O fenómeno terrorista de inspiración xihadista na Unión Europea: unha Análise Comparativa Cualitativa

FACULTADE DE CIENCIAS POLÍTICAS E SOCIÁIS Avda. Dr. Ángel Echeverri, s/n, Campus Sur 15782, Santiago de Compostela TRABALLO DE FIN DE GRAO GRAO EN CIENCIA POLÍTICA E DA ADMINISTRACION DESPRÉS MARTÍNEZ, Luis Mario O fenómeno terrorista de inspiración xihadista na Unión Europea Unha Análise Comparativa Cualitativa Xullo 2020 Traballo de Fin de Grao presentado na Facultade de Ciencias Políticas e Sociais da Universidade de Santiago de Compostela para a obtención do Título de Graduado en Ciencia Política e da Administración. Titor: D. Antón Losada Trabada Jihadist-inspired terrorist phenomenon in the European Union A Qualtitative Comparative Analisys El fenómeno terrorista de inspiración yihadista en la Unión Europea Un Análisis Comparativo Cualitativo Curso académico 2019/2020 UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 0 Resumo A recente ola de atentados terroristas vividos en Europa e principalmente vinculados a grupos xihadistas sitúan ao terrorismo de inspiración relixiosa islámica como principal responsable do maior número de vítimas dentro das fronteiras da Unión nos últimos anos. Dende comezos desta década, aspectos como a radicalización relixiosa, a sucesión de ataques e a seguridade apareceron cada vez con mais forza nos consellos europeos. Tras os atentados en París de 2015, a UE decide reforzar a súa resposta e os seus esforzos de cooperación para responder a unha ameaza transfronteiriza e complexa. O seguinte traballo recollerá unha análise de factores de estudo do fenómeno terrorista de forma comparada baseada no Qualitative Comparative Analysis, presentando distintas configuracións causais que buscan explicar este fenómeno nos países da Unión Europea. O traballo aborda así a cuestión da incidencia do xihadismo no entorno europeo: a súa influencia real, condicionantes de dita influencia e posibles factores de risco a nivel de Estado; estudando así algunhas das posibles causas do terrorismo xihadista a escala europea. Palabras chave Terrorismo, xihadismo UE, Análise Comparativa Cualitativa, QCA, atentados. Abstract The recent surge of terrorist attacks in the EU, mainly vinculated to jihadist groups, are placing Islamic religion inspired terrorism as the main responsable from the biggest number of victims into the Union frontiers in the last years. Since the beginning of this decade, some aspects as religious radicalization, the series of attacks and the increasing security appeared with increasing strength at the European councils. After the terrorist attacks that Paris suffered in 2015, the EU decides to reinforce their answer and their cooperation efforts to respond to a cross-border complex threat. The following document is collecting an analysis of factors in the study of the terrorist phenomenon will be proposed in a comparative manner and based on the QCA, presenting different causal configurations that seek to explain this phenomenon at the EU countries. This academic paper addresses the question of the impact of jihadism on the European environment the next way: real influence, this influence conditions, and possible risk factors at State level; to study, this way, some different causes of jihadist terrorism at European level. Key words Terrorism, jihadism, EU, Qualitative Comparative Analysis, QCA, terrorist attacks. TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 1 0. Índice xeral 1. Índice de táboas e cadros ...................................................................................... 2 2. Índice de gráficos e figuras .................................................................................... 4 3. Agradecementos .................................................................................................... 6 4. Introdución ............................................................................................................. 7 5. Conceptualización e marco teórico ...................................................................... 14 5.1 A dimensión conceptual do terrorismo e marco teórico ................................. 14 5.2 As características do terrorismo de inspiración xihadista. ............................. 22 5.3 Os casos de análise: Criterios e xustificación. .............................................. 26 6. Metodoloxía: Revisión bibliográfica sobre o QCA. ............................................... 30 6.1 A análise cualitativa comparada ou QCA ...................................................... 30 6.2 O fsQCA. Especificidades e aplicación en traballos de referencia. ............... 33 7. Explicación: Estudo de factores con fsQCA ......................................................... 36 7.1 O outcome: Calibración e selección. ............................................................. 36 7.2 Fase A: As variables: xustificación, operacionalización e calibración. ........... 52 7.3 Fase B: Análise de necesidade..................................................................... 66 7.4 Fase C: Análise de suficiencia ...................................................................... 72 7.5 Explicación final e casos. .............................................................................. 78 8. Conclusións ......................................................................................................... 83 9. Bibliografía ........................................................................................................... 88 10. Webgrafía e outros recursos ................................................................................ 93 11. Anexos ............................................................................................................... 95 UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 2 1. Índice de táboas e cadros Táboa 1. Organizacións populares definidas como terroristas no entorno da UE. ........ 9 Táboa 2. Tipoloxía xeral de terrorismo en Moyano Pacheco (2010). ........................... 22 Táboa 3. Principais medidas no eido da UE relativas ao terrorismo. ............................ 27 Táboa 4. Incidentes catalogados como terroristas nos últimos 19 anos. ...................... 40 Táboa 4.1 Incidentes terroristas (ATE) de inspiración xihadista de cada caso............ 100 Táboa 5. Vítimas mortais (MOR) de cada caso por incidentes de inspiración xihadista...................................................................................................................... 100 Táboa 6. Vítimas feridas (FER) de cada caso por incidentes de inspiración xihadista...................................................................................................................... 101 Táboa 7. Custos económicos estimados do terrorismo de todo tipo na UE.................. 46 Táboa 8. Custos económicos (CUSTHUM) humano-físicos do terrorismo xihadista (2004-2016)................................................................................................................ 102 Táboa 9. Custos de impacto no PIB e estimación de custos do xihadismo. ................. 99 Táboa 9.1. Impacto de custos (CUSTECO) económicos no PIB do terrorismo (2004- 2016). ......................................................................................................................... 102 Táboa 10. Grao de pertenza dos casos nas combinacións causais nos dous subíndices de incidencia do terrorismo xihadista. ........................................................................... 50 Táboa 10.1 Combinacións causais nos dous subíndices de incidencia do terrorismo xihadista e outcome (logical and). ................................................................................. 51 Táboa 11. Inxerencia militar dos casos en varios indicadores. ..................................... 56 Táboa 11.1. Valores e categorías asinadas por variable “inxerencia” (inx).................. 103 Táboa 12. Poboación total e poboación musulmá practicante por caso. ..................... 59 Táboa 12.1. Valores e categorías asinadas por variable “relixión” (rel)....................... 104 Táboa 13. Valores e categorías asinadas por variable “liderado en defensa” (lid)....... 104 TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 3 Táboa 14. Valores e categorías asinadas por variable “Terrorismo Global” (terg)....... 105 Táboa 15. Valores e categorías asinadas por variable “Poboación reclusa” (pre)....... 106 Táboa 16. Valores e categorías asinadas por variable “Presenza da ext. dereita” (forz). .................................................................................................................................... 106 Táboa 17. Valores e categorías asinadas por variable “pobreza inmigrante” (pobi).... 107 Táboa 18. Matriz de datos das condicións e do outcome. ............................................ 66 Táboa 19. Análise de condicións necesarias con fsQCA en presencia e ausencia do outcome “incidencia do terrorismo xihadista”. ............................................................... 67 Táboa 20. Configuracións do análise de suficiencia para ~outcome con sol. Intermedia. ...................................................................................................................................... 77 UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 4 2. Índice de gráficos e figuras Gráfica 1. Organizacións de Táboa 1 en tres cleavages clásicos (cualitativo). ...........10 Gráfica 2. Atentados xihadistas importantes en Europa no século XXI. ..................... 11 Gráfica 3. Nº de detidos por delitos tipificados como terrorismo xihadista en Europa..12 Figura 1.1 Condición suficiente. ................................................................................... 31 Figura 1.2 Condición necesaria. ................................................................................... 31 Figura 2. Esquema da variable dependente outcome e indicadores. ........................... 38 Figura 3. Representación nº atentados e grao de pertenza da Táboa 4.1....................41 Figura 4. Representación nº falecidos e grao de pertenza da Táboa 5..........................43 Figura 5. Representación nº feridos e gao de pertenza da Táboa 6..............................45 Figura 6. Representación Custos humanos e grao de pertenza da Táboa 8.................47 Figura 7. Representación % respecto total de Custos sobre o PIB e grao de pertenza da Táboa 9..........................................................................................................................49 Figura 8. Representación variable “Inxerencia” e grao de pertenza da Táboa 11.1......57 Figura 9. Representación variable “Relixión” e grao de pertenza da Táboa 12.1.........60 Figura 10. Representación variable “Liderado en defensa” e grao de pertenza da Táboa 13...................................................................................................................................61 Figura 11. Representación vaiable “Terrorismo Global” e grao de pertenza da Táboa 14 ......----............................................................................................................................62 Figura 12. Representación variable “presos” e grao de pertenza da Táboa 15............63 TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 5 Figura 13. Representación variable “presenza ext.der..” e grao de pertenza da Táboa 16...................................................................................................................................64 Figura 14. Representación variable “presenza ext.der..” e grao de pertenza da Táboa 17.................................................................................................................................. 65 Figura 15. Táboa da verdade para OUTCOME “Incidencia do terrorismo xihadista”...................................................................................................................... 70 Figura 15.1 Táboa da verdade codificada para OUTCOME.......................................... 71 Figura 16. Análise de condicións suficientes con solución intermedia para outcome.. 72 Figura 17. Análise de condicións suficientes con solución parsimoniosa para outcome........................................................................................................................ 74 Figura 18. Táboa da verdade codificada para ~OUTCOME......................................... 75 Figura 19. Análise de condicións suficientes con solución intermedia para ~outcome...................................................................................................................... 75 Figura 20. Análise de condicións suficientes con solución parsimoniosa para ~outcome. .......................................................................................................................................78 UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 6 3. Agradecementos A Marcos e a Cuqui. A todos os meus amigos e amigas da facultade, cos que fixen ducias de traballos xuntos, cos que pasamos moitos momentos e cos que pasei os mellores días que esta experiencia podía dar. A Alicia, por axudarme con este traballo dende o principio, por estar sempre aí e por ser a miña mellor compañeira. E moitas grazas a todo o profesorado involucrado, amable e interesado que confiou en min e nas estudantes deste grao. TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 7 4. Introdución Para un entorno cada vez máis aberto como é o da UE, o terrorismo constitúese como unha das principais ameazas para a seguridade de todos os Estados. A dimensión do terrorismo vai máis aló do propio crime e instaurase coma un fenómeno moi amplo e multidimensional que pon en perigo as vidas, os dereitos e as liberdades dos cidadás. Se procuramos desfacernos da maior parte do contido político e emocional do concepto, podemos entender que o terrorismo é un tipo de conflito dinámico que co paso do tempo foi mudando de protagonistas, obxectivos e complexidade. As diversas interpretacións do termo froito dos intereses e deviñeres da historia, da heteroxeneidade de fenómenos e grupos, das diferentes apreciacións de gobernos e Estados; trouxeron ao ámbito de estudo un obxecto de análise particularmente complexo, no que moitos expertos concordan en que nin profesionais deste campo, nin políticos, nin corpos de seguridade, puideron acordar unha definición clara e consensuada. Valores, prexuízos e intereses contaminan a miúdo os intentos dunha abordaxe precisa neste tema. A pesar deste problema, todos temos unha idea máis ou menos clara do que significa o terrorismo. Na maior parte dos casos, os Estados acostuman ser os principais “definidores” 1 do que se entende ou non por terrorismo: por parte dos gobernos, a través das estratexias policiais, da lei, dos corpos xurídicos, da comunicación en medios... e por suposto, das opinións públicas. Por este motivo, se falamos de terrorismo no ámbito europeo, atoparémonos cun complexísimo e amplo espectro de organizacións de diversa índole que perseguen os seus obxectivos a partires do que podemos considerar dúas “estratexias” típicas e comúns, polo menos, do que entendemos como terrorismo: o uso da violencia e o medo como instrumento. Dende organizacións relixiosas, grupos nacionalistas, extremismos políticos e inclusive, os propios Estados; o concepto recolle un gran abanador de elementos moi susceptibles a interpretacións e categorías diferenciadas. Para evitar o alto nivel de abstracción ao que se enfronta un traballo académico cando se fala de terrorismo, a primeira tarefa deste traballo consistirá en abordar o significado do terrorismo e as súas dimensións, ademais de concretar implicacións de utilizar este termo. Nos ámbitos académicos e sociais, os fenómenos terroristas cobraron unha forte interese no último século, exercendo unha importante 1 Lisa Stampnitzky, profesora do Departamento de Política da Universidade de Sheffield, considera que o terrorismo é unha etiqueta “que se aplica a algúns tipos de violencia e a outros non. A forma na que esa etiqueta se aplica é politicamente e socialmente construída” (Esparza, BBC, 2017). Neste sentido, considera que o uso da etiqueta de -terrorismo- “acostuma a definir actos violentos interpretados como ilexítimos”, interpretación dada normalmente por quen monopoliza ou controla o poder, xa que o terrorismo acostuma a actuar como un reaccionarismo fronte a un statu quo establecido. A profesora Stampnitzky é especialista en terrorismo, guerras e dereitos humanos; e ten numerosas publicacións nas que estuda o terrorismo e o problema de falta de consenso na súa definición. (Stampnitzky, 2017) UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 14 5. Conceptualización e marco teórico 5.1 A dimensión conceptual do terrorismo e marco teórico “Dende os seus orixes como fenómeno político complexo, o terrorismo foi obxecto das máis discordantes definicións por parte das distintas ciencias sociais.” Eduardo González Calleja, historiador (2014, p.123) No ano 1983 un dos máximos expertos en terrorismo mundial, Alex P. Schmid, publicaba a obra “Political Terrorism: A Reasearch Guide to Concepts, Theories, Data bases and Literature”. Neste compendio, o holandés presenta unha bibliografía exhaustiva sobre o terrorismo, integrada por un grupo de cuestionarios completados por máis de cincuenta académicos de diferentes países. A obra aborda multidimensionalmente o concepto do terrorismo e os seus significados; os principios que o compoñen, teorías explicativas, bases de datos e máis de 5.000 referencias 7 . Schmid recompila así máis dun centenar de definicións de terrorismo (Moyano Pacheco, 2010, p. 13), demostrando así a gran falta de consenso existente de cara o concepto no ámbito académico. Sen embargo, a cousa cambia se falamos do significado do concepto na opinión pública ou no que poderíamos considerar na persoa de a pé. Neste sentido, a maioría das persoas parecen ter unha idea xeral, pero vaga (Hoffman, 2002), do que significa o terrorismo, o que é un terrorista e os actos que o definen. Dende esta dimensión, sabemos que un terrorista é alguén que mata ou ataca de forma violenta e indiscriminada á persoas, forzas de seguridade ou a figuras política. Que os grupos terroristas son organizacións que usan a violencia para conseguir os seus obxectivos. Normalmente os vemos como actos inxustificados, ilexítimos e que acostumamos a percibir incluso como irracionais. Na conxuntura terrorista actual e dende a nosa perspectiva occidental, os atentados de Nova York do 11 de setembro de 2001 fixéronos crear unha imaxe mental do terrorismo moi relacionada con oriente, ca comunidade musulmá e no que a morte indiscriminada de persoas acostuma a ser o “obxectivo” dos terroristas. A existencia desta definición (ou máis ben idea) xeneralizada e popular na opinión pública complica moito o alcance dun substantivo único para referirse ao terrorismo (Hoffman, 2002; Álvarez Rubio, 2019, Martini, 2015): - En primeiro lugar, porque ao final cada sociedade é responsable de construír e modelar a definición en torno ao seu contexto, creando as súas propias ideas sobre 7 https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=93778 TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 15 o terrorismo 8 . (Stampnitzky, 2017, p. 13; Zuñiaga, 2014). Como vimos na introdución, moito países teñen experiencias terroristas rexionais. Estas experiencias modelan en certa medida esa idea xeral que a xente do país ten por terrorismo. Isto provocou, como ben comenta Álvarez Rubio que “O problema radica en que a causa da “neutralidade terminolóxica” empregada polos medios internacionais, [...] en aras de “corrixir o abuso da lingua con obxectivos políticos”, creouse unha “ambigüidade” que impide unha definición concordante para o terrorismo” (Álvarez Rubio, 2019, p. 5). - En segundo lugar, porque o terrorismo implica debater sobre elementos cunha forte carga emocional e política. É importante ter en conta isto, xa que como explican Wright-Neville e Smith “[...] as paixóns políticas e as emocións rara vez figuran nas teorías contemporáneas do terrorismo e, como tales, son ignorados en grande medida como ferramentas analíticas.” (Wright-Neville & Smith, 2009, p. 87) - En terceiro e último lugar, porque estas ideas xerais aséntanse conformando unha “colectividade racional” (Crenshaw, 2002) na que moi dificilmente se poden interpoñer límites ao pensamento “primario” que asociamos ao concepto. Dita colectividade racional funciona dentro dos grupos terroristas pero tamén na sociedade que percibe as súas accións. Na liña da “visión retórica” da realidade social, o sociólogo Ernest Bormann expresa que a forma na que “[...] pequenos grupos fantasían ata crear unha cultura común pode ser extrapolado ao modo no que as dramatizacións dos mensaxes públicos se propagan entre públicos máis grandes. Os elaborados dramas que capturan a grandes grupos de persoas nunha realidade simbólica poden ser considerados una visión retórica” (1972, p.1) Esta visión esta fortemente relacionada cas emocións. Bormann nomea como “visión retórica” a aqueles relatos diversos que son xestados de modo que atrapan a grupos grandes de xente nunha mesma ou similar realidade simbólica. Dita visión é o xerme da acción de determinados grupos, aínda que non sexa o único factor determinante. Nas accións do terrorismo, o mensaxe acostuma ser o obxectivo primordial. Así mesmo, sobre a visión retórica, Bormann expresa “Cando as ocasións son tan caóticas e indiscriminadas que a comunidade non ten unha clara impresión dos feitos observados, as persoas desfrutan da renda solta para fantasiar sen inhibición dentro das suposicións da súa visión retórica. Nestes casos os temas de 8 Lisa Stampnitzky profundiza nesta idea en www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-40382946 Pablo Esparza, Artigo (2017) “El Terrorismo es una etiqueta construida socialmente y políticamente” Especial para BBC Mundo. 28 de Junio de 2017. UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 16 fantasía convértense nos principais sistemas de explicación dos acontecementos.” (Bornman, 1972, pp. 5) Tanto para as opinións públicas como para os círculos ideolóxicos das organizacións terroristas, a visión retórica é capaz de desenvolver unha cultura común dentro dos grupos (Bormann, 1972), xerando respostas moi emocionais e proporcionando, en palabras de Bormann, unha “realidade social inzada de heroes, viláns, emocións e actitudes”. O terrorismo leva asociado a si accións violentas como o asasinato, o secuestro ou a chantaxe. Ditos feitos xeran respostas primordialmente emocionais nas persoas, o que determina unha confección de significados moi complexa e extremamente polarizada entre as visións retóricas dos terroristas e das opinións públicas. Por este feito, o que acostuma a definir como “terrorista” unha acción ou grupo é ó propio alcance, de carácter sempre limitado 9 , das accións e visións retóricas ao respecto dunha sociedade que non a considerará nin lexítima nin real a dramatización elaborada por un grupo. “[...] “mentres que para algúns un terrorista é unha persoa que asasina inocentes, para outros é un loitador pola liberdade 10 ”[...] ” (Cita obtida de: Moyano Pacheco, 2010, pp. 13-14; elaborada a partires de diversas referencias). A modo de síntese do ata aquí exposto, o propio Pacheco expresa sobre condición do concepto do terrorismo o seguinte “Esta falta de consenso, débese, entre outras cousas, á variedade de motivacións, a heteroxeneidade de comportamentos terroristas e á subxectividade individual dos propios expertos.” (2010, pp. 13) Se nos centramos de novo no ámbito académico e non tanto nas opinións públicas; na actualidade temos unha definición de Schmid et al. (1988); publicada na obra “Political terrorism: a new guide to actors, authors, concepts, data bases, theories, and literature 11 ”. No portal web da Oficina de Drogas e Crime das Nacións Unidas, a seguinte definición desta obra é considerada de “consenso académico” 12 e é amplamente utilizada no ámbito de estudo 13 . 9 Se o alcance fora global e non limitado, as accións poderían ser percibidas como xustificadas por unha masa ampla da opinión pública. Exemplo desta realidade é a interpretación do terrorismo durante a Revolución Francesa. Álvarez Rubio (2019, pp. 3) comenta que a palabra terrorismo “se populariza durante a Revolución Francesa, onde adequire unha connotación “positiva”, [..] onde inicialmente, foi asociado cos ideais de virtude e democracia (de acordo cos postulados de Robespierre)” O historiador González Calleja suscribe que “Na Revolución Francesa usouse por primeira vez o terror en nome da vontade popular” (González Calleja, 2014, pp. 124) 10 Moyano Pacheco (2010, pp.13-14) cita para esta frase a (Begin, 1997, Hoffman, 1998; Horgan, 2005; Jenkins, 1982; Pape, 2003; Silke, 2001,2003a; Weinberg, Pedahzur e Hirsch-Hoefler, 2004). Véxase na súa bibliografía. 11 Schmid, Jongman et al. (1988) “Political terrorism: a new guide to actors, authors, concepts, data bases, theories, and literature.” in Amsterdam: North Holland, Transaction Books, 1988. 12 https://web.archive.org/web/20070527145632/http://www.unodc.org/unodc/terrorism_definitions.html 13 http://www.terrorismanalysts.com/pt/index.php/pot/article/view/schmid-terrorism-definition/html TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 17 “O terrorismo é un método -inspirador de ansiedade- [denominado anxietyinspiring method 14 ] de acción violenta repetida que é empregado por actores (semi-) clandestinos individuais, de grupo ou estatais, por razóns idiosincráticas, criminais ou políticas, polo que -a diferenza do asasinatoos brancos directos da violencia non son os principais obxectivos. As vítimas humanas inmediatas da violencia acostuman ser elixidas ao azar (obxectivos de oportunidade) ou de maneira selectiva (obxectivos representativos ou simbólicos) dunha poboación obxectivo, e serven como xeradores de mensaxes. Os procesos de comunicación baseados na ameaza e na violencia entre terroristas (organizacións), vítimas (en perigo) e os obxectivos principais utilízanse para manipular ao obxectivo principal (as audiencias), converténdoo nun obxectivo de terror, un obxectivo de esixencias ou un obxectivos de atención; dependendo de se se busca principalmente a intimidación, a coerción ou a propaganda” (Schmid et al, 1988) Salvando as precisións concretas que se poden aplicar a cada caso, a definición de Schmid guiará o concepto xeral de “terrorismo” para este traballo. Sen embargo, é imperativo abordar especificamente as pesquizas concretas dos diferentes tipos de terrorismo dados e sobretodo do tipo de terrorismo que nos atangue, o terrorismo de inspiración xihadista. Dentro da anterior definición, que pese a ser concisa e de boa amplitude, poderían apelicarse moitos tipos de organizacións, xa que a significación encol das mesmas poder arroupar moitos carácteres diferenciados. Isto debémosllo á instable significación demostrada po-lo terrorismo ao longo dos séculos. Como comentamos previamente na introdución, o terrorismo e certamente “etápico” polo menos no que respecta aos últimos séculos. González Calleja data a orixe remota do concepto no século XVI en obras como “O príncipe” de Maquiavelo, (González Calleja, 2014, pp. 123-124) no que se falaba do terror como medida de castigo e prevención. Algo así como unha ferramenta do gobernante na virtude maquiavélica, a cal poderíamos inclusive entender como unha especie de proto-terrorismo de Estado do que entenderíamos hoxe en día. Esta evolución continúa ata asociar o terrorismo cos rexímenes despóticos. Como comenta Calleja, “Montesquieu introduzo o termo “terror” na linguaxe política asinándolle un significado preciso, como sinónimo de medo, que era a característica determinante do principio reitor dos rexímenes despóticos (2010, pp.124). Tempo despois, como comentamos na nota 12 da páxina anterior, o terrorismo da Revolución Francesa adequire un significado non xa opresivo, se non como unha vontade popular que disputaba o poder (Calleja, 2010). O termo “terrorismo” continúa na súa evolución adoptando connotacións revolucionarias, que como ben sintetiza 14 Esta significación explica o terrorismo como un método que busca infundir un shock (ansiedade, medo, terror...) nunha poboación ou grupo concreto a través do uso da violencia. UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 18 Álvarez Rubio, pasan por movementos anarquistas nos que “a idea de violencia asóciase ca intención de informar, educar e reunir as masas tras a idea de revolución” (Álvarez Rubio, 2019, pp. 4). Posteriormente mantén o valor “revolucionario” ata o período entreguerras, cando os gobernos totalitarios comezaron a aplicar practicas de represión contra o seu propio pobo como é o caso dos nazis en Alemaña (Álvarez Rubio, 2019; González Calleja, 2014, pp. 127). Neste punto, o terrorismo volve a adquirir unha connotación negativa. Xa posteriormente, durante o resto do século XX, a idea de terrorismo asociase cos grupos de extrema esquerda, de eido revolucionario, antiimperialista; e tamén con outros grupos nacionalistas ou rexionalistas insurrectos contra os considerados na retórica -Estados (ou nacións) ocupadoras/opresoras-. Por último, temos na actualidade a que poderíamos considerar a actual conxuntura que define esa mencionada “idea xeral” que temos por terrorismo. Álvarez Rubio expresa: “A inicios dos 80, os rexímenes de Irán, Iraq, Libia y Siria, se implican activamente para patrocinar ou comisionar terroristas. Nos años 90, aparece a asociación do terrorismo co tráfico de drogas dando orixe ao concepto de narcoterrorismo.” (2019, pp. 4) Como podemos observar, a continua foi evolución do terrorismo incorporando ao concepto numerosas perspectivas e acepcións que foron modelando o seu significado ata a actual amalgama de elementos que é na actualidade. Sen embargo, algo moi común e estendido a todas as ideas xerais sobre o terrorismo é a considerada ilexitimidade natural do propio acto e a concepción do terrorismo como un “síndrome social” (De la Corte, 2007, pp. 41), algo así como unha “enfermidade” sen explicación. Para o historiador González Calleja, “O funcionalismo nas súas diversas formulacións e perspectivas [...] segue sendo ata o día de hoxe o paradigma interpretativo máis corrente na interpretación do fenómeno terrorista” (2014, pp. 133). Cabe recordar que o funcionalismo é unha corrente teórica da socioloxía antropolóxica. Sintetizadamente, a premisa base do funcionalismo consiste en que elementos esenciais da estrutura social como a cultura, as institucións, as organizacións e os individuos; buscan unha cohesión e un mantemento do orde a través de mecanismos que regulan o conflito. Para González Calleja, isto implica que se posicione ao terrorismo “nas antípodas do político e o social” brindando así “un poderoso argumento de deslexitimación ontolóxica que é utilizado profusamente polos grandes poderes de orde nacional e internacional” (2014, pp. 133). Dende a perspectiva psicosocial, De la Corte Ibáñez (2007) expresa que o primeiro principio esencial para o estudo do terrorismo é que “o terrorismo non debe ser conceptualizado como un síndrome (social o psicolóxico) senón como un método de influencia socio-política” (pp. 41). Os estudos de terrorismos acostuman a buscar dunha TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 19 resposta a algo popularmente considerado como de corte amoral e ilexítimo (factor que dende un primeiro momento condiciona ás interpretacións). Na busca desta explicación, as metodoloxías das diferentes disciplinas buscan definir en moitas ocasións unha “causa” ou particularidade que nos outorgue dita resposta a esta “anomalía” social como é o terrorismo: o perfil psicolóxico (socio psicoloxía), o contexto histórico (historicismo), unha disfunción social (funcionalismo), a influencia do sistemas socio-económicos (estruturalismo), a ideoloxía do xihadismo (construtivismo).... Moyano Pacheco (2010) distingue no seu extenso traballo sobre radicalización tres niveis de aproximacións analíticas baseados nas diferentes aportacións e clasificacións de autores. Estes niveis son o “nivel macro ou socioestructural” (pp. 64-74), “nivel micro ou individual” (pp. 78-98) e “nivel meso ou grupal” (pp. 100-122). Nestas clasificacións se constitúen unha boa maioría das teorías e aproximacións de estudo de utilidade no campo do terrorismo e segundo o enfoque que queremos aplicar. Algunhas das máis útiles para o análise do terrorismo son as aportacións do análise de redes sociais (Moyano Pacheco, 2010, pp. 122), moi potenciados nos últimos anos. Algúns traballos como os de Jordán (2012, 2015) e Jordán, Pozo e Guindo (2010) inclúen este tipo de análises para o estudo de células terroristas. Por outro lado, temos os estudos tipo meso como as aproximacións de estudo das dinámicas grupais (Moyano Pacheco, 2010, pp. 113). Na bibliografía deste traballo, aportacións como os traballos de Crenshaw (2002) ou Hoffman (2002) estudan as diferentes dinámicas dentro dos grupos e as influencias destes factores para a definición dos terrorismos e do seu funcionamento lóxico. Dende a perspectiva psicosocial, Kruglanski y Golec (2004) e De la Corte (2006) estudan a influencia dos contextos dos conflitos e abordan dende a perspectiva da psicoloxía social o funcionamento do terrorismo. Ademais, fan aportacións importantes para a comprensión do fenómenos terroristas, os cales poden ser analizados igual que outros grupos sociais (De la Corte, 2006, pp.44) 15 . Estas teorías, moi baseadas en teorías da interacción social, estudan os efectos psicosociais derivados da identificación dos membros terroristas como a despersonalización, a obediencia a visión dunha realidade. Samiedo (2015) estuda o funcionamento das organizacións terroristas a través das teorías do aprendizaxe organizacional, teoría que fai unha aportación importante cando queremos entender as dinámicas de actuación dos grupos. Fora das posicións máis psicanalíticas, temos teorías como as teorías da opresión, que estudan como influencia que determinados factores de dominación (moi relacionados cas teorías da privación relativa) teñen sobre determinados grupos provoca que estes se volvan violentos. 15 “Terceiro principio: as organizacións terroristas poden ser analizadas por analoxía con outros movementos sociais (De la Corte, 2006, pp. 44)” UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 20 Algúns traballos como o de Schmid (1988) defenden que premisas dende a perspectiva de que a opresión provoca a violencia política (Moyano Pacheco, 2010, pp. 73). Se o concepto que guiará fundamentalmente este traballo é o concepto de Schmid exposto anteriormente, as interpretacións que guiarán a análise e a selección das variables cas que estudaremos a incidencia do terrorismo xihadista; serán nun sentido minus-funcionalista do terrorismo, intentando desfacernos da tendencia xeral de analizar o terrorismo como un elemento simplemente “criminal” na UE e independente do entorno. Polo tanto, baseámonos nas seguintes perspectivas: - A perspectiva psicosocial para a comprensión do fenómeno terrorista entre as premisas xa expostas de De la Corte (2006) para o estudo do terrorismo e das súas organizacións. O terrorismo xihadista debe ser entendido como un tipo de estratexia de influencia sociopolítica que se modela, crece e interactúa co entorno e cos actores de forma lóxica. Este ultimo punto non quita que no plano de acción os terroristas actúan cunha racionalidade limitada (De la Corte, pp.49). Ademais, as súas decisións e formas de actuar están acollidas por unha ideoloxía concreta e definida (De la Corte, pp. 46, 2006). Con todo isto, esta perspectiva modula a forma que teremos de percibir os incidentes terroristas, xa que unha das principais premisas deste traballo é que os ataques terroristas é a súa incidencia xeral responden a unha racionalidade de actuación e selección de obxectivos e non a simples ataques esporádicos e aleatorios baseados nunha organización radicalmente ilóxica e diferente doutros tipos de organizacións. Por outro lado, outro dos valores que traballamos dende esta perspectiva é a racionalidade limitada da actuación dos terroristas. Isto serve de preámbulo á construción da VD “incidencia do terrorismo de inspiración xihadista”, pois pese á posible variabilidade dos resultados dos ataques, existe un patrón de actuación e premeditación previo, polo que as diferentes incidencias deste tipo de terrorismo non responden unicamente a variables contextuais ou de oportunidade, se non a racionalidades estratéxicas moi moduladas posiblemente por elementos específicos dun Estado ou territorio concreto. - O realismo estrutural nas relacións internacionais: A desestabilización política das rexións do norte de África e de Oriente medio e os diferentes intereses dos Estados marcaron unha parte da evolución da chamada “Primaveira árabe”, motivada en parte polas potencias de poder da UE, as cales xeraron un impacto domestico no desenvolvemento do terrorismo segundo os defensores das posturas máis críticas. Dende o Realismo estrutural, o complexo xogo de poder nestas rexións ten unha forte influencia no desenvolvemento do terrorismo local. Premisa que en grande medida sostén a selección das variables que utilizaremos para analizar a incidencia TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 21 do terrorismo de inspiración xihadista. Esta hipótese parte de que o terrorismo na UE é, en parte, “efecto boomerang” da actividade xeoestratéxica e militar de certos Estados da UE en rexións conflitivas nos últimos anos. - O construtivismo: As institucións e grupos sociais exercen unha gran influencia sobre as identidades, polo que dende esta forma de entender as relacións sociais, abordaremos a influencia da relixión e do islam no terrorismo xihadista. Dende este enfoque pretendemos comprender se a relixión é un elemento que, como valor cultural diferenciado dos europeos, pode ser influínte nas incidencias do xihadismo, pensando sobretodo na posible radicalización de individuos europeos musulmáns, Os valores dos Estados europeos chocan ca ideoloxía do xihadismo de forma extrema, en gran parte pola forma de entender a realidade dende dúas perspectivas contraditorias e opostas entre si. Motivo polo que, no seguinte punto deste apartado explicarase a ideoloxía do xihadismo e os valores opostos polos que poden poñer no punto de mira os Estados europeos é a súa vez poden modular as relacións entre os europeos islámicos e resto de europeos. É moi complicado afondar nas realidades diferenciadas das sociedades xa que non temos unha realidade única e obxectiva. Polo que, en grande medida, o terrorismo de inspiración xihadista en Europa e a interpretación que realizaremos neste traballo ven completamente percibida dende o punto de vista da “incidencia” no eido europeo sen vontade de valorar nin de traspolar as incidencias locais e as medicións a outros territorios. De acordo ca anterior exposición podemos ver que as propostas explicativas do fenómeno terrorista se sintetizan en varias disciplinas e ferramentas analíticas. A propia natureza do terrorismo complica a forma na que as diferentes formas de estudo afrontan este tema de investigación. Primeiro polas xa mencionadas dificultades e particularidades conceptuais do terrorismo e segundo, polas dificultades que dita indefinición atangue á recompilación de información. Sen entrar en máis detalle, os factores (ou variables no sentido de condicións) escollidos para analizar ó terrorismo nos nosos casos serán debidamente xustificados e explicados no apartado de análise en base a algúns dos principios teóricos comentados (Véxase 7.2) deste traballo 16 , xa que este parece máis pertinente facelo previo á calibración 17 de cada variable. Como tamén é comprensible, tampouco existe un consenso á hora de delimitar os diferentes tipos de terrorismo existentes. Na maior parte de casos, atendemos a criterios 16 Para facilitar a comprensión da selección de ditas variables e o análise da información, a mostraxe teórica será explicitada ao final da Fase A. deste traballo, propoñendo o(s) modelo(s) combinados de factores. 17 A calibración é un proceso propio da análise QCA que explicaremos máis adiante no apartado 6. UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 22 diferenciados para conceptualizar un grupo ou unha acción terrorista: polo tipo de armamento ou o tipo de ataque, pola motivación principal, pola ideoloxía... etc. Por este motivo, diversos autores propoñen diferentes tipoloxías cas que clasificar e estudar ó terrorismo. Neste eido tamén existe certo debate, xa que as tipoloxías varían en función do campo co que se está a estudar o terrorismo. Existen tipoloxías de estudo dende a perspectiva da ciencia política, da socioloxía, do dereito, da historia e da psicoloxía. Este feito é vantaxoso á hora de estudar o terrorismo, xa que permite darnos unha cosmovisión formada con diversas aportación técnicas e metodolóxicas dun mesmo fenómeno, cousa que mellora moito a nosa comprensión dun obxecto de estudo tan complexo. Sen embargo, complica a elaboración ou seguimento dunha clasificación xeral ca que abordar o problema. Moyano Pacheco (2010) aporta esta tipoloxía xeral do terrorismo, a cal permite atender as diferentes variables implicadas cas que poderíamos construír unha clasificación de fenómenos terroristas. A partires da seguinte definiremos as dimensións do terrorismo de inspiración xihadista: Variable Tipo de terrorismo Nº Implicados Individual ou grupal Patrocinio/Promotor Estatal, subestatal (insurxente) ou individual Relación ca autoridade Antiestatal ou proestatal Localización Estatal ou transnacional Estatus militar Civil, paramilitar ou militar Motivación espiritual Secular ou relixioso Motivación financeira Idealista ou mercantilista Ideoloxía política Esquerdas/socialista, dereitas/fascista ou anarquista Rol xerárquico Promotor, liderado e seguidores Disposición para morrer Suicida ou non suicida Obxectivos diana Propiedades, individuos concretos, multitudes de persoas Método Bombas, asasinatos, secuestros, toma de lugares críticos, envelenamentos, violacións, outros (bioterrorismo, ciberterrorismo) Comentar sobre esta tipoloxía que existen outras variables de interese para o estudo do terrorismo nas diferentes disciplinas, aínda que a anterior tipoloxía constitúe un enfoque xeral bastante útil para englobar o terrorismo organizado. 5.2 As características do terrorismo de inspiración xihadista. Xa abordado o -terrorismo- de formal xeral e previo a clasificar o -terrorismo de inspiración xihadistanesta tipoloxía é necesario explicar que significa a segunda palabra que define o concepto, o -xihadismo-. Segundo Mark Sedwick en “Jihadism, Fonte: Obtida de “Moyano Pacheco, 2010, pp. 15” – Táboa 1.2 Tipología del terrorismo Táboa 2. Tipoloxía xeral de terrorismo en Moyano Pacheco (2010) TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 23 Narrow and Wide: The Dangers of Loose Use of an Important Term”, o termo xihadismo ampliou moito a súa popularidade a partires do ano 2000 e especialmente dende o ano 2008 (2015, pp.34). As investigacións de Sedwick establecen o primeiro uso da palabra datado no ano 1986 por parte dun historiador israelí, Haggai Erlich. polo que poderiamos considerala recente no noso vocabulario. A palabra fai referencia á “xihad”, que en árabe significa literalmente “esforzo”. No sentido relixioso, a palabra fai referencia ao esforzo do individuo por ser un bo practicante e por levar unha vida acorde á guía de Deus 18 . Sen embargo, aínda que a palabra non posúa elementos literais que a poidan relacionar ca guerra ou co militarismo, actualmente diversas interpretacións da significación do “esforzo” colocaron ó termo no medio dunha loita ideolóxica e política nas esferas do Islam; no que aínda existe un forte debate cara o significado e na que moitos grupos relixiosos, historiadores e políticos 19 buscan desligar a palabra de calquera tipo de connotación violenta. En síntese, se temos en conta as percepcións negativas derivadas da violencia en nome do Islam e da xihad, a falta de debate profundo sobre o problema e ignorancia occidentalista xeneralizada con respecto da sociedade musulmá; poderemos percibir asentado nas nosas sociedades un coloquialismo inxusto que relaciona o Islam e a violencia. Na linguaxe contemporánea, o termo é actualmente moi asociado á guerra e a loita pola defensa do Islam, de forma que en ocasións tradúcese imprecisamente como “guerra santa”. “Xihad” é unha cousa e “xihadismo” é outra. Para as nosas sociedades, o xihadismo agrupa a todas aquelas prácticas violentas levadas a cabo por minorías islamistas co fin de propagar a súa relixión. Se de base atendemos á imprecisa tradución do significado de “xihad” poderíamos dicir que ca palabra “xihadismo” estamos a falar dun neoloxismo occidental, moi popularizado para asociar a todos aqueles grupos radicais e violentos do Islam político. Cabe diferenciar tamén “islamismo” e “xihadismo” posto que teñen significantes distintos. O primeiro termo referencia á relixión baseada no Corán, mentres que o segundo é un termo asentado na literatura occidental para facer referencia exclusiva da violencia e da guerra levada a cabo por minorías musulmás radicais. A BBC considera que o termo “non é utilizado por moitos musulmás porque consideran que se asocia erroneamente un concepto relixioso nobre ca violencia ilexítima” 20 . Por estas razóns terminolóxicas non sería nin preciso nin adecuado falar de “terrorismo islamista/islámico”, “terrorismo musulmán” ou “terrorismo árabe”. Por outro lado, aínda da imprecisión intrínseca do termo “xihadismo”, o concepto está asentado tanto na literatura como nos medios de comunicación. Tendo en conta isto, neste traballo empregaremos (como xa estivemos empregando ata o 18 Véxase definición en http://bernal.cirp.gal/ords/f?p=121:8:::NO::P8_IDT:105523 19 Abdallah Laroui en “La modernización de Marruecos” e Tariq Ramadan en pa.cair.com/files/Muslim_Scholars_Speak_Out.pdf 20 En www.bbc.com/news/world-middle-east-30411519 UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 30 6. Metodoloxía: Revisión bibliográfica sobre o QCA. 6.1 A análise cualitativa comparada ou QCA No ano 1987, o profesor e sociólogo Charles C. Ragin publicaba a obra “The Comparative Method: Moving Beyond Qualitative and Quantitative Strategies” (Ragin, 1987) iniciando o camiño da análise cualitativa comparada como técnica de análise de datos. Sen profundar moito na súa evolución, esta técnica busca combinar aspectos tanto das técnicas cuantitativas como das técnicas cualitativas; aínda que, de forma específica, pertence máis ben ao campo cualitativo (Ragin, 1987). Un dos aspectos máis importantes que temos que ter en conta é que esta técnica desenvolve unha análise lóxica fundamentada nas matemáticas, máis concretamente na álxebra booleana, con criterios rigorosos e sistemáticos, que son incorporados aos principios da comparación. (Berg-Schlosser, D.; De Meur, G.; Rihoux, B. & Ragin, C., 2009) Wagemann (pp. 52-53, 2007) sintetiza a aportación de Ragin ao desenvolvemento das ciencias sociais en catros aspectos: O primeiro, a xa mencionada lóxica fundamentada nas matemáticas. “A álxebra e os algoritmos que Ragin propuxo inmediatamente levaron aos investigadores a usar técnicas estandarizadas e ben definidas incluso na investigación non estatística.” O segundo, a utilidade do QCA como método intermedio entre os estudos de N grande e os estudos de caso ou de N pequena (Ragin, 2000). Para Wagemann “[...] Ragin propuxo unha técnica que permitía analizar incluso un mediano número de casos, pois a numerosidade sería moi alta para o uso de técnicas empregadas nos estudos de caso, pero ao mesmo tempo, moi baixa para desenvolver un análise estatístico”. O terceiro é que no QCA podemos traballar cun número de variables alto “superior ao número de casos”. Para o tema do terrorismo e sobre todo tendo en conta que estudamos o eido europeo, esta característica é moi importante. Nun primeiro momento non deberiamos poder apreciar excesivas diferencias entre os estados europeos en aspectos como o nivel de Democracia, o nivel de libertades civís ou o nivel de conflititivade. Sen embargo, no caso europeo, estas variables non mostras diferencias significativas que poidan presupoñerse explicativas da incidencia deste fenómeno. A cuarta e última característica é que esta técnica permite analizar hipóteses baseadas nas relacións entre conxuntos ou set-theoretic relations (Ragin, 1987, 2000, 2008). En síntese, o QCA é unha técnica analítica esencialmente de corte cualitativo, a cal a través da lóxica busca identificar factores que determinan un resultado nun conxunto de casos. Desta forma podemos construír tipoloxías para estudar determinados casos ou para identificar series de factores dados entre os casos ou ao TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 31 respecto dun determinado resultado, en palabras de Ragin, “outcome” (2000). Cabe sinalar unha serie de fundamentos explicativos para a aplicación desta técnica: En primeiro lugar, os aspectos da causalidade e outras precisións: As xa mencionadas set-theoretic relations, outcome, necesidade e suficiencia son algúns dos conceptos clave do QCA. O QCA se constitúe, en palabras de Wagemann (2007, pp.52) “como unha estratexia para analizar hipóteses baseadas en set-theoretic relations, é dicir, relacións entre conxuntos (hipóteses do tipo «se… entón…»)”. As relacións entre ditos conxuntos son medidas analizando as condicións suficientes ou necesarias. Estudamos polo tanto, como a presenza ou a ausencia de variables independentes sobre unha variable dependente en diferentes casos son condicións suficientes ou necesarias dun determinado resultado (outcome). Por outro lado, a necesidade e a suficiencia explícanse nas implicacións que ten a presenza ou ausencia desa variable un determinado resultado. Wagemann expón (2007, pp. 59-61): Que unha “condición suficiente” (X) enténdese como aquela condición que con só a súa presenza, implica automaticamente a presenza de Y. O que supón que X é unha condición que, como subconxunto de Y, é explicativa dunha parte de Y. Polo tanto, todos aqueles elementos que compoñen X son a súa vez parte de Y, pero NON todos los elementos de Y son parte de X. Por outro lado, unha “condición necesaria” (Z) é aquela condición que permite a existencia de Y. Y non pode existir sen Z, aínda que non sempre que exista Z existirá Y tamén. É dicir, que NON é suficiente a existencia de Z para que se de Y. Z NON é condición suficiente, pero SÍ é necesaria. En segundo lugar, as modalidades de QCA: Hasta a introdución das diferentes modalidades existentes do QCA non foron nomeadas ditas variedades de aplicación do QCA. Nun primeiro momento, o actualmente denominado csQCA (crisp set ou conxuntos nítidos), o poderíamos considerar o primeiro tipo de modalidade. As etapas que desenvolve esta análise foron explicitadas por Ragin na súa primeira obra (1987). O máis básico deste procedemento é a dicotomización das condicións, o que nos da Z Y Y X x Fonte: Elaboración propia obtido de Wagemann (2012) Figura 1.1 Condición suficiente Figura 1.2 Condición necesaria UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 32 unha condición explicativa de carácter dicotómico, sinalando cun valor 1 a completa pertenza ao conxunto e o valor 0 a completa NON pertenza ao conxunto (ausencia). Tanto a selección de casos como os criterios de dicotomización deben estar debidamente xustificados teórica e metodoloxicamente. Nunha vontade de mellorar a técnica e pulir as principais limitacións do modelo csQCA, na obra “Fuzzy-set Social Science” (Ragin, 2000) Charles Ragin posibilita unha lóxica non exclusivamente dicotómica, senón difusa no fsQCA. Este modelo permite traballar con variables de tipo continuo. Como explica Wagermann sobre a obra de Ragin “No fsQCA non é necesario dicotomizar o concepto que interesa analizar. Tampouco é necesario distinguir entre a presencia e a ausencia dun concepto” (pp.54). Sobre o mesmo fsQCA, “para cada caso baixo análise decídese canto ou en que medida pertence ao concepto.” A diferencia do csQCA, o fsQCA non se fundamenta na pertenza ou ausencia absoluta, se non no grao de pertenza. Esta será a modalidade elixida para este traballo, a cal será detalla máis adiante tanto en proceso como nas especificacións para a súa aplicación. Existen tamén outras diferentes modalidades de QCA como o mvQCA ou multi-valueQCA, modalidade que aplica valores multicotómicos asociados a unhas condicións tamén multicotómicas. Por ultimo e en terceiro lugar, problemas e críticas desta técnica: Algúns dos problemas propios da primeira modalidade do QCA (o csQCA) como por exemplo, a perda de información que produce a dicotomización; foron resoltos nas alternativas desenvolvidas por Ragin (2000, 2008) no propio modelo fsQCA que comentabamos antes. Utilizando variables de tipo fuzzy, que en lugar de ser calibradas en 1 ou 0 (mercando una pertenza ou ausencia total) son calibradas no intervalo [1, 0], pudendo establecer, como comenta Ragin, graos de pertenza (2000, pp. 3) ao conxunto. Outro dos problemas identificados nesta técnica é a chamada “diversidade empírica limitada”. Como é comprensible, o número de casos na realidade moitas veces é limitado. Isto supón un problema xa que os casos non sempre poderán cubrir todas as combinacións de factores loxicamente posibles. O número de combinacións posibles aumenta de forma exponencial. Wagemann explica que isto funciona en función á formula 2k, “sendo k o número de compoñentes das configuracións” (pp. 63, 2007). Nunha nota explicativa, aclara ademais cun bo exemplo de Lijphart este problema: “Como sinala Lijphart (1999), con dez compoñentes da súa escala de sistemas competitivos e consensuais, lograríanse polo menos de 1,024 combinacións diferentes [...]. Para usar as categorías de Lijphart necesitaríamos entón 1,024 diferentes países.” (Wagemann, pp 63, nota 24, 2007). Sobre as críticas á técnica, son resumidas na Revista de Estudos Políticos no seguinte: “a) que asume que a calidade dos datos cualitativos é completa; b) que non estima de maneira oportuna as variables non incluídas na configuración; c) a súa alta TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 33 dependencia da codificación realizada polo suxeito investigador; d) que a súa asunción de independencia dos casos estudados impide as explicacións historicistas; e e) que se basea na creación (indución) de teoría de acordo aos casos e non na súa falsación.” (García, 2018, pp. 352). 6.2 O fsQCA. Especificidades e aplicación en traballos de referencia. O modelo de conxuntos difusos ou fuzzy sets permítenos traballar con factores que non, ou polo menos, que dificilmente; poderían dividirse en valores dicotómicos. Como xa comentamos, os valores dos casos son sinalados na escala [1, 0] indicando ese mencionado grao de pertenza. Nos valores de este intervalo hai que localizar o chamado cross over point ou punto de máxima indefinición, o cal acostuma a ser 0,5. (Ragin, 2000, 2008). O proceso de aplicación do análise fsQCA require, da mesma forma que a modalidade csQCA, unha identificación da variable dependente outcome sobre a cal queremos medir a súa presencia ou a súa ausencia. Para garantir que tantos os factores ou condicións (as variables independentes) “falen” na mesma linguaxe que a variable dependente ou resultado outcome é necesario calibrar ditas variables. Segundo Ragin, a calibración “[...] é unha práctica de investigación necesaria e rutinaria en diversos campos [..]” (Ragin, 2008, pp. 2). Consiste en estimar o grao de pertenza de cada caso ao factor. Hai dou métodos, o método directo (Ragin, 2000, pp.14) e o método indirecto (Ragin, 2000, pp. 17). O directo, en palabras de Ragin, “utiliza tres importantes ancoraxes cualitativos para a calibración estrutural.” Estes son, o umbro de pertenza plena, o cross-over point ou punto de cruce; e o umbro de nula pertenza. (Ragin, pp.13, 2000). Para os valores brutos da variable se calculan a desviacións dos datos de cada caso en función do punto de cruce. (Ragin, pp. 14, 2000). Unha vez feito isto e seleccionados os valores do umbros é cando é posible calibrar o grao de pertenza. Ragin comenta que a principal tarefa neste punto é traducir os datos que calculamos sobre o cross over point á métrica das probabilidades logarítmicas. É imporante sinalar que os valores entre 0-1 non son probabilidades, son valores que establecen un grao de pertenza (Ragin, pp.13, 2000). Este calibrado pode ser realizado a través dun programa gratuíto 31 . Un segundo aspecto a comentar son os valores de “consistencia” e “cobertura” dados unha vez realizada a análise. A consistencia explica ata que punto os casos comparten características co outcome. Por outro lado, a cobertura é indicador da proporción de valores dos casos pertencentes ao resultado outcome que están cubertos por algún factor o condición causal. O ideal sería exixir índices de consistencia superiores a 0,75 para extraer conclusión válidas e valores cobertura dados entre 0,25 31 http://fsqca.com. UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 34 e 0,65, xa que menores de 0,25 non sería significativo e máis de 0,65 precisarían dunha regresión. Por ultimo lugar, a Táboa da verdade agrupa nunha matriz os valores fuzzy da totalidade de casos e variables, mostrando así o totalidade de configuracións causais. A utilidade e necesidade desta técnica para o tema que concirne a este traballo atende aos seguintes aspectos: Primeiro, á necesidade de buscar ditas “pautas” ou configuracións causais que explican as diferencias entre Estados con, a priori, similares incidencias. Segundo, á necesidade de traballar cun número intermedio de casos e de variables (natureza do traballo: n-intermedia). Terceiro, a necesidade de establecer comparacións lóxicas baseadas en aspectos complexos e difíciles de medir. Cuarto, para valorar a calidade explicativa das variables presentadas e para buscar combinacións de factores posiblemente explicativos. Deixar constancia, por último, das obras de referencia revisadas e a través das que foron estudados os procedementos e as recomendacións para a aplicación desta técnica. Principalmente, as publicacións de Charles Ragin do ano 1987, a do ano 2000 sobre os fuzzy sets e do ano 2008 con novas aportacións á técnica. A obra de Claudius Wagemann (2007) que aporta de forma resumida e ben pormenorizada esta técnica e as súas especificidades no que respecta aos aspectos teóricos, facilitando moi o traballo de lectura e comprensión. Tamén algúns contidos da obra de Berg-Schlosser, De Meur, Rihoux e Ragin (2009), das que obtivemos algúns fundamentos sobre a causalidade conxuntural múltiple e sobre os termos utilizados na técnica. Tamén a “User´s Guide To” sobre o Fuzzy set no QCA, unha guía publicada de forma libre 32 por Ragin en xullo de 2017 sobre o funcionamento da técnica. É importante sinalar tamén o portal web www.socsci.uci.edu onde se pode atopa o software do QCA para descargar gratuitamente 33 . No eido do terrorismo non existen moitos traballos que apliquen esta metodoloxía ao estudo deste fenómeno. Na maior parte dos casos, os estudos sobre o terrorismo céntranse no propio terrorismo como caso de análise. Dentro dalgúns traballos que aplican unha análise QCA ao terrorismo e dos que foi posible un acceso libre temos, en primeiro lugar, o traballo de Susan Fahey e Pete Simi, da universidade de Chapman: “Pathways to violent extremism: a qualitative comparative analysis of the US far-right, Dynamics of Asymmetric Conflict”. Neste traballo, os autores analizan unha mostra de trinta e cinco supremacistas brancos para estudar as súas motivacións violentas, aplicando o QCA para comprobar diferencias entre combinacións de factores de risco entre os casos. Neste traballo non se realiza unha comparación entre países pero é de 32 Esta guia pódese atopar libremente na páxina web da Universidade de Arizona: www.u.arizona.edu/~cragin/fsQCA/download/fsQCAManual.pdf 33 Véxase en: socsci.uci.edu/~cragin/fsQCA/software.shtml TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 35 boa utilidade para o noso traballo a forma na que se comparan os factores entre casos, dividíndoos entre os que planificaban as súas accións violentas e entre cales a violencia era espontánea. (Fahey & Simi, 2018). Por outro lado, o traballo de Colom, Medina e Peña (2017) sobre o liderado “¿Cómo se define el liderazgo en la defensa europea? Un análisis fsQCA”. Este estudo fai unha dobre aportación ao noso traballo: unha primeira aportación metodolóxica ao aplicar o modelo de conxuntos difusos (Ragin, 2000) para estudar países europeos no eido da defensa e do liderado. En segundo lugar, unha aportación teórica sobre o ámbito da seguridade nos países europeos. As conclusións mostran a vontade dunha seguridade conxunta a nivel europeo e dos problemas que supoñen as diferencias entre os estados en capacidades e equipamentos defensivos. (Colom, Medina & Peña, 2017, pp. 140-142) Esta aportación teórica é de boa utilidade para un dos nosos factores de análise posteriores sobre a seguridade. Noutro traballo, Saavedra Luna (2015) estuda de forma máis específica factores que inclúen no terrorismo a nivel internacional a través dunha análise QCA en “Terrorismo Internacional. Un análisis cualitativo comparado”. O traballo estuda as posibles causas do terrorismo nunha mostra de 12 países que sufriran algún ataque ou ben países nos que se orixinou algún tipo de grupo ou célula xihadista. Entre eles temos países moi diferentes, contrapoñendo EE.UU, España ou Inglaterra con países como Iraq, Siria ou Indonesia. O traballo recolle factores como o nivel de democracia, liberdades civís e o PIB para comparar e estudar as diferencias entre os casos, aportando as combinacións de condicións causais nas que se presenta o fenómeno terrorista. Consideramos que a maioría de factores deste traballo non son de utilidade para o eido europeo, posto que as diferencias entre niveis de PIB, democracia ou liberdades civís non parecen ser, polo menos neste caso, explicativas das diferentes incidencias do terrorismo de inspiración xihadista. En primeiro lugar pola baixa incidencia xeral (se o comparamos a nivel mundial con países con alta incidencia) que presenta este tipo de terrorismo na UE; e en segundo lugar pola baixa presenza de conflitos armados importantes na UE que poidan alimentar este tipo de fenómenos. Este último traballo é mostra dunha aplicación de estudo do QCA ao fenómeno terrorista tendo como casos países. Aínda así, existen outros traballos que aplican o análise comparativo cualitativo para individuos como casos de forma que se estudien patróns de integración nos grupos ou combinacións de factores causantes da radicalización. A aplicación do QCA é moi versátil neste sentido, xa que permite ao investigador tratar con números de casos moderados e á vez números de variables moderados tamén, polo que poderíamos falar de tipos de estudo de “N- intermedia”. Ademais, pode ser aplicado á maioría de perspectivas e teorías de estudo sempre que o propósito do estudo sexa, en esencia, comparativo. UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 36 7. Explicación: Estudo de factores con fsQCA Seguindo a Ragin, (2008) a análise deste traballo pasará por estudar en catro fases mediante o fsQCA a forma na que as variables e condicións se combinan para dar un determinado resultado outcome. O Qualitative Comparative Analysis é de gran utilidade para este tema xa que permite identificar patróns de similitudes e diferencias en estudos de N intermedia-pequena. Aplicando a lóxica booleana para establecer relacións causais falamos das xa mencionadas “condicións suficientes ou condicións necesarias” para estudar as relacións entre os conxuntos. Como xa expuxemos no apartado metodolóxico, aplicarase o modelo de Conxuntos Difusos Fuzzy Sets, xa que para os casos e a súa complexidade este deseño nos permite superar a dicotomización que exixen os Conxuntos nítidos ou Crisp Sets. O primeiro paso será desenvolver a variable dependente ou outcome. Despois, para o estudo de factores realizaremos tres subfases de análise propostas pola literatura do QCA e xa comentadas no apartado metodolóxico (Ragin, 2008) que en síntese son: - Primeiro, unha “Fase A” na que se explicaran as variables, se xustificarán debidamente e se calibraran para a modalidade fsQCA. Explicitaranse criterios de calibración e de selección de valores, describindo á/s hipótese/s respecto ao resultado outcome. - Segundo, unha “Fase B” na que se realizará a análise de necesidade dás variables, estudando así os niveis de consistencia e cobertura das condicións (variables) respecto do noso resultado. Tanto en condición de presenza como en condición de ausencia do outcome. - “Fase C” na que se realizará unha análise de suficiencia das configuracións causais que presenten umbrais de consistencia adecuados e suficientes. Despois se categorizarán os casos nas distintas configuracións. Como paso previo a estas fases, é necesario calibrar e construir a nosa variable dependente ou outcome para expresala en valores fuzzy. Xa que o noso obxectivo é explicar a incidencia do fenómeno terrorista xihadista, primeiro é necesario definir unha forma de medición aproximada de dita incidencia. 7.1 O outcome: Calibración e selección. Ata o momento, vimos que a conceptualización do terrorismo é dun asunto complexo, en ocasións difuso segundo criterios nacionais, políticos ou históricos. Para intentar garantir un correcto abordaxe do terrorismo de inspiración xihadista, unha das nosas primeiras tarefas será a de construír un índice cualitativo do terrorismo xihadista útil para TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 37 o noso propósito, que é o de medir ou valorar o grao de influencia que exerce este tipo de terrorismo. Ou o que é o mesmo, valorar presenza que este tipo de terrorismo exerce nos países europeos. É necesario remarcar neste punto que, como comenta Ragin (2008), esta técnica prevé unha estruturación e etiquetaxe teórica dos casos baixo análise. É dicir, os valores fuzzy que traballamos dependen moito do eido no que estamos traballando, que neste caso é de países de Europa. Como ben comenta Wagemann “Para definir por exemplo se un país é rico ou non, seguramente usaríamos graos diferentes dependendo se nos concentramos soamente nos países africanos ou soamente en países de Europa continental (véxase o exemplo presentado en Ragin, 2000: 164 y ss.) (2007, pp. 55). Ao que engade “De esta maneira, os valores difusos son indicadores específicos para un sistema e non indicadores comúns ” (Wagemann, 2007, pp.55) De aí a importancia da fase de calibrado e da seu correcto proceder e xustificación. O noso índice cualitativo do terrorismo xihadista será construído a partires dunha serie de indicadores que nos darán un valor cualitativo sobre o maior ou menor grao da presenza do xihadismo no noso sistema de estudo (é dicir, os casos escollidos), sendo este o noso outcome ou variable dependente. Sería ideal poder rexistrar nunha mesma variable as diferentes dimensións de incidencia do terrorismo de inspiración xihadista, como a incidencia psicolóxica (medo, percepción de inseguridade, felicidade) ou a incidencia sociolóxica (cambios sociais, radicalización, dereitos...). Neste traballo limitarémonos a estudar dúas dimensións da incidencia do terrorismo xihadista: A incidencia da violencia directa do terrorismo de inspiración xihadista: A cal a mediremos a partires de tres (3) indicadores: Primeiro, o número de atentados de inspiración xihadista; Segundo, o número de vítimas mortais relacionadas co xihadismo; e terceiro, o número de damnificados ou lesionados por incidentes de inspiración xihadista. Esta selección xustifícase en que a presenza por si soa de atentados non demostra unha presenza de vítimas. O mesmo cos feridos. Podemos ter casos con moitos atentados e poucos falecidos, outros con moitas vítimas e poucos atentados. Que ten máis incidencia, un único atentado pero con moitos falecidos ou 100 atentados pero sen vítimas? Para ter en conta estes posibles e valoralos de forma similar, o ideal para estudar este subíndice é ter en conta os tres factores por separado. En cada indicador especifícase o punto de cruce ou cross over point co que dividiremos os casos como pertencentes ao conxunto (+0.5) ou non pertencentes ao conxunto (-0.5). Temos que ter en conta que estamos estudando os casos como parte dun sistema que, como conxunto, ten influenza política en cada un deles e que toma decisións que en maior ou menor medida, afecta ao conxunto. Os criterios que avalían cando un país está afectado ou non nesta problemática acostuman a ser amplos, polo que sempre é normal falar do UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 38 terrorismo na UE como un problema de Europa, aínda que realmente, como veremos nos datos, é sobretodo un problema duns países en concreto. Por outro lado, como ben comenta Ragin, falta un acordo preciso sobre os estándares de calibración de certas medidas. (2008, pp. 11). No noso caso, é complicado establecer puntos (umbros) cualitativos de pertenza total ao conxunto ou de ausencia total. Sendo o terrorismo un fenómeno moi emocional e politizado, é complicado atreverse a establecer estándares de medida que nos digan a partires de que volume de vítimas é cando un pais está afectado e cando non. Caso por caso, esta afectación ou incidencia e moi subxectiva e depende de factores complexos. Por este motivo, estudando os casos como un conxunto, o máis lóxico sería estudar a incidencia destes pero tendo en conta ao conxunto. Por isto, ademais da valoración particular dos casos, a selección dos puntos de cruce tamén ven xustificada tendo en conta non unicamente os valores globais (en moitos casos extremos), senón tamén tendo en conta a posición e os valores que presentan os casos e a posible influencia que pode ter ese valor do indicador no noso obxectivo, que é medir a incidencia do xihadismo. Sobre a incidencia no ámbito económico do terrorismo de inspiración xihadista a mediremos a partires de dous (2 )indicadores: O custo económico estimado en capital físico-humano do terrorismo e o custo estimado de impacto económico do terrorismo xihadista no PIB. A partires destes dous valores ou tipos de incidencia medidos con 5 indicadores buscaremos crear o noso índice cualitativo do terrorismo de inspiración xihadista. Traballos como o de Colom, Medina e Peña (2017) optan por esta estratexia para a construción da variable dependente outcome no estudo do liderado en defensa, construíndo así a condición a partires de diferentes indicadores do liderado. (pp. 125- 127). Seguindo esta forma, temos o seguinte esquema na Figura 2: Figura 2. Esquema da variable dependente outcome e indicadores Fonte: Elaboración propia Outcome Subíndices Indicadores Incidencia do terrorismo de inspiración xihadista Incidencia da violencia directa Nº atentados Nº vítimas mortáis Nº lesionados Incidencia no ámbito económico Custos en capital físicohumano total Custo estimado de impacto no PIB TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 39 Este esquema resume a construción do outcome que operará no noso traballo como fenómeno dependente definido a partires dunha serie de variables independentes que será explicadas no seguinte apartado de análise deste traballo. É importante remarcar novamente que o conxunto dos indicadores darán un grao de pertenza dos casos ao conxunto de países con incidencia de terrorismo de inspiración xihadista. Este grao de pertenza marcará os casos cun valor de presenza ou ausencia. Para atender aos cinco indicadores nun mesmo conxunto (compound sets ou conxuntos compostos) é necesario aplicar unha operación común nos conxunto difusos coñecida como set intersection (Ragin, 2008). Dentro das dúas operacións nestes conxuntos, logical and e logical or, traballaremos a operación logical or, xa que esta operación atende ao valor máximo dos membros nos conxuntos para estudar como se presenta positivamente a incidencia do terrorismo xihadista. Neste punto, o a nosa variable consecuente respecto dos cinco indicadores que presentamos sería a incidencia do terrorismo xihadista e no caso contrario, a non incidencia. As regras que valorarán a presenza da incidencia nos indicadores xustifícanse no seguinte: Sobre o subíndice da incidencia da violencia directa, estes son os datos dos indicadores: - O número de atentados de inspiración xihadista: Os atentados son, con toda seguridade, as formas de violencia máis visibles e de maior impacto que exerce o terrorismo. O atentado e unha das diferentes tácticas utilizadas polos grupos terroristas xihadistas. Acostuman a ser ataques violentos levados a cabo normalmente con explosivos, armas ou sabotaxes de infraestruturas; aínda que tamén son utilizados outros métodos en función dos obxectivos do ataque e da organización. Como táctica, o atentado foi variando co tempo de métodos e de instrumentos. Profesionais deste campo como Robert Pape (2003, p. 340) atoparon indicios que de os atentados (sobretodo de tipo suicida) aumentaron considerablemente nas últimas décadas. Por outro lado, Jordán sinala unha tendencia na que a utilización de explosivos caseiros parecen ser a principal ferramenta dos atentados xihadistas (Jordán, p. 102, Gráfico 7). O atentado é, sen dúbida, un elemento esencial de análise cando queremos falar de terrorismo. Pero este motivo, o volume de atentados que presente un país é esencial cando queremos falar dunha incidencia alta ou unha incidencia baixa do terrorismo de inspiración xihadista. Na Táboa 4 recóllense o total de incidentes catalogados como terroristas dos últimos 20 anos nos casos seleccionados. Os datos foron recollidos a partires da Global Terrorism Database e contrastados na maior medida do posible con outras fontes. A GTD é unha das maiores bases de datos sobre terrorismo do mundo, mantida polo Consorcio UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 46 comentado operador lóxico, xa que non hai formas sinxelas de illar casos que comparten unha combinación específica de condicións causais. Neste caso, a álxebra difusa é a que calculara a pertenza dos casos ao vector espacial (2k) 36 que requirimos teoricamente para marcar a presenza da incidencia do terrorismo xihadista, que no noso caso, é {ATE * MOR * FER} para unha incidencia da violencia directa (subíndice da Figura 2.) Se falásemos dunha NON incidencia da violencia, poderíamos calcular a pertenza dos casos ao compound set {~ATE * ~MOR * ~FER}. Aínda que no noso caso, interésanos ter un valor da presenza da incidencia para facer o da incidencia un outcome completo e operable. Sobre o subíndice da incidencia no ámbito económico: A incidencia neste ámbito é algo complicado de medir. Sen embargo, grazas aos datos do estudo europeo de Ballegooij e Bakowski (2018) poderemos valorar custos económicos estimados sobre o capital físico e humano xa que é posiblemente o factor máis específico e diferencial do que podemos medir o impacto do terrorismo neste ámbito. Na Táboa 7 temos os datos dos indicadores económicos. Os datos de custos per cápita non serán aplicados: Casos Custo estimado en capital físico e humano total (mill. €) Custo estimado de impacto no PIB (mill. €) Custo per cápita do terrorismo nos casos (€) Alemaña 287.4 19170.4 234.9 Austria 11 863 103 Bélxica 332.2 7829.4 721.2 Bulgaria 28.4 216.2 29.1 Chipre 76.8 862.8 1071.1 Dinamarca 17.5 676.8 122.3 Eslovaquia 0.1 15.2 2.8 Eslovenia 0 0 0 España 1923.7 40798 894.9 Estonia 4.8 33.9 25.4 Finlandia 4.1 481.3 89.9 Francia 1933.6 43009.9 665.6 Grecia 124.1 10398.2 945.2 Hungría 9.6 111.2 11.1 Irlanda 23.6 4339.8 974 Italia 24.2 2212.5 37.4 Letonia 0 0 0 Lituania 0 0 0 Luxemburgo 0 0 0 Malta 0.3 26.2 63.2 Países Baixos 77.3 1700.7 102.5 Polonia 0.1 19.1 0.5 Portugal 0.4 32.7 3.1 Reino Unido 671.8 43712.9 699.1 Rep. Checa 14.2 380.6 36.6 Romanía 0 8.1 0.4 36 A k representa ó número de condicións, neste caso, 3 para a incidencia da violencia directa. Táboa 7. Custos económicos estimados do terrorismo de todo tipo na UE TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 47 Suecia 52.8 2869.1 306.7 TOTAL 5618 millóns 179768 millóns Media: 264,4 - O custo económico estimado en capital físico e humano do terrorismo xihadista: Os valores económicos traballados neste indicador foron obtidos do estudo “The fight against terrorism. Cost of Non-Europe Report”, elaborado polo Servizo de Investigación do Parlamento Europeo en maio do 2018, con Wouter van Ballegooij e Piotr Bakowski como autores. Como estes datos son absolutos de todos os tipos de terrorismo, aplicaráselle a modo de estimación o valor específico correspondente segundo a porcentaxe de incidentes xihadistas do país. Desta forma poderemos ver un valor máis aproximado dos custos de terrorismo xihadista. Polo tanto, os valores económicos do custo estimado en capital humano están ponderados respecto o número de vítimas por terrorismo xihadista en cada caso respecto o total de vítimas. Neste caso, non se terán en conta a vítimas europeas totais por atentados xihadistas (tanto dentro como fora da UE), senón que só se terán en conta a vítimas por atentados xihadistas dentro da UE. As diferencias serán mínimas respecto o valor total, xa que como comentamos, máis do 91,1% das vítimas por terrorismo nos últimos 20 anos son Fonte: Elaboración propia a partires de datos de van Ballegooij e Bakowski (2018) [Aquí Táboa 8. Ver Anexo 6] Figura 6. Representación Custos humanos e grao de pertenza da Táboa 8 Fonte: Elaboración propia UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 48 causa do terrorismo de inspiración xihadista. Sen embargo, algúns casos como España ou Reino Unido teñen certo volume de falecidos por atentados doutro tipo que é importante reservar para valorar unicamente o terrorismo xihadista e ter unha aproximación máis acertada (ver Anexo 4). Na Táboa 8 temos os valores en custos humanos do terrorismo xihadista cos seus graos de pertenza respectivos. As aproximacións utilizadas pódense ver no Anexo 4 deste traballo. Temos así unha proporción aproximada que representaría ese tipo concreto de terrorismo para cada país. Na calibración en tres ancoras cualitativas temos como umbro de plena pertenza total os 1000 millóns de euros, sendo este número o considerado catastrophic pola GTD segundo costes e perdas. Por outro lado, aplicamos como cross over point os 100 millóns de euros, sendo o valor de perdas intermedio que establece a GTD. Como umbro de plena non pertenza total acolleríamos os 8,8 millóns de euros, sendo este o valor medio que se supón que custa unha morte por terrorismo. Este dato é exposto no estudo de Ballegooij e Bakowski (pp. 118, 2018) e esta baseado en diferentes estudos en EEUU, considerándose unha medida completa, aínda que estimada para os casos no Estado americano. Realmente o custo varía segundo o damnificado: se hai morte ou lesión grave, perdas derivadas, custos á sociedade... Sen embargo, podemos aproveitar esta valor calculado para establecer un umbro mínimo neste eido. - O impacto en custo económico estimado no crecemento económico do país: O impacto sobre o custo económico mide as perdas a nivel macroeconómico que o país sufriu debido ao terrorismo. Na Táboa 9 temos os custos aproximados e máis unha estimación do que representan os custos do terrorismo xihadista. [Táboa 9 – Ver en Anexo 5] Os datos aquí aportados son entre o ano 2004 e o ano 2016. Ademais, outro problema deste indicador e que non é específico do terrorismo xihadista. Sen embargo, é un indicador recollido de forma moi completa e resulta útil para valorar en termos xerais a súa incidencia global, sobretodo se temos en conta que nestes últimos vinte anos, o terrorismo de inspiración xihadista e o principal causante de vítimas e de danos por atentado. Por isto, utilizaranse os datos totais aportados polo estudo de van Ballegooij e Bakowski. Na calibración en tres ancoras cualitativas temos como umbro de plena pertenza total ao conxunto a estimación superior a 40000 millóns de euros de perda no período temporal, sendo unha perda de polo menos o 20% do total e seguindo o criterios anteriormente usados cos datos sobre a incidencia do terrorismo xihadista principalmente sobre 5 países europeos. Para escoller o cross over point, temos que ter en conta a presenza de casos extremos e as diferencias de PIB moi diversas entre TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 49 os casos. Por este motivo, a cantidade escollida como punto de cruce sería de polo menos 1798 millóns perdidos no período temporal, sendo polo menos o 1% das perdas e seguindo criterios anteriores. Sen embargo, para este caso reduciremos a cifra aos 1700 millóns permitindo a inclusión de Países Baixos no conxunto por enriba de 0.5. O motivo non é outro que a falta de actualización dos datos con respecto ao ano 2019, xa que dende o 2016 (ano de disposición dos datos) Países Baixos sufriu varios atentados con mortos e levou a cabo diversas operacións antiterroristas, polo que é de esperar que supere profusamente as perdas económicas rexistradas en 2016. Por último, como umbro de plena non pertenza total utilizaremos uns custos estimados de menos de 100 millóns, sendo o punto de corte do considerado como perdas “menores”. Para valorar a incidencia no ámbito económico (segundo subíndice da Figura 2) como unha incidencia positiva neste eido contamos co subconxunto {CUSTHUM * CUSTECO}. Para este grupo aplicamos o operador lóxico logical or, xa que segundo a nosa conxectura a presenza de calquera destes dous tipos de custos son condición da presenza dunha incidencia positiva do xihadismo neste ámbito (CUSTHUM or CUSTECO). Por outro lado, na xa mencionada incidencia da violencia directa {ATE * MOR * FER} aplicamos o mesmo operador lóxico aos tres conxuntos, xa que a presenza [Aquí Táboa 9.1 Ver Anexo 6] Figura 7. Representación % respecto total de Custos sobre o PIB e grao de pertenza da Táboa 9. Fonte: Elaboración propia UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 50 de polo menos un destes tres indicadores demostra unha incidencia da violencia directa. É dicir, ATE or MOR or FER para a presenza da incidencia da violencia directa. Os resultados de afiliación destes compound sets é o seguinte da Táboa 10: Casos ATE MOR FER {ATE*MOR*FER} logical or CUST HUM CUST ECO {CUSTHUM*CUSTECO} logical or Alemaña 0,898 0,594 0,537 0,898 0,557 0,797 0,797 Austria 0,254 0,028 0,005 0,254 0,046 0,172 0,172 Bélxica 0,562 0,502 0,677 0,677 0,684 0,618 0,684 Bulgaria 0,038 0,041 0,105 0,105 0,058 0,058 0,058 Chipre 0,007 0,025 0,004 0,025 0,036 0,172 0,172 Dinamarca 0,254 0,389 0,012 0,389 0,062 0,128 0,128 Eslovaquia 0,007 0,028 0,004 0,028 0,036 0,040 0,040 Eslovenia 0,007 0,007 0,004 0,007 0,036 0,039 0,039 España 0,681 0,804 0,996 0,996 0,990 0,955 0,990 Estonia 0,007 0,041 0,004 0,041 0,036 0,042 0,042 Finlandia 0,038 0,030 0,014 0,038 0,037 0,092 0,092 Francia 0,995 0,923 0,943 0,995 0,997 0,962 0,997 Grecia 0,038 0,030 0,004 0,038 0,082 0,664 0,664 Hungría 0,007 0,030 0,004 0,030 0,036 0,048 0,048 Irlanda 0,007 0,058 0,004 0,058 0,036 0,552 0,552 Italia 0,085 0,522 0,007 0,522 0,046 0,510 0,510 Letonia 0,007 0,028 0,004 0,028 0,036 0,039 0,039 Lituania 0,007 0,027 0,004 0,027 0,036 0,039 0,039 Luxemburgo 0,007 0,007 0,004 0,007 0,036 0,039 0,039 Malta 0,007 0,007 0,004 0,007 0,036 0,041 0,041 P. Baixos 0,512 0,132 0,010 0,512 0,046 0,501 0,501 Polonia 0,007 0,443 0,004 0,443 0,036 0,041 0,041 Portugal 0,007 0,044 0,004 0,044 0,036 0,042 0,042 Reino Unido 0,878 0,973 0,959 0,973 0,777 0,964 0,964 Rep. Checa 0,007 0,051 0,004 0,051 0,036 0,078 0,078 Romanía 0,007 0,142 0,004 0,142 0,036 0,040 0,040 Suecia 0,512 0,083 0,028 0,512 0,095 0,522 0,522 Tendo xa ambos subíndices, para obter o outcome final incidencia do terrorismo de inspiración xihadista precisamos de polo menos a afiliación dos casos a ambos conxuntos compostos , polo que operaremos co logical and -incidencia da violencia directa AND incidencia no ámbito económicopara considerar un caso como cunha presenza de incidencia do terrorismo de inspiración xihadista. Neste caso, precisamos de ambos conxuntos para confirmar a incidencia do xihadismo. Ca operación logical and pretendemos ver que casos combinan unha incidencia da violencia directa cunha incidencia no ámbito económico. Neste caso, o lóxico y segue o razoamento do “eslavón máis débil” (Ragin, 2008), polo que se define entre ambos sets o menor dos puntaxes de pertenza. Expresado na Táboa 10.1 temos o valor outcome final obtido das operacións lóxicas comentadas. Podemos ver, sen excesiva sorpresa, que en xeral Táboa 10. Grao de pertenza dos casos nas combinacións causais nos dous subíndices de incidencia do terrorismo xihadista. Fonte: Elaboración propia TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 51 temos unha maioría de países do eido europeo que están relativa ou pouco afectados pola incidencia do xihadismo. Mentres que por outro lado, temos unha serie de países cunha afectación bastante importante. Casos Subíndice Subíndice Outcome Incidencia da violencia directa INCDIR Incidencia no ámbito económico INCECO Incidencia do terrorismo de inspiración xihadista logical and {ATE*MOR*FER} {CUSTHUM*CUSTECO} {INCDIR*INCECO} Alemaña 0,898 0,797 0,797 Austria 0,254 0,172 0,172 Bélxica 0,677 0,684 0,677 Bulgaria 0,105 0,058 0,058 Chipre 0,025 0,172 0,025 Dinamarca 0,389 0,128 0,128 Eslovaquia 0,028 0,040 0,028 Eslovenia 0,007 0,039 0,007 España 0,996 0,990 0,990 Estonia 0,041 0,042 0,041 Finlandia 0,038 0,092 0,038 Francia 0,995 0,997 0,995 Grecia 0,038 0,664 0,038 Hungría 0,030 0,048 0,030 Irlanda 0,058 0,552 0,058 Italia 0,522 0,510 0,510 Letonia 0,028 0,039 0,028 Lituania 0,027 0,039 0,027 Luxemburgo 0,007 0,039 0,007 Malta 0,007 0,041 0,007 P. Baixos 0,512 0,501 0,501 Polonia 0,443 0,041 0,041 Portugal 0,044 0,042 0,042 Reino Unido 0,973 0,964 0,964 Rep. Checa 0,051 0,078 0,051 Romanía 0,142 0,040 0,040 Suecia 0,512 0,522 0,512 Vemos que cando falamos do conxunto da UE, nos últimos 20 anos temos unha serie de países en proporción moito máis afectados que a maioría, sendo Francia, España e Reino Unido os que máis efectos percibiron da violencia terrorista de inspiración xihadista. Por outro lado, temos noutro plano pero con efectos considerables respecto ó resto de países, a Bélxica e a Alemaña. Presentan cifras máis baixas que os principais casos, sobretodo pola tendencia terrorista da última década e porque España e Reino Unido e tiveron grandes atentados a principios do século XXI, mentres que Francia ademais de sufrir fortes ataques nesta década, é o país que posúe una tendencia de incidencia máis continua no tempo. Nun punto aparte, temos países como Suecia, Italia Táboa 10.1 Combinacións causais nos dous subíndices de incidencia do terrorismo xihadista e outcome (logical and) Fonte: Elaboración propia UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 52 ou Países Baixos. Presentan características especiais cada un deles e en esencia teñen un efecto do terrorismo xihadista. O caso de Suecia e Países Baixos demostra unha tendencia crecente dos ataques nos últimos anos. Por outro lado, Italia acostuma a ser catalogado como un país no que o xihadismo non ten impacto. Sen embargo, ten falecidos nacionais por xihadismo (principalmente no exterior) e ten unhas perdas económicas asociadas ao terrorismo importantes. Se ben é certo que non tivo atentados importantes dentro das fronteiras, sabemos polos diferentes datos que Italia leva a cabo numerosas operacións antiterroristas todos os anos. Só no ano 2018 arrestáronse a 40 persoas por terrorismo xihadista en Italia, sendo o cuarto país da UE con máis arrestos deste tipo ese ano (TESAT, 2019, pp. 29). Moitos expertos coinciden en que o caso de Italia é particular. Achácase a ausencia deste tipo de terrorismo á forte presenza da mafia en certas zonas, a cal exerce un efecto “ocupación” do espazo. Ademais, as mafias prefiren unha menor presenza da policía para actuar, cousa que provocaría como efecto contrario o xihadismo. Tamén se fala da especial experiencia da policía italiana na persecución da financiación e na capacitación especial das forzas de seguridade para tomar accións preventivas. Comentar que países como Irlanda ou Grecia, os cales teñen valores de custos importantes, son debido ao efecto de terrorismos doutro tipo como os nacionalistas ou de extremismo político. Aínda que non podemos descartar que, polo volume de arrestos como no caso grego, poida haber unha cantidade imporante de custos asociados ao xihadismo. En síntese, cos valores da terceira columna da Táboa 10.1 son cos que operará o noso outcome para identificar a presenza ou a ausencia dunha incidencia do terrorismo xihadista na UE e remata aquí a construción do noso índice cualitativo do xihadismo. 7.2 Fase A: As variables: xustificación, operacionalización e calibración. Estes casos de estudo serán traballados mediante o fsQCA a partires de sete variables causais: Inxerencia (inx), Relixión (rel), Liderado en Defensa (lid), Terrorismo Global (terg), Presos (pre), Forza da Extrema Dereita (forz) e Pobreza inmigrante (pobi). Esta selección de variables xustifícase nas seguintes hipóteses xerais, as cales foron recollidas a partires das diferentes propostas explicativas do terrorismo xihadista no caso da UE, entre elas o Global Terrorism Index (Ed. 2016, 2017, 2018 e 2019); o Libro Branco e Negro do Terrorismo na UE; os TESAT 2019, 2018 e 2017; e as achegas acadadas polos diferentes investigadores e investigadoras aportados na bibliografía. -H1: Hipótese de que a influencia militar (inxerencia) en países de maioría musulmá e con conflitos presentes pode crear un “efecto rebote” do terrorismo local ao país TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 53 intervinte. Esta hipótese está baseada nas perspectivas realistas e estruturalistas da influencia militar e dos intereses xeoestratéxicos dos países. H2: Hipótese de que unha importante comunidade islámica (relixión) no país podería aumentar o risco de radicalizacións e da presenza de “misións” para liberar aos musulmáns. Baseada nas perspectivas psicosociais, que explican como os grupos e minorías sociais crean realidades baseadas nas súas experiencias comúns (Bormann, 1972), o que podería implicar unha maior probabilidade de xurdimento de persoas radicalizadas entre estes grupos. -H3: Hipótese de que un liderado político e militar dentro da potencia europea (liderado en defensa) poría no punto de mira do terrorismo a aqueles países dominantes e máis fortes, buscando crear un mensaxe político de capacidade e vulnerabilidade no ataque terrorista. -H4: Hipótese de que unha maior presenza de terrorismos de todo tipo (terrorismo global) alimenta a presenza ou a aparición doutros tipos de terrorismo, neste caso, do terrorismo xihadista. Na liña da idea de equiparar ao terrorismo en analoxía con outros movementos sociais e cun similar cálculo das fiestras de oportunidade para actuar nun determinado país. -H5: Hipótese de que un volume maior de presos, especialmente de orixe musulmá, é factor que alimenta as posibilidades de recrutamento de radicais para o terrorismo xihadista. Baseada tamén nos estudos e perspectivas psicosociáis de estudo do terrorismo que sinalan os cárceres como focos de recrutamento importantes do xihadismo. -H6: Hipótese de que a presenza da extrema dereita ten algún tipo de influencia na aparición ou non de certos tipos de terrorismo. No caso do terrorismo xihadista, pode ser un factor que limita a aparición ou presenza do xihadismo. -H7: A pobreza relativa da poboación inmigrante, e especialmente da poboación musulmá, é un factor que alimenta as posibilidades de radicalización de grupos pola falla de oportunidades e de integración de grupos vulnerables. En conxunto, o noso propósito é dar explicación da incidencia do terrorismo xihadista, referíndonos a que existe un conxunto destes factores combinados que conforman unha alta incidencia (presenza) do terrorismo de inspiración xihadista. Polo que dentro do noso propósito comparativo explicaremos e calibraremos as mencionadas variables para despois realizar a análise que intentará respotar a nosa hipótese central: a presenza dos factores estudados alimentan a incidencia do terrorismo xihadista, UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 54 mentres que polo outro lado, a ausencia destes factores reduce moito a incidencia deste tipo de terrorismo. Sen mais, pasamos as explicacións e calibracións das variables: ➢ A inxerencia (inx): A chamada inxerencia é un termo que fai referencia a algún tipo de intervención nun Estado por un ou varios Estados, organizacións internacionais ou actores internacionais. Normalmente é utilizado nun sentido -positivo- cando se fai algún tipo de referencia a unha intervención humanitaria. Algúns expertos 37 consideran que a inxerencia en moitas ocasións vulnera os principios de soberanía dos Estados. As intervencións adoitan a ter en ocasións unha presenza militar e un uso da forza e da coacción, motivo polo que diversos críticos do concepto consideran que o fin dunha intervención acostuma a ter numerosos intereses económicos xeoestratéxicos 38 . Outros expertos consultados consideran que “as grandes potencias mundiais teñen moita responsabilidade no desenvolvemento do terrorismo local e internacional.” 39 Os intereses económicos e a presenza de recursos estratéxicos acostuman ser factores de alta influencia na construción de inxerencias en Estados soberanos. En moitas ocasións, a xustificación destas intervencións apoiase en consignas morais; en supostas necesidades estratéxicas ou de colaboración con países aliados que deciden intervir. Exemplo popular que mellor pode definir ao que nos queremos referir cunha “inxerencia” é a polémica intervención militar en Iraq. É ben coñecida a importancia estratéxica do petróleo da rexión e a influenza que tivo como factor durante e despois da guerra. No caso do terrorismo, a influenza destes axentes estratéxicos e económicos noutros territorios é clave para estudar o desenvolvemento dos conflitos en terceiros Estados con clara presenza musulmá; de islamistas radicais e de focos de radicalización. Seguindo estas opinións e tendo en conta o argumentario ideolóxico do xihadismo (con posicións islámico-políticas radicais) podemos supoñer que a presenza de forzas militares dun pais ou o grao de inxerencia (xa sexa política, militar ou económica) que se exerce sobre un Estado soberano pode ser influínte no sentimento antioccidentalista e na radicalización. Está demostrado que factores como os conflitos armados, as 37 y 41 Castro Sánchez considera que “Cabe pensar, no obstante, que tan reiteradas y tajantes afirmaciones no responden siempre a un estado de conciencia totalmente comprometido con la creencia en un derecho general e incondicionado de injerencia humanitaria, sino que son más bien […] el producto del estado de tensión inherente a momentos y situaciones concretas en las que la defensa de la injerencia humanitaria puede dar cobertura a la prosecución de otros intereses menos altruistas”. (2006, pp.148) e que noutras ocasións “[...] se ha invocado la injerencia humanitaria como causa que justifique la actuación armada” (2006, pp. 149). Por outro lado, García Labajo, considera que a inxerencia da unha coartada política aos Estados poderosos ca cal poden actuar de forma libre a favor dos seus intereses estratéxicos (García Labajo, pp. 160-161.) 38 Frase sacada da entrevista a expertos realizada no diario RT versión web: “Los seis factores que facilitan el terrorismo” 11 de xaneiro de 2018. actualidad.rt.com/actualidad/259658-seis-factores-facilitan-terrorismo 38 Véxase OIET (2018). Existen diversos estudos que analizan a influenza dos conflitos armados na aparición de terrorismos locais. Durante a chamada “Primavera árabe” grupos terroristas como ISIS ou Al 39 Frase sacada da entrevista a expertos realizada no diario RT versión web: “Los seis factores que facilitan el terrorismo” 11 de xaneiro de 2018. actualidad.rt.com/actualidad/259658-seis-factores-facilitan-terrorismo TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 55 guerras internas e a desigualdade económica son caldo de cultivo esencial para o desenvolvemento de organizacións terroristas e de radicalizacións extremistas 40 . Tamén temos que ter en conta o factor relixión como elemento de gran importancia. Na actualidade, segundo a BBC, o 75% de todos os ataques terroristas do mundo concéntranse en dez países, dos cales oito son de clara maioría musulmán 41 . O factor relixión constitúese polo menos como un dos factores explicativos deste fenómeno. É posible que cun grao de inxerencia nun ou varios países que posúan as características comentadas esteamos alimentando as probabilidades de introducir o conflito no noso propio Estado. Na Táboa 11 temos os diferentes valores expresados: Casos Nº militares despregados Despregues relevantes: nº e lugar Bases militares en “países relevantes” Alemaña 3450 6 Afganistán, Líbano, Siria, Iraq, Malí e Sudán. 1 Austria 465 2 Líbano e Afganistán 0 Bélxica 710 4 Libia, Afganistán, Líbano e Malí. 0 Bulgaria 645 1 Libia 0 Chipre - - - - Dinamarca 1400 1 Iraq 0 Eslovaquia 100 0 - 0 Eslovenia 67 1 Afganistán 0 España 2800 8 Afganistán, Líbano, Iraq, Malí, Costa de Somalia, Libia, Rep. Centroafricana e Senegal. 0 Estonia 127 2 Iraq e Afganistán 0 Finlandia 514 2 Líbano e Afganistán 0 Francia 10300 9 Iraq, Líbano, Sahel, Rep. Centroafricana, Golfo de Guinea, Chad, Costa de Marfil, Níxer, Burkina Faso, 10*42 Grecia 101 0 - 0 Hungría 239 1 Afganistán 0 Irlanda 545 1 Líbano 0 Italia 5458 6 Afganistán, Iraq, Libia, Uganda, Líbano e Níxer 2*43 Letonia, Lituania, Luxemburgo e Malta sen datos. P. Baixos 683 2 Afganistán e Sudán do Sur 0 Polonia 2597 2 Afganistán e Iraq 0 Portugal 113 0 - 0 Reino Unido 15000 10 Afganistán, Iraq, Quenia, Malí, Serra Leona, Somalia, Kuwait, Libia, Siria e Nixeria 15*44 Rep. Checa 303 2 Malí e Afganistán 0 Romanía 1111 1 Afganistán 0 Suecia 667 1 Afganistán 0 TOTAL 47395 61 28 40 Véxase OIET (2018). Existen diversos estudos que analizan a influenza dos conflitos armados na aparición de terrorismos locais. Durante a chamada “Primavera árabe” grupos terroristas como ISIS ou Al Qaeda aproveitaron as guerras internas e a inestabilidade para afianzar posicións, recursos e territorios en países como Siria. 41 Véxase na web: https://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-40646165. Os datos traballados pola BBC son da GTD (ou Global Terrorism Database.) 42 En Iraq, Siria, Níxer, Chad, Líbano, Senegal, Gabón, Costa de Marfil, Emiratos Árabes e Xibutí. 43 Libia e Afganistán. 44 Afganistán (varias instalacións), Iraq, Quenia, Qatar, Omán e Emiratos Árabes. Fonte: Elaboración propia a partir de diversas fontes oficiais. Ver Anexo 2 para fontes. Táboa 11. Inxerencia militar dos casos en varios indicadores UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 62 valoraremos os indicadores ao igual que o criterio seguido polos investigadores entre 0 e 7, establecendo similar criterio de calibración por método directo. Sendo así, o valor 6 como umbro de plena pertenza total, o valor 4 como cross over point e o valor 2 como umbro de plena non pertenza total. Os valores fuzzy aportados polos investigadores serán os que aplicaremos para a nosa variable neste caso: ➢ O Terrorismo Global (terg): Neste caso, utilizaremos os valores de terrorismo expostos na Táboa 4. A premisa principal é que en moitos casos a presenza do terrorismo e dun alto nivel de conflitividade pode fomentar a presenza doutros tipos de terrorismo. Probaremos esta variable causal e se a presenza de volumes de terrorismo de todo tipo altos tamén provoca a presenza da incidencia do xihadismo. Na aplicación do método directo de calibración en tres ancoras cualitativas temos como umbro de total pertenza ao conxunto un mínimo 500 atentados nos últimos 19 anos, sendo polo menos 25 atentados por ano, o cal poderíamos considerar como unha presenza bastante periódica dos mesmos (de polo menos dou mensuais cada ano). Como cross over point, un mínimo de 100 atentados ou 5 por ano. O que se atope por debaixo deste número non o podemos considerar residual pero si que podemos falar dunha incidencia xeral máis ben conxuntural nas últimas dúas décadas. Como umbro de total non pertenza, seleccionamos menos dun atentado por ano, é dicir, menos de [Aquí Táboa 13. Ver Anexo 6] Fonte: Elaboración propia Figura 11. Representación variable “Terrorismo Global” e grao de pertenza da Táboa 14 TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 63 20 no total, considerándoo esporádico e puntual. Podemos ver que temos un valor extremo como o caso de Reino Unido e que existen fortes diferencias entre Estados. ➢ Presos (pre): Con esta variable buscábamos medir o volume de presos musulmáns nas cárceres europeas. Nun primeiro momento, o ideal sería obter unha medición da poboación musulmá nos cárceres europeos, sen embargo, non temos estudos que aporten datos sólidos sobre o conxunto de 27 países. Como unicamente temos datos soltos dalgúns casos, incluiremos os datos totais de presos a partires do Informe SPACE da Universidade de Lausanne. Un maior volume de poboación reclusa pode alimentar as probabilidades de radicalizacións de presos dentro dos cárceres. Tamén é posible que a maior poboación reclusa, maiores probabilidades de ter individuos susceptibles a radicalización. Con esta variable valoramos as premisas aportadas por diferentes traballos, as cales falan da radicalización e da promoción do xihadismo que se da dentro dos cárceres na UE. Tendo en conta estes datos, veremos se esta condición é suficiente para explicar a incidencia do xihadismo. Na calibración por método directo, establecese como umbro de plena pertenza total os 75.000 prisioneiros, sendo máis do 10% dos presos da UE. A premisa xeral para seleccionar este umbro parte do posible volume de radicais [Aquí Táboa 14. Ver Anexo 6] [Aquí Táboa 15. Ver Anexo 6] Figura 12. Representación variable “presos” e grao de pertenza da Táboa 15 Fonte: Elaboración propia UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 64 segundo o número de presos. Como punto de cruce, os 7.500 prisioneiros, sendo un volume recluso inferior ao promedio xeral e cercano ao 1% da poboación reclusa. Por último como umbro de plena non pertenza total, os 1000 prisioneiros, considerando este punto como un valor demasiado pequeno e reduciría moito as probabilidades de radicalización dalgún preso. Sinalar por último que se ben é certo que os prisioneiros musulmáns son os máis susceptibles ás radicalizacións, sen embargo non son os únicos que poden radicalizarse. Só no caso de España, o 73,8% dos detidos por xihadismo radicalizáronse dentro do país, segundo García Calvo e Reinares (2016). Sinalar que como é visible, non se puideron obter datos de Malta de ningún tipo, polo que será categorizado co valor 0,007 de total non pertenza ao conxunto. ➢ Forza da Extrema Dereita (forz): Nesta variable, o obxectivo é valorar se a presenza da extrema dereita dun país é factor alentador da incidencia do xihadismo ou pola contra, desalentador do mesmo. Valoraremos se como condición é suficiente ou necesaria nos plantexos das hipóteses. Para medir esta variable utilizaremos a presenza parlamentar da extrema dereita en función da porcentaxe de voto que representan. Tentaremos así valorar ata que punto unha sociedade dun país concorda con ideas da extrema dereita e ata que punto poder ser isto un factor que como condición motive (ou pola contra, inhiba) dalgunha forma aos xihadistas. [Aquí Táboa 16. Ver Anexo 6] Figura 13. Representación variable “presenza ext.der..” e grao de pertenza da Táboa 16 Fonte: Elaboración propia TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 65 ➢ Pobreza inmigrante (pobi): Debido a que é complicado ter datos de pobreza da poboación musulmá en todo Europa, utilizaremos como indicador para medir esta variable os datos aportados pola OCDE sobre a pobreza relativa para a poboación inmigrante en xeral. Seguindo a idea de que a falta de oportunidades e a pobreza pode motivar a radicalización (e polo tanto, unha posible incidencia do terrorismo) e a falta de integración, temos o seguinte: En calibración directa, como umbro de plena pertenza total seleccionamos unha pobreza relativa do 40%, sendo a marcada pola OCDE como limite preocupante. Por outro lado, como cross over point seleccionamos o 20% de pobreza relativa, sendo a metade do total máximo. Por último, como umbro de plena non pertenza total seleccionamos o 10% da pobreza relativa, sendo unha cuarta parte do valor do umbro de total pertenza. Finalizando este punto, na Táboa 18 resúmense a totalidade de valores de pertenza das variables xunto ca construída condición outcome incidencia do terrorismo xihadista. Desta forma, pasamos posteriormente ao apartado final de análise e concluímos esta mostraxe e recompilación de datos. Fonte: Elaboración propia. [Aquí Táboa 17. Ver Anexo 6] Figura 14. Representación variable “presenza ext.der..” e grao de pertenza da Táboa 17 Fonte: Elaboración propia UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 66 cases inx rel lid terg pre forz pobi OUTCOME ALE 0,900 0,679 0,990 0,725 0,923 0,711 0,565 0,797 AUS 0,400 0,876 0,000 0,045 0,520 0,865 0,835 0,172 BEL 0,600 0,842 0,010 0,067 0,537 0,643 0,881 0,677 BUL 0,400 0,993 0,000 0,044 0,495 0,397 0,206 0,058 CHP 0,000 0,999 0,000 0,057 0,042 0,052 0,813 0,025 DIN 0,400 0,587 0,000 0,037 0,167 0,587 0,579 0,128 ESK 0,100 0,026 0,000 0,026 0,530 0,943 0,118 0,028 ESL 0,100 0,279 0,000 0,024 0,056 0,070 0,729 0,007 ESP 0,600 0,139 0,990 0,924 0,908 0,835 0,967 0,990 EST 0,100 0,024 0,000 0,027 0,087 0,912 0,862 0,041 FIN 0,400 0,085 0,010 0,043 0,101 0,905 0,657 0,038 FRA 1,000 0,918 0,990 0,948 0,941 0,723 0,603 0,995 GRE 0,100 0,627 0,050 0,974 0,535 0,174 0,963 0,038 HUN 0,100 0,032 0,000 0,030 0,599 0,999 0,216 0,030 IRL 0,400 0,064 0,000 0,632 0,167 0,013 0,530 0,058 ITA 0,900 0,515 0,990 0,594 0,912 0,973 0,934 0,510 LET 0,000 0,024 0,000 0,028 0,137 0,574 0,842 0,028 LIT 0,000 0,024 0,000 0,024 0,385 0,116 0,741 0,027 LUX 0,000 0,195 0,010 0,023 0,041 0,010 0,652 0,007 MAL 0,000 0,149 0,000 0,028 0,007 0,010 0,560 0,007 NEL 0,400 0,791 0,500 0,077 0,525 0,813 0,826 0,501 POL 0,600 0,022 0,500 0,028 0,947 0,999 0,206 0,041 POR 0,100 0,032 0,010 0,031 0,560 0,020 0,470 0,042 UK 1,000 0,705 0,990 0,999 0,965 0,022 0,567 0,964 CHE 0,100 0,024 0,010 0,050 0,652 0,574 0,253 0,051 ROM 0,400 0,038 0,000 0,024 0,643 0,016 0,632 0,040 SUE 0,400 0,857 0,950 0,406 0,345 0,912 0,846 0,512 Os datos desta matriz son utilizados e procesados integramente no programa fsQCA para realizar as diferentes análises máis para a obtención da Táboa da verdade. Por si mesma, a Táboa 18 sintetiza en cada caso a presenza e a ausencia (en valores fuzzy) das variables para cada caso, resumindo así o obtido nas táboas de calibración ata o momento. Atender aos valores fuzzy particularmente en cada caso tamén é interesante para ver e comparar as variacións entre os casos. 7.3 Fase B: Análise de necesidade. Analizar condicións necesarias busca estudar se de entre as presentadas condicións temos algunha ou algunhas delas que se presente sistematicamente en todos aqueles casos cun mesmo resultado outcome. Como explicamos previamente, unha condición necesaria debe estar presente para que se de unha incidencia do terrorismo xihadista, aínda que isto non garante a ocorrencia do mesmo. Cabe sinalar que todo este análise precisa da posterior complementaxe dun análise de condicións suficientes. Na Táboa Táboa 18. Matriz de datos das condicións e do outcome Fonte: Elaboración propia en programa fsQCA TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 67 19 móstranse os resultados do análise de condicións necesarias realizado tanto na presenza como na ausencia do outcome a partires do programa fsQCA. Conditions tested Outcome ~Outcome Consistency Coverage Consistency Coverage inx 0.886377 0.635579 0.275758 0.586000 ~inx 0.422636 0.164514 0.828512 0.955771 rel 0.796095 0.514223 0.348276 0.666698 ~rel 0.483999 0.200377 0.746235 0.915583 lid 0.791104 0.769857 0.115465 0.333000 ~lid 0.314592 0.107150 0.920200 0.928850 terg 0.762625 0.751265 0.171240 0.499928 ~terg 0.492366 0.166990 0.914801 0.919492 pre 0.934968 0.500432 0.425104 0.674314 ~pre 0.391515 0.186856 0.685060 0.968962 forz 0.768056 0.377271 0.503765 0.733343 ~forz 0.457134 0.237131 0.572221 0.879683 pobi 0.846741 0.338240 0.639489 0.757052 ~pobi 0.391809 0.268322 0.441005 0.895044 Partindo dos niveis de consistencia superiores ou iguais a 0.9 (Ragin, 2008) requiridos para a necesidade, vemos que o modelo en presenza do OUTCOME presenta 1 das 7 variables como necesaria para acadar una incidencia positiva do terrorismo xihadista, sendo esta a presenza da variable Presos (pre: 0.934968). Nun significado máis concreto, parece que os casos cun volume de presos elevado presenta á sua vez unha incidencia do terrorismo xihadista. Este feito cumpre con varias das teorías e estudos que afirman do gran problema da radicalización xihadista dentro dos cárceres, o que no noso caso parece ten algún tipo de influencia nos volumes de incidencia do terrorismo xihadista. Unha importante cantidade de xihadistas identificados e coñecidos teñen algún tipo de relación directa co crime e con estancias no cárcere, polo que é posible que un volume de presos importante podería ter influencia nas probabilidades de crear radicais nestes eidos e en consecuencia, na incidencia do terrorismo de inspiración xihadista. Para o análise individual das condicións, temos o seguinte: [pre]outcome (incidencia do terrorismo de inspiración xihadista) Con interpretacións algo máis flexibles pero dentro de umbros altos de consistencia vémonos obrigados a falar tamén da importancia da Inxerencia (inx: 0.886377), a cal poderíamos valorar como unha condición necesaria na presenza de incidencias do terrorismo xihadista partindo deses criterios máis laxos. Ademais podemos ver que ten unha cobertura maior dos casos que a variable Presos (pre). Tamén temos que ter en conta que a variable presos cubre un gran número de casos sen ter en conta un factor Táboa 19. Análise de condicións necesarias con fsQCA en presencia e ausencia do outcome “incidencia do terrorismo xihadista” Fonte: Elaboración propia en programa fsQCA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 68 particular directo co xihadismo como podería ser poboación reclusa de orixe musulmá. Tanto por niveis de cobertura como polos de consistencia, e posible que a Inxerencia sexa máis condición necesaria da presenza da incidencia do terrorismo xihadista. Particularmente, son os casos de Holanda e Suecia os que teñen unha presenza do outcome e sen embargo non presentan niveis de inxerencia similarmente presentes (superiores a 0.5). Neste caso podemos presupoñer que ou precisamos da combinación con outros factores para a presenza do xihadismo ou que os valores de inxerencia precisan da inclusión doutros factores que marcarían con mais precisión os niveis de inxerencia. Posiblemente, ter en conta tamén o Liderado en Defensa xunto con este factor sexa o factor a como necesario. No caso destes países, atópanse no límite entre a pertenza ou a ausencia ao conxunto Inxerencia (inx). Sobre a Pobreza relativa Inmigrante (pobi: 0.846741) parece que un bo número de casos con incidencia do xihadismo presentan uns índices altos desta condición, aínda que a Táboa 18 demostra que é unha condición moi presente na maioría dos países da UE, polo que non poderíamos considerala necesaria, ademais de por non superar a marca de 0.9. Ademais de presentar como necesaria a variable presos probamos ca combinación de condicións a través lo Lóxico O na presenza do outcome para comprobar a combinación de condicións, seleccionando aquela que tivera maior nivel de consistencia e cobertura. Como resultado temos as seguintes disxuncións (+) explicativas: Podemos dicir que en máis do 60% dos casos que combinan ambos factores constitúense como condicións necesarias. Se aplicamos o lóxico O, a totalidade de países con algún tipo de protagonismo ou intervención militar, sexa ou por inxerencia ou por liderado, presentan unha incidencia do terrorismo xihadista. Ambos factores cumpren con varias premisas estruturalistas e psicosociais que se opoñen á estratexia ofensiva contra o xihadismo (militarismo como estratexia antiterrorista principal). inx+lid  outcome (incidencia) inx+terg  outcome (incidencia) TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 69 En segundo lugar e volvendo a partir dos niveis de consistencia superiores ou iguais a 0.9 requiridos para a necesidade, vemos que o modelo en ausencia do ~OUTCOME presenta 2 das 7 variables como necesarias para acadar una incidencia negativa do terrorismo xihadista, sendo esta a ausencia da variable liderado, é dicir, ~liderado (~lid); e a ausencia dun ~terrorismo global (~terg). Concretamente, a maioría de casos comparte a condición dunha ausencia dun liderado en defensa na UE. Esta condición ven explicada polo oposto do comentado na hipótese sobre o liderado. Se as pretensións defensivas e de maximización das posicións políticas e militares fortes fronte ao terrorismo poderían ser estratexias alentadoras do terrorismo, unha ausencia de dito liderado e unha “fuxida” do foco de atención xeopolítico podería explicar que moitos casos concorden nesta condición tendo unha moita menor incidencia do terrorismo de inspiración xihadista. Non é algo completamente sorprendente presupoñer que aqueles países que menos se involucren militarmente e teñan menor liderado en defensa sexan menos susceptibles de ser un obxectivo ambicioso e con moito simbolismo (atacar os países fortes e demostrar a súa debilidade). Por outro lado, parece ser que a ausencia doutros tipos de terrorismo (~terg) está presente na maioría de casos cunha ausencia de incidencia do terrorismo de inspiración xihadista. As condicións [~lid] e [~terg] son, en máis do 90% dos casos, condicións individualmente suficientes para a ausencia do terrorismo de inspiración xihadista. Estas conclusións non responden á totalidade de casos pero demostran unha capacidade explicativa que agrupa a un conxunto de casos baixo os mesmos factores. Existen excepcións como o caso Grego, un país cun volume moi alto de terrorismo global (de todo tipo) e á vez cunha incidencia do xihadismo practicamente ausente. Volvendo a plantexar unha menor exixencia de cobertura, podemos valorar tamén a ausencia de inxerencia ou ~inx como unha condición canto menos importante na ausencia da incidencia. Apoiámonos na tese de que a intervención militar en países de risco aumenta moito as probabilidades de que o conflito se traslade ao noso país. Por isto non é raro pensar que aqueles países que máis evitan participar militarmente en conflitos exteriores e en intervencións militares en zonas con risco terrorista eviten a súa vez un posible efecto rebote do terrorismo, xa sexa por vinganza dos terroristas ou polas participacións aliadas con outros países máis intervidores. Probando outras disxuncións explicativas de necesidade, temos os seguintes modelos cos maiores niveis de consistencia e cobertura para a busca de condicións de necesidade para a ausencia da variable incidencia do terrorismo xihadista: UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 70 É imporante sinalar as altas cotas de cobertura de ambas variables ademais do seu valor de consistencia, xa que son indicativos dunha alto alcance de casos. Despois de valorar as condicións necesarias podemos observar que nas nosas dúas hipóteses expostas na páxina 52 sobre a presenza e a ausencia do outcome parecen ter unha maior variabilidade entre as combinacións das variables. Por este motivo seleccionaremos e comprobaremos novos modelos, levando a cabo un proceso de minimización ca obtención da Táboa da Verdade. A partires da conversión dos datos fuzzy da Táboa 18 a datos dicotómicos, obtemos co programa a seguinte representación de datos na Táboa da Verdade para o noso principal interese, a presenza do outcome incidencia do terrorismo xihadista. Figura 15. Táboa da verdade para OUTCOME “Incidencia do terrorismo xihadista” Fonte: Elaboración propia co programa fsQCA ~lid+~terg  ~outcome ~inx+~lid~+terg  ~outcome TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 71 Como a táboa aporta todas a combinacións teóricas posibles de factores ademais das existentes, procedemos a aplicar umbros de suficiencia, sendo de 0.75 para a consistencia e eliminando combinacións que presenten <1 caso (number). A taboa da verdade é paso previo ao análise de suficiencia, co cal queremos identificar cando unha condición está presente entre os casos á vez que un resultado positivo do outcome (neste caso) Con isto, temos a seguinte matriz de datos dicotómicos: Como podemos observar, só están amosados os casos que logren superar os umbros anteriores. Temos así un total de 8 casos ca presenza do outcome cuns niveis de consistencia bastante elevados, polo que contamos con 6 configuracións causais que cumpren folgadamente cos criterios de suficiencia ao ter unha consistencia superior a 0.75. De forma máis explicativa, podemos dicir que no eido europeo temos 6 configuracións de factores asociados aos Estados que son suficientes para conducirnos a unha presenza da incidencia do terrorismo de inspiración xihadista, as cales son: Inx+rel+lid+terg+pre+forz+pobi Alemaña, Francia e Italia Inx+~rel+lid+terg+pre+forz+pobi España ~inx+rel+lid~terg+pre+forz+pobi Holanda Inx+rel+lid+terg+pre+~forz+pobi Reino Unido ~inx+rel+lid+~terg+~pre+forz+pobi Suecia Inx+rel+~lid+~terg+pre+forz+pobi Bélxica Figura 15.1 Táboa da verdade codificada para OUTCOME Fonte: Elaboración propia co programa fsQCA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 78 nestas configuracións responde ao preto que se atopan os casos do punto de máxima indefinición (0.5) e a súa pertenza aos conxuntos de casos con ausencias desa variable. 7.5 Explicación final e casos O terrorismo de inspiración xihadista preséntase con diferentes graos de incidencia en oito países da UE, nese orde son: Francia, España, Reino Unido, Alemaña, Bélxica, Italia, Suecia e Países Baixos. En función das configuracións e resultados do análise, vemos que as variables máis relacionadas cas estratexias ofensivas a nivel xeopolítico como o Liderado en Defensa e a Inxerencia son condicións polo menos suficientes para que o país sufra algún tipo desta incidencia. Aínda que temos o caso particular de Polonia, país con clara proxección ofensiva en ambas variables pero cunha presenza practicamente nula do terrorismo xihadista. Nesta excepción é onde as variables provistas polos estudos psicosociais acollen mais forza. A análise deixa en claro a importancia dun certo volume de presenza da variable relixión (poboación musulmá) e dun terrorismo global como factores tamén suficientes nestes resultados, marcando as diferencias con Polonia en ambos eidos. A configuración de variables mostra tamén como se combinan relixión musulmá e o terrorismo xihadista. Vemos que funciona como unha condición que combinada con outros factores pode ser suficiente, pero sabemos que non é unha condición necesaria para a presenza do terrorismo xihadista. En certa Figura 20. Análise de condicións suficientes con solución parsimoniosa para ~outcome Fonte: Elaboración propia co programa fsQCA TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 79 medida, podemos desfacernos do mantra sobre que que un volume de poboación musulmá importante se vincule co xihadismo na UE, sobretodo por casos como Bulgaria, Chipre, Dinamarca e Grecia, os cales contan con comunidades importantes (Bulgaria e Chipre son os que proporcionalmente máis poboación musulmá posúen no seu país) e sen embargo, son países cunha incidencia do xihadismo moi baixa. O caso de España sendo un país con incidencia do xihadismo moi alta pero cunha pouca pertenza á variable relixión demostra a necesidade doutros factores para a presenza deste tipo de terrorismo. Aínda así, cabe sinalar que o peso relativo dos musulmáns en España e bastante grande, xa que son case 1.200.000. Pese a isto, como optamos pola representación no país non tivemos en conta este factor para os casos. A variable de presos pode entrar tamén como factor explicativo de certos casos, aínda que o noso análise xeral demostra que para unha maior capacidade explicativa da incidencia do terrorismo xihadista sería importante lograr para futuras investigacións uns datos de poboación musulmá nos cárceres e comprobar a validez das premisas que apoian a radicalización no cárcere como factor. Desta forma a análise contrasta a capacidade explicativa de variables como condicións para os obxectivos que establecemos. Volvendo á incidencia do terrorismo xihadista, os casos de Francia, España, Reino Unido, Alemaña e Bélxica preséntanse como os máximos afectados polo terrorismo de inspiración xihadista na UE. Son países que presentan valores altos en todas a variables estudadas, cousa que se partimos das hipóteses expostas, son claros factores de risco do terrorismo xihadista. Cabe sinalar o caso particular de Bélxica, xa que sendo un país cun baixo liderado en defensa e cunha ausencia clara doutros tipos de terrorismo, constitúese como un dos principais afectados polo xihadismo na UE. Como xa comentamos, unha das primeiras ideas que podemos ter desta particularidade son sobre a condición limítrofe co país de máis alta incidencia (Francia) e a condición de ser sede das institución europeas, algo así como unha condición de “capital” de Europa. Coñecendo os obxectivos de mensaxe que normalmente pretende o terrorismo e se a este factor sumamos outros elementos como a presenza dunha gran comunidade musulmá no país e o alto volume de presos musulmás; poderíamos comprender un pouco estas particularidades non tidas en conta nos conxuntos analizados que poderían explicar esta incidencia do xihadismo no país. Mentres que poderíamos considerar como grupo máis afectado a Alemaña, Francia, Reino Unido, España e Bélxica; tamén podemos considerar a Italia, Suecia e Países Baixos como o segundo grupo, os menos afectados dentro do que é a incidencia. Particularmente, Italia presenta unha diferencia fundamental co resto de casos. Compre ca presenza de todas as condicións a niveis altos, sen embargo, a súa incidencia do terrorismo de inspiración xihadista é moi xusta UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 80 e ven principalmente condicionada polas perdas económicas e polos falecidos no estranxeiro (maioritariamente persoal militar). É ben coñecido que non tivo atentados fortes dentro das fronteiras e que é un país curiosamente pouco afectado tendo en conta a súa posición territorial e estratéxica segundo as variables. O análise de suficiencia permítenos ver as diferencias entre Holanda-Suecia e os outros casos, sen embargo, non con Italia. Polas configuracións de factores presentadas e polas coincidencias entre casos pensamos que é de esperar que nos próximos anos poida existir un reponte de ataques ou dalgún tipo de incidencia do terrorismo xihadista no territorio Italiano. Aínda así, e posible que exista unha condición a nivel país descoñecida ou pouco estudada, a cal limite de forma seria a posible incidencia deste tipo de terrorismo. Italia ten unha clara configuración de factores que a fai candidata dalgún tipo de incidencia en calquera momento. Cos casos de Holanda e Suecia volvemos a ver da importancia da variable Liderado en Defensa na influencia do terrorismo xihadista. Na hipótese sobre esta variable expuxéramos que este liderado pode alentar os ataques, aínda que é algo que non podemos saber neste traballo. O que si sabemos e que estes dous casos consolidan esta variable como un dos factores necesarios neste caso da presenza do xihadismo. Se atendemos á cobertura que presenta a variable liderado (lid) na presenza do outcome vemos que aínda que non acade os niveis de consistencia requiridos, é a variable con mais cobertura respecto a consistencia. No caso de Holanda e Suecia, esta posición dá importancia a variables como pobreza relativa inmigrante, xa que ambos casos presentan unha presenza moi alta desta variable, case das máis altas. Vemos que os valores difusos teñen unha gran importancia á hora de interpretar os resultados aínda que se dicotomicen para clasificalos. A solución parsimoniosa dá ás condicións de liderado en defensa e pobreza relativa inmigrante unha consistencia de máis de 0.82 e unha cobertura preta do 65%. Sobre a variable da presenza da extrema dereita podemos ver que, por casos particulares pode ter algún tipo de influencia sobretodo en ausencia do outcome nalgúns casos illados, aínda que demostra non ser unha variable que en configuración supoña ser explicativa do xihadismo. Feito demostrado tanto nos valores do análise de necesidade como a súa presencia nas configuracións de países. Sobre a ausencia do outcome temos unha gran combinación de casos moi variados con particularidades específicas nas variables. Sen embargo, tanto o análise de necesidade como o de suficiencia demostran que a ~inxerencia e o ~liderado de formas ausentes son condicións fortes que limitan moito a incidencia do terrorismo xihadista, o que nos fai apoiarnos con mais forza sobre a hipótese de que a inxerencia en países de risco sumado ao liderado militarista na UE son condicións que inflúen moito na presenza do terrorismo xihadista. Neste caso, pola banda contraria, a ausencia destas variable son TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 81 á vez motivo da ausencia do terrorismo de inspiración xihadista. Tamén debemos sinalar que na análise podemos ver como a baixa presenza do terrorismo global ou doutros tipos de terrorismo tamén é condición, polo menos suficiente en dúas das tres configuracións, para a ausencia do terrorismo de inspiración xihadista. Pode ser que o crime e o terrorismo abra unha ventá de oportunidade a outros tipos de terrorismo, aínda que está claro que debemos combinar este feito con factores como baixos liderados e inxerencias para valorar unha ausencia do outcome suficientemente consistente. En síntese, vemos que das 7 hipóteses expostas sobre as condicións causais e o seu efecto no terrorismo, observamos que a presenza de polo menos 4 das 7 condicións (inx, lid, terg, rel) combinadas en diferentes configuracións son as principais aportacións explicativas tanto da ausencia como da presenza do terrorismo de inspiración xihadista. Por outro lado, variables como a presenza da extrema dereita, a pobreza relativa inmigrante e o volume de presos poden ser condición suficientes en determinadas configuracións e grupos de casos, sen embargo, non se presupoñen tan explicativos como os factores militares (liderado en defensa e inxerencia), o factor de presenza doutros tipos de terrorismo (terrorismo global) e a influencia final que exerce unha comunidade musulmá (relixión) na combinación de factores. Pese a ter un valores algo inferiores a 0.9 de consistencia, podemos ver que o Liderado en Defensa (lid) e a Inxerencia constitúense como condicións pretas de ser necesarias e con maiores índices de cobertura de entre todas as condicións abordadas no análise de necesidade. Estas variables (polo menos sempre unha das dúas) está presente en todos os casos con incidencia do terrorismo de inspiración xihadista. Certo é que temos excepcións como o caso polaco, o que nos indica da existencia doutros factores explicativos da incidencia e da non incidencia que matizan e diferencian os Estados europeos. Temos, polo tanto, un primeiro grupo de países con alto protagonismo a nivel militar e defensivo tanto na UE como no exterior, con presenzas de comunidades musulmás importantes (a excepción do caso de España só se temos en conta a porcentaxe respecto á poboación total) e con experiencias terroristas doutros tipos importantes. Este primeiro grupo conforma os principais afectados polo xihadismo na UE, sendo Francia (a máis claramente afectado se atendemos aos valores), España, Reino Unido e Alemaña. Nun segundo grupo de países temos o que poderíamos considerar países en “transición” cara unha situación mais complicada con respecto ao xihadismo. Sendo estes países Bélxica (nunha situación máis avanzada co resto do grupo se vemos os indicadores de incidencia), Suecia, Holanda e Italia (no límite entre a pertenza e a non pertenza ao grupo de países afectados). Esta consideración de países en transición é debido a que, en primeiro lugar, cumpren con varios dos factores indicativos da UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 82 suficiencia de certas variables para a presenza de fenómenos xihadistas. En segundo lugar, porque se observamos os datos dos indicadores da incidencia no período temporal, vemos que a tendencia xihadista neste países aumentou con forza principalmente no último lustro. Estes países teñen un protagonismo militar moderado, xa sexa cunha presenza dun liderado en defensa, da inxerencia ou de ambos. Combinan do mesmo modo comunidades musulmáns importantes pero como factor diferencial teñen unha ausencia de terrorismo global. É dicir, son países que non presentan volumes de terrorismo doutros tipos altos, se non máis ben ausentes ou moi moderados (só o caso de Italia). O terceiro grupo de países da UE o poderíamos clasificar como o grupo países “particulares”, no que cada un ten unhas características específicas. Incluiríamos a Austria, Dinamarca, Grecia, Irlanda, Polonia. Pese a non ter un conxunto concreto de elementos en común, son países que presentan certas variables diferenciadas dos grupos principais. Austria e Dinamarca tiveron certa actividade xihadista nos seus países, aínda que mínima. Son países con inxerencias baixas, liderados en defensa case nulos e con comunidades musulmás importantes no seu país. Grecia e Irlanda, por outro lado, son os casos cun volume de terrorismo global elevado, que sen embargo non se traduce en terrorismo de tipo xihadista como pasa nos casos con incidencia. Particularmente, non cumpren as variables nin de inxerencia nin de liderado en defensa, feito que reafirma a importancia destas variables para a presenza do xihadismo en configuración co factor de terrorismo global e de relixión. O xa comentado caso de Polonia, que sendo un país militarmente activo non ten case incidencia do terrorismo xihadista. Aínda que ten unha ausencia da variable de relixión e de terrorismo global, cousa que demostra a importancia explicativa doutros terceiros factores ademais do militarismo para explicar a incidencia. No cuarto grupo de países, considerados como os países maioritariamente “libres” da incidencia do xihadismo. Temos os clasificados no análise de suficiencia en ausencia do ~outcome, sendo Chipre, Eslovenia, Estonia, Finlandia, Letonia, Lituania, Luxemburgo, Malta e Romanía. Estes países teñen en común unha moi baixa presenza militar (inxerencia) en países de risco e en xeral, no estranxeiro. Ningún destes países lidera algún grupo de defensa na UE e en moita menor medida adoitan ter protagonismo ou influencia forte neste eido. Hai que sinalar que tampouco teñen niveis de terrorismo globais e acostuman a non ter problemas de terrorismo, polo que en termos xerais, teñen unha incidencia do xihadismo moi baixa. A maioría destes países tamén se caracterizan tamén por unha ausencia de minorías musulmás no país, excepto o caso de Chipre (maiorías turcas). É posible que todos estes factores fagan de estes países obxectivos menos visibles para o terrorismo de inspiración xihadista, motivo polo cal presentan incidencias tan baixas. O resto de países deste grupo con algún valor particular diferenciador pero sen incidencia do TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 83 xihadismo son Bulgaria, Eslovaquia, Hungría, Portugal e República Checa. Pese a que Bulgaria é o país da UE ca maior minoría musulmá en proporción á poboación do país, é un dos países con menor incidencia do terrorismo xihadista. Este caso serve para apoiarnos en que a relixión por si soa non ten a forza suficiente para ser unha condición suficiente neste tipo de terrorismo. O resto presentan valores diferenciados noutras variables pero non contan con valores de importancia entre os catro factores aparentemente máis explicativos. 8. Conclusións Contestando finalmente á pregunta de investigación e tendo en conta a análise realizada, “¿Podemos observar algún tipo de regularidade nas características dos Estados que se asocie a unha maior (e no seu efecto contrario, unha menor) presenza de fenómenos terroristas de inspiración xihadistas?” podemos confirmar que si que é posible observar regularidades causais que impliquen unha maior ou unha menor presenza de fenómenos terroristas xihadistas. Ademais, mediante o uso desta novidosa técnica (fsQCA) estimamos as diferentes tendencias e modelos que explican en certa medida a variabilidade do fenómenos de inspiración xihadista na UE. Sen embargo, temos que matizar e abordar as implicacións do análise. A complexidade do fenómeno terrorista e a suma de factores que normalmente implica limita en moitos aspectos a procura de grandes mecanismos a nivel país para analizar o fenómeno. Sen embargo, cos resultados do noso análise podemos ver que, por exemplo, o factor militar condiciona en grande medida a forma na que os países perciben o terrorismo de inspiración xihadista. Mentres que o militar segue tendo unha profunda importancia estratéxica e xeopolítica para os Estados da UE; é moi posible que esteamos a obviar perspectivas sobre como enfrontar problemas de complexo calado como o fenómeno xihadista. En síntese, o abordaxe xeral traballo máis o análise fsQCA realizado clarifica e destaca os seguintes aspectos sobre fenómeno terrorista de inspiración xihadista na Unión Europea: • A combinación de altos niveis de inxerencia militar en países de maiorías musulmás e con conflitos importantes: de altos noveis de liderado na UE no aspecto xeopolítico e militar; de altos niveis de terrorismo global ou de experiencias terroristas importantes no país; de altos niveis de presos nos cárceres; de altos niveis de pobreza relativa inmigrante; e de altos niveis de relixión ou comunidades musulmás importantes; son factores de risco que como condicións suficientes conducen aos UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 84 Estados da UE a uns maiores niveis de incidencia do terrorismo de inspiración xihadista. Queda visto que as diferentes combinacións destas variables producen diferentes casos cas súas propias particularidades. Tamén é observable que o nivel de grao de pertenza aos conxuntos, sobretodo nos de liderado e inxerencia, inflúen á súa vez no grao de incidencia do terrorismo xihadista. Temos os casos de Bélxica, Holanda e Suecia, cunha militarización conxunta máis ben baixa (aínda que cunha presenza) é a vez son, dento dos afectados polo xihadismo, os que menos. Isto xunto con Italia, que se constitúe como un caso particular xa que localmente sufre pouco o terrorismo pese a ter altos niveis nas variables. O caso do terrorismo xihadista en Italia sería particularmente interesante de analizar para futuros traballos, xa que pese a ter unha tendencia de país potencialmente de ser afectado, constitúese cuns niveis de incidencia xihadista moi baixos. • A combinación de niveis baixos de inxerencia militar e intervención en terceiros países, o baixo nivel de comunidades islámicas fortes no país (relixións); o baixo nivel de liderado en defensa e o baixo nivel de terrorismo global son algúns dos factores que en combinacións constitúense como elementos suficientes para a no presenza de incidencias do terrorismo de inspiración xihadista. Algúns países combinados presentan configuracións varias desta variables en conxunto con outras como unha presenza de terrorismo global (Grecia e Irlanda). O que non quita que en xeral son suficientes para unha menor incidencia en diversas combinacións. • Os países que en xeral presentan menores niveis no conxunto das variables estudadas presentan menores niveis de terrorismo de inspiración xihadista. • Sobre a capacidade explicativa das variables, a presenza/forza da extrema dereita non parece ser unha condición determinante nin suficientemente explicativa dos diferentes niveis de incidencia do terrorismo xihadista. Aínda así, si que resulta imporante para certas combinacións de factores, xa que, por exemplo, os 8 países con maior presenza da extrema dereita, seis non teñen minorías musulmás fortes e, ademais; os dous casos que dan positivo en incidencia xihadista (Italia e Suecia) contan con niveis moi pretos a punto de máxima indefinición (é dicir, a 0.5) Por outro lado, a variable Presos tampouco parece ser unha variable suficientemente explicativa para o fenómeno pola disparidade nos datos e as diferencias entres o casos. Aínda que nos valores de necesidade obtidos presente altos niveis de consistencia, estamos ante o claro caso de que a correlación da mesma cos resultados non implica a súa causalidade. TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 85 • A incidencia do xihadismo é moi variable entre o conxunto dos Estados membros: Temos diferencias moi grandes entre os Estados máis afectados e os Estados non afectados. A priori, parece que as diferencias de incidencia son explicadas en parte polas relacións entre conxuntos expostas neste traballo, sobretodo polos comentados factores militarizados como a Inxerencia e o Liderado en Defensa. Aínda que como é comprensible, non podemos afirmar que os factores estudados sexan causa directa da incidencia do terrorismo de inspiración xihadista, pero si que son elementos que moi probablemente teñan importantes graos de correlación con estas incidencias. Sobre as diferencias, claramente temos, por un lado, un perfil de Estados sendo os principalmente afectados polo xihadismo. Son Estados de gran tamaño, con forte presenza xeopolítica a nivel mundial; con minorías islámicas importantes; un protagonismo político-militar e outras experiencias terroristas previas no territorio. Noutro lado, temos o perfil de Estados practicamente sen afectación do xihadismo. Cun perfil de Estados mais ben medianos-pequenos, cunha presenza militar e xeopolítica moi pequena ou residual, protagonismo baixo na UE e moi poucas experiencias terroristas previas. Territorialmente, parece que os países do leste vense moito menos afectados, aínda que xa vimos que existen algúns casos particulares con características propias. Temos polo tanto un modelo explicativo da presenza do xihadismo definido sobretodo polas profundas diferencias de incidencia entre os países, os cales se dividen claramente en dous bloques. Pese a que as características estudadas non dividiren completamente a un bloque e a outro (a que algúns casos presentan particularidades concretas), si que os resultados deste análise deixan con nos as seguintes aportacións: En primeiro lugar, temos unha orientación sobre a importancia dalgunhas variables con forte capacidade explicativa, que como condicións necesarias, combínanse entre elas aportando unha serie de resultados que diferencian claramente grupos de Estados nestas incidencias. En segundo lugar, aportamos a construción dun índice cualitativo do terrorismo xihadista na UE útil para futuros propósitos comparativos e que permite ser actualizado e cruzado con outras posibles variables independentes. En terceiro lugar, este traballo aporta información, ata este momento, consistente e moi actualizada da situación do terrorismo xihadista na UE (excepto nos casos eliminados como Croacia ou nos que non puidemos atopar datos). Tamén aporta unha boa abordaxe teórica e conceptual do terrorismo xihadista. Unha persoa que non dispoña de coñecementos profundos sobre o xihadismo pode saír ben informada do noso marco conceptual e teórico. En cuarto lugar, varias das premisas teóricas aportadas sobre os posibles factores do xihadismo na UE son en parte explicadas polas relacións de suficiencia das UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 86 variables aportadas ca nosa variable dependente. En quinto lugar, debemos mellorar para futuros traballos as dimensións de análise e da incidencia do terrorismo xihadista, incluíndo elementos psicosociolóxicos e elementos políticos como a presenza deste problema na axenda política. Desta forma incluímos outras dimensións de estudo que a efectos da UE son clave para comprender o fenómeno, xa que falamos dun entorno particularmente de alta seguridade, baixa conflitividade e altas liberdades civís; factores que polo xeral limitan moito a presenza do terrorismo. En sexto lugar, sería moi interesante profundar no estudo da variable “Inxerencia”, a cal está moi ligada ca chamada power projection dos Estados. Sen embargo, a inxerencia ten en conta características particulares comúns dos Estados intervidos. En sétimo e ultimo lugar, sobre as futuras liñas de investigacións sería interesante profundar en variables socioeconómicas sobre as minorías para estudar o factor radicalización. A maior parte de expertos coincide neste factor como un dos máis importantes para explicar este fenómeno, sobretodo na UE. Sen embargo, polas limitacións propias non puidemos contar con abordar esta variable a nivel pais. A propia aplicación dun análise QCA con datos codificados de entrevistas a individuos para o estudo da radicalización pode darnos unha perspectiva das combinacións de factores que se presentan nos terroristas ou posibles terroristas. Sería moi interesante abordar un estudo deste tipo e contar con datos a nivel de país dos factores de radicalización. Sobre as limitacións do traballo, contamos con que, ademais da falta de certos datos de países sobre elementos militares ou de volumes de presos; temos o problema da necesidade de profundar máis nos factores que diferencian aos países da UE. Por outro lado, a propia diversidade empírica limitada dos casos e a complexidade das variables neste eido dificultaron moito a achega de configuracións completas de factores que nun primeiro momento podiamos percibir sinxelos de acadar. Non quita que o QCA e as novas modalidades como o mvQCA, combinadas dunha maior solidez teórica e empírica das variables, podería acadar resultados moi interesantes e prometedores. Como reflexión final, é visible que a loita contra o terrorismo en Europa aínda dista moito de estar no seu fin. Ata que non exista unha política xuridicamente vinculante cara todos os Estados non poderá haber un abordaxe de procesos o suficientemente amplo como para facer fronte a unha situación que aborda varias dimensións como son a integración, a socialización e a seguridade. Ademais, como puidemos comprobar, cada país articula as súas propias inxerencias de diferentes tipos de terrorismo ademais do propio terrorismo xihadista. Por outro lado, é imporante que os países sexan capaces de percibir as súas diferencias con outros Estados é a vez, de dar unha resposta a aquelas particularidades que poden alimentar o risco de sufrir o terrorismo xihadista. Polo TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 87 momento, temos unha perspectiva moi cerrada no delicuencial do terrorismo, o que fai á maioría de países optar na solución do problema cunha abordaxe estritamente policial e militar. Se as teses psicosociais están na razón sobre a radicalización, cabe atender a elementos como a integración musulmá e dos grupos de maior risco dentro destes, as persoas mozas; para evitar un maior calado do problema. Atender ás vías de captación coñecidas como a propaganda en redes ou os lugares de culto radicais; e comprender a forma na que os xihadistas constrúen a súa visión retórica e propagan a súa mensaxe son á vez aspectos de gran importancia. O terrorismo xihadista ten un efecto político imporante sobre asuntos como a inmigración, as percepcións dos musulmáns e sobre as liberdades civís. Polo que atallar o problema é tamén colaborar na forma na que melloramos a integración de novas comunidades e melloramos a calidade de vida do noso continente. E importante resaltar que na actualidade mellorou moito a cooperación entre as axencias nacionais respecto as actividades operativas. As ultimas normativas melloraron a coordinación e sobre todo permitiron integrar medidas antiterroristas en moitos países nos que o proio terrorismo era algo alleo. Países que puidemos ver ao longo do análise cunha baixa e incluso nula incidencia do terrorismo xihadista. A fase actual do xihadismo no continente está nun proceso de adaptación á maior vixilancia policial e sobretodo está preto de deixar de ser un problema conxuntural. Comprender en maior medida este problema, tanto nos aspectos académicos como nos políticos, sempre será un avance positivo cara unha solución á violencia e á posta en perigo dos nosos valores e estándares democráticos. UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 94 RECURSOS UE ERPS – European Parliamentary Research Service. (2018) The fight against terrorism. Costo f Non-Europe Report. Study by Wouter van Ballegooij and Piotr Bakowski. Consello da Unión Europea. “La Estrategia de la Unión Europea de Lucha contra el Terrorismo.” (2005). Decisión Marco 2008/919/JAI do Consello, de 28 de novembro de 2008, por la que se modifica la Decisión Marco 2002/475/JAI sobre la loita contra o terrorismo. Decisión 2005/671/JAI do Consello relativa ao intercambio de información e á cooperación sobre delitos de terrorismo. Decisión marco do Consello 2002/475/JAI, do 13 de xuño de 2002, sobre a loita contra o terrorismo. Posición común 2001/931 / PESC do Consello, do 27 de decembro de 2001, relativa á aplicación de medidas específicas co fin de loitar contra o terrorismo. Directiva 2017/541/UE del Parlamento Europeo e do Consello, do 15 de marzo de 2017, relativa á loita contra o terrorismo e pola que se substitúe a Decisión marco 2002/475/JAI do Consello e se modifica a Decisión 2005/671/JAI do Consello Directiva 2016/681/UE relativa ao Rexistro de Nomes de Pasaxeiros para a prevención de delitos de terrorismo e delitos graves. Directiva 2015/849/UE relativa o reforzo de medidas contra o branqueo de capitais e a financiación do terrorismo Directiva 2014/42/UE do Parlamento Europeo e do Consello, do 3 de abril de 2014, sobre o embargo e o decomiso dos instrumentos e do produto do delito na Unión Europea. Directiva 91/477/CEE do Consello, de 18 de xuño de 1991, sobre o control da adquisición y tenencia de armas. EUROPOL TESAT 2017 - European Union Terrorism Situation and Trend Report 2017. ISBN 978-92-95200-79-1. DOI 10.2813/237471. QL-AJ-17-001-EN-N EUROPOL TESAT 2018 - European Union Terrorism Situation and Trend Report 2018. ISBN 978-92-95200-91-3. DOI 10.2813/00041. QL-AJ-18-001-EN-N EUROPOL TESAT 2019 - Europeoan Union Terrorism Situation and Trend Report 2019. ISBN 978-92-95209-76-3. DOI 10.2813/788404. QL-AJ-19-001-EN-N TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 95 11. Anexos ANEXO 1. Explicación Gráfica 1. Os casos seleccionados foron un total de 25 organizacións definidas como terroristas en Estados da Unión Europea da Táboa 1. O criterio para seleccionar os casos foi: A. Organizacións coñecidas e con de 20 anos de duración dende a súa orixe. B. Características organizativas definidas: Motivación da organización coñecida (por exemplo: revolución, independencia); Accións armadas coñecidas e definidas como terroristas polo menos por algún dos Estados presentados; Militancia coñecida e reivindicación ou probación das actividades realizadas pola organización. Os eixos utilizados para a distribución foron por escalas: - Esquerda-Dereita (1-10): Distribución clásica esquerda-dereita, onde 1 representa a extrema esquerda máxima e o 10 a extrema dereita máxima. Os criterios para a asignación da escala: Comunismo, marxismo, socialismo, progresismo ou ideoloxías afines coñecidas 1,2,3,4 Fascismo, reaccionarismo, racismo, libertarismo, conservadorismo ou ideoloxías afines coñecidas 10,9,8,7 Obxectivo dos ataques (minorías, grupos sociais, anticomunismo, proteccionismo...) Dereita +1 á selección Obxectivo dos ataques (bancos, goberno, organizacións de extrema dereita...) Esquerda - 1 á selección Volume de ataques, maior ou menor de 20 ataques coñecidos. Dereita +1 se é maior e -1 se é menor Volume de ataques, maior ou menor de 20 ataques coñecidos. Esquerda -1 se é maior e +1 se é menor - Nacionalismo (1-10): O número 1 representa un nacionalismo pouco promulgado e o 10 un nacionalismo máximo (moi promocionado) Internacionalismo, anarquismo, globalismo e outras ideas coñecidas sobre a organización... 1,2,3,4,5 Independentismo, rexionalismo, superación dun Estado ou nacionalismo coñecido da organización... 10,9,8,7,6 - Estado (1-10): O número 1 representa a ausencia ou o mínimo estado e o 10 o máximo estado. Anarquismo, libertarismo, anti-estatismo, anti-capitalismo, reaccionarismo... 1,2,3,4,5 Estatismo, novo orde social (marxismo-Estado proletario) (fascismo Estado fascista), defensa dun estado... 10,9,8,7,6 Fontes consultadas para os casos: ourworldindata.org/terrorism; GTA Global Terrorism Database (www.start.umd.edu/gtd/), Sandler, T. (2014). El estudio analítico del terrorismo; RAND ( http://www.rand.org/nsrd/projects/terrorism-incidents.html) UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 96 ANEXO 2. Explicación Táboa 4. Dos Estados recollidos como casos consultáronse as seguintes fontes en cada un para contrastar e obter os datos recollidos da Táboa 4. Sinalar que algún datos como no caso de Bulgaria teñen certa antigüidade. O resto de datos proveñen de portais oficiais e de bases de datos con metodoloxías de gran calidade. Os datos tamén foron contrastados no portal https://www.globalfirepower.com/ Casos Fontes consultadas para os datos de Táboa 4 Alemaña Datos de Statista en: https://www.statista.com/statistics/265883/number-of- soldiers-of-the-bundeswehr-abroad/ e https://www.deutschland.de/es/topic/politica/ampliadas-las-misiones-en-el- extranjero-de-la-bundeswehr-sitios-y-tareas Austria Datos de militares despregados obtidos de: IISS (2019). The Military Balance 2019. Routledge. ISBN 978-1857439885. (Dende Wikipedia.org) Bélxica Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Bélxica. Bulgaria Datos de: Ministerio de Defensa (2010). “Index of /bg/doc/tema. Goverment.bg” Chipre Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Chipre Dinamarca Datos de: Ministry of Defence Denmark: https://web.archive.org/web/20080403221205/http://forsvaret.dk/FMN/Ver denskort/ Eslovaquia Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Eslovaquia Eslovenia Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Eslovenia España Datos: Ministerio de Defensa. https://www.defensa.gob.es/misiones/en_exterior/ Estonia Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Estonia Finlandia Datos de http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Finlandia Francia Datos do goberno francés en: https://www.gouvernement.fr/en/frenchmilitary-forces-deployed-in-operations-abroad Grecia Datos de “Defense Data EDA-27” (Documento Excel con datos militares de todos os países europeos) https://www.eda.europa.eu/info-hub/defencedata-portal Hungría Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Hungría Irlanda Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Irlanda Italia Datos obtidos do ministerio de defensa italiano http://www.reportdifesa.it/coi-visita-del-sottosegretario-tofalo-seimila-i- militari-impegnati-allestero-e-7-200-in-italia/ e de: http://www.providingforpeacekeeping.org/wpcontent/uploads/2017/04/Italy-Tercovich-12April2017_FINAL.pdf Letonia Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Letonia Lituania Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Lituania Países Baixos Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Países Baixos Polonia Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Polonia Portugal Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Portugal Reino Unido Datos de: https://www.army.mod.uk/deployments/ e no portal de Wikipedia.org Rep. Checa Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Rep. Checa Romanía Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Romania Suecia Datos de: http://www.providingforpeacekeeping.org/ en PDF Suecia TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 97 ANEXO 3. Estimacións de rexistro e explicacións cálculos. Etiqueta verbal Grao de pertenza Probabilidades asociadas (associated odds) Probabilidades de rexistro de pertenza total (log odds) Pertenza total 0.993 148.41 5.0 Umbro de pertenza total 0.953 20.09 3.0 Maiormente dentro 0.881 7.39 2.0 Mas dentro que fora 0.622 1.65 0.5 Punto de cruce (cross over point) 0.500 1 0.0 Mas fora que dentro 0.378 0.61 -0.5 Maiormente fora 0.119 0.14 -2.0 Umbro de NO pertenza total 0.047 0.05 -3.0 NO pertenza total 0.007 0.01 -5.0 ➢ Calculo de escalares para as 3 ancoras cualitativas (Ragin, 2008) Valor umbro seleccionado (Vu) - valor cross over point (Vc)= desviación umbro (Du) Vu-Vc=Du Probabilidade loxística da etiqueta verbal (3.0,-3.0...) / desviación umbro = escalar log odd/Du = escalar ➢ Calculo produto exp (log odds) (Ragin, 2008) Puntuacións de desviación* escalar = probabilidade loxística asociada (exp) Pd*escalar=exp ➢ Calculo do grao de pertenza (Ragin, pp. 88 e ss.; 2008) (Duşa 86-87; 2019): Grao de pertenza = gp ln((gp)/(1 – gp)) = exp (e^exp)/(1+e^exp) = gp Fonte: Copia traducida de “Table 1: Mathematical Translations of Verbal Labels” en “Fuzzy Sets: Calibration Versus Measurement” de Charles Ragin (pp. 26; 2008) Métricas e estimacións de rexistro do método directo (Ragin, 2008) UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 98 ANEXO 4. As vítimas totais dentro e fora da UE por terrorismo xihadista e porcentaxes. Casos Terrorismo de todo tipo Solo de inspiración xihadista Total nº de vítimas Dentro UE Dentro UE Fora UE Todo tipo + fora UE Xihadismo Alemaña 41 24 83 124 107 Austria 4 3 0 4 3 Bélxica 47 47 4 51 51 Bulgaria 13 7 1 14 8 Chipre 0 0 1 1 1 Dinamarca 3 3 41 44 44 Eslovaquia 2 0 3 5 3 Eslovenia 0 0 0 0 0 España 274 213 48 322 261 Estonia 2 0 8 10 8 Finlandia 11 2 2 13 4 Francia 294 283 142 436 421 Grecia 14 3 1 15 4 Hungría 3 0 4 7 4 Irlanda 4 0 13 17 13 Italia 6 2 60 66 62 Letonia 1 0 3 4 3 Lituania 0 0 2 2 2 Luxemburgo 0 0 0 0 0 Malta 1 0 0 1 0 Países Baixos 10 1 24 34 25 Polonia 1 0 47 48 47 Portugal 0 0 9 9 9 Reino Unido 144 102 483 627 583 Rep. Checa 2 0 11 13 11 Romanía 0 0 26 26 26 Suecia 10 6 12 22 18 TOTAL 887 690 1028 1915 1718 Fonte: Global Terrorism Database 1. Proporción que representa o número de falecidos en incidentes de inspiración xihadista respecto do total de falecidos por terrorismo no período temporal ALE AUS BEL BUL CHP DIN ESK ESL ESP 58,54 75,00 100,00 53,85 0,00 100,00 0,00 0,00 77,74 EST FIN FRA GRE HUN IRL ITA LET LIT 0,00 18,18 96,26 21,43 0,00 0,00 33,33 0,00 0,00 LUX MAL NEL POL POR UK RCH ROM SUE 0,00 0,00 10,00 0,00 0,00 70,83 0,00 0,00 60,00 2. Proporción dos custos humanos do terrorismo de inspiración xihadista no período temporal en millóns de euros (€) ALE AUS BEL BUL CHP DIN ESK ESL ESP 168,2 8,3 333,2 15,3 0,0 17,5 0,0 0,0 1495,4 EST FIN FRA GRE HUN IRL ITA LET LIT 0,0 0,7 1861,3 26,6 0,0 0,0 8,1 0,0 0,0 LUX MAL NEL POL POR UK RCH ROM SUE 0,00 0,00 7,7 0,00 0,00 475,9 0,0 0,0 31,7 Fonte: The fight against terrorism (2018) TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 99 ANEXO 5. Táboas de datos e de figuras Táboa 9. Custos de impacto no PIB e estimación de custos do xihadismo Aproximación custos de impacto no PIB (mill. €) % respecto o total Casos Estimación da proporción custos do xihadismo52 % respecto o total Casos 43712,9 24,3 Reino Unido 39962,4 31,6 Francia 43009,9 23,9 Francia 35921,3 28,4 Reino Unido 40798 22,7 España 29739,6 23,5 España 19170,4 10,7 Alemaña 11741,9 9,3 Alemaña 10398,2 5,8 Grecia 6340,8 5,0 Bélxica 7829,4 4,4 Bélxica 854,8 0,7 Países Baixos 4339,8 2,4 Irlanda 637,5 0,5 Italia 2869,1 1,6 Suecia 578,3 0,5 Dinamarca 2212,5 1,2 Italia 563,8 0,4 Suecia 1700,7 0,9 Países Baixos 137,9 0,1 Austria 863 0,5 Austria 87,6 0,1 Finlandia 862,8 0,5 Chipre 53,8 0,0 Grecia 676,8 0,4 Dinamarca 25,9 0,0 Bulgaria 481,3 0,3 Finlandia 8,8 0,0 Irlanda 380,6 0,2 Rep. Checa 0,8 0,0 Rep. Checa 216,2 0,1 Bulgaria 0,2 0,0 Polonia 111,2 0,1 Hungría 0,2 0,0 Chipre 33,9 0,0 Estonia 0,1 0,0 Hungría 32,7 0,0 Portugal 0,1 0,0 Portugal 26,2 0,0 Malta 0,1 0,0 Estonia 19,1 0,0 Polonia 0 0,0 Romanía 15,2 0,0 Eslovaquia 0 0,0 Eslovaquia 8,1 0,0 Romanía 0 0,0 Malta 0 0,0 Eslovenia 0 0,0 Eslovenia 0 0,0 Letonia 0 0,0 Letonia 0 0,0 Lituania 0 0,0 Lituania 0 0,0 Luxemburgo 0 0,0 Luxemburgo 179811.9 126655.9 52 É unha aproximación dos datos do estudo cruzada cas diferentes incidencias da violencia para ter un valor aproximado, polo que non é un valor real do custo en millóns de euros do xihadismo. Fonte: Elaboración propia a partires de datos de van Ballegooij e Bakowski (2018, pp. 127) UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 100 ANEXO 6. Táboas de calibración e procedemento a graos de pertenza en valores difusos. Casos 1. Incidentes terroristas 2. Desviación sobre o cross over point 3. Escalares53 logarítmicos 4. Produto exp de 2 x 3 5. Grao de pertenza54 Francia 63 53,5 0,1010 5,40 0,995 Alemaña 31 21,5 0,1010 2,17 0,898 Reino Unido 29 19,5 0,1010 1,97 0,878 España 17 7,5 0,1010 0,76 0,681 Bélxica 12 2,5 0,1010 0,25 0,562 Suecia 10 0,5 0,1010 0,05 0,512 Países Baixos 10 0,5 0,1010 0,05 0,512 Austria 7 -2,5 0,4317 -1,08 0,254 Dinamarca 7 -2,5 0,4317 -1,08 0,254 Italia 4 -5,5 0,4317 -2,37 0,085 Bulgaria 2 -7,5 0,4317 -3,24 0,038 Finlandia 2 -7,5 0,4317 -3,24 0,038 Grecia 2 -7,5 0,4317 -3,24 0,038 Chipre 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Eslovaquia 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Eslovenia 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Estonia 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Hungría 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Irlanda 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Letonia 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Lituania 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Luxemburgo 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Malta 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Polonia 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Portugal 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Rep. Checa 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 Romanía 0 -9,5 0.5263 -5.00 0.007 TOTAL 196 Casos 1. Total nº de vítimas 2. % respecto o total 3. Desviación sobre o cross over point 4. Escalares logarítmicos 5. Produto exp de 3 x 4 6. Grao de pertenza Reino Unido 583 33.93 533 0,0067 3,57 0,973 Francia 421 24.51 371 0,0067 2,49 0,923 España 261 15.19 211 0,0067 1,41 0,804 Alemaña 107 6.23 57 0,0067 0,38 0,594 53 O escalar traduce os datos da columna 2 á métrica das probabilidades logarítmicas en base ás tres áncoras cualitativas. É resultado multiplicación dos valores de desviación (columna 2) pola relación das probabilidades loxísticas asociadas á etiqueta do umbro, no noso caso, 3,0 e -3.0; á as desviacións dos valores asignados como umbro de pertenza ou non pertenza plena (Ragin, pp. 15, 2008). Véxase Anexo 3 para etiquetas e probabilidades. 54 Grao de pertenza = exp (log odds ) / (1 + exp(log odds)) = (e^(exp))/((1+e^(exp)). Ragin, 2008 Táboa 4.1. Incidentes terroristas (ATE) de inspiración xihadista de cada caso Fonte: Elaboración propia a partir de datos da GTD Táboa 5. Vítimas mortais (MOR) de cada caso por incidentes de inspiración xihadista TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 101 Italia 64 3.61 14 0,0067 0,09 0,522 Bélxica 51 2.97 1 0,0067 0,01 0,502 Polonia 47 2.74 -3 0,0750 -0,23 0,443 Dinamarca 44 2.56 -6 0,0750 -0,45 0,389 Romanía 26 1.51 -24 0,0750 -1,80 0,142 Países Baixos 25 1.46 -25 0,0750 -1,88 0,132 Suecia 18 1.05 -32 0,0750 -2,40 0,083 Irlanda 13 0.76 -37 0,0750 -2,78 0,058 Rep. Checa 11 0.64 -39 0,0750 -2,93 0,051 Portugal 9 0.52 -41 0,0750 -3,08 0,044 Bulgaria 8 0.47 -42 0,0750 -3,15 0,041 Estonia 8 0.47 -42 0,0750 -3,15 0,041 Finlandia 4 0.23 -46 0,0750 -3,45 0,030 Grecia 4 0.23 -46 0,0750 -3,45 0,030 Hungría 4 0.23 -46 0,0750 -3,45 0,030 Austria 3 0.17 -47 0,0750 -3,53 0,028 Eslovaquia 3 0.17 -47 0,0750 -3,53 0,028 Letonia 3 0.17 -47 0,0750 -3,53 0,028 Lituania 2 0.12 -48 0,0750 -3,60 0,027 Chipre 1 0.06 -49 0,0750 -3,68 0,025 Eslovenia 0 0.00 -50 0.1000 -5.00 0.007 Luxemburgo 0 0.00 -50 0.1000 -5.00 0.007 Malta 0 0.00 -50 0.1000 -5.00 0.007 Casos 1. Nº de feridos55 2. % respecto o total 3. Desviación sobre o cross over point 4. Escalares logarítmicos 5. Produto exp 3 x 4 6. Grao de pertenza España 1865 43.30 1815 0,0032 5,73 0,996 Reino Unido 1043 24.22 993 0,0032 3,14 0,959 Francia 940 21.82 890 0,0032 2,81 0,943 Bélxica 284 6.59 234 0,0032 0,74 0,677 Alemaña 97 2.25 47 0,0032 0,15 0,537 Bulgaria 30 0.70 -20 0,1070 -2,14 0,105 Suecia 17 0.39 -33 0,1070 -3,53 0,028 Finlandia 10 0.23 -40 0,1070 -4,28 0,014 Dinamarca 9 0.21 -41 0,1070 -4,39 0,012 Países Baixos 7 0.16 -43 0,1070 -4,60 0,010 Italia 4 0.09 -46 0,1070 -4,92 0,007 Austria 1 0.02 -49 0,1070 -5,24 0,005 Chipre 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Eslovaquia 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Eslovenia 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Estonia 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Grecia 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Hungría 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Irlanda 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Letonia 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Lituania 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Luxemburgo 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Malta 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Polonia 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 55 A diferencia das vítimas, unicamente téñense en conta as de dentro das fronteiras de todos os casos. Fonte: Elaboración propia a partir de datos da GTD Táboa 6. Vítimas feridas (FER) de cada caso por incidentes de inspiración xihadista UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DESPRÉS MARTÍNEZ, L.M. Páxina | 102 Portugal 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Rep. Checa 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 Romanía 0 0.00 -50 0,1070 -5.35 0.004 TOTAL 4307 Casos 1. Aproximación custos capital humano e físico (mill. €) 2. % respecto o total 3. Desviación sobre o cross over point 4. Escalares logarítmicos 5. Produto exp 3 x 4 6. Grao de pertenza Francia 1861,3 41,84 1761,3 0,0033 5,87 0,997 España 1495,4 33,61 1395,4 0,0033 4,65 0,990 Reino Unido 475,9 10,70 375,9 0,0033 1,25 0,777 Bélxica 332,2 7,47 232,2 0,0033 0,77 0,684 Alemaña 168,2 3,78 68,2 0,0033 0,23 0,557 Suecia 31,7 0,71 -68,3 0,0329 -2,25 0,095 Grecia 26,6 0,60 -73,4 0,0329 -2,41 0,082 Dinamarca 17,5 0,39 -82,5 0,0329 -2,71 0,062 Bulgaria 15,3 0,34 -84,7 0,0329 -2,79 0,058 Austria 8,3 0,19 -91,7 0,0329 -3,02 0,046 Italia 8,1 0,18 -91,9 0,0329 -3,02 0,046 Países Baixos 7,7 0,17 -92,3 0,0329 -3,04 0,046 Finlandia 0,7 0,02 -99,3 0,0329 -3,27 0,037 Chipre <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Eslovaquia <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Eslovenia <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Estonia <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Hungría <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Irlanda <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Letonia <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Lituania <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Luxemburgo <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Malta <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Polonia <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Portugal <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Rep. Checa <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 Romanía <0,1 0,00 -99,9 0,0329 -3,29 0,036 TOTAL 4448,8 Casos 1. Custos no PIB do terrorismo (mill. €) 2. % respecto o total 3. Desviación sobre o cross over point 4. Escalares logarítmicos 5. Produto exp 3 x 4 6. Grao de pertenza Reino Unido 43712,9 24,3 42012,9 0.0001 3,29 0.964 Francia 43009,9 23,9 41309,9 0.0001 3,24 0.962 España 40798 22,7 39098 0.0001 3,06 0.955 Alemaña 19170,4 10,7 17470,4 0.0001 1,37 0.797 Fonte: Elaboración propia a partir de datos da GTD Táboa 8. Custos económicos (CUSTHUM) humano-físicos do terrorismo xihadista (2004-2016) Fonte: Elaboración propia a partires de datos de van Ballegooij e Bakowski (2018) Táboa 9.1. Impacto de custos (CUSTECO) económicos no PIB do terrorismo (2004-2016) TRABALLO DE FIN DE GRAO O FENÓMENO TERRORISTA XIHADISTA Páxina | 103 Grecia 10398,2 5,8 8698,2 0.0001 0,68 0.664 Bélxica 7829,4 4,4 6129,4 0.0001 0,48 0.618 Irlanda 4339,8 2,4 2639,8 0.0001 0,21 0.552 Suecia 2869,1 1,6 1169,1 0.0001 0,09 0.522 Italia 2212,5 1,2 512,5 0.0001 0,04 0.510 Países Baixos 1700,7 0,9 0,7 0.0001 0,0001 0.501 Austria 863 0,5 -837 0.0019 -1,57 0.172 Chipre 862,8 0,5 -837,2 0.0019 -1,57 0.172 Dinamarca 676,8 0,4 -1023,2 0.0019 -1,92 0.128 Finlandia 481,3 0,3 -1218,7 0.0019 -2,29 0.092 Rep. Checa 380,6 0,2 -1319,4 0.0019 -2,47 0.078 Bulgaria 216,2 0,1 -1483,8 0.0019 -2,78 0.058 Hungría 111,2 0,1 -1588,8 0.0019 -2,98 0.048 Estonia 33,9 0,0 -1666,1 0.0019 -3,12 0.042 Portugal 32,7 0,0 -1667,3 0.0019 -3,13 0.042 Malta 26,2 0,0 -1673,8 0.0019 -3,14 0.041 Polonia 19,1 0,0 -1680,9 0.0019 -3,15 0.041 Eslovaquia 15,2 0,0 -1684,8 0.0019 -3,16 0.040 Romanía 8,1 0,0 -1691,9 0.0019 -3,17 0.040 Eslovenia <0,1 0,0 -1700 0.0019 -3,19 0.039 Letonia <0,1 0,0 -1700 0.0019 -3,19 0.039 Lituania <0,1 0,0 -1700 0.0019 -3,19 0.039 Luxemburgo <0,1 0,0 -1700 0.0019 -3,19 0.039 TOTAL 179811.9 Casos Nº militares despregados Despregues en países de risco Bases Etiqueta Grao de pertenza Reino Unido 15000 10 15 Moi alta 1 Francia 10300 9 10 1 Italia 5458 6 2 Alta 0.9 Alemaña 3450 6 1 0.9 España 2800 8 0 Importante 0.6 Polonia 2597 2 0 0.6 Bélxica 710 4 0 0.6 Países Baixos 683 2 0 Relativa 0.4 Dinamarca 1400 1 0 0.4 Romanía 1111 1 0 0.4 Suecia 667 1 0 0.4 Bulgaria 645 1 0 0.4 Finlandia 514 2 0 0.4 Austria 465 2 0 0.4 Irlanda 545 1 0 0.4 Rep. Checa 303 2 0 0.1 Hungría 239 1 0 0.1 Estonia 127 2 0 0.1 Eslovenia 67 1 0 Baixa 0.1 Portugal 113 0 0 0.1 Grecia 101 0 0 0.1 Eslovaquia 100 0 0 0.1 Chipre - 0 0 0 Letonia - 0 0 0 Fonte: Elaboración propia a partires de datos de van Ballegooij e Bakowski (2018, pp. 127) Táboa 11.1. Valores e categorías asinadas por variable “inxerencia” (inx)