online da realidade e a multimedialidade dos contidos” (García de Diego, Parra e Rojo, 2007: 261), ao que habería que unir outros, como a hipertextualidade e a participación. E, finalmente, outro motivo a favor da decantación pola denominación de “ciberxornalismo” vén dado, por ser o máis adecuado para garantir, globalmente, a precisión significativa xunto coa economía expresiva. Vivian Sobchack ten falado do “ciberespacio” en termos de sistema electrónico no que concibe a confluencia de diversos medios (televisión, vídeo, cámaras, videoxogos e ordenadores persoais) nun sistema de rede envolvente cuxas diversas formas entran en interface para constituír un mundo alternativo e absoluto que incorpora de modo único ao espectador-usuario a un estado espacialmente descentrado, debilmente temporalizado e case desmaterializado” (Burke e Briggs, 2002: 358). Neste escenario móvese o “zoon tecnologi.com” ao que aluden Parra e Álvarez, termo que acuñan en pleno século XXI como resultado da evolución do aristotélico “zoon politikon” 3 .. O hábitat do moderno “animal social” é precisamente a Sociedade da Información “entendida como ese ciberlugar onde existe unha nova distribución do traballo, aparecen ocupacións inéditas e desaparecen outras clásicas, emerxen novos nichos de mercado…” (Parra e Álvarez, 2004: 42). Queremos deixar claro, para salvar o risco de confundir medio ou profesión con soporte, que o “xornalismo ou xornalista son termos que definen unha profesión, mentres que o concepto dixital define un soporte” (Meso, 2006: 138). Coincidimos con Koldo Meso á hora de afirmar que unha determinada plataforma non é máis ca un medio ou instrumento ao servizo dunha determinada profesión. Falar pois de “xornalismo dixital” 3 O termo “zoon politikon” foi acuñado polo filósofo Aristóteles para designar ao home como “animal político” ou “animal social”, facendo referencia a dúas dimensións: social e política. Esta concepción implica considerar ao ser humano como un ser que precisa dos outros da súa especie para sobrevivir. En definitiva, un individuo con vontade propia, capaz de organizar os seus recursos de moi diversa índole para obter uns fins determinados baseándose na racionalidade, así como de comportarse convenientemente no entorno que o rodea como fórmula para integrarse mellor dentro do mesmo. (Parra e Álvarez, 2004: 41). 89 sería un primeiro punto cuestionable, ambiguo, que daría cabida ao periodismo producido tanto en Internet como por medio da televisión ou da radio dixital. Polo tanto, o sentido primixenio do xornalismo non cambia. Como di o profesor López, o periodismo é periodismo á marxe dos soportes e “o ciberperiodismo actual, o periodismo que se fai exclusivamente para a World Wide Web, ademais de facelo profesionais da información, emprega ferramentas da web social, pero bebe -ou debe beberno periodismo herdado” (López, 2010: 130). Esta premisa tamén nos avanza que a problemática e os debates arredor da inminente desaparición da prensa escrita quedan xa superados.  Orixes e evolución do ciberxornalismo en España O termo “ciberxornalismo” xa se viña empregando con anterioridade á aparición da web (Caminos, Marín e Armentia, 2006: 2). De feito, as primeiras experiencias relacionadas coa visualización de contidos en pantalla estaban ligadas a tres sistemas principais: o videotexto, o teletexto e o audiotexto. Estes, xunto co xornal por fax, foron considerados como as principais publicacións electrónicas precursoras dos actuais produtos informativos multimedia e interactivos (Armañanzas, Díaz Noci e Meso, 1996: 77). O historiador A. Smith definía teletexto coma o servizo que “transmite material alfanumérico e gráficos simples a través da televisión” (Smith, 1983: 295). Pero a idade moderna do ciberxornalismo non a sitúan os estudosos ata pouco despois da aparición da World Wide Web, logo das investigacións feitas polo británico Tim Berners Lee en 1989 no seo do CERN (Consejo Europeo para la Investigación Nuclear) que propiciaron a chegada de Internet (Armentia e Caminos, 2009: 263). Os precursores dos xornais na rede sentaron, durante a década de 1980, as bases do impacto que as novas tecnoloxías ocasionaron na industria xornalística. A. Smith xa auguraba nunha publicación de 1983, previa á existencia da rede de redes, que a década seguinte sería clave para a prensa. Dicía que “o periódico tradicional pode encarar a declinación, a extinción total ou cando menos unha completa transformación” (Smith, 1983: 293). Primeiro a viewdata 4 ou videotex (Smith, 1983: 294) e logo o teletexto foron os que inauguraron a era do paso do papel á pantalla. As diferenzas entre un e outro sistema 4 Termo que comezou a empregar a finais da década de 1970 a British Post Office (BPO, a oficina xeral do correo inglés) e comezou sendo un servizo de texto que enviaba material almacenado a un ordenador central e que chegaba por medio de cables telefónicos existentes aos mesmos receptores domésticos de televisión (Smith, 1983: 294). 96 tecnolóxicos dos usuarios, a dificultade na portabilidade e os problemas de lectura en pantalla (Parra e Álvarez, 2004: 118). Moitas destas trabas foron superándose como é o caso da alfabetización tecnolóxica e da progreso técnico con capacidade para crear equipos máis lixeiros e transportables. 2.2.2 A LINGUAXE NO CIBERXORNALISMO. MULTIMEDIALIDADE, HIPERTEXTUALIDADE E INTERACTIVIDADE O novo xornalismo trouxo canda si unha innovadora forma de contar as historias dando lugar á redifinición do medio en si mesmo tal e como a entendía Mc Luhan. A nova contorna tecnolóxica esixiu aos medios e aos propios xornalistas repensar a estrutura das informacións e adecuar as mensaxes aos estándares derivados dos avances técnicos. Xa Díaz Noci e Meso, tan so cinco anos despois de vixencia dos cibermedios españois, sentenciaban que “asistimos á creación dun novo medio de comunicación que vai dando pasos balbuceantes, pero efectivos, en busca non so dunha nova forma de representación do xornal tradicional, senón tamén do que podería supor unha revolución na transmisión da mensaxe informativa” (Díaz Noci e Meso, 1999: 27). Unha primeira consecuencia que orixinou este cambio foi a “ruptura da secuencialidade” (Armañanzas, Díaz Noci e Meso, 1996: 2). Meso considera que o xornal na rede achégase máis á forma de pensamento humano precisamente por esa lectura nonliñal que promove (Meso, 2006: 237). O ciberxornalismo orixinou un “xornalismo multicódigo” (Álvarez de Armas, 2008) ou “escritura dixital” (Díaz Noci, 2001: 4) e artillouse arredor dunha serie de características: hipertextualidade, interactividade e multimedialidade (Urdaneta, 2007; López, 2005; Noci, 2006 ou Salaverría, 2004-06:3), aínda que haxa autores que incorporen novas modalidades coma o asincronismo e a memoria (Díaz Noci, 2001: 6) , a frecuencia de actualización (López, 2008: 52) ou a instantaneidade e universalidade (Parra e Álvarez, 2004: 104). O xornalismo, tal e como fora entendido ao longo da súa historia, experimentaba unha reorientación na que a concentración de medios e a ruptura das variables espazo temporais (Reig, 2010: 107) sentaban as bases de cara a busca da nova retórica capaz de adaptarse ao novo escenario mediático. 97  O hipertexto O hipertexto foi un elemento clave da nova sintaxe ciberxornalística. O introdutor desta forma de expresión foi Ted Nelson nunha comunicación baixo o título de “A File Structure for The Complex, The Changing and The Indeterminate”. Definía o hipertexto como “un corpo de materiais escritos ou pictóricos interconectados dunha maneira tan complexa que non podían ser presentados ou representados convenientemente en papel. Pode conter resumes ou mapas dos seus contidos e relacións; pode conter anotacións, agregados e notas a pe de académicos que o tiveran examinado” (Cantos, Martínez e Moya, 1994: 18). Nelson foi o encargado de acuñar e presentar o termo “hipertexto” pero, como lembra Meso, a concepción da nova narrativa débeselle a un dos conselleiros do presidente Roosevelt, Vannevar Bush, considerado un dos creadores da idea do hipertexto electrónico. Bush, en 1945, nun artigo titulado “As we may think” no Atlantic Monthly, describía o MEMEX 6 como o dispositivo capaz de axudar aos estudantes fronte á explosión de informacións e ás dificultades en seleccionalas para o seu emprego (Meso, 2006:33). Pero as verdadeiras orixes do hipertexto deberían remontarse a tempos máis remotos xa que esta técnica relaciónase coas sociedades tradicionais ligadas á narrativa oral dos contos e das lendas. Tanto é así que hai quen apunta que o hipertexto foi un revulsivo fronte á novela clásica e comezou a empregarse como reacción fronte á redacción lineal. Foi o coñecido como proceso de deconstrucción. Janet H. Murray na súa obra Hamlet en la holocubierta profundou neste aspecto e nas posibilidades que tiña a informática para contar historias. El considera que a estrutura “calidoscópica” que permite a pantalla do ordenador “ten moitas posibilidades para a narrativa e unha das máis atractivas é presentar accións simultáneas de diversas formas” (Murray, 1999: 169). Quedámonos coa súa definición de hipertexto, ao definilo como “o conxunto de documentos de calquera clase (imaxes, vídeos, tablas, texto) conectados entre si por medio de enlaces” (Murray, 1999: 66). A estrutura dun hipertexto componse segundo un modelo formado por tres elementos: 1) os nodos, que conteñen información, 2) os enlaces entre ditos nodos e 3) un conxunto de ancoraxes que identifican o inicio e destino de cada enlace (Colina, 2002: 41). Este sistema, que semella complexo, ampliou con éxito as posibilidades de acceso á información ao permitirlle ao usuario ser o guía da lectura. O soporte electrónico permitiu 6 Máquina conceptual que podía almacenar grandes cantidades de información (e superar a baixa densidade de información do soporte tradicional en papel) para cuxa recuperación o usuario tería que ter a habilidade de crear camiños, enlaces que levaran dunhas partes a outras (Noci e Salaverría, 2003: 87). 98 acceder a un gran volume de información de forma xerarquizada, de tal xeito que o receptor, grazas á estrutura hipertextual, podía navegar en función dos seus propios intereses. Murray fai unha curiosa correspondencia entre o autor da narrativa electrónica e un coreógrafo. Di que este é un “coreógrafo que proporciona os ritmos, o contexto e os pasos que se poden bailar. O usuario, xa sexa navegador, protagonista, explorador ou construtor simplemente utiliza este repertorio de pasos e rutinas posibles para improvisar un baile particular entre as moitas posibilidades que o autor preparou” (Murray, 1999: 165). O hipertexto naceu coma un sistema que permitiu achegarse o máximo posible á maneira na que a mente humana funciona, a partir da asociación de ideas (Díaz Noci e Salaverría, 2003: 87). López considera o hipertexto como un elemento intrínseco do ciberxornalismo. “Se o ciberxornalismo é o sistema combinatorio comunicacional, o hipertexto é a súa expresión levada ás últimas consecuencias, porque permite a interrelación de textos, imaxes e datos a través de conceptos comúns” (López, 2007: 177). Larrondo outórgalle á hipertextualidade un papel “motor da idiosincrasia dos xéneros no ciberperiodismo” e fala da necesidade de camiñar cara unha redefinición dos xéneros destes (Larrondo, 2009: 2). Larrondo divide a estrutura do hipertexto a partir de dous tipos de elementos: os nodos e os enlaces. Define o nodo como toda parte informativa susceptible de ser asociada mediante un enlace ou vínculo e este último como a asociación creada entre distintas partes dunha información. Tamén engade as ancoraxes, encargadas de interconectar enlaces e os mapas de navegación. (Larrondo, 2008: 57). Larrondo, citando a Engebretsen, distingue varios tipos de estrutura hipertextual (Larrondo, 2008: 149): - Estrutura axial: Componse dun nodo central que representa unha estratexia de lectura recomendada e pode conter ramificacións con información adicional que o usuario selecciona en función do seu interese e preferencias informativas. Divide a estrutura axial á súa vez en: - Unilineal - Multilineal arbórea - Multilineal paralela - Estrutura en rede ou reticular: Caracterízase pola ausencia do nodo central que caracterizaba á primeira clasificación a prol dunha navegación moito máis libre. É 99 capaz de conectar todos os nodos entre si, algo que lle da ao usuario maiores posibilidades de enlazar. Seguindo ao profesor Salaverría, Larrondo conforma a súa propia tipoloxía e modelos de estruturas hipertextuais (Larrondo, 2008: 151): - Estruturas lineais: Lineal; lineal con alternativas; lineal con alternativas e retorno e multilineal de entrada e saída múltiple. - Estruturas paralelas: enlaces paralelos, enlaces paralelos con retornos opcionais. - Estruturas arbóreas: arbórea, arbórea con retornos, arbórea con barreiras, arbórea estendida, arbórea pechada, arbórea pechada con salto de niveis e retornos opcionais. - Estrutura en rede: reticular. - Estrutura mixta: mixta pechada con retorno ao comezo. Partimos dos sete modelos que propón Orihuela para clasificar os tipos de hipertexto. El fala das seguintes categorías: lineal, ramificada, paralela, concéntrica, xerárquica, reticular e mixta (Orihuela, 1999: 39). Díaz Noci reduce esta clasificación en dúas: cerradas ou abertas (Díaz Noci, 2001: 152). No primeiro saco inclúe a estrutura lineal, ramificada, paralela e concéntrica. E, dentro da segunda, considera que o exemplo paradigmático é o modelo arbóreo. Pasamos a explicar agora, logo de observar as categorizacións feitas polos autores en torno aos modelos de hipertexto, as que consideramos como as catro tipoloxías máis frecuentes e básicas en toda narrativa dixital: lineal, paralela, arbórea e reticular. 1. Estrutura lineal: A estrutura lineal viría determinada pola lectura secuencial. Trátase dun sistema pechado, similar ao da lectura impresa. É unha estrutura pechada. Orihuela exemplifica o caso co vídeo, no que a interactividade do usuario se limita a avanzar ou retroceder sempre na mesma liña (Orihuela, 1999: 39). Neste caso hai aínda outras dúas posibilidades máis: - Lineal con alternativas: Obríganlle ao usuario a retornar un paso atrás mediante, por exemplo, a función “volver” ou “atrás”. 100 - Lineal con alternativas e retorno: Mediante os enlaces de retorno o usuario retrocede na navegación. Estrutura lineal Estrutura lineal con alternativas 2. Estrutura paralela: Na estrutura paralela partimos dun nodo único central que da lugar a varias secuencias lineais que permiten unha navegación horizontal. Estrutura paralela 3. Estrutura arbórea: A arbórea, tamén coñecida como xerárquica ou ramificada, presenta un nodo de entrada único que da lugar a diferentes opcións que conteñen as súas propias ramificacións. 101 Estrutura arbórea 4. Estrutura reticular: A estrutura reticular mantén todos os nodos articulados pero non existe un tronco común como acontecía coa anterior que vimos de comentar. O usuario pode regresar ao inicio dende calquera nodo que desexe. Estrutura reticular Larrondo tamén fala da existencia dunha estrutura mixta que viría a condensar todas as que vimos de explicar. Trátase dun modelo complexo que permite explotar de maneira satisfactoria a navegabilidade. O profesor Cebrián Herreros refírese á estrutura arbórea como aquela que está “organizada xerarquicamente” (Cebrián Herreros, 2005: 122). Ademais das modalidades básicas como a lineal, a arbórea e a estrutura en rede, Cebrián engade as seguintes posibilidades coas que se atopa o usuario á hora de navegar: 102 - Estrutura por espazos ou mapas de navegación. A información ven determinada pola organización en pequenos bloques espaciais. Segundo esta representación, os contidos relaciónanse entre nodos con lugares, edificios ou incluso representacións xeométricas de todo tipo. A navegación é aleatoria e faise mediante un sistema de busca interactiva ou empregando un índice xeral, uns sumarios ou a indicación duns recorridos (Cebrián, 2005: 123). - Estrutura en forma de zoom, que se realiza mediante aproximacións sucesivas cara adiante ou cara atrás. - Estrutura participada. O sistema preséntalle unhas determinadas opcións ao usuario ao que lle solicita algún aporte como resposta a partir da cal lle da a información correspondente. - Reestruturación de informacións prerrexistradas. Fomenta a interactividade. Trátase dunha información almacenada por alguén e con outros plantexamentos iniciais na que, posteriormente, unha empresa ou autor, baseándose no mesmo soporte, crea un software para darlle outro enforque e outras posibilidades de acceso ou de establecer relacións entre a información prerrexistrada. - Estrutura de simulación. Consta da representación simulada de algo mediante técnicas de animación de diversos gráficos con ou sen integración de imaxes reais. - Estrutura de axuda. O deseño multimedia proporciónalle diversas axudas ao usuario para que non se perda na navegación. Neso precisamente é no que consiste, segundo Cebrián, este tipo de estrutura.  O multimedia O multimedia nace como un concepto máis moderno co hipertexto, durante a década de 1990. Pero hai que entender o termo dende a súa natureza polisémica, xa que concentra dous significados contrapostos: dende o punto de vista das empresas ou grupos de comunicación que engloban a diferentes medios ou ben como unha unión dentro dun mesmo produto de materiais escritos, icónicos ou sonoros (Armañanzas, Díaz Noci e Meso, 1996: 66). Algúns estudosos prefiren falar de “hipermedia” cando se trata deste último aspecto de converxencia de linguaxes dentro dun mesmo documento (Meso, 2006: 38 e Parra e Álvarez, 2004: 104). 103 Meso destaca unha serie de vantaxes do hipermedia (Meso, 2006: 40): - Ruptura da linearidade. - Funcionamento intuitivo grazas á imitación da memoria humana. - Potencia na modularidade e a consistencia ao permitir acceder aos mesmos bloques dende distintos lugares. - Permite compartir, distribuír e personalizar a información. - Posibilita diferentes modos de acceso á información (secuencial, navegación e busca). - Discurso multimedia articúlase arredor de tres parámetros principais: o texto, o vídeo e as imaxes.  A interactividade Dicía Murray que as contornas dixitais son sucesivas, participativas, espaciais e enciclopédicas. Remarcaba, a partir das dúas primeiras cualidades, unha das características que marcou a nova forma de expresión na rede: a interactividade. O novo estilo na transmisión de información favoreceu tamén ao receptor, outorgándolle un papel como “individuo” que non tivera ata o momento. O papel do usuario tórnase activo. Ten o poder, neste novo contexto, de crear. A interactividade defínese como “a capacidade que ten o usuario de preguntarlle ao sistema e sentar así as bases para recuperar a información desexada” (Armañanzas, Díaz Noci e Meso, 1996: 70). As tecnoloxías da comunicación reforzaron o papel dos cidadáns nos medios a través de diferentes vías de participación coma os chats, as redes sociais, os foros de debate e discusión ou as enquisas e os comentarios. Pero o usuario adquiriu neste novo contexto diversas funcións como “consumidor, xerador e fonte de información ou editor do seu propio medio na rede” (Parra e Álvarez, 2004: 142). A principal zona interactiva dunha narración multimedia é a interface, é dicir, o espazo no que o usuario interactúa co produto. A relación entre esta e o usuario defínese como “experiencia do usuario”. Knapp alude a este concepto definíndoo do seguinte xeito: “é o conxunto de ideas, sensacións e valoracións do usuario resultado da interacción cun produto; é resultado dos obxectivos dos usuarios, das variables culturais e do deseño da interface” (Knapp, 2003). 104 Os enlaces constitúen o aspecto fundamental á hora de establecer a interactividade. Díaz Noci, seguindo a clasificación de Cantos, distingue dous tipos de categorías partindo de dous criterios de destino e propósito dos mesmos (Díaz Noci, 2001: 159-60): Segundo o destino: - Externo ou interno - De conexión - De comando - De unirrelación ou multirrelación - Conectados a unha ventá virtual - De información multimedia - De desprazamento Segundo o propósito: - Estruturais - Explícitos ou implícitos - Unidireccionais - Planos ou definidos Os enlaces poden adoptar diferentes representacións, ben sexa a partir de texto, imaxes (iconas, preferentemente) ou botóns (Díaz Noci, 2001: 161). Orihuela e Santos falan da incidencia que ten a nova linguaxe interactiva na narración liñal tradicional. Representan os cambios do seguinte xeito: Figura 10: NARRATIVA LINEAL E INTERACTIVA Narrativa Lineal Narrativa Interactiva Contido Cerrado Aberto Forma Estable Variable Acto Narrador Usuario Fonte: Orihuela e Santos, 1999: 102 Larrondo establece que a interactividade é “a cualidade que favorece novos modos de relación co público e entre usuarios, modelos comunicativos bidireccionais e 105 multidireccionais alonxados da unidireccionalidade característica dos medios tradicionais na súa relación co público” (Larrondo, 2008: 76). Vamos a decantarnos polo modelo escollido por esta autora para clasificar a interactividade segundo un dobre modelo: 1) de tipo interpersonal ou humana, que se refire ao proceso comunicativo e 2) interactividade co contido, referida ao consumo da información (Ibid, 2008: 76). Graficamente, o esquema seguido por Larrondo adopta a seguinte forma: INTERACTIVIDADE: -Interpersonal ou humana: - Individual - Grupal: Chats, foros, weblogs, comunidades virtuais (Larrondo, 2008 e Meso, 2006) -Interactividade co contido: - Especiais interactivos - Infográficos Larrondo considera preciso facer unha diferenciación relacionada coa participación do usuario. Así, podemos atoparnos con tres posibilidades (Larrondo, 2008: 77): - Interactividade selectiva: navegación hipertextual. - Interactividade participativa: enquisas, entrevistas dixitais, produtos inmersivos, xogos interactivos, etc. - Interactividade produtiva: aportación de contidos propios por parte do usuario. Pero máis aló dunha clasificación directamente relacionada co receptor da información, Cebrián Herreros propugna catalogar os diferentes tipos de interactividade tomando como referencia a navegación. Para el, existen varios niveis a ter en conta (Cebrián, 2005: 82): - Nivel 0: O usuario non é partícipe. Non existe grao algún de interactividade posible. O receptor limítase neste caso á observación. Sería o caso do cine, da televisión ou do vídeo. 112 Na rede permanecen e consérvanse os xéneros tradicionais aos que se engaden modelos narrativos novos coma o caso das “reportaxes hipermedia e multimedia, as entrevistas interactivas entre unha personaxe e os lectores, o chat, o foro e a infografía multimedia” (Larrondo, 2008: 206). Salaverría é consciente de que o ciberxornalismo está sendo escenario de grandes cambios que pasa pola reconfiguración dos xéneros. Alude á presenza de xéneros e formatos tradicionais no soporte dixital coma noticias, entrevistas, crónicas ou reportaxes pero a particularidade reside na mutación que todos estes sofren a nivel formal e estrutural (Salaverría, 2005). Salaverría enumera unha serie de xéneros ciberxornalísticos nos que o lector ten unha participación notable. Entre estes cabe destacar os seguintes: entrevistas dixitais, sondeos e enquisas ou as áreas de comentarios (Salaverría, 2002: 3). Tamén o profesor portugués Canavilhas considera que o ciberxornalismo se diferencia do xornalismo tradicional pola introdución de novos xéneros propios do medio. El considera que a infografía multimedia interactiva, as panorámicas (fotos de 360º que permiten ao usuario navegar dentro da imaxe) e os serious games (xogos interactivos) son exemplos de xéneros xornalísticos exclusivos que engaden valor ao produto final das publicacións na rede (Canavilhas, 2010: 56). Said Hung engade o podcast como unha nova modalidade do xornalismo na rede así como especiais, infografías, entrevistas dixitais, blogs, arquivos de vídeo e audio e fotogalerías (Hung, 2010: 251). Salaverría fala de catro categorías fundamentais para entender a evolución dos xéneros: repetición, enriquecemento, renovación e innovación. - Repetición: Trátase dun modelo determinado pola reprodución literal nos cibermedios de xéneros e formatos textuais tomados de medios precedentes, xeralmente dos impresos. - Enriquecemento: Acádase cando o xénero incorpora posibilidades textuais, multimediais ou interactivas aproveitando as características comunicativas do ciberespacio. - Renovación: Consiste na reconfiguración íntegra dun xénero anterior a partir das posibilidades comunicativas do ciberespacio. - Innovación: Esta categoría conséguese unha vez que se crean xéneros ciberxornalísticos para os cibermedios sen partir de referentes previos nos medios impresos e audiovisuais. Exemplifica Salaverría este caso cos weblogs, aos que 113 considera coma “un dos primeiros xéneros innovadores incorporados polos cibermedios na súa labor informativa cotidiana” (Salaverría, 2005: 149). Na actualidade convén revisar a tradicional categorización dos xéneros adaptada ás características dos cibermedios que nos permiten falar dunha nova tipoloxía. Seguimos para iso a proposta dos profesores Noci e Salaverría (Díaz Noci e Salaverría, 2003: 40-41) que quedaría establecida do seguinte xeito: Figura 13: XÉNEROS CIBERXORNALÍSTICOS Xéneros informativos - Noticia Xéneros interpretativos - Reportaxe (reportaxe de actualidade, especial temático, dossier documental) - Crónica Xéneros dialóxicos - Entrevista - Foro ou debate - Chat (entrevista en liña, interacción con personalidades, interacción entre usuarios) - Enquisa Xéneros de opinión - Tradicionais: editorial, comentario, crítica, cartas ao director, artigo, columna, viñetas, etc. - Debates na rede: foros, chat Infografía dixital - Infografías individuais ou colectivas Fonte: Elaboración propia a partir de datos de Díaz Noci e Salaverría, 2003 Cabe destacar que nos cibermedios “o xénero hexemónico é a noticia” (Edo, 2009: 57). Pero na nova narrativa hai que ter en conta un aspecto relevante como son as unidades mínimas de contido independentes (Gago, 2011). A construción hipertextual transforma a estrutura das informacións de tal xeito que comezan a aparecer novos formatos que espertan a curiosidade dos usuarios. Os microformatos ou o microblogging é un dos exemplos que explica este fenómeno. Os textos pasan a ser máis reducidos, simplifícanse e descompóñense en partes. A hipertextualidade marcou, xa que logo, un punto de inflexión para a evolución dos xéneros tal e como apuntan, entre outros, Salaverría e Cores (Salaverría e Cores, 2005: 147). 114  Os microformatos: Temos que falar dun novo modelo que xurdiu a raíz do desenvolvemento tecnolóxico e que acadou gran éxito entre a comunidade de usuarios. Estamos a falar dos microformatos. Os microformatos poden definirse, tal e como apunta no 2009 o xornalista Juan Varela no seu blog, coma “elementos con sentido propio cuxa capacidade semántica, de indexación e xestión permite ampliar o contido a través da navegación física ou de enlaces de hipertexto” (Varela, 2009). Os microformatos enténdense deste xeito dende o punto de vista tecnolóxico e técnico como “solucións estándar do marcado XHTML para casos de usos concretos” (Noriega, 2005). Noriega defíneos coma “ferramenta de utilidade inmediata, coma abstracción lóxica e intuitiva de boas prácticas e coma cristalización ou aproximación bastante certeira a moitas das promesas da Web Semántica” (Noriega, 2005). Segundo Enrique Dans, os medios deben ser conscientes deste cambio nas necesidades de comunicación dos usuarios. Os medios concíbense na actualidade xa non so coma “un lugar ao que acudir en busca de novas: ten que ser, ademais, unha máquina de café virtual onde poder convertelas no suxeito dunha conversa, nun obxecto social” (Dans, 2009: 37). É preciso facer unha mención especial á rede social Twitter, que mudou a concepción das noticias tradicionais dende o punto de vista tanto da produción coma da difusión de contidos. Este medio é un dos claros exemplos que deron comezo á era dos microformatos avogando pola concisión ao limitar os tweets a 140 caracteres. Pero Twitter apórtalle tamén un valor engadido á información, ao mesturala co entretemento. Os tweets máis divertidos son os que evocan as mellores respostas nos usuarios. Wilkinson fala de cómo Twitter (Wilkinson, 2012) no ano 2006 introduciu unha nova forma de comunicar combinando a inmediatez das mensaxes de texto (SMS) coa habilidade de chegar a unha gran audiencia. Wilkinson alude á consolidación dunha nova forma de comunicación online coñecida como o microblogging (Wilkinson, 2012: 6). 115 2.2.5 IMPLICACIÓNS DA TELEFONÍA MÓBIL NO XORNALISMO:  O móbil como plataforma comunicativa A evolución a nivel tecnolóxico e de deseño que sufriu o aparello móbil implicou unha apertura nos usos para os cales fora pensado no momento da súa concepción. Ninguén imaxinaría que a aquel DynaTAC 800X, o primeiro móbil da historia, lle sucederían unha serie de artefactos aos que se lles irían sumando funcionalidades que permitirían achegarse ao panorama comunicativo como ningún outro o medio o tivera conseguido. Coa incorporación das pantallas nos teléfonos e coa posibilidade de acceder á rede de redes, as empresas de medios puxeron as súas miras nestes dispositivos situándoos coma o incentivo de cara a un novo modelo de negocio a partir do cal explotar novas narrativas e formatos xornalísticos. Foi así como a integración dos servizos web no móbil situou ao dispositivo nun novo ámbito, como unha plataforma dentro ecosistema informativo dixital ata acadar o rango de novo medio de comunicación. Toni Ahonen especifica que, das capacidades que ten o teléfono móbil para converterse nun medio de comunicación, resulta de especial relevancia a que alude á súa permanente conexión, ao “sempre conectado” (Fidalgo, 2009: 116). Fidalgo apunta que “mañá coñeceremos os medios a través dos teléfonos móbiles” (Fidalgo, 2009: 122). Lembra, tal e como apuntaba Ahonen, que “os móbiles se converteron no primeiro medio de comunicación persoal” (Fidalgo, 2009: 123). Nesta mesma liña sitúase Vacas Aguiar ao afirmar que “o móbil non é so un novo soporte de transmisión senón un novo medio, con novos formatos, sistemas de financiamento e unha nova linguaxe audiovisual derivada do tamaño das pantallas e do carácter especialmente interactivo dos terminais (Vacas Aguiar, 2007). Os teléfonos móbiles supoñen un reto importante para as empresas xornalísticas á hora de producir contidos capaces de ser transmitidos nun novo contexto no que a información se consume en mobilidade. A sociedade precisa acceder á información en calquera momento e dende calquera punto, aspecto que poden satisfacer os móbiles grazas á súa capacidade de procesamento e acceso á información dende calquera lugar e instante (Rojo, 2008: 164). É precisamente neste ámbito de mobilidade onde teñen cabida as estratexias innovadoras en canto a modelos de distribución e de negocio (Aguado, 2012: 8). Sánchez Valverde e Aguado Martínez consideran que o dispositivo móbil cumpre unha 116 dobre función: como plataforma de distribución ou como ferramenta de produción informativa (Sánchez Valverde e Aguado, 2010: 2). O xornalismo vive un proceso de cambios e innovacións que repercuten directamente nos contidos, nos profesionais e nos propios usuarios. Malia que a esencia, as propiedades e a ética da profesión permanezan inmutables ben é certo que o novo escenario, dominado pola información ubicua e os dispositivos multiplataforma require dunha conversión da natureza da información. Juan Varela identifica novas particulariedades nos contidos: máis abundantes, baratos, amigables, sociais, persoais e interactivos (Varela, 2012: 3). Sánchez e Aguado opinan que a chegada do móbil provoca unha transformación no concepto orixinal do xornalismo dende o punto de vista da estruturación, co xurdimento de novas modalidades expresivas, aínda que destacan que a maneira de producir información permaneza inmutable (Sánchez e Aguado, 2010: 6). Fidalgo cita catro tipos ou niveles de tecnoloxías push: SMS, e-mails, twitter e os agregadores RSS (Fidalgo, 2009: 121). Este autor asegura que os teléfonos móbiles son ademais a “terra prometida do xornalismo de proximidade” (Fidalgo, 2009: 122). Os dispositivos móbiles tócannos de preto, exercen influenza na nosa vida diaria e estamos máis receptivos ás noticias que acontecen nun ámbito xeográfico máis próximo, ás noticias locais. A cuarta pantalla (Cebrián e Flores Vivar, 2011: 18 e Aguado e Martínez, 2008) ten para moitos autores unha serie de características intrínsecas que lle permiten adaptarse á nova contorna así como poder cumprir coas necesidades que demanda a sociedade. Sinala Antonio Miguel Fumero que se trata dun dispositivo que reflexa á perfección a “hipermultifuncionalidade instrumental” e a complexidade da nova contorna tecnosocial que debuxan algúns pensadores (Fumero, 2010: 1-7). 117 Figura 14: OS SETE MEDIOS DE COMUNICACIÓN DE MASAS SEGUNDO TOMI AHONEN Fonte: Elaboración propia a partir dos datos de Tomi T. Ahonen, 2008 Ahonen considera ao móbil coma o sétimo medio de comunicación de masas que conta, ao igual que acontecera na década anterior coa introdución de Internet, coa peculiaridade de condensar nun único soporte todo aquilo que os seus antecesores podían facer. O teléfono ten a capacidade de incorporar imaxes, vídeos, audios, escoitar música, enviar mensaxes ou falar. As súas calidades técnicas convérteno nun dispositivo que pon en perigo ao resto de medios ata chegar a atribuírlle unha “inherente ameaza” de cara as tradicionais canles de comunicación (Ahonen, 2008). Fala Ahonen de sete beneficios que caracterizan aos teléfonos móbiles: - É un medio persoal: O contido é de consumo privado. - É un dispositivo que nos acompaña permanentemente. - Permite estar sempre conectado. - Soamente o móbil inclúe unha canle de pago fixa. - O teléfono impulsa a creatividade, capacitando aos usuarios para crear contidos. - É o primeiro medio que permite saber case exactamente cales son os datos de audiencia. - Soamente o teléfono captura o contexto social do consumo dos medios. Ahonen considera que os sete beneficios do móbil convérteno xa non so nun potencial medio que poña en perigo a supervivencia dos anteriores senón que lle outorga unha capacidade “inherentemente superior” ao resto de medios (Ahonen, 2008). MEDIO PERÍODO Imprenta Dende o século XV Gravacións Dende o século XIX Cine Dende o ano 1910 Radio Dende o ano 1920 TV Dende o ano 1950 Internet Dende o ano 1990 Móbiles Dende o ano 2000 118 O comezo do século XXI marcou un punto de inflexión en canto ás relacións entre a telefonía móbil e a comunicación e o xornalismo. Di Goggin que foi a partir do 2001 cando o aparello se conformou coma un medio de comunicación (Goggin, 2011: 2). Neste sentido tivo gran importancia a evolución dos sistemas tecnolóxicos, sobre todo grazas á aparición do GSM, que abriu paso á Internet móbil tal e como constata Rojo Villada (Rojo, 2008: 162). Foi precisamente a presenza da rede de redes na telefonía móbil a “causa principal pola que o xornalismo ten a obriga de estender as súas accións máis aló do formato en papel e do monitor” (Cebrián e Flores Vivar, 2011: 208). Os dispositivos móbiles acadaron o alcume de medio de comunicación e comezaron a asignárselles funcións realmente útiles para a transmisión de información. Entre as súas vantaxes e a explicación para o seu éxito destacan a usabilidade, a ubicuidade e a persuasividade (Aguado e Martínez, 2008: 3). O valor de poder consultar información dende calquera punto, esa idea de conectividade permanente, constitúe un factor crucial para distinguila dos medios de comunicación anteriores superando as limitacións de tempo e espazo que estes impuñan (Soletic, 2008: 2). Cales son os retos aos que se debe enfrontar o novo xornalismo?. Juan Varela apunta á recuperación dos valores do xornalismo cívico, avogando pola participación cidadá; redaccións flexibles, rápidas e expertas; xestionar adecuadamente a abundancia informativa e de contidos; creación e soporte de comunidades de intereses baseadas na información e plataformas orientadas a responder a unha demanda multiproduto (contidos), multimedia (formatos), multiedición (tempo) e con acceso a través de varios dispositivos con total ubicuidade (Varela, 2011: 4).  A prensa nos dispositivos móbiles As populares mensaxes de texto enviadas a través dos móbiles (SMS) cun gran éxito de adopción e as MMS que apareceron pouco máis tarde foron os primeiros exemplos que amosaron e demostraron que o teléfono podía concibirse tamén coma un soporte xornalístico. Nun período que podemos denominar “pre-mediático” os contidos que acadaron maior popularidade foron os seguintes: consumo de vídeos, música, tons de descarga, xogos, imaxes e fondos de pantalla, revistas, libros e anuncios (Scolari, Aguado e Feijoo, 2012: 30). 119 A translación de contidos xornalísticos aos aparellos móbiles pasou principalmente polas seguintes tres fases (Cebrián e Flores Vivar, 2011: 141-42 e Canavilhas, 2009: 10):  ADAPTACIÓN (2003-06): Nos seus comezos a información vertíase dentro dos parámetros formais e estruturais que aparecían nas edicións webs. As baixas velocidades de acceso, a falta de referentes anteriores e o deseño dos dispositivos, con pantallas de pequeno tamaño e pouca resolución, dificultaban a produción propia. En canto á tipoloxía dos contidos xornalísticos nos móbiles Sánchez e Aguado destacan a homoxeneidade e a especificidade incipiente (Sánchez e Aguado, 2010: 4). Durante esta época popularízanse as alertas. Xorden durante o 2000 e o 2002. Relacionadas cun periodismo de servizos, os contidos que lle proporcionaban ao usuario estaban ligados nun primeiro momento á metereoloxía, aos deportes ou aos eventos políticos, entre outros. As alertas informativas foron os primeiros produtos de distribución informativa a través da telefonía móbil (Sánchez e Aguado, 2010: 5). Os formatos que experimentaron un maior éxito foron as alertas SMS enviadas aos aboados, mediante a tecnoloxía push, e os contidos dispoñibles en liña as 24 horas que o usuario consultaba pola súa propia iniciativa (tecnoloxía pull). As alertas comezaron a popularizarse no ano 2000. O seu estilo breve e o valor da inmediatez fixeron que estas constituíran un contedor da información xornalística nos primeiros albores da comunicación móbil. O formato das alertas presenta similitudes coa información de servizos. Canavilhas (Canavilhas, 2009: 10) alude a que os formatos informativos iniciais estaban máis próximos á natureza do receptor (o móbil) que á do emisor (xornais, radios e televisións) en contrapartida ao acontecido nos comezos do xornalismo na Web.  FASE DE AUTONOMÍA (2007-10): Coincide coa introdución da Internet móbil. Os contidos adquiren unha identidade propia. Comeza a emerxer unha estrutura adaptada ao soporte e concibida a partir dunha soa columna de texto acompañada de fotografías. As versións son lixeiras e sinxelas de baixar. Xorden coa mellora da conectividade e a chegada da banda ancha. O proceso de converxencia da Internet cos dispositivos 120 móbiles foi lento e temeroso nun primeiro momento. Temeroso porque as operadoras de telefonía vían cómo deste xeito podía perigar o seu negocio sustentado na comunicación por voz logo de moitos anos (Ruiz del Olmo, 2010: 222) e lento polas dificultades na penetración da banda ancha en determinados puntos do territorio español. A consolidación dos smartphones (Costa e Piñeiro, 2010: 340) e o desenvolvemento e modernización dos dispositivos axudou a estender a accesibilidade. O iPhone de Apple supuxo un revulsivo para a socialización dos dispositivos móbiles como soporte comunicativo e, especialmente, no que tivo que ver busca de novos usos comunicativos nos terminais (Ruíz del Olmo, 2010: 223). O teléfono de Apple fixo posible subsanar todos os males da industria de fabricación dos dispositivos móbiles (Fumero, 2010: 2). O estudoso portugués Antonio Fidalgo adiantaba, no 2009, que os móbiles intelixentes serían nun período curto de tempo a principal fonte de acceso ás noticias (Fidalgo, 2009: 1). Co iPhone impúxose a era das aplicacións. Isto trouxo canda si unha maior interactividade dos usuarios cos seus dispositivos e unha navegación contraposta á da Web na que, “fronte a unha Internet fixa, articulada sobre a navegación libre baixo a lóxica de arquivos e programas, perfilábase unha Internet móbil, articulada sobre o acceso a servizos baixo a nova lóxica de aplicacións e funcionalidades” (Aguado, 2012: 12). Fala Aguado de tres factores que impulsaron a tendencia á fusión entre contidos e aplicacións (Aguado, 2012: 12): 1. Consolidación das tendas de aplicacións como modelo de negocio dominante no ecosistema móbil: As aplicacións provocaron unha gran innovación no enramado da comunicación móbil. Deixaron de ser concibidas como simples ferramentas para pasar a formar parte da distribución de contidos. É por iso polo que estes autores propoñen reformular a anterior categorización que separaba aplicacións (asociadas co facer, co eido práctico) de contidos (relacionados co saber, co coñecemento) e referirse ás aplicacións móbiles como a interface que conecta aos usuarios cos contidos para saber e coas ferramentas para facer (Scolari, Aguado e Feijoo, 2012: 35). 121 2. Necesidade dos produtores de contido de ofrecer un valor engadido suficiente que xustificara o custo de acceso ao servizo. 3. Novas modalidades de ingreso por contido: os “freemium” ou “in-app purchase”, que implican o pago por contidos ou produtos puntuais dentro das aplicacións gratuítas.  FASE DE EMANCIPACIÓN (2011-ACTUALIDADE): Este último período, que corresponde co actual, nace no momento de expansión dos teléfonos intelixentes smartphones e coa popularización da rede 3G. É aquí cando xorden as aplicacións propias para acceder aos contidos dos medios de comunicación e tamén as widgets. Trátase de pequenas aplicacións informáticas, integradas na interface do usuario do móbil, que supoñen un salto cualitativo con respecto aos portais informativos (Sánchez e Aguado, 2010: 7). É esta a etapa do contido cross media que converte aos usuarios en programadores e xestores da información. Juan Miguel Aguado (Aguado, 2012) equipara as fases evolutivas que experimentaron os contidos presentados nas plataformas móbiles co progreso que sufriu a propia tecnoloxía. Así, nun primeiro momento no que primaba a información adaptada o contexto tecnolóxico estaba determinado polo dominio de operadores e fabricantes, coa inclusión do GPS e da rede 3G no 2005 e 2006 respectivamente. Neste período o aparello móbil actúa como soporte aínda que comecen a saír ao mercado dispositivos con máis memoria que incorporan novas funcionalidades para representar os contidos multimedia. Sería na segunda fase cando, co fenómeno iPhone e a plataformización e a emerxencia das aplicacións e as ferramentas de xeolocalización, o móbil acade a categoría de medio. Por último, xa na época actual, o teléfono pasa a somerxerse no entorno crossmedia onde conviven plataformas, sistemas operativos e distribuidores e onde as redes sociais entran pisando forte. Malia as súas calidades como ferramenta comunicativa, os móbiles contan cunha serie de trabas que dificultan o pleno desenvolvemento da produción de contidos informativos: a dependencia das operadoras de telefonía, os fabricantes de hardware e software e a súa influencia; a dificultade para establecer unha métrica estándar do tráfico de usuarios que acceden a contidos móbiles; altos prezos de tarifas de banda ancha móbil e a falta de referentes previos (Sánchez e Aguado, 2010: 17). 128 A falta de referentes, as trabas a nivel tecnolóxico e o cambio de mentalidade que supuña na maneira de entender o traballo ata o momento foron algúns dos motivos que dificultaron e retardaron a plena implantación da converxencia. Masip argumenta un par de causas claves neste senso: a lenta informatización e a industria da información electrónica, practicamente testemuñal. Non existían bases de datos para poder consultar e as Administracións amosábanse reacias a depositar información dixital para uso dos propios xornalistas (Masip, 2008: 27). 2.3.2 OS CINCO NIVEIS DA CONVERXENCIA Como ben se recollía na definición da converxencia os cambios que esta ocasionou incidiron en todo o proceso produtivo, dende o primeiro ao último eslabón. Víronse inmersas as propias empresas, os profesionais e os contidos. A maioría dos investigadores coinciden en sinalar catro entornos que tiveron que facer fronte aos cambios: o tecnolóxico, o empresarial, o dos usuarios e o dos contidos. García Avilés defende estas categorías (García Avilés, 2009: 104) ao igual ca Micó (Micó, 2010: 108) ou (Salaverría, 2009: 3) aínda que este último incorpore, xunto con Scolari, un novo campo vinculado á linguaxe e aos sistemas semióticos (Scolari, 2009: 46). 1. A mutación na tecnoloxía A repercusión da converxencia na tecnoloxía hai que entendela como a consecuencia que tivo Internet nas redaccións dos medios. A introdución dos ordenadores desencadeou unha fase de integración que condensou os instrumentos de traballo dos profesionais nun todo. Ata o momento os xornalistas que traballaban en cada medio contaban con ferramentas específicas para cada traballo en cuestión. Así, o xornalista radiofónico tiña o magnetófono, o da televisión operaba coa mesa de edición, o vídeo e a cámara e o redactor de xornal empregaba a máquina de escribir (Salaverría e García Avilés, 2008: 46). A inserción da informática alterou ditos sistemas de traballo ao facer posible, por primeira vez, que un mesmo soporte puidera entenderse como plataforma multimediática. É dicir, facíase posible escoitar un programa de radio, ver a televisión ou ler a prensa a partir dunha mesma pantalla. Se cos ordenadores se produciu tal situación, cos dispositivos 129 móbiles as vantaxes e os cambios foron maiores porque engadían unha nova particularidade ao ofertar a posibilidade de consumir os contidos en movemento. A converxencia tecnolóxica permite, como di Salaverría (Salaverría e García Avilés, 2008: 33), que case calquera dispositivo dixital que posúa unha pantalla, ben sexa un smartphone, unha axenda electrónica ou unha consola portátil de xogos en liña, sirva para reproducir contidos textuais e audiovisuais de calquera tipo. Esta revolución instrumental facultou que se comezara a falar da distribución multiplataforma. Hoxe en día a información consúmese a través de múltiples canles e dende a aparición de Internet, de maneira simultánea. A converxencia tecnolóxica atinxiu a diversos espazos, tal e como apuntan Ochoa e Morales, que a clasifican a partir de catro puntos (Ochoa e Morales, 2010: 8): 1. Converxencia entre servizos: Maniféstase na distribución de contidos a través de diferentes plataformas. 2. Converxencia entre redes: Unha mesma rede pode soportar distintos servizos ou diferentes redes de diversas tecnoloxías que comezan a xerar interacción, interconexión e interoperabilidade. 3. Converxencia de aplicacións: Linguaxes coma o XML ou sistemas coma o CMS (sistemas de xestión de contidos) permitiron separar a etapa de presentación da de creación, facilitando os contidos multiplataforma. 4. Converxencia de terminais: Relaciónase coa posibilidade de que un terminal acceda a diferentes redes ou servizos de maneira simultánea. Na era da converxencia o xornalismo adopta novos perfís. Aínda que as súas esencias permanezan, cambian os contextos, evolucionan os procedementos e mudan as linguaxes. As transformacións neste senso afectan principalmente a catro ámbitos: 1. Cambian as relacións co público. Os media seguen ancorados nunha forma de ver o mundo. O alcance si que é máis amplo e priman valores coma os da proximidade ou o largo alcance. 2. Os medios pasan de ser unidireccionais a multidireccionais. Neste novo panorama todos teñen voz: xornalistas, expertos e incluso os usuarios. Este último pasa de ser un mero receptor a ter un papel no proceso de produción. 130 3. A colaboración editorial entre os medios de comunicación superponse á subordinación que estes tiñan ao papel. 4. Cambian as xerarquías. Agora o traballo en equipo é máis importante que a función de liderado que poida exercer un xefe determinado. As funcións xerárquicas mudan e as estruturas verticais, que avogaban por esa dependencia dos medios impresos coa necesidade de plasmar maior cantidade de información, deixan paso a un sistema horizontal. A converxencia técnica e de consumo permite a hibridación entre móbiles e web 2.0 creando un novo espazo produtivo denominado Web 2.0. Os principios que enunciaba O´ Reilly cando falaba da Web 2.0 poden aplicarse facilmente á nova Mobile Web 2.0 (Cobo e Pardo, 2007): - A web como plataforma. - A xestión da base de datos como competencia básica. Ademais de poder clasificar de forma eficiente os datos tamén hai que engadir a vantaxe que supón a ubicuidade, grazas á cal podemos acceder a eles desde calquera lugar. - Fin do ciclo de actualizacións de software. Dende os dispositivos móbiles pódese acceder á web sen a necesidade de ter que descargar as últimas versións de cada programa. Aproveitándose dos software en liña actualizados que ofrece a rede, evítanse descargas innecesarias nos móbiles. - Modelos de programación lixeira e busca da simplicidade. Esta é unha das características que máis se adapta á Mobile Web 2.0. Ante un dispositivo de pantalla pequena e con maiores dificultades de navegación o lóxico é decantarse por buscar métodos que lle faciliten o camiño ao usuario. A aposta polos deseños austeros e pola sinxeleza tanto a nivel funcional coma formal é unha das máximas que segue a 2.0. - Software non limitado a un único dispositivo. Software e aplicacións concíbense para ser empregadas en múltiples plataformas, especialmente ordenadores e móbiles. - Experiencias enriquecedoras do usuario e aproveitamento da intelixencia colectiva. 131 2. A mutación nas empresas En contraposición co que acontecía no pasado, no que as diferentes empresas de radio, internet, televisión ou prensa constituían entes diferenciados, co novo modelo comunicativo chegan a concibirse coma un todo. As empresas estenden o seu ámbito de actuación e pasan a ser donas de varios negocios. Isto é o que Salaverría identifica como “desenvolvemento horizontal de converxencia” (Salaverría e García Avilés, 2008: 34 e López, 2010: 58). No plano vertical iníciase unha compra de sociedades e empresas presentes en toda a cadea de valor dos produtos informativos e de entretemento. Neste escenario multiplícanse os medios e aparece un fenómeno que obriga a unha revisión dos seus modelos de actuación (Salaverría, 2009: 1). García Avilés relaciona a converxencia empresarial coa cooperación entre empresas de diferentes sectores e coa progresiva diversificación de soportes e canles de distribución por parte dos grandes grupos de comunicación (García Avilés, 2009: 106). É lóxico que os procesos de converxencia, ao requirir pensar no produto para ser distribuído a través de múltiples plataformas, afecten á forma na que se organizan e estruturan as redaccións xornalísticas. Un dos efectos que se produce á hora de facer a reestruturación é a integración redaccional. Hai estudosos que apuntan a que a fusión das redaccións ten un papel destacado dentro da estratexia de reorganización das empresas. Tanto é así que incluso se adoitan confundir os termos empregando indistintamente “integración de redaccións” ou “converxencia” cando non son sinónimos senón que o primeiro é un efecto do segundo. A integración pode ser, seguindo aos autores García, Carvajal, Kaltenbrunner, Meier e Kraus (García, Carvajal, Kaltenbrunner e Meier, 2009: 174) de tres tipos: integración plena, colaboración entre redaccións e coordinación de soportes illados. Estes estudosos sosteñen e comparten as palabras de Quinn ao afirmar que a decisión de adaptarse á controna converxente por parte das empresas mediáticas ten que ver con dous factores: mellorar a calidade dos produtos xornalísticos e reducir os custes de produción (García, Carvajal, Kaltenbrunner, Meier e Kraus, 2009: 177). 132 3. A mutación nos profesionais Os xornalistas son cada vez máis polivalentes. Evolucionouse cara un profesional da comunicación que podemos denominar camaleónico, que desenvolve distintos roles e que é capaz de adaptarse a diferentes soportes. A transformación da tecnoloxía coa aparición de dispositivos de menor tamaño e multifunción foron pezas clave neste senso. Con todo, e como sinala Salaverría, hai que distinguir entre dous tipos de converxencia profesional. Por unha banda atópase aquela que afecta ao propio profesional, en canto que debe ser este quen reúna as capacidades pertinentes para traballar en labores instrumentais distintas ás da súa especialidade. Por outra parte, a polivalencia mediática, referida aos medios propiamente ditos e que se da cando un xornalista debe cubrir información sobre un determinado evento para distintos soportes (radiofónicos, televisivos, Internet) dun mesmo grupo xornalístico (Salaverría e García Avilés, 2008: 49). O xornalista adquire dúas novas dimensións: o profesional multitarea e o multiplataforma. O primeiro dos casos alude á persoa que ten que realizar soa unha serie de tarefas que antes desenvolvían distintos profesionais. No novo panorama o xornalista escribe, saca fotos, edita, etc. O multiplataforma, en cambio, elabora información para distintas canles. Micó refírese á “polivalencia profesional” como unha das causas da evolución que sofren os perfís profesionais dos xornalistas (Micó, 2010: 109). 4. A mutación nos usuarios A transformación que experimentan os consumidores percíbese, principalmente, nunha actitude máis activa en detrimento da pasividade que os definía ata o momento. O rol das audiencias cambia a medida que estas comezan a asumir un papel participativo valéndose das novas tecnoloxías. A converxencia altera os hábitos de consumo dos usuarios ata tal punto que chegan a considerarse produtores. Micó fala de que o proceso converxente se articula a partir de catro eixos básicos: produción integrada, polivalencia profesional, distribución multiplataforma e audiencias activas (Micó, 2010: 108). A produción integrada refírese á organización profesional na planificación e xeración de contidos. O profesor catalán introduce o concepto de “audiencias activas” para destacar o papel dos consumidores no novo escenario mediático. 133 5. A mutación nos contidos Masip sostén que a irrupción de Internet trae consigo, ademais de cambios no proceso produtivo, unha redefinición dos produtos xornalísticos (Masip, 2008: 27). Esta modalidade ten que ver co feito de que unha mesma nova se publique en varios medios dun grupo. Foi o que deu en chamarse multiplataforma. “Os periodistas deben abarcar o ciclo de noticias de 24h, con cerres continuados. E as historias deben ser producidas para audiencias multiplataforma. O que pode significar difundir contidos primeiro para a web e teléfonos móbiles, emitir un vídeo mediante streaming máis tarde, aparecer nunha entrevista televisiva e, ao día seguinte, publicar unha peza interpretativa do acontecemento no xornal do grupo” (López e Pereira, 2010: 55). Micó considera que o novo sistema multiplataforma, tamén coñecido coma cross media, aporta unha serie de vantaxes: compártense recursos, redúcense gastos, diminúe o tempo de elaboración do entretemento e mellora a rendibilidade, xa que os profesionais dedican as tarefas aforradas a outras labores (Micó, 2010: 110). Scolari opina que debe falarse dun novo tipo de converxencia que repercute na linguaxe e nos sistemas semióticos. Fala de converxencias comunicacionais (Scolari, 2009: 46) ás que tamén alude Salaverría (Salaverría, 2009: 3). Aparece deste xeito unha nova retórica xornalista multimedia grazas á introdución de Internet nas redaccións. 2.3.3 AS CONSECUENCIAS DA CONVERXENCIA Á hora de analizar as repercusións que o fenómeno converxente ten no novo escenario mediático numerosos autores empregan o concepto “diverxencias”. Entre as opinións detractoras ante as consecuencias que orixina a converxencia destacan as que falan do empeoramento das condicións de traballo dos xornalistas, ao verse estes obrigados a producir no mesmo tempo que o levaban facendo para distintos soportes, algo que conleva coñecer as características produtivas que definen a cada plataforma e ter os coñecementos tecnolóxicos precisos para saber empregar cada unha delas. O proceso converxente afectou de cheo aos hábitos de consumo dos usuarios por mor da reconfiguración dos contidos. Di Noci (Díaz Noci, 2010: 566) que o futuro do xornalismo electrónico reside en saber conxugar de maneira integrada a hipertextualidade coa multimedialidade así como coa interactividade. Apunta tamén que estamos asistindo a 134 un cambio no acceso e no consumo á información. Atopámonos ante unha produción fragmentada, na que priman os microformatos e na que a lóxica de consumo experimenta un notable cambio. “A cultura da propiedade deixa paso á cultura do acceso” sinala Noci ao tempo que exemplifica tal mudanza coa maneira na que consumimos música ou series de televisión, cada vez máis a través da Internet (Díaz Noci, 2010: 565). As prácticas de consumo mudan e enfócanse cara un novo horizonte no que prima a individualización e a personalización dos contidos así coma un contexto enmarcado pola mobilidade. Neste senso, as pequenas pantallas en xeral e os teléfonos móbiles en particular son un artífice dentro do novo ecosistema de medios. A integración dos dispositivos móbiles dentro da contorna converxente dos medios de comunicación españois aínda non ten sido estudada en profundidade pero hai investigacións que nos amosan que se están dando pasos ao respecto que nos fan pronosticar a importancia que o soporte multifunción ten dentro dos grupos mediáticos. Nunha análise levada a cabo por Aguado e Sánchez Valverde corroborouse que o móbil ocupaba un lugar destacado na propia estrutura organizativa de cada medio. Gran parte dos grupos de comunicación españois analizados tiñan un departamento dedicado ao mantemento dos contidos móbiles e integrados por unha plantilla (de entre unha ou dúas persoas) dedicada, exclusivamente, ao dispositivo móbil (Sánchez Valverde e Aguado, 2010: 3). Rheingold postula que a converxencia de tecnoloxía ten profundas repercusións de carácter social porque as persoas empregan ferramentas que lles permiten adoptar novos formatos de interacción, coordinación e cooperación. Este autor sinala, por exemplo, que a integración do ordenador e do teléfono fixo posible a creación de Internet impulsando a comunicación horizontal (Rheinglod, 2004: 48). A integración dos ciclos de desenvolvemento tecnolóxico e a súa apropiación social xeraron as condicións para que existiran as multitudes intelixentes, explica Rheingold. Para este autor a actual apropiación das tecnoloxías dixitais ten directa incidencia coa conformación de novas dinámicas de construción do capital social (coñecemento colectivo) no contexto da Sociedade de Coñecemento (Cobo e Pardo, 2007). A integración preside as tendencias da industria da comunicación nos diferentes ámbitos, polo que afecta a todos os soportes e aos diferentes medios. A converxencia tecnolóxica ten consecuencias nas diferentes ferramentas e dispositivos, entre os que están os da comunicación móbil. Os procesos converxentes afectan aos usos e consumos informativos e aos propio xornalismo móbil. En especial, no xornalismo móbil, o proceso 135 incide moi directamente nas dúas novas dimensións do profesional, a multitarea e a multiplataforma. A elaboración de productos xornalísticos para distintas canles aliméntase co consumo da comunicación a través dos móbiles. 136 2.4 SOCIEDADE E DISPOSITIVOS MÓBILES 2.4.1 INTRODUCIÓN Nas sociedades do século XXI, na segunda década do terceiro milenio, a comunicación móbil ocupa un lugar central. Segundo o barómetro do CIS (Centro de Investigacións Sociolóxicas) de xullo do 2012 o teléfono móbil ocupa un lugar moi destacado na vida social dos españois. Dos resultados desta enquisa despréndese que é o dispositivo máis necesario na vida cotiá dos cidadáns por enriba do ordenador persoal. A evolución no número de liñas móbiles durante os últimos dez anos sufriu unha evolución notable. Segundo a Comisión do Mercado das Telecomunicacións, no ano 2000 rexistrábanse 59,9 liñas por cada 100 habitantes, cifra que ascendía ás 114 no 2011 (UIT, 2011). Figura 15: SUBSCRICIÓNS Á TELEFONÍA MÓBIL POR CADA 100 HABITANTES Fonte: UIT (Unión Internacional de Telecomunicacións, 2011) O impacto da telefonía móbil a nivel mundial exprésase na excepcional curva de crecemento das subscriccións a esta tecnoloxía ao longo do tempo. Ao final do 2011, segundo a Unión Internacional de Telecomunicacións, había 6 billóns de aboados ás liñas móbiles, o que equivale a un 87% da poboación mundial (UIT, 2011). O despegue foi tal que, dende o 2001, no que se rexistraban un total de 15, 5 liñas por cada 100 habitantes ascendeuse ás 85,7 do ano 2011 (UIT, 2011). No seguinte gráfico podemos observar a diferenciación acusada que existe entre a adopción de liñas fixas ou móbiles durante os últimos tres anos. En maio do 2010 había 54, 51 millóns de liñas móbiles no mundo fronte ás 19, 86 fixas. 137 Figura 16: EVOLUCIÓN DAS LIÑAS FIXA E MÓBIL 0 10 20 30 40 50 60 Maio 2010 Maio 2011 Maio 2012 Liñas de telefonia fixa Liñas de telefonía móbil Fonte: Elaboración propia a partir de datos da CMT A rápida popularización e a notoriedade dos teléfonos móbiles na vida cotiá dos cidadáns converteunos nun instrumento inseparable no día a día dos individuos e nunha ferramenta de referencia da Sociedade da Información. Tal foi a repercusión que tiveron na poboación as pequenas pantallas que comeza a falarse da “era post pc” (Telefónica, 2011: 1). Os teléfonos intelixentes ou smartphones fixeron posible, en gran parte, o éxito xeneralizado que experimentaron os móbiles nos últimos anos. Na actualidade marcan un punto de inflexión na xestación dunha nova época que os alza como o dispositivo máis relevante ata chegar a sobrepasar á televisión ou aos ordenadores persoais. No 2011 os smartphones superaron por primeira vez ao ordenador como terminal intelixente máis vendido do mundo, con 107 millóns de unidades fronte a 85 das computadoras. O contraste pode observarse máis claramente na seguinte gráfica onde se amosa o crecemento interanual das ventas de ambos dispositivos, aos que se unen as tablets: Figura 17: CRECEMENTO INTERANUAL DE VENDAS DE DISPOSITIVOS 2010- 2011 Fonte: La Sociedad de la Información en España, 2011 (Telefónica) a partir de datos de Gartner primer trimestre 2011 144 2009: 87) converteuse nun instrumento que lles daba a posibilidade de pasar a formar parte dunha multitude, unha pandilla, a través da cal poder manter vínculos sociais (Satchell e Singh, 2005). Un das características máis salientables coas que contan os dispositivos móbiles consiste no feito de que a interacción se converte en privada e persoal. Os usuarios contactan con xente que coñecen. Privatízase deste xeito a comunicación ao contrario co que acontecía con outros mundos virtuais coma o de Internet (Satchell e Singh, 2005). Segundo o 6º Observatorio de Tendencias de Nokia sobre as actitudes, hábitos e demandas dos mozos entre 15 e 35 anos en relación ao móbil e á tecnoloxía, máis da metade destes xa acceden a Internet a través dos seus teléfonos e fano nunha media de cinco horas semanais. As redes sociais convertéronse nun fenómeno omnipresente na vida de moitos rapaces. Un 80% destes consúltaas diariamente, de maneira que dispoñer de acceso ás comunidades sociais dende o móbil supuxo para moitos mozos un claro aliciente para intensificar e ampliar o seu uso (Conecta, 2012). O informe de Nokia indica que a presenza constante da tecnoloxía na vida diaria da xuventude determina quen son e cómo son os rapaces, unha xeración integrada nun mundo globalizado en contacto con máis estímulos, opinións e estilos de vida. Trátase duns usuarios que valoran e dedican tempo á construción e xestión dunha identidade pública virtual. Son “tediófobos” (Conecta, 2012), móvense permanentemente na busca de estímulos buscando encher calquera espera ou espazo morto. Na era das tecnoloxías da comunicación persoal (Campbell, 2008: 372) Campbell distingue dúas formas de coordinación social, segundo as fins para as que a sociedade empregue os dispositivos móbiles: por unha banda, a micro coordinación, asociada aos usos meramente instrumentais e, pola outra, o modelo de hiper coordinación, vinculado á dimensión expresiva e relacional da comunicación móbil, como contactar coa familia ou mensaxearse cos amigos (Campbell, 2008: 375). 2.4.5 MOBILIZACIÓNS VÍA MÓBILES Na súa definición de sociedade en rede Castells considera que o móbil ocupa un lugar importante nunha nova forma de organización social definida por unha estruturación en torno a redes microelectrónicas de información e comunicación (Castells, 2006: 394). Segundo Scolari “a ampla difusión, o carácter persoal, a traslocalidade e a conectividade always on non so favoreceu a implantación global da telefonía móbil, senón que fixeron 145 posible que a súa inserción na vida cotiá provocara grandes transformacións en numerosos aspectos da vida social” (Scolari, 2008). Ditas transformacións deixáronse notar, como vimos dicindo, en diferentes ámbitos. A nivel social os propios usuarios convertéronse no que Howard Rheingold denominou “multitudes intelixentes”. Segundo Vicente Rafael “os teléfonos móbiles deron orixe a un novo tipo de multitude, unha multitude con conciencia propia de movemento dirixido a un obxectivo común” (Rafael, 2003). No novo marco social emerxen os smart mobs, termo acuñado por Rheingold para referirse ás accións colectivas organizadas a través de móbiles e Internet. Soen ser movementos de contido político ou social, algo que os diferencia doutro fenómeno semellante como foron os flash-mobs (Rheingold, 2004). Os flash-mobs son un fenómeno que Cristóbal Cobo Romaní definiu como “un grupo de personas que se reúne simultánea, transitoria e voluntariamente, sen que sea necesario que se coñezan con anterioridade nun lugar público para realizar algo inusual ou notable (soen ser accións simbólicas) para logo desaparecer de improvisto. Usualmente están organizados a través de Internet ou outro sistema de comunicación dixital” (Cobo Romaní, 2006). Desta forma actúan á marxe dos monopolios mediáticos e conseguen comunicarse a través de redes sociais virtuais. En España hai algún exemplo de convocación de flash-mobs que da conta do enorme poder comunicativo que posúen os dispositivos móbiles. Un dos que suscitou maior expectación aconteceu cos atentados do 11M de Madrid. Miles de persoas conseguiron reunirse a través do reenvío da seguinte mensaxe de texto: “¿Aznar de rositas?, ¿Le llaman jornada de reflexión y Urdaci trabaja?. Hoy 13-M, a las 18h.sede PP C/Génova,13. Sin partidos. Por la verdad. Pásalo!”. Outro dos flash-mobs que tivo lugar no noso país desenvolveuse durante as negociacións do Goberno con ETA. A Asociación de Vítimas do Terrorismo convocou a través de Internet a unha masiva mobilización contra o Goberno de España pola súa política antiterrorista. A afluencia de persoas que se xuntaron na protesta superou ao millón de persoas (Rheingold, 2004). 2.4.6 APRENDIZAXE MÓBIL A irrupción das tecnoloxías empregadas nun contexto de mobilidade tivo repercusión no eido da educación a través do mobile learning, é dicir, a aprendizaxe móbil. O neoloxismo alude a “calquera tipo de ensinanza que se produce cando o alumno non se atopa nunha ubicación fixa e predeterminada; ou de aprendizaxe que se produce cando o alumno aproveita as oportunidades que ofrecen as tecnoloxías móbiles” (O´Malley; 146 Vavoula, Glew, Taylor, Sharples e Lefrere, 2005). O m-learning enténdese como unha extensión do e-learning, que significaría unha ampliación dos espazos e tempos formativos (Camacho e Lara, 2011: 30). O m-learning é a intersección da computación móbil e o elearning. Trátase de poder acceder aos recursos dende calquera lugar ao que se unen fortes capacidades de busca, interacción rica así como un apoio poderoso para unha aprendizaxe eficaz (Quinn, 2000). Este impacto na institución educativa exemplifícao Mellow cun estudo de caso no que os alumnos poden acceder mediante SMS a información sobre a materia que están estudando e revisala dende calquera lugar e en calquera momento (Mellow, 2005: 469). 2.4.7 O OUTRO LADO DOS DISPOSITIVOS MÓBILES O teléfono móbil, malia as súas vantaxas, tamén trouxo asociados canda si múltiples valores negativos que afectaron de cheo na vida social. Numerosos estudos inciden nesta vertente desfavorable e perxudicial do uso do móbil como causante, por exemplo, do aumento de ansiedade e estrés, da invasión da privacidade individual, da apropiación do espazo privado ou dos efectos que ocasiona na saúde. Afirmaban Rivero e Rosseti que os privilexios que brinda a utilización dunha tecnoloxía electrónica poden ser postos en dúbida debido ao risco de que o home desenvolva unha posible subordinación que poida volvelo dependente de forma irreversible (Rivero e Rosseti, 2008: 145). Este grao de supeditación tecnolóxica pode derivar en situacións de estrés e ansiedade, unha intranquilidade que ten que ver coa penetración da vida pública no espazo privado e tamén co feito de que exista a necesidade de estar continua e permanentemente conectados. Os efectos da dependencia maniféstanse nunha situación de illamento ou visión equívoca da realidade, circunstancia que afectou de cheo aos mozos, que asimilaron as novas tecnoloxías sen moita reflexión nin preparación coa que poder contrarrestalos (Rivero e Rosseti, 2008: 145). A expansión e popularización do teléfono móbil tivo un efecto directo no clásico concepto de socialización. A institución familiar como axente de socialización perde peso coa introdución desta nova tecnoloxía. Dita situación relaciónase cos cambios que se producen nos seos das familias a raíz de varias causas: exiguo tamaño familiar, os largos horarios laborais dos proxenitores e as familias recompostas, que obrigan á xuventude a illarse nas novas tecnoloxías onde atopan un lugar a través do cal poder relacionarse coa 147 súa comunidade de amigos (Lorente, 2002: 23). Fidalgo apunta a que o móbil “é o mellor antídoto contra a soidade. É o cordón umbilical co noso mundo caseiro, de paz e concordia” (Fidalgo, 2009: 91). Os individuos buscan formar grupos a partir dos cales poder afianzar o sentido de pertenza. O estudoso portugués sinala que o teléfono móbil reforza o comunitarismo máis estreito, constituíndo mesmo un perigo social na medida en que, en circunstancias máis complexas, o individuo é levado a consultar a familiares e amigos e actuar dacordo con tal consulta, en detrimento dun xuízo avaliativo propio (Fidalgo, 2009: 89). Esta idea de sentido grupal xunto co reforzamento da identidade corre parella á relativa concepción de liberdade que parece outorgar o dispositivo móbil. Dita autonomía remata por considerarse un espellismo. Os mozos, por exemplo, ven no teléfono unha vía de escape de cara o control familiar que asegura a súa independencia. Mais trátase dunha liberación relativa. Os pais simulan controlar aos fillos, sen conseguilo de todo, e estes finxen liberdade respecto aos pais, sen chegar a tela na súa totalidade (Lorente, 2002). O teléfono móbil, apunta Fidalgo, outórgalle liberdade ao usuario pero, paradoxicamente, tamén lla quita. Pola comunicación ubicua os individuos senten unha maior presión social e enfrontan unha considerable exixencia de xustificación e lexitimización das súas accións (Fidalgo, 2009: 90). Ademais de disolvérense as fronteiras entre o público e o privado e entre o espazo e o tempo, tal e como vimos anteriormente, a comunicación ubicua promove a desregulación das axendas e a descoordinación dos papeis sociais. É dicir, atopámonos ante un escenario no que se dilúen os límites entre o mundo do traballo e do lecer e entre os tempos asociados á profesión e á familia (Fidalgo, 2009: 90). Di Scolari que os móbiles “non son nin bos nin malos, pero é indubidable que están reformando as relacións interpersoais e moitos outros aspectos da vida cultural e social” (Scolari, 2008: 22). Observamos como o teléfono afectou de cheo nas estruturas sociais a múltiples niveis, alterou as relacións primarias interpersoais e se erixiu nun importante medio de organización. Hai estudosos que aluden á vertente inoportuna da tecnoloxía móbil, principalmente ligada aos ámbitos escolares ou públicos. O elevado grao de individualización e privacidade co que se asocia a telefonía móbil xunto coa confrontación do público e o privado fai que en determinados contextos o seu uso poida resultar molesto. Campbell indagou sobre o uso dos móbiles en espazos públicos e descubriu que moitos dos profesores universitarios e estudantes consideraban que os móbiles deberían de estar prohibidos nas aulas (Campbell, 2008: 74). Do estudo da intromisión do móbil no 148 espazo público tamén se ocupou o estudoso Ishii, ao afirmar que algunha xente considera que o teléfono invade a inviolabilidade do seu espazo púbilico. Exemplifica este caso co feito de que, en moitos países, o uso dos móbiles en lugares públicos coma os trenes ou os restaurantes deu lugar a fortes críticas (Ishii, 2006: 348). A día de hoxe hai poucas dúbidas de que a comunicación móbil está no eixo das tendencias que guían a evolución da comunicación mediada tecnoloxicamente. Os novos usos e consumos informativos indican que a comunicación móbil non só está mudando as relacións interpersoais, senón as fomas de acceso a información e outros comportamentos que caracterizan os consumos de productos culturais nas sociedades do terceiro milenio. Aínda que agora estamos nunha fase de tránsito e aínda que precisamos analizar as mudanzas que introducen os móbiles nos consumos de productos de comunicación e cultura, cos conseguintes cambios no escenario comunicativo e cultural, a evolución que advertimos permítenos indicar que os móbiles non só están no presente da comunicación, senón que tamén estarán no centro do futuro da comunicación. A xuzgar polos datos que analizamos e polas tendencias que advertimos, podemos afirrmar que a comunicación do futuro non son só os móbiles, pero os móbiles estarán na comunicación do futuro. 149 2.5 MERCADO 2.5.1 O TELÉFONO MÓBIL NO CONTEXTO ACTUAL A vertixinosa evolución tecnolóxica que sufriron os dispositivos móbiles situounos nun novo lugar dentro da encrucillada económica actual. Os terminais constitúen hoxe en día o núcleo central dunha nova industria na que discorren unha serie de actores que forman unha cadea de valor na que interveñen produtores de contido, de plataformas, de sistemas operativos, de aplicacións e ata os propios usuarios (Aguado, Feijoo e Martínez, 2013: 5). Segundo os últimos datos de Comscore de outubro do 2012, España, ademais de ser o líder de penetración de smartphones entre as cinco economías máis importantes da UE, por encima do Reino Unido, Francia, Italia ou Alemania, é o país que máis medra co paso do tempo (Comscore, 2012 e Vision Mobile, 2012). Figura 20: PENETRACIÓN SMARTPHONES NOS PAÍSES EUROPEOS (OUTUBRO 2011-12) Outubro 11 Outubro 12 Porcentaxe de cambio UE5 41.6% 54.6% 13 España 48.4% 63.2% 14.8 Reino Unido 48.1% 62.3% 14.2 Francia 38.1% 51.4% 13.3 Italia 42.1% 51.2% 9.1 Alemaña 34.2% 48.4% 14.2 Fonte: Vision Mobile, 2012 A irrupción da última xeración de dispositivos móbiles (smartphones e tablets principalmente) desencadeou unha verdadeira revolución nas posicións competitivas dos fabricantes de terminais, xerando enormes variacións nos rankings de vendas. O profesor do Instituto de Empresa, Enrique Dans, cree que o negocio de smartphones non pode analizarse so dende a óptica dos fabricantes. Aquí entran en xogo outros actores e outros eslabóns coma o do software, o dos sistemas operativos ou o das aplicacións. (Jiménez, 2012). 150 O obxectivo deste capítulo é o de definir e situar brevemente cal é o lugar que ocupa cada actor na actualidade para así poder comprender o ecosistema móbil no seu conxunto. 2.5.2 SISTEMAS OPERATIVOS E FABRICANTES: O DUOPOLIO DE APPLE E GOOGLE Un sistema operativo é unha capa complexa entre o hardware e o usuario que lle facilita a este último ou ao programador as ferramentas ou interfaces axeitadas para realizar as súas tarefas informáticas, abstraéndoo dos complicados procesos precisos para levalas a cabo (Baz, Ferreira, Álvarez e García, 2012: 5). Os sistemas operativos máis estendidos na actualidade son os seguintes: Symbian, RIM, Windows Mobile, Android e o iPhone OS, ademáis dos sistemas operativos de Linux. Os sistemas operativos móbiles remóntanse ao ano 1996 cando Palm lanza o primeiro para estes terminais, o Palm OS 1.0, que integraba aplicacións RIM coma axenda, memoria pad, correo ou tarefas. No 2005, tal e como podemos observar na figura 22, este sistema fora líder do mercado dos smartphones cun 35% de cota de mercado seguido por RIM e Symbian (Comscore, 2012: 20). No ano 2000 Microsoft lanza o Pocket PC2000 e tres anos máis tarde xorde o famoso Windows Mobile (con bluetooth e Internet Explorer). O momento de maior éxito de Microsoft produciuse no ano 2006, instante no que foi capaz de asumir o liderado dos sistemas operativos. Dous anos máis tarde, RIM consegue facerlle sombra e consolídase coma un dos fortes competidores dos vindeiros anos (Comscore, 2012: 20). O sistema operativo de Apple foi un dos últimos en saír á luz en xaneiro do 2007 e Google lanza a súa primeira versión do Android no 2008. Ata o 2011 este último non consegue despegar. Mentres, o sistema operativo iOs mantense na segunda posición en canto á cota de mercado. 151 Figura 21: EVOLUCIÓN DE SISTEMAS OPERATIVOS MÓBILES Fonte: Comscore, 2012 Mobile: future in focus No mercado actual Android é o SO dominante. Das características que determinan parte do seu éxito destaca, principalmente, o seu carácter aberto. Android distribúese baixo dous tipos de licenzas e as dúas permiten que o seu código estea ao alcance de todos. A única diferenza reside en que mentres que nunha delas existe a obriga de licenciar os cambios coa mesma licenza, na outra non é preciso facelo. Como podemos ver na seguinte gráfica o sistema operativo Android sufriu un despegue importante ao longo dos últimos tres anos (Gartner, 2012). Segundo datos da International Data Corporation (IDC) do terceiro trimestre do 2012 un 75% dos 181, 1 millóns de dispositivos móbiles intelixentes vendidos no mundo teñen sistema operativo Android. O 2011 foi o ano no que este sistema experimentou maior crecemento. Segundo Comscore (Comscore, 2012) a cota de mercado pasou do 7.2% ao 32.1%. Este aumento ten que ver con que gran parte dos usuarios de RIM se pasan a Android durante esta época. Así, durante o 2011, un 31% destes decántase por mercar dispositivos Android (Comscore, 2012). 152 Figura 22: PARTICIPACIÓN NO MERCADO MUNDIAL DOS PRINCIPAIS SISTEMAS OPERATIVOS DE TELÉFONOS INTELIXENTES EN VENDAS A USUARIOS FINAIS (2009-12) Fonte: Gartner, 2012 Unha vez que emerxe o mercado da telefonía móbil e se vislumbran as novas posibilidades que este ofrece comeza a artellarse o que hoxe en día se pode considerar unha verdadeira industria. Debido á súa rapidez de expansión e ás oportunidades de negocio esta empresa está delimitada por unha forte competencia nun escenario no que os fabricantes loitan pola parte máis grande do pastel en busca da plataforma que chegue a maior número de usuarios (Vision Mobile, 2012) ou en función do nivel de ganancias que esta xere. Andreu Castellet pon de manifesto dito panorama fragmentado ao que se enfrontan os desarrolladores (Castellet, 2012: 69). Na actualidade, iOs e Android son as dúas plataformas preferidas polos creadores de contidos (Castellet, 2012: 71). 153 Figura 23: TOP DOS SISTEMAS OPERATIVOS PARA SMARTPHONES E COTA DE MERCADO (TERCEIRO TRIMESTRE DO 2012) Fonte: IDC, 2012 En relación aos sistemas operativos existen dous problemas principais aos que os desarrolladores de contidos deben facer fronte: a disgregación e a incertidume acerca de cales van a liderar o mercado a medio prazo (Castellet, 2012: 68). A variedade e a proliferación de terminais móbiles que existe na actualidade discorda coa relevancia de principalmente tres sistemas operativos vinculados a tres plataformas diferentes. O SO Android de Samsung, iOS de Apple e Windows Phone 8 de Microsoft (Altran, 2012: 24). O aumento de vendas no mercado mundial de sistemas operativos Android contraponse ás do mercado do iOS de Apple nos últimos anos. Nicholas Carr aporta unha reflexión acerca da estratexia de Google en contra da compañía de Steve Jobs. Chámalle a “estratexia do gusano”, mediante a cal a primeira ataca á segunda dende dentro ata fora. Google consegue canibalizar ás apps de Apple a través do lanzamento de aplicacións como a de GoogleMaps en lugar de App Maps, Chrome na vez do Safari ou Gmail en lugar de Mail (Carlson, 2012). A cota de mercado de Android sitúase no 59%, seguíndolle iOS cun 23% e Symbian e Blackberry con preto dun 10% cada un. Nas tablets o dominio é do sistema 256 A tendencia actual, a tenor da análise dos catorce medios de referencia analizados (europeos e un norteamericano) amosa que, dende o punto de vista da oferta e tal como observamos nos datos das iniciativas que adoptan, as apps para móbiles vencen á web móbil. Polo tanto, é precisamente neste escenario onde máis se trata de innovar. A oferta informativa dos medios para os móbiles aposta claramente pola noticia, cunha estrutura simple (titular e foto e un corpo de texto que adoita ser breve). Hai máis xéneros, pero asúmese que o máis importante é facilitar información clara e directa sobre os feitos. Logo, nalgunhas pezas de reportaxe, xa se conta con máis recursos. 257 5. VERIFICACIÓN E REFUTACIÓN DE HIPÓTESES  Hipótese 1: O teléfono móbil é un soporte para a difusión e consumo de mensaxes informativas capaz de propiciar a aparición de novos xéneros e formatos nos catorce cibermedios de referencia. Os datos extraídos da base de datos confirman a metade desta primeira hipótese e desmenten o resto. O teléfono móbil é un evidente soporte con múltiples especificidades e potencialidades para transmitir información, pois así o demostra o feito de que os catorce cibermedios analizados teñan presenza na pequena pantalla a través dunha dobre versión: a web e app. Tamén se verifica que os dispositivos móbiles favorecen a aparición de novos formatos. As edicións móbiles, tanto para app como para web móbil, teñen unha estrutura particular. Distribúense nunha soa columna, caracterízanse por unha maior simpleza da interface e unha distribución das informacións que adoita responder á estrutura de titular máis fotografía. Por outra banda, non se pode dicir que o dispositivo móbil propicie a existencia de novos xéneros nos catorce cibermedios de referencia. Vimos como o xénero por excelencia continúa a ser a noticia, aínda que si que se establece un patrón dominante no conxunto dos catorce cibermedios en relación aos xéneros xornalísticos máis empregados. A noticia, a crónica e a reportaxe lideran os contidos destacados na primeira páxina dos xornais.  As versións móbiles dos catorce cibermedios de referencia modifican os tradicionais xéneros e formatos no xornalismo, repercutindo máis na forma ca nos contidos. Queda confirmada a subhipótese principal. A innovación principal detectada nas versións móbiles descansa nos formatos e non tanto nos contidos. A personalización das interfaces, a estrutura adaptada ao soporte baixo múltiples posibilidades (web móbil, app móbil, app en html5) así como a distribución das pezas informativas e a aparición das zonas de menú 258 no que na web tradicional se consideraba o pé de páxina, son algunhas das razóns que corroboran esta hipótese.  Hipótese 2: As versións móbiles dos catorce cibermedios de referencia tenden á experimentación e á imitación dos contidos publicados nas edicións web, sen conseguir produtos específicos adaptados ás características do novo soporte. A segunda das hipóteses tamén se pode confirmar. Está claro que ningún cibermedio emprega as ferramentas distintivas dos dispositivos móbiles (GPS e aproveitamento da xeolocalización, edicións personalizadas por país, presenza do contexto e da ubicación do usuario, etc.). Aínda que se introducen aspectos relacionados coa personalización, este non deixa de ser un elemento formal, que afecta máis á interface cós contidos.  H3: As edicións móbiles dos medios de catorce cibermedios de referencia danlle máis relevancia ao texto cós elementos multimedia e interactivos . Corroboramos a terceira hipótese aínda que cunha serie de puntualizacións. As edicións móbiles priman o texto como o elemento principal pero danlle unha gran relevancia tamén ás imaxes. De feito, tal e como apuntábamos nos resultados, case todas as informacións van acompañadas de imaxes. Do total de pezas xornalísticas analizadas nas webs móbiles, no 26, 8% (75 pezas xornalísticas) non se introduciu ningunha fotografía. Tan so La Voz de Galicia (78, 12%) e El País (44,82%), en ambas versións da web móbil, publican un maior nivel de pezas sen acompañamento fotográfico. Aínda así, a baixa presenza de vídeos, galerías de imaxes e infografías fan que o texto sexa o que adquira maior representación. 259  H5: Os cibermedios de comunicación de referencia que lanzaron a súa versión para móbil en último lugar son os que apostan máis pola explotación das singularidades que ofrece o dispositivo móbil como plataforma comunicativa. Non podemos confirmar que esta hipótese se cumpra. Precisamente a tendencia que observamos é a contraria. Os cibermedios que lanzaron a súa versión en primeiro lugar, os pioneiros, son os que amosan un maior grao de diferenciación e os que se preocupan por lanzar produtos máis orixinais e diferenciados. Tal é o caso do The New York Times ou The Guardian que concentran o seu traballo en desenvolver unha app móbil máis completa e en lanzar produtos específicos coma as apps tematizadas. Pola contra, os diarios que se sumaron ao escenario móbil en último lugar son os que amosan máis apego aos seus sitios tradicionais e tamén os que non deixan claro cal das dúas versións priorizar. Non hai máis ca fixarse no caso dos cibermedios destacados na primeira franxa do apartado final das conclusións, os correspondentes a España, Portugal e Italia.  H6: Os catorce cibermedios de referencia distribúen os seus contidos de xeito similar na súa dobre versión móbil. Refutamos esta hipótese logo de constatar que existe unha clara predilección polas apps móbiles en detrimento da web móbil onde se pode apreciar a emerxencia dun estilo diferenciado. Os xornais publican menos noticias nas portadas das súas aplicacións nativas pero estas están provistas de maior número de imaxes, maior diversidade temática e ata diversas opcións de personalización de interfaces. 261 6. BIBLIOGRAFÍA ABD, J.; DORAT, A.; PÉREZ, P; RABY, M.; ZAMORANO, A. (2012): Entrar a la Cuarta Pantalla: Guía para pensar en móvil. Santiago. ADELANTADO, E. e MARTÍ, J. (2011): Contenidos audiovisuales y televisivos para dispositivos móviles: una aproximación al mercado español. En adComunica, Revisat de Estrategias, Tendencias e Innovación en Comunicación, nº1, pp. 99-113. AGUILAR, I. (2007): Retos tecnológicos para la implementación del M-learning. En Reportes Técnicos en Ingeniería del Software, nº2, v.9, pp.44-55. Dispoñible en: http://www.centros.itba.edu.ar/capis/rtis/rtis-9-2/RTIS-9-2-44-55.pdf (Consultado o 5 de xuño do 2012). AGUADO, J.M. e CASTELLET, A. (2010): “Contenidos informativos en la plataforma móvil: horizontes y desafíos”. En CABRERA, M.A. (coord..): Evolución tecnológica y cibermedios. Salamanca: Comunicación Social. AGUADO, J.M (2012): Los gigantes, los ratones y el pastel: Las industrias culturales y el entorno de la movilidad. En MobileCommunication 2012. Experiències i recerques sobrecomunicació mòbi. Vic: Universitat de Vic. Grup de Recerca. AGUADO, J.M; FEIJOO, C. e MARTÍNEZ, I. (2013): La comunicación móvil. Hacia un nuevo sistema digital. Barcelona: Gedisa. AGUADO, J.M. e MARTÍNEZ, I. (2008): “La cuarta pantalla: industrias culturales y contenido móvil”. En AGUADO, J.M. e MARTÍNEZ, I.J. (coords.): Sociedad móvil: Tecnología, identidad y cultura. Madrid: Biblioteca Nueva. AGUADO, J. M. e MARTÍNEZ, I. (2010): Construyendo la cuarta pantalla. Percepciones de los actores productivos del sector de las comunicaciones móviles. En Telos, nº 83. Dispoñible en: http://www.campusred.net/telos/editorial.asp (Consultado o 10 decembro do 2012). AGUADO, J. M. e MARTÍNEZ, I. ; (2006): “El proceso de mediatización de la telefonía móvil: de la interacción al consumo cultural”. En ZER Revista de Estudios de Comunicación, nº20. Bilbao: UPV/EHU, pp. 319-343. AHONEN, T. (2008): Mobile as 7th of the Mass Media: Cellphone, cameraphone, iPhone, smartphone. Londres: FuturetexT. AHONEN, T. (2012): Communities dominate brands: Smartphone market shares after Q1- Its the digital jamboree year of Smartphone bloodbath. En Communities dominate blog. (Consultado o 10 de setembro do 2012). AITAMURTO, T. e LEWIS, S. (2011): “Open APIs and News Organizations: A Study of Open Innovation in Online Journalism”. En New&Media Society, nº23. 262 ALMIRÓN, N. (2002): Los amos de la globalización. Internet y poder en la era de la información. Barcelona: Plaza y Janés. ALTRAN (2012): Evolución del macro-sector de las Telecomunicaciones en España 2012-2015. La perspectiva de sus propios actores. Dispoñible en: http://www.altran.es/fileadmin/medias/ES.altran.es/documents/Ecosistema/EvolucionTelecomu nicaciones2012-2015.pdf. (Consultado o 11 de decembro do 2012). ALSINA, M.R. (2001): Teorías de la comunicación: ámbitos, métodos y perspectivas. Barcelona: Universitat Jaume I (Castelló). ÁLVAREZ DE ARMAS, O. (2008): Ciberperiodismo y posmodernidad. En Anàlisi 36. Dispoñible en: http://ddd.uab.cat/pub/analisi/02112175n36p97.txt (Consultado o 14 de abril de 2012). APPELGREN, E. (2004): Convergence and divergence in media: different perspectives. En Elpub 2004- 8th International Conference on Electronic Publishing, nº23-26, pp. 237-248. ARCILA, C; FERRER, e SCOLARI, C. (2011): Digitalización y ecologia de medios. Reflexiones sobre comunicación, tecnología y sociedad. San Cristóbal: Universidade dos Andes. ARMAÑANZAS, E.; DÍAZ NOCI, J. e MESO, K. (1996): El periodismo electrónico. Información y servicios multimedia en la era del ciberespacio. Barcelona: Ariel. ARMENTIA, J.I. e CAMINOS, J.M. (2009): Redacción informativa en prensa. Barcelona: Ariel. ARROYO, L. (2008): En proceso de adaptación. La empresa móvil de andar lento, en Revista Telos. Cuadernos de Comunicación e Innovación, nº 83. BAACK, S. (2011): A new Style of News Reporting. Wikileaks and Data-driven Journalism. En Cyborg Subjects, v.1. Dispoñible en: http://journal.cyborgsubjects.org/2011/07/style-news- reporting-wikileaks-data-driven-journalism/ (Consultado o 10 de abril do 2012). BAHAMONDE, A.; MARTÍNEZ, G e CARVAJAL, L.E. (2002): Las telecomunicaciones en España. Del telégrafo óptico a la Sociedad de la Información. Salamanca: Ministerio de Ciencia y Tecnología. BANKINTER FUNDACIÓN (2008): “Entendiendo el mercado de las tecnologías móviles”. En Fundación de la Innovación Bankinter. BARBOSA, S. (2013): Jornalismo, tecnologías móveis. Covilhà: Labcom. BARBOSA, S. (2007): Jornalismo Digital em Base de Dados (JDBD): Un paradigma para produtos jornalísticos digitais dinamicos (Tese de Doutoramento). FACOM/UFBA. Salvador: 2007a. BARRERA, C. (2008): Historia del periodismo universal. Barcelona: Book Print Digital. BAZ, A.; FERREIRA, I.;ÁLVAREZ, M. e GARCÍA, R. (2006): “Dispositivos móviles”. En E.P.S.I.G., Ingeniería de Telecomunicación. Universidade de Oviedo. 263 BERELSON, B. (1952): Content analysis in communication research. Nova Iorque: The Free Press. BOCZKOWSKI, P. (2006): Digitalizar las noticias: Innovación en los diarios online. Buenos Aires: Manantial. BRADSHAW, P. (2011): The inveterted piramyd of data journalism. En Onlinejournalism.com. Dispoñible en: http://onlinejournalismblog.com/2011/07/07/ (Consultado o 11 de abril do 2012). BRESNAHAN, T. e GREENSTEIN, S. (1999): “Technological Competition and the Structure of the Computer Industry”. En Journal of Industrial Economics, nº 1, v. 47, pp. 1-40. BRIGGS, A. e BURKE, P. (2002): De Gutenberg a Internet. Una historia social de los medios de comunicación. Madrid: Santillana Ediciones Generales S.L. CABEZUELO, F. e PÉREZ, M.J. (2008): “Transformaciones en la estructura, estrategia y contenidos de los medios ante el Periodismo 3.0”. En AE-IC Congreso Santiago de Compostela. CABRERA, M.A. (2010): Evolución tecnológica y cibermedios. Zamora: Comunicación Social. CAIRO, A. (2008): Infografía 2.0. Madrid: Alamut CALZADA, J. e ESTRUCH, A. (2011): “Telefonía móvil en España: regulación y resultados”. En Cuadernos Económicos de ICE, nº81. CAMACHO, M. e LARA, T. (2011): M-learning en España, Portugal y América Latina. Salamanca: Servicio de Innovación y Producción Digital. CAMINOS, J.M. ; MARÍN, F. e ARMENTIA, J. I. (2006): “Las audiencias ante los cambios en el ciberperiodismo”. En Revista Latina de Comunicación Social, 61. Dispoñible en: http://www.ull.es/publicaciones/latina/200607Caminos.htm (Consultado o 9 de marzo do 2012). CAMPBELL, R. (2006): “Teenage Girls and Cellular Phones: Discourses of Independence, Safety and Rebellion”. En Journal of Youth Studies, nº. 2, v.9, pp. 195-212. Dispoñible en:http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13676260600635649#.Unoh8_lyGCk(Consulta do o 9 de marzo do 2012). CAMPBELL, S. (2007): “Percepciones sobre el uso de teléfonos celulares en espacios públicos: una comparación intercultural”. En CAMPBELL, S. ; CRUZAT, A. ; HURTADO, P. ; MÉNDEZ, R.. ; OTERO, E. e SEVERÍN, E. (2007): El mundo en mi mano. La revolución de la telefonía móvil . Centro de Estudios UNIACC. CAMPBELL, S. (2007): “A cross-cultural comparison of perceptions and uses of mobile telephony”. En New Media&Society, nº9, v.2, pp. 342-363. CAMPBELL, S. (2008): “Percepciones sobre el uso de teléfonos celulares en espacios públicos: una comparación intercultural”. En Revista Chilena de Comunicación, nº 1. 264 CANALYS (2012): “Androids apps are too expensive”. En Canalys.com. Dispoñible en: http://visualescrita.files.wordpress.com/2012/02/canalys-android-apps-are-too-expensive-pr.pdf. CANAVILHAS, J. (2010): “Los retos del webperiodismo: lenguaje, recursos humanos y modelos económicos”. En IVARS, N. (ed.). I Congreso Internacional de Comunicación Audiovisual y Publicidad: Internet y la Información. Alicante: Limencop. Pp. 50-65. Dispoñible en: http://www.in2web.es/cicap/publicaciones/internetylainformacion.pdf (Consultado o 11 de setembro do 2012). CANAVILHAS (2012): Periodismo para aparatos móviles: información en contexto. Dispoñible en: http://www.slideshare.net/jmaguado/periodismo-para-aparatos-mviles-informacin-en-contexto-de-joao-canavilhas. (Consultado o 17 de decembro do 2012). CANTALAPIEDRA, M.J. (2009): “¿Una mera transposición?. Los géneros periodísticos en la Red. En Telos, Cuadernos de Comunicación e Innovación, nº 59. CANTOS, P. ; MARTÍNEZ, F.J. e MOYA, G. (1994): Hipertexto y documentación. Murcia: Secretariado de Publicacións, Universidade Murcia. CARR, N. (Decembro, 2011): “Nicholas Carr: 2012 will bring the appification of media”. En Nieman Journalism Lab. Dispoñible en: http://www.niemanlab.org/2011/12/nicholas-carr-2012- will-bring-the-appification-of-media/(Consultado o 20 de decembro do 2012). CARLSON, N. (2012): “Google Is Attacking Apple From The Inside Out—And It's Working”. En Business Insider. Dispoñible en: http://www.businessinsider.com/google-is-attacking-apple-from- the-inside-out-and-its-working-2012-12#ixzz2HzWd5Pot. (Consultado o 10 de xaneiro do 2013). CARRETERO, R. (2012): “Sólo el 6% de los españoles tiene una tableta”. En mediatics.com. Dispoñible en: http://www.media-tics.com/noticia/2296/M%C3%B3viles-y-tabletas/s%C3%B3lo- 6-espa%C3%B1oles-tiene-tableta.html. (Consultado o 25 de setembro de 2012). CASASÚS, J. M. e LADEVEZE, L. (1991): Estilo y gêneros periodísticos. Barcelona: Ariel. CASTELLET, A. (2012): El ecosistema del contenido móvil: actores, líneas de evolución y factores de disrupción (Tese de doutoramento). Murcia: Universidade de Murcia. CASTELLÓ, E. e AVIA, M. (2004): “Periodismo vía MMS. El caso de El día en cinco imágenes de La Vanguardia”. En: Revista Zer, nº 16. CASTELLS, M. (1999): La era de la información. La sociedad red. México: Siglo XXI. CASTELLS, P. e BOFARULL, I. (2002): Enganchados a las pantallas. Barcelona: Planeta. CASTELLS, M. ; FERÁNDEZ-ARDÈVOL, M.; LINCHUAN QIU, J e SEY, A. (2007): Comunicación móvil y sociedad, una perspectiva global. Barcelona-Madrid: Ariel-Fundación Telefónica. CASTELLS, M. (2006): La Sociedad Red. La era de la Información, economía, sociedad y cultura. Madrid: Alianza Editorial. 265 CEA D´ANCONA, M.A. (1999): Metodología cuantitativa. Estrategias y técnicas de investigación social. Madrid: Síntesis. CEBRIÁN, M. (2000): “La información en red”. En Sphera Pública, Revista de Ciencias Sociales y de la Comunicación, nº 0, pp. 9-28. CEBRIÁN, M. (2005): Información multimedia. Madrid: Pearson. CEBRIÁN, M. e FLORES, J.M. (2011): Periodismo en la telefonía móvil. Madrid: Editorial Fragua. CEBRIÁN, M. e FLORES, J.M. (2010): “La convergencia de la telefonía móvil con los medios periodísticos en Internet”. En XI Congreso de Periodismo Digital de Huesca. CHRISTENSEN, C. (1997): The Innovator's Dilemma: When New Technologies Cause Great Firms to Fail. EE.UU: Harvard Business Press. CMT, Comisión do Mercado das Telecomunicacións (2011): Informe económico sectorial 2011. Dispoñible en: http://informecmt.cmt.es/docs/2011/Informe%20Economico%20Sectorial%20CMT%202011.pdf (Consultado o 10 de novembro do 2012). CMT (2010): Informe de los Servicios de la CMT sobre la situación competitiva en el segmento empresarial. CMT (2012): Informe Económico Sectorial 2012. Dispoñible en: http://informecmt.cmt.es/docs/Informe%20Economico%20Sectorial%202012.pdf (Consultado o 10 de novembro do 2012). COBO, C. (2006): “Las multitudes inteligentes em la era digital”. En Revista Digital Universitaria, nº 6, v. 7. COBO, C. e PARDO, H. (2007): Planeta Web 2.0. Inteligencia colectiva o medios fast food. Barcelona: México DF. CODINA, L ; RODRÍGUEZ, R. e PEDRAZA, R. (2010): “Cibermedios y web 2.0: modelo de análisis y resultados de aplicación”. En El profesional de la información, v.19, nº 1, xaneiro-febreiro 2010. COLINA, C. (2002): El lenguaje de la red. Hipertexto y posmodernidad. Caracas: Universidad Católica Andrés Bello. COMSCORE (2011): “Europe digital year in review”. Dispoñible en: http://www.comscore.com/Press_Events/Presentations_Whitepapers/2011/2010_Europe_Digita l_Year_in_Review. (Consultado o 8 de novembro do 2012). COMSCORE (2012): Tendencias en Móvil en 2012. COMSCORE (2013): Europe future in focus. 272 LÓPEZ, X. ; GAGO, M. e PEREIRA J. (2003): Nuevas tendencias del periodismo electrónico. Santiago de Compostela: Laverde. LUENGO, M. (2012): “Una aproximación al concepto de Sociedad Móvil. El Smartphone: su expansión, funciones, usos, límites y riesgos”. En Revista Nueva Época, nº 11. MC GUIGAN, J. (2005): “Towards a Sociology of the mobile pone”. En Human Technology, v. 1, pp. 45-57. MANAGEMENT SOLUTIONS (2010): Retos de las operadoras ante la banda ancha. Management Solutions: España. Dispoñible en: http://www.managementsolutions.com/PDF/ESP/Operadoras-moviles.pdf. (Consultado o 16 de decembro de 2012) MANDEL, M. (Febreiro 2012): “Where the jobs are: the app economy”. TechNet. Dispoñible en: http://www.technet.org/wp-content/uploads/2012/02/TechNet-App-Economy-Jobs-Study.pdf. (Consultado o 10 de decembro do 2012). MANOVICH, L. (2005): El lenguaje de los nuevos medios de comunicación: La imagen en la era digital. Barcelona: Paidós. MARTÍ, D. (2004): “El análisis semiótico de hipertextos y la evaluación de Websites”. En Revista Razón y Palabra, n. 38. MARTÍN, A. M. (2010): “El móvil como instrumento para la inclusión financiera”. En Revista Telos, pp. 1-4. Dispoñible en: http://sociedadinformacion.fundacion.telefonica.com/url-direct/pdfgenerator?tipoContenido=articuloTelos&idContenido=2010090109040001&idioma=es.(Consultad o o 10 de decembro do 2012). MARTÍN BARBEITO, V. (2009): “Identidades juveniles móviles: la sociedad de la comunicación personal”. En Educación, Lenguaje y Sociedad, nº 6, pp. 53-68. MARTÍNEZ ALBERTOS, J.L. (1983): Curso General de Redacción Periodística. Barcelona: Mitre. MARTÍNEZ, F. L.(20111): Aplicaciones para dispositivos móviles. (Tese de doutoramento). Valencia: Universidad Politécnica de Valencia. MASIP, P. (2008): Internet a les redaccions. Barcelona: Trípodos. MASIP, P ; DÍAZ NOCI, J. ; DOMINGO, D. ; MICÓ, J. L.e SALAVERRÍA, R (2010): “Investigación internacional sobre ciberperiodismo: hipertexto, interactividad, multimedia y convergencia”. En El profesional de la información, nº 6, v.19, pp. 568-576. MASIP, P. e MICÓ, J. L.(2009): “El periodista polivalent en el marc de la convergència empresarial”. En Quaderns del CAC, v. 85, nº 92, pp. 31-32. MATZAT, L. (2010): “Data-driven journalism”. En Open Data Newtwork. 273 MELLOW, P. (20º05): “The media generation: maximize learning by getting mobile”. En Ascilite 2005 Conference: Balance, Fidelity, Mobility: maintaining the momentum?. December 4-7, Brisbane, Australia. MÉNDEZ, I; ROJAS, J.L e CURIEL, C. (2012): “Nuevas formas de Comunicación em la Red, el valor del critério periodístico. En III Congreso Internacional AE-IC Tarragona 2012 “Comunicación y Riesgo”/Sección: Teorías y Métodos de Investigación. MENOR, J. AGUILER, M., BORGES, E., MARTÍNEZ, Mª Á. e MÉNDEZ, A. (2010): “La televisón móvil: el estado de la cuestión”. En Icono 14, (vol. Especial), pp. 265-87. MERRIL, J. (1968): The Elite Press. Great Newspapers of the World. Nueva York: Pitmann Pub. Corp. MESO, K. (2006): Introducción al ciberperiodismo. Breve acercamiento al estudio del periodismo en Internet. País Vasco: Servicio Editorial de la Universidad del País Vasco. MESO, K. e DÍAZ NOCI, J. (1999): Periodismo en Internet. Modelos de la prensa digital. Bilbao: Servicio Editorial de la Universidad del País Vasco. MICÓ, J. L. (2010): “Entretenimiento transversal. Convergencia de contenidos entre la televisión, Internet y los dispositivos móviles”. En Trípodos, nº 27, pp. 108-125. MOHERDAUI, L. (2004): “A integração de redações no Grupo A Tarde”. En V Congreso Iberoamericano de Periodismo en Internet. Salvador: FACOM/UFBA 2004. MOREAU, M.C. (2005): “La prensa digital española: la configuración de un nuevo medio”. Dispoñible en http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2258783 (Consultado o 11 de abril de 2012). MURRAY, J. (1999): Hamlet en la holocubierta. El futuro de la narrativa en el ciberespacio. Barcelona: Paidós Ibérica S.A. NIELSEN (2009): Turned into de phone: Mobile video use in the U.S and abroad u.s.a. Dispoñible en: http://luxgateway.com/nielsen_Mobilevideo_january2009.pdf (Consultado o 9 de marzo do 2012). NIELSEN (2010): Estudio de Mercado Mobile Internet. Trimestre Q3/2010. NORIEGA, M. (2005): “Microformatos: la web semántica en minúsculas”. En blog alzado.org. Dispoñible en: http://www.alzado.org/comentarios.php?id_art=416. OCHOA, R. e MORALES, M. E. (2010): “La convergencia tecnológica y su influencia en el modelo de negocio de proveedores de contenidos”. En SINNCO, 2010. Dispoñible en: http://www.concyteg.gob.mx/formulario/MT/MT2010/MT6/SESION1/MT61_ROCHOAU_0 72.pdf. (Consultado o 11 de outubro do 2012). OKSMAN, V. e RAUTIAINEN, P. (2002): “Toda mi vida en la palma de mi mano. La comunicación móvil en la vida diaria de niños y adolescentes de Finlandia”. En Revista Estudios de la Juventud, nº 57. 274 OKSMAN (2004). The mobile phone: a medium in itself (Tese de doutoramento). Tampere: Universidade de Tampere, Finlandia. O´MALLEY, C; VAVOULA, G; GLEW, J; TAYLOR, J; SHAMPLES, M. e LEFRERE, P. (2005): “Guidelines for Learning/Teaching/Tutoring in a Mobile Environment”. En Mobilearn project deliverable. Dispoñible en: http://www.mobilearn.org/download/results/guidelines.pdf. (Consultado o 10 de marzo do 2012). ONTSI (2012): La sociedad en red. Informe anual 2011. Ministerio de Industria, energía y turismo. ORIHUELA, J. L. e SANTOS, M. L. (1999): Introducción al Diseño Digital . Madrid: Anaya Multimedia. PALACIOS, M. e DÍAZ NOCI, J. (2009): Ciberperiodismo: métodos de investigación. Una aproximación multidiscipinar en perspectiva comparada. Bilbao: UPV. PARRA, D. e ÁLVAREZ, J. (2004): Ciberperiodismo. Madrid: Síntesis. PARRAT, S. (2002): “El debate en torno a los géneros periodísticos en la prensa: nuevas propuestas de clasificación”. En Revista ZER, nº 11. Universidade do País Vasco. PAVLIK, J. (1999): “New Media and news: implications for the future of journalism”. En New Media&Society, nº 3, v.1, pp. 97-111. PÉREZ, A. e ACOSTA, H. (2003): “La convergencia mediática: un nuevo escenario para la gestión de información”. En ACIMED, nº 5, v. 11. Dispoñible en: http://eprints.rclis.org/5074/1/convergencia.pdf. PÉREZ YUSTE, A. (2002): “El proceso de implantación de la telefonía móvil en España”. En Revista Antena del COITT. Dispoñible en: http://www.euitt.upm.es/estaticos/catedracoitt/web_socioeconomica/articulos/procesoimplantaciontelefoniamovil.pdf. PILHOFER, A. ; e FINBERG, H. (2008): “Multimedia and Interactivity Panel 4”. En International Symposium on Online Journalism. PIÑUEL, J. L. (2002): “Epistemología, metodología y técnicas del análisis de contenido”. En Estudios de Sociolingüística , v.3, pp. 1-42. PIÑUEL, J. L. e GAITÁ, J. A (1995): Metología general. Conocimiento científico e investigación en la comunicación social. Madrid: Síntesis. PORTER, M. (2008): “Estrategias competitivas genéricas”. En PORTER, M. (1994): Ventaja Competitiva: creación y sostenimiento de un desempeño superior. México: CECSA. POPPER, K. (1990): La lógica de la investigación científica. Madrid: Tecnos. PICARD, R. (2006): Journalism, Value Creation and the Future of News Organizations. Dispoñible en: http://www.robertpicard.net/PDFFiles/ValueCreationandNewsOrgs.pdf. 275 RAINIE, L. e FOX, S. (2012): Just-in-time Information through Mobile Connections. Washington: PewResearchCenter. Dispoñible en: http://pewinternet.org/~/media//Files/Reports/2012/PIP_Just_In_Time_Info.pdf. (Consultado o 15 de agosto do 2012). RAFAEL, V. (2003): “The Cell Phone and the Crowd: Messianic Politics: Messianic Politics in the Contemporary Philippines”. En Public Culture, nº 15, v.3, pp. 399-425. REIG, R. (2010): La telaraña mediática. Cómo conocerla, cómo comprenderla. Zamora: Comunicación Social. RENO, D. (2011): “Jornalismo de bolso: a produção de notícias para a blogosfera a partir de telefones móveis”. En Teccom Studies, v.2, pp. 1-12. Dispoñible en: http://www.teccomstudies.com/numeros/revista-2/175-jornalismo-de- bolso-a-producao-de-noticias-para-a-blogosfera-a-partir-de-telefones-moveis (Consultado o 11 de decembro do 2012). RHEINGOLD, R. (2003): Multitudes inteligentes. Barcelona: Gedisa. RIVERO, A. e ROSSETI, R. (2008): “Cibercultura y comunicación móvil”. En Veredas 17, pp. 143- 162. ROJAS, E. (2011): “La evolución de lós sistemas operativos móviles”. Em McPro My Computer PRO. Dispoñible en: http://www.muycomputerpro.com/2011/03/10/la-evolucion-de-los-sistemas-operativos/(Consultado o 15 de decembro do 2012). ROJO, P. A. (2008): “El acceso a la información en la era digital: situación actual y perspectivas”. En Revista Comunicación, nº6, pp. 159-172. ROJO VILLADA, P. A. (2008): “El acceso a la información en la era digital: situación actual y perspectivas desde las empresas periodísticas multimedia”. En Comunicación, nº6, v.1, pp. 159-172. ROMEO, J.M e ROMERO, R. (2003): “Veinticinco años de historia de las comunicaciones”. En Revista Llull: Revisat de la Sociedad Española de Historia de las Ciencias y de las Técnicas, nº56, v. 26, pp. 681-700. RUANO, S. (2009): “Internet y la telefonía móvil nuevos soportes para distribuir contenidos audiovisuales”. En Razón y Palabra, nº 68. RUÍZ DEL OLMO, F. J. (2010): “Dispositivos móviles y servicios web. Características sociales y comunicativas de su convergencia”. En Icono 14, nº 15, pp. 220-237. SALAVERRÍA, R. (2003): “Convergencia de los medios”. En Revista Latinoamericana CHASQUI, nº 081, pp. 32-39. SALAVERRÍA, R. (2004): “¿Cómo escribir para la prensa digital?”. En: Mediacion.doc. Pamplona: Universidad de Navarra. SALAVERRÍA, R. (2005): Cibermedios. El impacto de Internet en los medios de comunicación en España. Sevilla: Comunicación Social. 276 SALAVERRÍA, R. e CORES, R. (2005): “Géneros periodísticos en los cibermedios hispanos”. En SALAVERRÍA, R. (coord.). Cibermedios. El impacto de Internet en los medios de comunicación en España. Sevilla: Comunicación Social, pp. 145-185. SALAVERRÍA, R. (2007): "Ciberperiodismo: diez años de prensa digital en España". En: Fernández Sanz, J. J. (coord.) Prensa especializada actual: doce calas. Madrid: McGraw- Hill/Interamericana de España, S.A.U. , pp. 355-383. SALAVERRÍA, R. e GARCÍA AVILÉS, J. A. (2008): “La convergencia tecnológica en los medios de comunicación: retos para el periodismo”. En Trípodos, nº 23, Barcelona. SALAVERRÍA, R. (2009): “¿Hacia donde se dirige la convergencia de medios?”. En Mediacción Consultores, Universidad de Navarra. Dispoñible en: http://www.almendron.com/cuaderno/varios/medoc-0411-01.pdf (Consultado o 15 de decembro do 2012). SÁNCHEZ VALVERDE, E. e AGUADO, J. M (2010): “Dispositivos móviles y convergencia digital en los grupos de comunicación españoles: la perspectiva de los profesionales”. En II Congreso Internacional AE-IC “Comunicación y Desarrollo en la Era Digital”. Málaga, 3-5 febreiro de 2010. SATCHELL, C. e SINGH, S. (2005): The Mobile Phone as the Globalizing Icon of the Early 21st Century. En Human Computer Interaction International Conference, Las Vegas, Nevada, USA, 22-27 xullo. Dispoñible en: http://mams.rmit.edu.au/acskqncnfu6wz.pdf (Consultado o 11 de maio do 2012). SCOLARI, C.; NAVARRO GÜERE, H.; PARDO KUKLINSKI, H.; GARCÍA, I. e SORIANO, J.(2009): “Comunicación móvil: actores y producción de contenidos en Cataluña”. En Communication and Society/Comunicación y Sociedad, nº 2, v.22, pp.159-186. SCOLARI, C. (2008): Hipermediaciones. Elementos para una teoría de la comunicación digital interactiva. Barcelona: Gedisa. SCOLARI, C. (2009): “Alrededor de la convergencia. Conversaciones teóricas, divergencias conceptuales y transformaciones en el ecosistema de medios”. En Signo y Pensamiento, nº 54, v. 28, pp. 44-55. SCOLARI, C. A. ; AGUADO, J.M. e FEIJOO, C. (2012): “Mobile media: Towards a definition and taxonomy of contents and application. International Journal of Interactive Mobile Technologies”. En Revista International Journal of Interactive Mobile Technologies IJIM, 2. SEGUÍ, D, J.; MALO C, S. e OLIVÉ H, S. (2009): “Teléfonos móviles y nativos digitales. Perspectiva psicosocial y emotiva”. En IV Congreso para la Cibersociedad, Eje F: Comunicación. SOLETIC, A. (2008): “Telefonía móvil: nuevos territorios virtuales en la sociedad de redes”. En Universidad Nacional del Litoral (Ingreso 2008). Dispoñible en: http://aulavirtual.unl.edu.ar/2010/pdf/telefonia_movil.pdf (Consultado o 10 de marzo do 2012). SMITH, A. (1983): Goodbye Gutenberg. La revolución del periodismo electrónico. Barcelona: Editorial Gustavo Gili. 277 STATISTA (2012): “Markets and sectors”. En Statista. Dispoñible en: http://www.statista.com/statistics/73662/quarterly-worldwide-smartphone-market-share-by-operating-system-since- 2009/. (Consultado o 26 de decembro do 2012). TEJEDOR, S. (2007): “Periodismo “mashup”. Combinación de recursos de la web social con una finalidad ciberperiodística”. En Anàlisi, nº 35, pp. 17-26. TELEFÓNICA (2011): La Sociedad de la Información en España 2011. Fundación Telefónica. UIT, Unión Internacional de Telecomunicaciones (2011): “Measuring the information society”. Dispoñible en: http://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/idi/2011/Material/MIS_2011_without_annex_5.pdf (Consultado o 13 de novembro do 2012). UIT (2011): ICT indicators database. Dispoñible en: http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics/ (Consultado o 11 de xaneiro do 2012). URDANETA, J. (2007): “Modelo piramidal no lineal: una nueva redacción para cibermedios”. En Hologramática, nº 6, pp. 27-49. VACAS , F. (2010): El poder de la movilidad. De medios de masas a medios personales. En Telos, Cuadernos de Comunicación e Innovación, 83, Madrid, pp. 72-83. VACAS, F. (2007): Teléfonos móviles: la nueva ventana para la comunicación integral. Madrid: Creaciones Copyright. VARELA, J. (2009): “2009, el año de los microformatos”. En Periodistas 21. Dispoñible en: http://www.periodistas21.com/2009/01/2009-el-ao-de-los-microformatos.html (Consultado o 01 de setembro do 2012). VARELA, J. (2012): “La información se consumo en móvil, redes sociales y vídeo”. En Periodistas 21. Dispoñible en: http://www.periodistas21.com/2012/09/la-informacion-se-consume-en- movil.html (Consultado o 19 de maio do 2012). VELILLA, J. (2010): “Economía de la atención: la abundancia de la información da lugar a la pobreza de la atención”. En blog Impresiones Javier Velilla. Dispoñible en: http://www.javiervelilla.es/wordpress/2010/01/15/economia-de-la-atencion-la-abundancia-de-la- informacion-da-lugar-a-la-pobreza-de-la-atencion/ (Consultado o 10 de agosto de 2012). VERSHINSKAYA, O. (2002): “Comunicación móvil como fenómeno social: la experiencia rusa”. En Estudios de la Juventud, nº 57. VINADER, R. (2007): La televisión móvil en el marco de la convergencia digital de los medios: ¿un negocio rentable?. En Revista del CES Felipe II, nº7. Dispoñible en: http://www.cesfelipesegundo.com/revista/articulos2007b/Raquel%20Vinader.pdf (Consultado o 15 de decembro do 2012. VISION MOBILE (2012): Developer economics 2012. Vision Mobile: London. 278 WESTLUND, O. (2010): New(s) functions for the mobile: a cross-cultural study. En New Media & Society, nº 1, v.12, pp. 91-108. WESTLUND, O. (2011): Cross-Media News Work. Sensemaking of the Mobile Media (R)evolution. Suecia: Litorapid Media. WILKINSON, C. (2012): Twitter and microblogging: instant communication with 140 characters or less. Nova Iorque: The Rosen Publishing Group. WIMMER, R. e DOMINICK, J. (2001): Introducción a la investigación de medios masivos de comunicación. México: Thomson. YARTO, C. (2009): “El teléfono celular y la construcción de identidad”. En Revista Latinoamericana de Ciencias de la Comunicación, nº 11, pp. 85-93, São Paulo. 279 7. ANEXOS 7.1 ÍNDICE DE FIGURAS Figura 1: VISITAS DE SITIOS DE INTERNET (DATOS EGM, 2013) .......................................................... 51 Figura 2: PRINCIPAIS WEBS DE XORNAIS EN EUROPA POR....................................................................... 51 Figura 3: AUDIENCIA E DIFUSIÓN DOS MEDIOS DE COMUNICACIÓN DE ............................................. 52 Figura 4: EVOLUCIÓN DOS SISTEMAS GSM, GPRS E UMTS ......................................................................... 77 Figura 5: EVOLUCIÓN INGRESOS DE BANDA ANCHA MÓBIL ................................................................... 77 Figura 6: NACEMENTO DAS OPERADORAS DE TELEFONÍA MÓBIL EN ESPAÑA .................................. 81 Figura 7: TECNOLOXÍAS DE TRANSMISIÓN DE DATOS EN REDES MÓBILES ......................................... 83 Figura 8: EVOLUCIÓN DAS OPERADORAS DE TELEFONÍA ....................................................................... 83 Figura 9: DISTRIBUCIÓN DAS OPERADORAS MÓBILES VIRTUAIS ............................................................ 84 Figura 10: NARRATIVA LINEAL E INTERACTIVA ..................................................................................... 104 Figura 11: A PIRÁMIDE INVERTIDA DO DATA JOURNALISM ................................................................. 107 Figura 12: XORNALISMO DE DATOS, SEIS FORMAS DIFERENTES DE COMUNICAR ........................... 108 Figura 13: XÉNEROS CIBERXORNALÍSTICOS ............................................................................................ 113 Figura 14: OS SETE MEDIOS DE COMUNICACIÓN DE MASAS SEGUNDO TOMI AHONEN ................ 117 Figura 15: SUBSCRICIÓNS Á TELEFONÍA MÓBIL POR CADA 100 HABITANTES ................................... 136 Figura 16: EVOLUCIÓN DAS LIÑAS FIXA E MÓBIL ................................................................................... 137 Figura 17: CRECEMENTO INTERANUAL DE VENDAS DE DISPOSITIVOS 2010- 2011 ......................... 137 Figura 18: SUBSCRITORES DE BANDA ANCHA MÓBIL POR REXIÓN (2011) ......................................... 138 Figura 19: COMPARATIVA DE DATOS MÓBIL PARA O MERCADO EUROPEO ....................................... 139 Figura 20: PENETRACIÓN SMARTPHONES NOS PAÍSES EUROPEOS (OUTUBRO 2011-12) ................. 149 Figura 21: EVOLUCIÓN DE SISTEMAS OPERATIVOS MÓBILES ............................................................... 151 Figura 22: PARTICIPACIÓN NO MERCADO MUNDIAL DOS PRINCIPAIS SISTEMAS OPERATIVOS DE TELÉFONOS INTELIXENTES EN VENDAS A USUARIOS FINAIS (2009-12) ........................................... 152 Figura 23: TOP DOS SISTEMAS OPERATIVOS PARA SMARTPHONES E COTA DE MERCADO ............. 153 Figura 24: OS GRANDES FABRICANTES DE SMARTPHONES POR UNIDADES VENDIDAS .................. 154 280 Figura 25: OS GRANDES SISTEMAS OPERATIVOS ..................................................................................... 154 Figura 26: MODELOS DE NEGOCIO MÁIS RELEVANTES PARA .............................................................. 157 Figura 27: REPARTICIÓN VOLUME DE GANANCIAS (2011-2012) .......................................................... 158 Figura 28: EVOLUCIÓN DE GASTOS DE CAPITAL .................................................................................... 159 Figura 29: COMPARACIÓN DE INGRESOS DE SAMSUNG VS GOOGLE ................................................. 160 Figura 30: NOVOS ACTORES EXTERNOS NO SECTOR DA TELEFONÍA MÓBIL .................................... 162 Figura 31: INGRESOS TOTAIS DA TELEFONÍA MÓBIL POR OPERADOR ............................................... 168 Figura 32: ENDEREZOS ÁS VERSIÓNS MÓBILES DOS CATORCE CIBERMEDIOS DE REFERENCIA ... 171 Figura 33: PLATAFORMA DE DISTRIBUCIÓN DAS APPS MÓBILES.......................................................... 172 Figura 34: MODELO DE NEGOCIO DE WEBS E APPS MÓBILES .............................................................. 173 Figura 35: VISIBILIDADE DA EDICIÓN MÓBIL NA WEB TRADICIONAL DOS CIBERMEDIOS ............. 174 Figura 36: ACCESO AUTOMÁTICO Á WEB E Á APP MÓBIL DENDE A .................................................... 175 Figura 37: UBICACIÓN DE MENÚS NAS WEBS MÓBILES .......................................................................... 176 Figura 38: UBICACIÓN DE MENÚS NAS APPS MÓBILES DOS CATORCE CIBERMEDIOS ...................... 177 Figura 39: DENOMINACIÓN DO MENÚ DA WEB MÓBIL DE ................................................................... 178 Figura 40: TIPOGRAFÍA NAS WEBS MÓBILES DOS CATORCE CIBERMEDIOS DE REFERENCIA ........ 179 Figura 41: TAMAÑO DE LETRA NAS NOTICIAS PARA WEB MÓBIL ........................................................ 179 Figura 42: NÚMERO DE NOTICIAS POR PORTADA EN WEBS E APPS MÓBILES ................................... 180 Figura 43: PORCENTAXE DE NOTICIAS CON FOTOGRAFÍA EN PORTADAS ........................................ 181 Figura 44: SECCIÓNS DESTACADAS EN PORTADA POR TEMÁTICA NAS APPS MÓBILES .................... 183 Figura 45: SECCIÓNS DESTACADAS EN PORTADA POR TEMÁTICA NAS WEBS MÓBILES................... 184 Figura 46: A USABILIDADE NOS MENÚS DAS VERSIÓNS MÓBILES. ....................................................... 185 Figura 47: A USABILIDADE NOS MENÚS DAS VERSIÓNS MÓBILES. ....................................................... 186 Figura 48: BOTÓNS DE RETORNO MÁIS EMPREGADOS NAS APLICACIÓNS ........................................ 187 Figura 49: BOTÓNS DE RETORNO ESPECÍFICOS NAS APLICACIÓNS..................................................... 187 Figura 50: IDENTIFICACIÓN DE CONTIDOS EN PORTADAS .................................................................. 190 Figura 51: ESTRATEXIA ADOPTADA Á HORA DE DESTACAR NOVAS ................................................... 191 Figura 52: ESTRATEXIA ADOPTADA Á HORA DE DESTACAR NOVAS ................................................... 192 281 Figura 53: XÉNERO XORNALÍSTICO EMPREGADO NAS NOTICIAS ....................................................... 193 Figura 54: XÉNERO XORNALÍSTICO EMPREGADO NAS NOTICIAS ....................................................... 193 Figura 55: MEDIA DE CAPTURAS DE PANTALLA PARA LER AS NOTICIAS NAS APPS MÓBILES ......... 194 Figura 56: AUTORÍA DAS NOTICIAS NAS APPS MÓBILES ......................................................................... 196 Figura 57: AUTORÍA DAS NOTICIAS NAS WEBS MÓBILES ....................................................................... 196 Figura 58: COMPARATIVA DO NÚMERO DE IMAXES NA PORTADA DA ............................................... 198 Figura 59: COMPARATIVA DO NÚMERO DE IMAXES NA PORTADA ...................................................... 199 Figura 60: NÚMERO DE IMAXES NAS WEBS MÓBILES ............................................................................. 200 Figura 61: NÚMERO DE IMAXES NAS APPS MÓBILES .............................................................................. 200 Figura 62: SINATURA DE IMAXES NO XORNAL PORTUGUÉS PUBLICO ................................................. 201 Figura 63: PRESENZA DA SINATURA NAS IMAXES QUE ACOMPAÑAN ................................................. 202 Figura 64: COMPARATIVA DO NÚMERO DE VÍDEOS NAS APPS E WEBS MÓBILES .............................. 203 Figura 65: MEDIA DE DURACIÓN DOS VÍDEOS (EN MINUTOS E SEGUNDOS) .................................... 204 Figura 66: MEDIA DE DURACIÓN DOS VÍDEOS (EN MINUTOS E SEGUNDOS) NAS APPS MÓBILES . 204 Figura 67: HIPERVÍNCULOS NA WEB MÓBIL ............................................................................................. 206 Figura 68: HIPERVÍNCULOS NAS APPS MÓBILES ...................................................................................... 207 Figura 69: PROMEDIO DE ENLACES POR NOTICIA EN APPS E WEBS MÓBILES ................................... 207 Figura 70: INTERACCIÓN MEDIOUSUARIO NAS WEBS MÓBILES ......................................................... 208 Figura 71: INTERACCIÓN MEDIOUSUARIO NAS APPS MÓBILES .......................................................... 209 Figura 72: INCORPORACIÓN DA DATA E HORA NAS NOVAS DAS WEBS MÓBILES ............................. 210 Figura 73: INCORPORACIÓN DA DATA E HORA NAS NOVAS DAS APPS MÓBILES ............................... 211 Figura 74: OPCIÓN DE FAVORITOS E DE ESCALA DE LETRAS DE THE GUARDIAN ........................... 212 Figura 75: PERSONALIZACIÓN NA INTERFACE DAS APPS MÓBILES ..................................................... 212 Figura 76: PERSONALIZACIÓN NA INTERFACE DAS WEBS MÓBILES .................................................... 213 Figura 77: USO DE REDES SOCIAIS NAS WEBS MÓBILES ......................................................................... 215 Figura 78: USO DE REDES SOCIAIS NAS APPS MÓBILES .......................................................................... 215 Figura 79: ESTUDO DA GLOBALIDADE NA APP DO XORNAL ESPAÑOL EL PAÍS .............................. 216 Figura 80: COMPARATIVA DA CANLE DE DISTRIBUCIÓN DOS .............................................................. 217