scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Lingua e dialecto. As linguas de España

Díaz García, María Teresa

Abstract

En España conviven distintas comunidades que se comunican en variedades lingüísticas tamén diferentes. Algúns consideran que o que falan é unha lingua, mentres que outros o chaman dialecto. A diferenza entre lingua e dialecto é un dos temas sobre os que aínda os lingüistas non se puxeron de acordo, non existen criterios aceptados pola comunidade científica para distinguilos. Desde un punto de vista lingüístico, un dialecto non pode ser considerado a versión reducida ou imperfecta dunha lingua. Sírvanos para ilustrar a discusión as palabras de Ramón de Andrés: “As dificultades da lingüística -ou as súas renuncias a favor de criterios sociolóxicos ou políticos para definir os conceptos de lingua e dialecto débense a unha falta de coherencia na aplicación do principio de inmanencia glotolóxica. A dicotomía lingua / dialecto, entendida no seu estrito valor glotolóxico, ten utilidade taxonómica, na clasificación das maneiras de falar en conxuntos e subconxuntos; para iso ha de valerse exclusivamente de ferramentas glotolóxicas, que son os trazos lingüísticos ou isoglosas. Doutra banda, lingua “conxunto” / dialecto “subconxunto” tamén constitúe un fenómeno de natureza sociolóxica: neste caso son os falantes (non os lingüistas) os que fan as súas clasificacións. Ambos os planos, o glotolóxico e o sociolóxico, deben ser atendidos debidamente, pero sen mesturalos. Son particularmente interesantes os casos en que o lingüista, glotoloxicamente, chega a constatacións diferentes das que o falante, socioloxicamente, obtén”. (Contextos, XV/29-30, 1997, páx. 67)

Full text

María Teresa Díaz García Departamento de Lingua Española Facultade de Filoloxía unidade didáctica 1 LINGUA E DIALECTO. AS LINGUAS DE ESPAÑA © Universidade de Santiago de Compostela, 2008 Deseño Unidixital Edita Vicerreitoría de Cultura da Universidade de Santiago de Compostela Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela Imprime Unidixital Servizo de Edición Dixital da Universidade de Santiago de Compostela Dep. Legal: C 868-2008 ISBN 978-84-9750-932-9 ADVERTENCIA LEGAL: reservados todos os dereitos. Queda prohibida a duplicación parcial ou total desta obra, en calquera forma ou por calquera medio (electrónico, mecánico, gravación, fotocopia ou outros) sen consentimento expreso por escrito dos editores. UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España - 3 MATERIA: DIALECTOLOXÍA ESPAÑOLA TITULACIÓN: FILOLOXÍA HISPÁNICA PROGRAMA XERAL DO CURSO Localización da presente unidade didáctica UNIDADE I. LINGUA E DIALECTO. AS LINGUAS DE ESPAÑA LINGUA, DIALECTO E IDIOLECTO AS LINGUAS DE ESPAÑA CASTELÁN OU ESPAÑOL? OS DIALECTOS DO CASTELÁN UNIDADE II. O ESPAÑOL FALADO EN AMÉRICA HISTORIA EXTERNA DO ESPAÑOL AMERICANO TEORÍAS SOBRE A SÚA ORIXE CARACTERIZACIÓN LINGÜÍSTICA DO ESPAÑOL DE AMÉRICA ZONAS DIALECTAIS DO ESPAÑOL DE AMÉRICA A INFLUENCIA DAS LINGUAS INDÍXENAS A INFLUENCIA DAS LINGUAS AFRICANAS AMERICANISMOS LÉXICOS AMERICANISMOS SINTÁCTICOS ATLAS LINGÜÍSTICOS AMERICANOS DICIONARIOS DE AMERICANISMOS COMENTARIO DUN TEXTO DE ESPAÑOL DE AMÉRICA UNIDADE III. O ANDALUZ ORIXE DO ANDALUZ TRAZOS FONÉTICOS E FONOLÓXICOS: CECEO, SESEO, ASPIRACIÓN ÁREAS DIALECTAIS TRAZOS MORFOLÓXICOS E SINTÁCTICOS O LÉXICO ANDALUZ: ORIXES ANDALUZ E ESPAÑOL DE AMÉRICA O ANDALUZ FALADO EN XIBRALTAR COMENTARIO DUN TEXTO ANDALUZ UNIDADE IV. O XUDEO-ESPAÑOL HISTORIA EXTERNA DO XUDEU-ESPAÑOL CARACTERÍZACIÓN LINGÜÍSTICA A PEGADA DAS LINGUAS DO CONTORNO O LÉXICO: ORIXES ÁREAS DIALECTAIS COMENTARIO DE TEXTOS SEFARDÍES UNIDADE V. O ESPAÑOL DE CANARIAS FONÉTICA E FONOLOXÍA: NEUTRALIZACIÓNS, VOGAIS EN CONTACTO, VOGAIS RELAXADAS, A ASPIRACIÓN PRINCIPAIS ACHEGAS LÉXICAS: ANDALUCISMOS, GUANCHISMOS, AMERICANISMOS, ARABISMOS, ANGLICISMOS MORFOLOXÍA E SINTAXE COMENTARIO DE TEXTOS CANARIOS UNIDADE VI. O CASTELÁN FALADO EN GALICIA GALEGO E CASTELÁN EN GALICIA MANIFESTACIÓN DO CONTACTO ENTRE AS DÚAS LINGUAS COMENTARIO DE TEXTOS UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España - 17 BIBLIOGRAFÍA BÁSICA ALVAR, M.(1983): La lengua como libertad. Madrid. BERNSTEIN, B. (1970). “Clases sociales, lenguaje y socialización”, en Revista Colom-biana de Educación, No. 15. Universidad Pedagógica Nacional., Bogotá, D.E.,pp. 25-44. COSERIU, E.: “Dos conceptos de ‘dialecto’, ‘nivel y estilo de lengua’ y el sentido propio de la dialectología”, en LEA, vol. III, 1981, pp. 1–32. DIEZ, M.-MORALES, F.- SABIN, A. (1980); Las lenguas de España, Madrid, M.E.C. FISHMAN, J. (1988). Sociología del lenguaje. Ediciones Cátedra, Madrid. GARCÍA MOUTON, P. (1994), Lenguas y Dialectos en España, Arco Libros, Madrid. HAUGEN, E. (1966). “Dialect, language, nation”, en Sociolinguistics. Pride J. B. And Homes, H. J., Penguin Education, Baltimore, págs. 97-111, 1974. LLEAL, C. (1990); La formación de las lenguas romances peninsulares. Barcelona, Barcanova. MONTES, J. (1980). “Lengua, dialecto y norma”, en Thesaurus XXXV. Instituto Caroy Cuervo, Bogotá, págs. 237-92, 1982.(1987). Dialectología General e Hispanoamericana. Instituto Caro y Cuervo, Bogotá. TRUDGILL, P. (1984). On dialect: social and geographical perspectives. Basil Blackwell Inc., Oxford. TUSÓN, J. (1996) Los prejuicios lingüísticos. Barcelona: Octaedro. 16 - UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España Las zonas que vamos a discutir: Mapa de Espa Las zonas que vamos a discutir: Mapa de Españ ña a Mapa lingüístico de España UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España - 5 ÍNDICE Presentación .................................................................................................7 Palabras chave .............................................................................................7 Obxectivos didácticos .................................................................................8 Metodoloxía: organización e dinámica ......................................................9 Actividades ..................................................................................................9 Organización do espazo e do tempo ........................................................10 Avaliación ....................................................................................................11 Anexo: Textos e mapas complementarios ...............................................12 Mostras de textos escritos en diferentes linguas peninsulares ............14 Bibliografía básica......................................................................................17 UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España - 15 variar ente 2 y 12 individuos, magar qu’hai rexistraos hasta 30 individuos. Tres los alfa, tán los beta hasta llegar a los omega según los estudios de los biólogos. Cuando un alfa ta vieyu, un beta más xoven suel ocupar el so llugar. Si la pareya alfa muerre lo normal ye la división de la manada. Les manaes nueves fórmense cuando un llobu dexa la suya y reclama un nuevu territoriu, magar que ye frecuente qu’esi territoriu ya te ocupáu y el conflictu seya inevitable. Esta conciencia de territorialidá quiciás desplique la predación de perros, al ser consideraos intrusos. A historia do Día das Letras Galegas comeza formalmente en marzo de 1963, cando tres membros numerarios da Real Academia Galega, Francisco Fernández del Riego, Manuel Gómez Román e Xesús Ferro Couselo, envían unha carta ao presidente da institución, Sebastián Martínez Risco, coa seguinte proposta: “Con motivo de se celebrar no presente ano o Centenario da pubricación de “Cantares gallegos” de Rosalía de Castro, os membros numerarios que subscriben someten á consideración da Xunta xeneral da “Real Academia Gallega”, a seguinte proposta: 1º.- Todos sabemos que o libro rosalián editado en 1863, ten sido a primeira obra maestra con que contóu a Literatura Galega Contemporánea. A súa aparición veu a lle dar prestixio universal á nosa fala como instrumento de creación literaria. Representa, pois, un fito decisivo na historia da renacencia cultural de Galicia. 2º.- A celebración do centenario diste acontecimento, convida a reconsiderar o siñificado do mensaxe transmitido nos “Cantares”. Un mensaxe que, tanto como esprito e pobo, tanto como universalismo e galeguidade, foi, estéticamente, un mensaxe de palabra e poesía. Hasiera baten, ekintza eta ekitaldi txikiak baino ez zituen egiten. Baina kolektiboa hazten zihoan heinean okupazioaren aldeko hautua egin zuen eta Urdulizko gazte batzuekin batera (eta, beraz, Sopela ta Urdulizko Gazte Asanbladaren izenean) bi herrien artean zegoen Igeltsera eraikina okupatzea erabaki zuen eta proiektua Apirilaren 16an aurrera eraman zen gaztetxe berriari eraikuntzaren izena ipiniz. Ordutik aurrera gazte asanbladak SUGA izena hartuko zuen eta kolektiboaren ekintzak kudeatzeaz gain gaztetxea ere kudeatzen zuen. Hilabetera, Maiatzaren 25an, Ertzaintzak gaztetxea desalojatu zuen. SUGAk udaletxeko agintariei leporatu zien desalojo honen eta bertan gertatutako biolentziaren errua eta hainbat manifestazio eta protesta ekitaldi burutu zituen. Manifestaziorik nagusiena, desalojoaren osteko asteburuan egindakoa, Sopelan ordurarte egindako manifestaziorik handienetarikoa (are gehiago gazteak baino ez zeudela kontuan hartuta) eta Urdulizko lehenengoetarikoa. 14 - UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España MOSTRAS DE TEXTOS ESCRITOS EN DIFERENTES LINGUAS PENINSULARES Dimpués d’o esito d’a Marcha Enta Bruselas d’o 6 d’Abiento e os cambeos n’o gubierno catalán, o Parlamento Uropeyo no se’n mulla e contina demandando esplanicazións e datas à ro gubierno espaniol sobre o Plan Idroloxico Nazional (PIN). Ta Michel Banier, l’analis coste-benefizio ye pro feble, e ta Margot Wallstrom, Espania ye dibidita debán d’a custión más rariza d’o PIN, amás de que siga Espania l’estau d’a UE que más augua consume. O solenco que s’amostró en o Parlamento Uropeyo ye que a rufierta estará largiza en as istituzions comunitarias. As dudas sobre o trescol que amostraron os mairals d’a Comisión en a suya comparezenzia de conchuntas estioron muitas. As más importans s’arrocloron arredol d’o analis coste-benefizio, o pre final de l’augua e l’esdebenidero d’o Delta. Antimás, refirmaron que o Gubierno espaniol ha almitiu que no será posible o trescol dentre as cuencas d’o Ebro e o Xúcar. Segun ke vozotros mos akodratesh kuanto mozotros Djudios somos sin el poder de la fuersa, ansi vuestra nasyon va sufriir del dezekuilibro de las fuersas ke estash metyendo en aksion.. En los sieklos ke van a vinir, vuestras jenerasyones futuras van a estar pagando karamente vuestro yerro del prezente. Porke es el poder de las armas ke admirash lo mas muncho, podresh ser una nasyon de konkerores, koryendo detras del oro i podresh arevatar munchas rikezas, una nasyon ke bive sovre su espada i ke domina kon su punyo. Ma en mezmo tiempo vash a devinir una nasyon de inyorantes, vuestras eskolas i lugares de ensenyamiento, kon el espanto de ser kontaminados por las ideas de otros payises i otros puevlos, refuzan de saver lo ke se pasa, i ansina no seran mas respektados. Kon el tiempo, akeya grande fama de la Espanya se trokara en un payis sin fama i ke entre las nasyones diran: Espanya, este payis ke devino un povre inyorente, Espanya ke prometyo tanto ma ke izo tan poko. I kuando un dia la Espanya se va demandar: ke es lo ke mos akontesio? Porke las otras nasyones se riyen de mozotros? I los Espanyoles de akel diya van a mirar a sus pasado i se van a demandar: porke esto mos arivo? I akeyos ke son onestos van a apuntar a este diya i a este anyo komo el empesijo de la kayida de sus nasyon. I ke la kavza de la kayida son no otros ke sus reyes Katolikos Fernando kon Isabella, los konkistadores de los Moros, los ke ekspulsaron I arondjaron a los Djudios, los ke fundaron la Inkuizisyon, i los ke destruyeron el dezeyo de saver de la nasyon Espanyola. El llobu (Canis lupus) ye un mamíferu de la familia Canidae que dellos biólogos consideren la mesma especie que’l perru. Los llobos notres dómines algamaron a ser cosmopolites, pero la llucha escontra l’home polos mesmos recursos fízo que fuere estermináu y anguaño sólo s’atopa en fasteres mui reducíes de Norteamérica, Eurasia, y l’Oriente mediu. Prefier la viesca, la tundra, la taiga, la meseta y el monte. N’España alcuéntrase al norte del ríu Duero, siendo frecuente n’Asturies, u nos caberos años amuesa un espardimientu. El mayor númberu d’exemplares ta na rexón de Llión y nos montes del norte de Zamora. Son depredadores qu’actúen en manada, con una xerarquía mui ríxida, dirixíos polos nomaos machu y fema alfa. La manada pue UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España - 7 PRESENTACIÓN En España conviven distintas comunidades que se comunican en variedades lingüísticas tamén diferentes. Algúns consideran que o que falan é unha lingua, mentres que outros o chaman dialecto. A diferenza entre lingua e dialecto é un dos temas sobre os que aínda os lingüistas non se puxeron de acordo, non existen criterios aceptados pola comunidade científica para distinguilos. Desde un punto de vista lingüístico, un dialecto non pode ser considerado a versión reducida ou imperfecta dunha lingua. Sírvanos para ilustrar a discusión as palabras de Ramón de Andrés: “As dificultades da lingüística -ou as súas renuncias a favor de criterios sociolóxicos ou políticos- para definir os conceptos de lingua e dialecto débense a unha falta de coherencia na aplicación do principio de inmanencia glotolóxica. A dicotomía lingua / dialecto, entendida no seu estrito valor glotolóxico, ten utilidade taxonómica, na clasificación das maneiras de falar en conxuntos e subconxuntos; para iso ha de valerse exclusivamente de ferramentas glotolóxicas, que son os trazos lingüísticos ou isoglosas. Doutra banda, lingua “conxunto” / dialecto “subconxunto” tamén constitúe un fenómeno de natureza sociolóxica: neste caso son os falantes (non os lingüistas) os que fan as súas clasificacións. Ambos os planos, o glotolóxico e o sociolóxico, deben ser atendidos debidamente, pero sen mesturalos. Son particularmente interesantes os casos en que o lingüista, glotoloxicamente, chega a constatacións diferentes das que o falante, socioloxicamente, obtén”. (Contextos, XV/29-30, 1997, páx. 67) PALABRAS CHAVE Comunidade lingüística• Lingua materna• Lingua oficial• Lingua vernácula• Dialecto• Idiolecto• Norma• Acento• Bilingüismo • Diglosia• Lingua franca• Pidging• Crioulo• Familia lingüística• Variación dialectal• Variedades diatópicas• Variedades diastráticas• Variedades diafásicas• 8 - UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España OBXECTIVOS DIDÁCTICOS O alumno, ao fi nalizar a unidade didáctica, será capaz de: Diferenciar os conceptos de lingua e dialecto aplicando criterios • lingüísticos Identificar as linguas de España en textos orais e escritos• Utilizar os métodos de traballo da xeografía e cartografía lingüís-• ticas en situacións reais Distinguir as variedades diatópicas, diastráticas e de estilo da • lingua Explicar a orixe e a difusión das linguas faladas en España• Valorar o influxo que exerceron outras linguas peninsulares• Deseñar e construír un mapa conceptual cos contidos desta uni-• dade Expoñer oralmente, co apoio de diapositivas, un dos aspectos • tratados na unidade Xerarquizar e interpretar adecuadamente a información• Buscar e rexistrar información (bibliográfica, electrónica) sobre • os diferentes aspectos tratados na unidade didáctica Citar correctamente referencias bibliográficas e electrónicas• Traballar cooperativamente en grupo• Utilizar estratexias de aprendizaxe e métodos propios do traballo • intelectual Contidos conceptuais: Lingua, dialecto, idiolecto• Variación lingüística• Realidade plurilingüe de España• Formación das linguas románicas de España• Castelán ou español?• Outras linguas de España e os seus dialectos• Contidos procedementais: Busca de información sobre as linguas peninsulares• Recoñecemento das linguas peninsulares• Distinción entre lingua e dialecto• Elaboración de esquemas e mapas• Contidos actitudinais: Conciencia da riqueza lingüística de España• Respecto polas variantes xeográficas das linguas peninsulares• Actitude aberta para escoitar e comprender os razoamentos e • puntos de vista dos outros Traballo cooperativo• UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España - 13 dialectales habladas en la Península. Salvo, pues, con un sentido técnico, es preferible el término “español” para referirse a la lengua mayoritaria peninsular que incluye varias modalidades (andaluz, murciano, canario...)». Luis Antonio de Villena. Según el poeta, novelista y ensayista, la diatriba expuesta por Camilo José Cela es un tema que viene de antiguo y que ya se dio en los años 50 en Hispanoamérica. «Existe un libro del filólogo Amado Alonso, Castellano, español, idioma nacional, donde ya abordaba esta cuestión. En este texto, Alonso se refería a cómo algunas Constituciones americanas evitaban hablar del español, utilizando un eufemismo, “idioma nacional”. Lo que ahora plantea Cela es parecido. El español ha superado las fronteras geográficas del castellano, por tanto, la forma precisa de llamarlo sería “español”, sin connotaciones». Rosa Regàs. La autora de Azul recuerda que a ella le enseñaron en el colegio «Lengua Castellana» y así lo fue repitiendo. «No veo motivos suficientes para que alguien se avergüence de pronunciar la palabra “español”. En la época de Franco nos enseñaban la Lengua Castellana y no creo que a Franco le diera vergüenza decir Lengua Española. Yo no conozco a nadie que se avergüence ahora de pronunciar la palabra “español”». Juan Bonilla. Al novelista le parece una cuestión completamente insignificante: «Deducir del empleo de la palabra “castellano” cobardía me parece una perfecta sandez. Por mi parte, siempre utilizo la palabra “español”. Pero lo importante es que cuando un extranjero me dice que él sabe hablar castellano, entiendo perfectamente lo que me quiere decir». Jorge Herralde. Según el director de la editorial Anagrama, «es un problema que me preocupa poco. Fuera de España se dice “español”, y aquí existe la convención del castellano, igual que el catalán, el gallego, el euskara. La diatriba es pura cuestión de nomenclatura, no va más allá». Soledad Puértolas. La escritora no ve tal polémica en el uso de los conceptos «castellano» o «español» para designar nuestro idioma: «Que cada uno se refiera a la lengua como le sea más cómodo, dentro de la sensatez. Soy neutral en esta supuesta polémica y las connotaciones políticas no me afectan». Lorenzo Silva. Al novelista le interesa, más que optar por la denominación de «español» o «castellano», que la gente entienda de qué se está hablando. «Para el común de la gente, ambos términos valen. Y no es motivo de vergüenza ni de orgullo. El español es un idioma que ha nacido en España y es en Castilla donde está la cuna de la lengua». 12 - UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España ANEXO: TEXTOS E MAPAS COMPLEMENTARIOS Español o castellano: un debate abierto VALLADOLID / II CONGRESO INTERNACIONAL DE LA LENGUA BORJA HERMOSO / PILAR ORTEGA / ANTONIO LUCAS El Mundo – 18 de octubre de 2001. Catedráticos y escritores reflexionan acerca de la polémica suscitada por Cela sobre cómo debemos denominar el idioma. VALLADOLID/MADRID.- La jornada inaugural del II Congreso Internacional de la Lengua Española no quedó en un mero trámite burocrático, sino que llegó cargada de intenciones y hasta polémica. La que desató el Nobel Camilo José Cela, que aprovechó su intervención, titulada “Aviso de la defensa del español”, para advertir sobre el peligro de la pérdida de «cierta idea» de la lengua. Además, el escritor arremetió contra los que se «avergüenzan de hablar del español y de llamarlo por su nombre, prefiriendo decirle castellano». Las reacciones de tal propuesta no se han hecho esperar. Escritores, catedráticos y académicos han mostrado sus diferentes impresiones sobre esta polémica: Jon Juaristi. El director del Instituto Cervantes considera que la confrontación «español-castellano» es un «problema que se plantea sobre todo en el ámbito del nacionalismo catalán y vasco, así que no me gustaría convertirlo en un nuevo motivo de enfrentamiento. Entre los nacionalistas, paradójicamente, oigo a veces los mismos argumentos a los detractores de un término y a los de otro. Yo prefiero hablar de “español”, y además, como director del Cervantes, lo correcto es que diga “español”». Mario Vargas Llosa. El autor de La ciudad y los perros se refirió ayer, en el programa Protagonistas de Onda Cero, a la reivindicación de Cela del término español frente al de castellano o a su defensa de la denominación de hispanoamericano en vez de latinoamericano: «Esas son unas actitudes intolerantes que no corresponden en absoluto a una lengua hablada en tantos continentes y por tantas gentes», explicó. Francisco Rico. Para el historiador y académico, la diatriba entre el uso del concepto castellano y español no existe como tal. «Vienen a decir lo mismo en el lenguaje ordinario. Muchas veces, para evitar repetir una palabra, usamos una u otra. Aunque en ocasiones hay quien puede hacer uso de ellas con una segunda intención en un contexto determinado. Por lo demás, no hay más polémica». José Antonio Marina. El filósofo se decanta por el término castellano porque, en su opinión, «es humilde, poco imperial y compatible con otros muchos lenguajes, y porque creo que España es un azar histórico, razón por la que ni la sacralizo ni la desdeño. Pero la verdad, este tema me parece un asunto intrascendente». Santos Sanz Villanueva. Para el catedrático de Literatura Española, «desde un punto de vista histórico, “castellano” designa un dialecto peninsular de origen románico distinto de otros del mismo origen como el aragonés o el riojano. “Español” pasa a abarcar después el conjunto de esas modalidades UNIDADE I. Lingua e dialecto. As linguas de España - 9 METODOLOXÍA: ORGANIZACIÓN E DINÁMICA A metodoloxía elixida é a construtivista. Desde este enfoque, concíbese a aprendizaxe coma unha actividade: o alumno debe buscar, seleccionar, organizar e analizar a información. Esa aprendizaxe debe ser significativa, con sentido, non mecánica e memorística, e como último sinal de identidade construtivista, a interacción mellora significativamente a aprendizaxe. A concepción construtivista da ensinanza implica o deseño e a elección de actividades de ensinanza que promovan o que xa dixemos antes, a aprendizaxe significativa e a interacción. Algunhas destas actividades son: exposicións por parte do profesor, traballo cooperativo dos alumnos, a titorización, etc. A proposta metodolóxica para esta unidade é a de seminario, que ten como obxectivos reflexionar e discutir sobre un concepto ou problema propostos no programa para finalmente presentar, ben oralmente, ben por escrito, un traballo. Estas tarefas realizaranse en grupo de autoelección, cun mínimo de tres compoñentes e máximo de cinco. Esta forma de traballar fai participar por igual ao alumno e ao profesor, e ten como obxectivo que os alumnos adquiran o hábito de razoamento propio da investigación científica. Combinaranse, pois, as exposicións por parte da profesora, o traballo individual de lectura dos textos presentados e outras técnicas grupais como postas en común, debates, etc. ACTIVIDADES De verifi cación de coñecementos previos: Cuestionario de respostas curtas sobre algúns conceptos bási-• cos da materia Identificar textos• Marcar nun mapa de España as fronteiras lingüísticas• Actividades para acadar os obxectivos: Elaboración dun mapa conceptual a partir da lectura dun texto • seleccionado onde se tratan cuestións controvertidas acerca do que é lingua e dialecto. Deseño, elaboración e exposición dun traballo, utilizando recur-• sos audiovisuais, dun aspecto tratado na exposición da profesora sobre a situación lingüística peninsular. Resolución dun problema, un caso real, utilizando a metodoloxía • propia da dialectoloxía. Identificación de textos pertencentes a diferentes sistemas lin-• güísticos, xustificando a resposta con datos extraídos dos propios textos. Os recursos e medios didácticos, aínda que son unha parcela pequena no mundo educativo, son importantes, xa que regulan e condicionan o proceso de aprendizaxe. Os recursos codifican o coñecemento e a cultura a