Descrición, cartografía e valor de conservación dos bosques da Devesa da Rogueira (Serra do Courel, NW Península Ibérica)

Manuel Antonio Rodríguez Guitián · Rosa Romero Franco · Carlos Real · Javier Ferreiro da Costa Resumo Se presenta un estudo detallado dos tipos de bosques existentes na Devesa da Rogueira (Folgoso do Courel, Lugo, España) elaborado a partir da información previamente publicada e da realización de novos traballos de inventariación en campo. En total, recoñécense 21 comunidades diferentes de bosques, para as que se describe a súa ecoloxía, caracterización florística e distribución dentro da área de estudio. Tendo en conta a reducida extensión da superficie arborada estudiada (310 ha) e a súa elevada riqueza fitocenótica, a Devesa da Rogueira confírmase como un lugar de excepcional valor ambiental, non só dentro do contexto local ou autonómico, senón dentro da área temperada do NW Ibérico. Palabras chave comunidades arboradas, biodiversidade, cartografía, SIX, Galicia, Cordilleira Cantábrica occidental. Abstract We present here a detailed study on the forest communities of the Devesa da Rogueira site (Folgoso do Courel, Lugo, Spain). It comprises previously available information as well as new collected field data that allowed the recognition and mapping of 21 types of woodlands. For each one we describe its floristic composition, the ecological features and the surface covered in the study area. Such a great variety of native tree-dominated communities growing in such a small territory (310 ha) confirms that the study area is an outstanding site in terms of vegetation and habitat richness not only at local scale but in the temperate NW Iberian context. Key words tree-dominated communities, biodiversity, mapping, GIS, Galicia, West Cantabrian Range. Introducción e obxectivos A Devesa da Rogueira é un área das montañas occidentais da provincia de Lugo situado na vertente W da Serra do Courel que pertence, desde o punto de vista administrativo, ao Concello de Folgoso do Courel (Figura 1). Baixo este topónimo, os habitantes locais designan un territorio de arredor de 400 ha, a maior parte de propiedade comunal, que comprende, fundamentalmente, as ladeiras que descenden cara ao N do cordal que une o Alto do Couto cos picos Formigueiros, Teso das Papoulas e Polín (Figuras 1 e 2). Neste enclave atópase unha extensa masa arborada (a Devesa da Rogueira propiamente dita) que se estende entre os 850 e os 1.500 m de altitude e que xa chamou a atención, hai máis dun século, ao ilustre botánico Baltasar Merino (1901, 1902). Desde ese momento, e sobre todo a partir dos anos 70 e 80 do pasado século, fóronse incrementando as referencias ao seu valor naturalístico en xeral e botánico en particular (Guitián Rivera 2011). Sen embargo, a maior parte do coñecemento que se posúe sobre a súa vexetación procede da elaboración de dúas teses de doutoramento centradas na caracterización da cuberta vexetal da comarca do Courel (Amigo Vázquez 1984, Guitián Rivera 1984), das que derivaron diversos traballos parciais (Izco et al. 1985, 1986a, 1986b; Guitián et al. 1988). Completando o panorama de referencias previas que contan con información acerca das comunidades vexetais da Devesa da Rogueira e o seu entorno cabería citar, entre outros, os traballos de Giménez de Azcárate (1993), Amigo et al. (1994), Giménez de Azcárate et al. (1996) ou Rodríguez Guitián et al. (2000, 2005a, 2005b, 2009). Artigo Recursos Rurais (2013) nº 9 : 5-34 IBADER: Instituto de Biodiversidade Agraria e Desenvolvemento Rural ISSN 1885-5547 Recibido: 11 xaneiro 2013 / Aceptado: 25 maio 2013 © IBADER- Universidade de Santiago de Compostela 2013 Descrición, cartografía e valor de conservación dos bosques da Devesa da Rogueira (Serra do Courel, NW Península Ibérica) Manuel Antonio Rodríguez Guitián · Rosa Romero Franco Dpto. de Produción Vexetal. Escola Politécnica Superior-USC. Campus Universitario s/n, 27002-Lugo (España) E-mail: [email protected] Carlos Real Dpto. de Bioloxía Celular e Ecoloxía. Escola Politécnica Superior- USC. Campus Universitario s/n, 27002-Lugo (España) Javier Ferreiro da Costa Instituto de Biodiversidade Agraria e Desenvolvemento Rural- IBADER. Campus Universitario s/n, 27002-Lugo (España) Figura 1.- a: Contextualización da área de estudio e dos territorios xeográficos citados no apartado de discusión no cuadrante NW Ibérico (1: Devesa da Rogueira, 2: Reserva Natural Integral de Muniellos, 3: Parque Natural de Somiedo); b: localización da área de estudo a escala municipal; c: esquema topográfico e litolóxico da Devesa da Rogueira e a súa contorna con indicación da localización dos inventarios florísticos utilizados para a elaboración deste traballo 6 A pesar do volume de información existente, até o de agora non se ten realizado un estudo detallado sobre a tipoloxía e distribución superficial da cuberta vexetal da Devesa da Rogueira. Do mesmo xeito, tampouco se dispón dunha valoración precisa de cal é a aportación deste particular enclave á conservación dos valores naturais do Courel e do contexto bioxeográfico no que se inscribe esta serra (ámbito temperado do NW Ibérico). Dada a variedade de comunidades vexetais que até o de agora se teñen recoñecido na Devesa da Rogueira e o seu entorno máis inmediato, abordamos de xeito exclusivo neste traballo a descrición botánica, caracterización ecolóxica e cartografía da súa cuberta arborada, como punto de partida para realizar unha avaliación do seu valor ambiental desde unha perspectiva bioxeográfica, tomando como referencia as áreas de montaña do extremo occidental da Cordillera Cantábrica. Área de estudo Aínda que a Devesa da Rogueira é un lugar ben delimitado desde o punto de vista toponímico, baixo unha perspectiva ecolóxica e cartográfica, as comunidades que compoñen a súa cuberta vexetal non se interrompen de xeito brusco nos seus límites, senón que teñen unha continuación evidente nos terreos adxacentes. Por elo, a efectos da realización deste traballo preferiuse seguir un criterio hidrolóxico para delimitar a área de traballo, tomándose como referencia a cunca hidrográfica do Rego da Rogueira, integrada na súa área de cabeceira, ademais de por este curso fluvial, por dous tributarios (Carrozo da Muíña e Rego do Freixedo) que conflúen con el pola súa marxe dereita (Figuras 1 e 2). En conxunto, trátase dunha superficie de 436 ha que se estende entre os 1.641 m do Pico Formigueiros e os 720 m, a altura da confluencia do Rego da Rogueira e o Carrozo da Muíña. Este acentuado desnivel altitudinal resólvese, desde Figura 2.- Vista panorámica virtual da área de estudo (trazo discontinuo groso) desde a vertical de Moreda, a uns 2,6 km de altitude, cara ao S (tomada de Google Earth). Aprecianse as masas arboradas existentes ocupando, principalmente, vertentes avesías de gran desnivel e remarcase, entre as liñas descontinuas miúdas, o afloramento de rochas carbonatadas que se estende entre o Alto do Couto e a vertente N do Pico Polín A inexistencia de estacións meteorolóxicas no sector axial da Serra do Courel impide coñecer con exactitude as condicións climáticas actuais deste territorio. Admitindo como válidas as extrapolacións realizadas por diferentes autores a partir da información proporcionada por estacións do entorno (Barral Silva et al. 1985, Rigueiro Rodríguez et al. 2005, Rodríguez Guitián & Ramil Rego 2007), a área na que se encontra a Devesa da Rogueira tería condicións climáticas que levarían a incluíla, segundo a última versión da Clasificación Bioclimática de Rivas-Martínez (2011), dentro do macroclima temperado típico (sen seca estival) e un bioclima oceánico semihiperoceánico (amplitude térmica media anual entre 11 e 14 ºC). Os ombrotipos oscilarían entre o húmido superior e o hiperhúmido superior, con precipitacións total anuais que variarían entre os 1.500 e 2.000 mm, e os termotipos comprenderían desde o mesotemperado superior ao supratemperado superior, con unha representación marxinal (>1.600 m) do orotemperado inferior. Desde o punto de vista edáfico, a formación dos solos nestas montañas está influída principalmente pola natureza química do material de partida (de carácter silíceo vs. carbonatado) e a diferenza altitudinal. Sobre os afloramentos silíceos e os sedimentos deles derivados desenvolvense solos relativamente profundos (40-70 cm) pero, polo xeral, moi pedregosos (Táboa 1). A pobreza en nutrientes (Na, K, Ca, Mg) e riqueza en Aluminio destes 7 o punto de vista topográfico, a traveso de vertentes de forte inclinación e de abundantes escarpes rochosos, sendo extraordinariamente escasas e reducidas as área achairadas. Os materiais litolóxicos da área de estudo son de idade cámbrica e ordovícica (541-443 m.a.)(IGME 1981, GEOVEO 2012), predominando as rochas metamórficas de tipo silíceo (lousas, xistos, areíscas, cuarcitas), entre as que se intercala un extenso estrato de rochas carbonatadas (Formación Vegadeo) que aflora configurando unha banda de anchura variable (150-550 m en proxección horizontal) que se dispón, con rumbo E-W, entre o Alto do Couto a e Cabeza do Serro (Figuras 1 e 2). En épocas xeolóxicas recentes (Plistoceno e Holoceno), o susbstrato rochoso estivo exposto a acción de diversos axentes erosivos (glaciares, fenómenos periglaciares, movementos gravitacionais, erosión fluvial, disolución polas augas de escorrentía e infiltración, etc.) responsables da formación de cubertas sedimentarias e solos de espesor e distribución moi variables, que en certos casos dificultan o recoñecemento da litoloxía subxacente. susbstratos causan unha forte acedume nos horizontes edáficos superficiais (pH en H2O: 3,5-4,5), que se ve acentuada no caso das cuarcitas, dada a súa particular riqueza en sílice (Barral Silva et al. 1985). Cara ás partes máis elevadas, o carácter frío do réxime térmico provoca un retardo na mineralización dos restos vexetais, favorecendo a formación de horizontes superficiais máis espesos e ricos en humus (Táboa 1). No caso oposto, a partir de rochas carbonatadas tenden a formarse solos menos profundos (20-45 cm polo regular) cun menor contido en materia orgánica e abundantes afloramentos rochosos. O menor espesor total dos solos e a presenza nos horizontes superficiais de fragmentos líticos que liberan Ca+2 ao medio edáfico xustifican que nestes se atopen valores de pH superiores a 6,0 e unha elevada saturación en bases do complexo de cambio (Táboa 1), a pesar do efecto de lavado que exercen as elevadas precipitacións que teñen lugar nestas montañas (Barral Silva et al. 1985, Taboada Castro & Silva Hermo 1999, Rodríguez Guitián et al. 2001, Merino et al. 2008). Cando os solos derivan de sedimentos nos que se dá a mestura de materiais silíceos e carbonatados presentan nunhas características intermedias, con valores de pH comprendidos entre 5,0 e 6,0 e unha presenza de Al no complexo de cambio que oscila entre o 35-50% (Rodríguez Guitián et al. 2001, Merino García & Rodríguez Guitián 2011). A topografía particularmente abrupta que caracteriza á área de estudio non impedíu que a Devesa da Rogueira e o seu entorno permaneceran alleos á actividade humana. Esta eliminou a cuberta arborada de amplas áreas para a instalación intermitente de cultivos (searas ou cavadas), o pastoreo con gando menor (cabras, ovellas) ou a implantación de prados de sega nos fondos dos vales. Incluso a propia vexetación arborada que actualmente se conserva amosa signos evidentes, como a abundancia de pés trasmochos e procedentes de rebentos de cepa, o predominio de árbores de diámetros normais inferiores aos 75 cm ou as numerosas foias de carboneo que se poden atopar polo interior do arborado, do seu aproveitamento en épocas pasadas para obter combustible co que abastecer os fogares e os abundantes mazos e ferrerías da comarca. Desde o punto de vista bioxeográfico, o territorio obxecto de estudo sitúase no Subsector Courelao, pertencente ao Sector Orocantábrico occidental da Subprovincia Orocantábrica (Provincia Cántabro-Atlántica, Rexión Eurosiberiana), segundo a tipoloxía de unidades proposta por Rodríguez Guitián & Ramil Rego (2008). No plano normativo, está incluido dentro do LIC “Os Ancares-O Courel”, espazo integrado na Rede Natura 2000 europea e declarado igualmente como “Zona de Especial Protección dos Valores Naturais” en aplicación da Lei 9/2001 de Conservación da Natureza de Galicia (Xunta de Galicia 2001). 8 Nº Parcela Altitude (m) Pendente (º) Orientación Substrato Prof. (cm) hor. A/total Fracción grosa (%) pH H 2 O Sat. Al (%) Clasificación (FAO/UNESCO, 1998) Rogueira-1 960 26 NNE S 18/72 60,2 4,13 66,73 Umbrisol húmico Rogueira-2 970 36 N C 8/35 47,7 6,91 0,73 Cambisol eútrico Rogueira-3 1.370 38 N S 20/20 68,8 4,07 28,89 Umbrisol húmico Rogueira-4 1.025 32 NNE C 15/50 42,8 6,44 1,37 Cambisol eútrico Táboa 1.- Características de catro perfís edáficos estudados baixo faiais na Devesa da Rogueira.(adaptado de Rodríguez Guitián et al. 2001a e Merino & Rodríguez Guitián 2011). (S: rochas silíceas (lousas, areíscas, cuarcitas); C: rochas carbonatadas (calías, dolomías)) Metodoloxía A efectos do presente estudo, entendemos como bosques as formacións vexetais dominadas por especies leñosas que polo xeral superan os 4 m de altura (árbores) e se consideran autóctonas (están presentes nun territorio dado desde antes da xeneralización das actividades humanas)(Rodríguez Guitián et al. 2012). Tamén se inclúen aquelas formacións dominadas por especies arbóreas autóctonas que, por medraren en biotopos particularmente restrictivos para o seu crecemento, como tesos rochosos, cumes moi venteados ou lugares que acumulan moita neve no inverno, presentan un aspecto achaparrado e apenas superan a talla comentada. Ademais, inclúense as plantacións forestais tradicionais típicas desta parte de Galicia, os soutos, por canto constitúen un exemplo particularmente interesante de aproveitamento dos recursos forestais compatible co mantemento duns elevados valores biólóxicos (EC 2007, Guitián et al. 2012, Rodríguez Guitián et al. 2012). O traballo realizouse en tres fases. Unha primeira de recompilación da información existente en publicacións previas, a partir da cal elaborouse un listado inicial de tipos de bosques existentes na Devesa da Rogueira e o seu entorno máis próximo. A continuación, para completar a información sobre os tipos de bosques xa coñecidos e recoller información florística e ambiental (fisiografía, material de partida dos solos, influencia humana) dos bosques non estudados previamente, realizáronse varias campañas de campo ao longo do período 2009-2013, nas que se fixeron novos inventarios de vexetación aplicando a metodoloxía fitosociolóxica sigmatista (Braun-Blanquet 1979). Os novos datos integráronse cos primeiros construíndo táboas de inventarios florísticos, a traveso das que se avaliaron as similitudes e diferenzas existentes entre os dous bloques de información compilada, tendo en conta as referencias bibliográficas dispoñibles. Unha vez establecidas as tipoloxías de bosques recoñecidas e a relación cos factores do medio e antrópicos que inflúen na súa distribución na área de estudo, procedeuse á súa 9 delimitación cartográfica empregando técnicas de fotointerpretación sobre as ortofotografías do PNOA correspondentes ao ano 2011, mediante un Sistema de Información Xeográfica (SIX). O software empregado foi ArcGIS 10.1 (ESRI 2012). A superficie non arborada da área de estudio foi teselada utilizando unidades de carácter máis xenérico e integrador (rochedos, formacións herbáceas, matogueiras, plantacións forestais). A cartografía resultante presenta unha resolución equivalente a unha escala 1:1.000, correspondendo o tamaño mínimo de tesela a 12,5 m2. A partir dela obtivéronse os valores de superficie ocupada por cada unha das unidades cartográficas definidas. Esta información utilizouse para discutir a importancia fitocenótica do enclave estudado dentro do contexto bioxeográfico no que se enmarcan as montañas do occidente da Cordillera Cantábrica. Na taxonomía florística seguíronse as propostas de Flora iberica (Castroviejo 1986-2012), incluídas as modificacións e correccións taxonómicas que figuran na páxina web desta obra soportada polo CSIC (http://www.floraiberica.es/), e Flora Europea (Tutin et al. 1964-1980), adaptándose a unha notación binomial resumida os casos de taxóns cun rango inferior ao de especie (subespecies ou variedades) por razóns de economía do espazo. Nas cuestións sintaxonómicas (comunidades vexetais) tomáronse como referencia os traballos publicados por Rivas-Martínez et al. (2001, 2002, 2007, 2011) e Rodríguez Guitián et al. (2012). Resultados A caracterización das comunidades arboradas da área de estudo susténtase nun total de 103 inventarios fitosociolóxicos, cuxa localización se amosa na figura 1c, dos que 78 (75,7% do total) foron obtidos durante a realización dos traballos de campo. A análise e confrontación desta información coa previamente existente (Amigo Vázquez 1984, Izco et al. 1986, Giménez de Azcárate 1993, Rodríguez Guitián & Amigo Vázquez 2009b, Rodríguez Guitián et al. 2000, 2009, 2012) conduciu á discriminación dun total de 21 tipos diferentes de bosques, practicamente todos os posibles de entre os descritos para o conxunto das montañas orocantábricas occidentais do territorio galego, a excepción dos acebaiserbedais, sobreirais e as turbeiras arboradas (Rodríguez Guitián et al. 2012). Na caracterización das tipoloxías recoñecidas, que constitúe o corpo principal deste traballo, diferenciase entre bosques de carácter climatófilo (aqueles cuxa distribución está condicionada principalmente por factores climáticos) e de tipo edafo-higrófilo (aqueles cuxa distribución está asociada principalmente aos solos húmidos da beira dos cursos fluviais). Na Táboa 2 indícanse a superficie ocupada por cada tipoloxía de bosques recoñecida, precisando os tamaños mínimo e máximo de teselas delimitadas, e a porcentaxe que este valor supón con respecto ás superficies arborada e total da área de estudo. A tesela de menor tamaño delimitada cobre 34,0 m2e pertence á categoría de “aciñeirais calcícolas”; a maior ocupa 36,2 ha e correspondese cunha “reboleira silicícola”. A súa distribución espacial representase na Figura 3. En conxunto, os bosques e plantacións tradicionais (soutos) ocupan algo máis de 310 ha, equivalente ao 71% do territorio estudado, seguidos das matogueiras (19%), as formacións herbáceas (8%), rochedos (1%) e piñeirais de repoboación (<1%). Bosques climatófilos Bidueirais climatófilos (quionófilos) Bosques dominados polo bidueiro (Betula pubescens) con participación doutras especies arbóreas pioneiras ou heliófilas, como o capudre (Sorbus aucuparia), a abeleira (Corylus avellana) e o paleiro (Salix caprea). Distribúense ao longo dunha estreita faixa comprendida entre os 1.300 e os 1.500 m de altitude (Figura 3), constituíndo o límite superior do arborado nas ladeiras máis avesías. Trátase dun tipo de bosque característico do piso supratemperado superior das montañas do cuadrante NW ibérico, adaptado a curtos períodos vexetativos e soportar prolongados períodos de innivación (carácter quionófilo)(Amigo Vázquez 1984, Rodríguez Guitián et al. 2000). Na Devesa da Rogueira, este tipo de bosque ocupa unhas 20 ha de vertentes de elevada inclinación e con abundantes afloramentos rochosos, sobre solos acedos moi pouco evolucionados, derivados de lousas e cuarcitas. Son bosques de mediana talla (10-15 m de altura) e estrutura irregular dominados por árbores tortuosas e de bases curvadas debido aos derribos que causan os temporais invernais e o efecto mecánico de empuxe que provoca a acumulación e reptación de grandes espesores de neve en ladeiras de forte inclinación. Entre as especies de plantas vasculares que caracterizan o seu sotobosque pódense citar Erica arborea, Vaccinium myrtillus, Avenella flexuosa, Luzula sylvatica, Saxifraga spathularis, Lastrea limbosperma, Erythronium dens-canis ou Narcissus asturiensis, así como un extenso conxunto de grandes plantas herbáceas (megaforbias) características de solos acedos humíferos e húmidos que medran nos recháns nos que se mantén a neve até finais da primavera, como Valeriana montana, Aconitum neapolitanum, Allium victorialis, Adenostyles hybrida, etc. Desde o punto de vista fitosociolóxico, estes bosques encádranse dentro da subasociación típica (betuletosum celtibericae) da asociación Luzulo henriquesii-Betuletum celtibericae (Izco et al. 1986a), de ampla distribución ao longo das montañas silíceas da Cordillera Cantábrica e Montañas Galaico-Durienses. Na Táboa 3 apórtase información florística detallada dos bidueirais deste tipo presentes na área de estudo. Bidueirais seriais A pesar de estar, como os anteriormente comentados, dominados polo bidueiro, estes bosques presentan unha fisionomía, estrutura e composición florística ben distintas debido, principalmente, a que se desenvolven en niveis altitudinais sensiblemente inferiores, entre os 800 e 1.100 m de altitude (termotipos mesotemperado superior e supratemperado inferior)(Figura 3). Esta peculiaridade permite que as árbores teñan uns toros moito máis esveltos, a miúdo multicaules, e acaden densidades moi elevadas. Unidades cartográficas Nº inv. Sup. Tamaño Tamaño % Sup. % Sup. Tipo de hábitat (prop./bib.) (ha) mínimo (ha) máximo (ha) arborada total Anexo I DC92/437CEE Bosques climatófilos Bidueirais quionófilos 4(3/1) 20,4 0,0169 19,634 6,6 4,7 - - - Bidueirais seriais 2(2/0) 1,3 0,0262 0,4394 0,4 0,3 - - - Bosques de capudres e paleiros 2(1/1) 4,4 0,0369 1,7261 1,4 1,0 - - - Faiais silicícolas 15(5/10) 32,8 0,1354 13,424 10,6 7,5 9120 Faiais calcícolas 7(5/2) 5,3 0,1176 1,7165 1,7 1,2 9150 Carballais albares heliófilos 4(4/0) 51,6 0,0178 19,595 16,5 11,9 9230 Carballais albares umbrófilos 6(5/1) 36,2 0,1878 8,4462 11,7 8,3 9230 “Carballais ananos” 3(3/0) 2,8 0,0057 1,0399 0,9 0,6 9230 Carballais albares calcícolas 2(2/0) 4,5 0,0361 1,4333 1,5 1,0 9230 Reboleiras silicícolas 6(4/2) 79,1 0,0102 36,203 25,4 18,2 9230 Reboleiras calcícolas 5(4/1) 12,0 0,0171 4,3994 3,9 2,8 9230 Bosques mixtos silicícolas 5(5/0) 16,3 0,0603 8,0102 5,3 3,7 9180* Bosques mixtos calcícolas 5(5/0) 5,6 0,0215 2,7393 1,8 1,3 9180* Abeledos silicícolas 7(5/2) 2,6 0,0228 0,7039 0,8 0,6 9180* (p.p) Abeledos calcícolas 11(9/2) 13,2 0,0230 2,8538 4,3 3,0 9180* (p.p.) Aciñeirais calcícolas 8(6/2) 7,2 0,0034 1,4105 2,3 1,7 9340 Espiñais 2(2/0) 7,3 0,0072 1,3960 2,4 1,7 - - - Soutos silicícolas 2(2/0) 2,3 0,0415 0,5683 0,7 0,5 9260 Bosques edafohigrófilos Bidueirais riparios 1(1/0) 0,2 0,2482 0,2482 0,1 < 0,1 91E0* Freixidos riparios 3(2/1) 4,6 0,5635 2,9977 1,5 1,1 91E0* Abeledos riparios calcícolas 2(2/0) 0,6 0,2852 0,3193 0,2 0,1 91E0* Total bosques 310,3 - - - - - - 100,0 71,2 Rochedos - - - 5,5 0,0078 0,2596 - - - 1,2 - - - Formacións herbáceas - - - 36,2 0,0289 7,1135 - - - 8,3 - - - Matogueiras - - - 81,6 0,0354 25,0692 - - - 18,7 - - - Plantacións de piñeiros - - - 2,7 0,3620 2,3290 -- - 0,6 - - - Total unidades cartográficas 102 436,3 0,0012 36,2028 100,0 Táboa 2.- Distribución do número de inventarios utilizados na caracterización dos tipos de bosques identificados na área de estudo (entre paréntese sinalase o número de inventarios propios e obtidos de fontes bibliográficas), superficie ocupada polas unidades cartográficas representadas, tamaños mínimo e máximo das teselas, porcentaxe de cada categoría con respecto á superficie arborada e total da área de estudo e correspondencia cos tipos de hábitats do Anexo I da DC 92/43/CEE 10 Paralelamente, redúcese o número de pés doutras especies arbóreas presentes no nivel de copas, aparecendo de xeito puntual individuos de carballo (Quercus robur, Q. petraea), cerdeira brava (Prunus avium), freixo (Fraxinus excelsior) e, nas localizacións a menor altitude, até castiñeiro (Castanea sativa). De forma maioritaria, estes bidueirais medran sobre solos pobres en nutrientes e de pH acedo formados a partir de lousas e cuarcitas, aínda que en ocasións poden aparecer sobre coluvións con unha certa proporción de materiais carbonatados. A composición florística do sotobosque destes bidueirais tamén difire da dos supratemperados, pois nel abundan as gramíneas (Holcus mollis, Agrostis capillaris, Poa nemoralis), algunhas especies gabeadoras (Hedera hibernica, Lonicera hispanica) e as silvas (Rubus sp.), como xa advertíu Amigo Vázquez (1984). Polo xeral, este tipo de bidueirais medran en áreas antigamente ocupadas por cultivos, prados de sega ou tenzas nas que se fixeron cortas a feito do arborado preexistente. O carácter pouco lonxevo do bidueiro fai que, desde o punto de vista temporal, estas formacións estean abocadas, pasados uns decenios, a verse substituídas por outras dominadas por especies de vida máis longa, como carballos, rebolos ou faias. Por esta causa se lles inclúe dentro dos denominados bosques secundarios ou seriais. No plano fitosociolóxico pertencen á asociación Holco mollis-Betuletum celtibericae, na súa variante orocantábrica (Amigo & Romero 1998, Rivas-Martínez et al. 2002). A pesar de que nas montañas orientais de Galicia este tipo de bosque é frecuente, a superficie estimada que ocupan na Devesa da Rogueira é bastante reducida (algo máis de 1 ha). Algúns exemplos da composición florística e do ambiente no que medran estes bidueirais seriais amosanse na Táboa 3. Bosques de capudres e paleiros Son bosques de pequena talla (6-14 m) e fisionomicamente un tanto irregulares, dominados polo capudre (Sorbus aucuparia) e o paleiro (Salix caprea), con presenza máis puntual do bidueiro (Betula pubescens), a abeleira (Corylus avellana) e o pradairo (Acer pseudoplatanus), que medran en ladeiras e valgadas secas avesías, a miúdo nas inmediacións de faiais silicícolas. O seu ámbito bioclimático característico sitúase dentro do piso supratemperado, sobre solos relativamente fondos, a miúdo de carácter coluvial, derivados de rochas silíceas (lousas, cuarcitas, xistos). As vertentes nas que aparecen adoitan ser empinadas (26- 36º). Como no caso dos bidueirais seriais, este tipo de bosques considérase un tipo particular de bosque secundario ou fase de recuperación do arborado dentro do dominio dos faiais silicícolas que se comentarán máis adiante (Rodríguez Guitián et al. 2005a). O sotobosque deste tipo de formacións arbóreas caracterízase por unha elevada riqueza en especies Nº de orde 1 2 3 4 5 6 7 8 Área (m 2 )300 300 300 314 300 300 120 100 Altura E 1 (m) 10 12 18 15 14 18 6 8 Cob. E 1 (>4,0 m)(%) 60 100 100 80 100 100 70 100 Cob. E 2 (1,5-4,0 m)(%) --- 20 20 20 35 10 60 30 Cob. E 3 (<1,5 m)(%) --- 90 80 60 60 100 80 100 Altitude (m) 1400 1360 1350 1335 850 890 1295 1415 Pendente (º) 60 32 38 35 30 30 36 26 Orientación N NE N N NE WSW NNW NNE Nº taxóns 17 24 30 18 28 18 30 38 E 1 (>4,0 m)+E 2 (>1,5-4,0 m): Betula pubescens 254455 · 1 Sorbus aucuparia 2112+· 52 Erica arborea 31+111 · + Corylus avellana r11111 · · Quercus xrosacea 2·12·· 1· Ilex aquifolium ·124+· · · Fagus sylvatica ·112+· · · Salix caprea ··1·1· ·4 Quercus pyrenaica ····+11· E 3 (<1,5 m): Taxóns característicoas de asociacións Vaccinium myrtillus 3122·· · 1 Luzula sylvatica 2533·· · 1 Teucrium scorodonia ·++·12 1· Saxifraga spathularis 2·12·· ·1 Oxalis acetosella ·111·· ·3 Dryopteris dilatata +11··· · 1 Dryopteris filix-mas ·11··+ ·1 Polygonatum verticillatum ++1··· · 1 Crepis lampsanoides ·++1·· ·1 Lonicera hispanica ·1·+++ · · Athyrium filix-femina ·11··· ·2 Avenella flexuosa ·11·+· · · Taxóns característicos do orde Fagetalia sylvaticae Daphne laureola ··+···+1 Lilium martagon ······++ Taxóns característicos da clase Querco-Fagetea Viola riviniana ····1·11 Poa nemoralis ·····+++ Stellaria holostea ······11 Euphorbia dulcis ··+···+· Ajuga reptans ····+· ·+ Ranunculus tuberosus ······++ Taxóns característicos da clase Salici-Populetea Polystichum setiferum ····+1·· Outros taxóns Pteridium aquilinum ·+··12 11 Valeriana montana 1+1··· · 1 Rubus sp. · · + · 1 + + 1 Allium victorialis 121··· · · Omphalodes nitida +····· 11 Doronicum pubescens 1·+··· ·1 Nº de orde 123456 78 Táboa 3.- Composición florística de bidueirais quionófilos (inv. 1-4), bidueirais seriais (inv. 5-6) e bosques de capudres e paleiros (inv. 7-8) Taxóns de baixa frecuencia: En E1+E2: Acer pseudoplatanus: + en 6 e + en 7; Castanea sativa: 1 en 6; Crataegus monogyna: 1 en 5 e 1 en 8; Fraxinus excelsior: + en 5; Prunus spinosa: + en 5; Quercus petraea: 1 en 2 e 1 en 6; Quercus robur: 1 en 5; Salix atrocinerea: + en 5 e 1 en 8; Taxus baccata: + en 1 e 1 en 4. E3: Característicos de asociación: Anemone nemorosa: + en 3 e 1 en 4; Holcus mollis: 2 en 6 e + en 7; Polypodium vulgare: + en 3 e + en 4. Característicos de Fagetalia sylvaticae: Epilobium montanum: + en 8; Mercurialis perennis: 1 en 7; Paris quadrifolia: + en 8; Potentilla sterilis: + en 7; Primula acaulis: 1 en 7; Scrophularia alpestris: r en 8. Característicos de Quercetalia roboris: Blechnum spicant: + en 3; Hypericum pulchrum: + en 6; Lathyrus linifolius: + en 7; Melampyrum pratense: 1 en 1. Característicos de Querco-Fagetea: Aquilegia vulgaris: + en 7; Dryopteris affinis: 1 en 4; Euphorbia amygdaloides: + en 4; Hedera hibernica: 4 en 6; Helleborus foetidus: + en 7; Hyacinthoides non-scripta: + en 7; Poa chaixii: 1 en 8; Polystichum aculeatum: + en 7. Outros taxóns: Adenostyles hybrida: r en 8; Agrostis capillaris: 1 en 5; Alchemilla sp.: r en 8; Angelica major: + en 8; Arnica montana: + en 2; Brachypodium rupestre: 1 en 5 e 3 en 7; Carex sp.: r en 8; Clinopodium vulgare: + en 7; Cruciata glabra: + en 8; Dactylis glomerata: + en 5 e + en 7; Digitalis purpurea: r en 3 e + en 6; Eupatorium cannabinum: + en 5; Festuca rubra: + en 1; Fragaria vesca: + en 5 e + en 8; Heracleum sphondylium: 1 en 8; Lamium maculatum: + en 8; Lastrea limbosperma: + en 2; Narcissus asturiensis: + en 2 e + en 3; Polygonatum odoratum: + en 7; Potentilla erecta: 1 en 7 e + en 8; Ranunculus platanifolius: 1 en 8; Rumex acetosa: + en 5 e + en 7; Thalictrum minus: + en 7; Urtica dioica: + en 8; Veronica chamaedrys: + en 5 e + en 7. Localidades (a notación numérica entre paréntese indica a situación na cuadrícula UTM de 1 km, fuso 29T): 1: Lu: Folgoso do Courel, Devesa de Rogueira, 654/4718 [Amigo Vázquez (1984): táb. 11: inv. 4]. 2: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Devesa da Rogueira, extremo W, baixo o camiño, 654/4718. 3: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Devesa da Rogueira, biduedo entre os dous camiños, por baixo das Augas, 654/4718. 4: Lu: Folgoso do Courel, Devesa da Rogueira, parte superior, 654/4718. 5: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, entrada inferior da Devesa de Rogueira, 654/4719. 6: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, entrada inferior da Devesa de Rogueira, 654/4719. 7: Lu: Folgoso do Courel, inmediacións de A Tara, 655/4719. 8: Lu: Folgoso do Courel, Vertente NE do Monte Formigueiros, 656/4719 [Rodríguez Guitián et al. (2005a): táb. 1: inv. P04]. 11 herbáceas, entre as que salientan pola súa constancia Viola riviniana, Stellaria holostea, Ranunculus tuberosus, Poa nemoralis, Lilium martagon, Daphne laureola, Omphalodes nitida, Pteridium aquilinum ou Potentilla erecta. O feito de situárense en ambientes avesíos e de se desintegraren doadamente os restos foliares das especies arbóreas dominantes favorece a presenza de xeófitos habituais noutros tipos de bosques presentes tamén na Rogueira, como Mercurialis perennis, Paris quadrifolia, Polygonatum verticillatum ou Dryopteris dilatata. A unidade fitosociolóxica que integra este tipo de bosques é a asociación Sorbo aucupariae-Salicetum capreae, exclusiva das montañas de Ancares, O Cebreiro e O Courel. Aínda que son relativamente frecuentes nesta última serra (cf. Rodríguez Guitián et al. 2005a), na Devesa da Rogueira concéntranse formando pequenos núcleos (total de 4,4 ha) no seu extremo E (Figura 3). Na Táboa 3 adxuntase información acerca da composición florística e condicións ambientais nas que medran algúns dos rodais estudados deste tipo de bosque. Figura 3.- Cartografía da cuberta vexetal da área de estudo. Equidistancia das curvas de nivel: 50 m 12 13 Faiais silicícolas (acidófilos ou oligotrofos) Bosques dominados pola faia (Fagus sylvatica) que medran en solos pobres en nutrientes, derivados de lousas, xistos, areíscas e cuarcitas. A faia tende a ser a árbore exclusiva no nivel de copas nos rodais máis vellos e menos afectados polo derribos, pero nos enclaves máis elevados ou cando se trata de fragmentos que estiveron sometidos a cortas ou aproveitamentos para leñas até hai poucos decenios, non é rara a presenza de pés doutras especies, como capudres (Sorbus aucuparia), bidueiros (Betula pubescens) ou carballos albares (Quercus petraea). Tamén é frecuente nestas situacións que se forme un subpiso con abundante acebo (Ilex aquifolium) mentres nas partes máis elevadas da Rogueira faise abundante o teixo (Taxus baccata). Estes faiais medran na Devesa da Rogueira entre os 980 e os 1.425 m de altitude (pisos bioclimáticos mesotemperado superior e supratemperado), sendo máis abundantes na faixa dos 1.150-1.300 m (Figura 3). Os solos sobre os que se asentan adoitan ser pedregosos e de fondura moi irregular (10-40 cm), cun característico espeso manto orgánico de follas e restos de pólas miúdas (Táboa 1). A estrutura e forma das árbores varía moito ao longo do gradiente de altitude comentado, pois nas partes baixas, máis abrigadas e menos propensas a cargarse de neve, os fustes tenden a ser máis altos e esveltos, mentres que no seu límite superior predominan árbores moi ramificadas desde a porción media do toro, debido ás mesmas causas que se comentaron para o caso dos bidueirais quionófilos. A flora que caracteriza o sotobosque destes faiais está composta, principalmente, por algunhas matas (Vaccinium myrtillus, Daphne laureola) e un amplo grupo de plantas bulbosas e rizomatosas (Luzula sylvatica, Mercurialis perennis, Anemone nemorosa, Dryopteris filixmas, Euphorbia dulcis, Galium odoratum, Lilium martagon, Oxalis acetosella, Polystichum setiferum), xunto a Milium effusum, Crepis lampsanoides, Omphalodes nitida, Sanicula europea ou Saxifraga spathularis. Desde o punto de vista fitosociolóxico, estes faiais inclúese na asociación Omphalodo nitidae-Fagetum sylvaticae, cuxa área de distribución restrinxese ás montañas do extremo occidental cantábrico, ao W da Reserva Integral de Muniellos (Asturias). Trátase do tipo de faial máis amplamente representado en Galicia (Rodríguez Guitián & Ferreiro da Costa 2011) e na Devesa da Rogueira, onde cobre arredor das 33 ha. Na Táboa 4 adxuntanse diversos inventarios deste tipo de bosque recollidos na área de estudo. Faiais calcícolas (neutro-basófilos ou meso-eutrofos) Faiais que medran sobre solos derivados da alteración in situ de rochas carbonatadas (calías, dolomías) ou coluvións nos que estas litoloxías son predominantes. Na Devesa da Rogueira aparecen de xeito exclusivo na súa parte baixa, así como na vertente avesía do val do Carrozo da Muíña, entre os 980-1.150 m de altitude, no límite dos pisos bioclimáticos mesotemperado superior e supratemperado inferior (Figura 3). Os solos que sustentan estes faiais son moi pedregosos e con abundantes afloramentos rochosos, pero cunha disponibilidade de nutrientes maior que nos de tipo silíceo. Os principais acompañantes da faia no estrato superior deste tipo de bosque son diferentes aos do caso anterior: pradairos (Acer pseudoplatanus), freixos (Fraxinus excelsior), espiños (Crataegus monogyna) e abeleiras (Corylus avellana). Tamén hai diferenzas nas especies do sotobosque, no que Galium odoratum, Polysticum setiferum, Hedera hibernica e Mercurialis perennis adoitan formar mestos e extensos tapices entre os que se intercalan numerosas especies herbáceas ausentes ou dificiles de atopar nos faiais sobre solos pobres, como Ornithogalum pyrenaicum, Corydalis cava, Neottia nidus-avis, Allium ursinum, Phyllitis scolopendrium, Clematis vitalba, Epipactis helleborine ou Ruscus aculeatus. Na actualidade, os faiais calcícolas ocupan arredor de 5 ha na área de estudo, principalmente no val do Carrozo da Muíña e no treito final do Regueiro do Freixedo. A asociación vexetal que engloba os faiais calcícolas existentes na Serra do Courel recibe o nome de Neottio nidiavis-Fagetum sylvaticae (Rodríguez Guitián et al. 2009a); trátase dun tipo de bosque exclusivo desta área montañosa e dos Montes do Cebreiro, cuxos “parentes” máis próximos, pertencentes xa a outra asociación diferente (Carici sylvaticae-Fagetum sylvaticae), encontranse a case 50 km en liña recta cara ó NE, na vertente setentrional do Alto de Rañadoiro (Cangas de Narcea, Asturias)(Rodríguez Guitián & Amigo 2009a, Díaz González 2010). Na Táboa 4 reuniuse a información dispoñible sobre este tipo de faiais na área de estudo. Carballais albares de sollío Carballais situados en tesos (divisorias de augas) e ladeiras fortemente insoladas dominados polo carballo albar (Quercus petraea) e os seus híbridos co carballo común (Quercus x rosacea) e o rebolo (Quercus x trabutii). É un tipo de bosque cunha ampla representación nas montañas do occidente da Cordilleira Cantábrica, entre os 1.200 e 1.500 m de altitude, como acontece na Serra dos Ancares. Na Devesa da Rogueira cubren gran parte do baixante que conforma a marxe dereita do Rego do Freixedo e a vertente oriental do Pico Polín, así como os tesos que delimitan as microcuncas existentes na cara N do Pico Formigueiros (Figura 3). Trátase de bosques pouco mestos, debido ás características pedregosas e pouco favorables para o en raizamento dos terreos onde medran e a elevada insolación que reciben. As árbores capaces de sobrevivir nestas condicións presentan un aspecto chaparro (raramente superan os 8-10 m) e moi ramificado, sobre todo cando colonizan as posicións de teso. Acompañando aos diferentes tipos de carballos presentes poden atoparse capudres (Sorbus aucuparia) e, á sua sombra, piornos (Genista florida) e uces (Erica arborea). Por debaixo medra un tapiz discontinuo dominado por gramíneas (Festuca merinoi, Festuca paniculata, Avenella flexuosa, Holcus mollis), Linaria triornithophora, Stellaria holostea, Lonicera hispanica, Vaccinium myrtillus eAsphodelus macrocarpus. 20 No estrato superior, aparte da clara dominancia do rebolo, non é rara a presenza de Sorbus aucuparia, xunto a outras árbores, como Taxus baccata, Fagus sylvatica ou Quercus petraea, polo xeral ausentes das reboleiras de tipo silicícola; por debaixo, a dominancia corresponde á argana (Brachypodium rupestre), entre a que é habitual atopar especies como Mercurialis perennis, Laserpitium nestleri, Geranium sanguineum, Thalictrum minus, Glandora diffusa, Origanum virens ou Dianthus hyssopyfolius, diferenciais con respecto ás reboleiras sobre solos pobres. Completan a súa composición florística especies de ampla distribución nos bosques do territorio estudado, como Teucrium scorodonia, Viola riviniana, Physospermum cornubiense, Holcus mollis, Melittis melissophyllum, Polygonatum odoratum, Pteridium aquilinum, Cruciata glabra ou Vicia sepium. As reboleiras calcícolas ocupan, de xeito fragmentado e seguindo fielmente a banda calía que atravesa de E a W a área de estudo, arredor de 12 has, entre os 900 e os 1.280 m de altitude (Figura 3), dentro dos termotipos mesotemperado superior e supratemperado inferior. A pesar de recoñecer certas particularidades florísticas a este tipo de reboleiras, tanto Amigo Vázquez (1984) como Giménez de Azcárate (1993) incluíronas dentro de asociacións de bosques de carácter silicícola (Linario triornithophorae- Quercetum pyrenaicae, Holco mollis-Quercetum pyrenaicae). Máis recentemente, Rodríguez Guitián et al. (2012) propuxeron a súa separación das reboleiras sobre solos pobres en nutrientes, aínda que deixando pendente unha análise detallada desde o punto de vista fitosociolóxico. Até que esta non se realice, a efectos do presente traballo reunimos este tipo de reboleiras baixo a denominación que encabeza este apartado. Na Táboa 6 amósase a información dispoñible para este tipo de bosque dentro da área de estudo. Bosques mixtos silicícolas Formacións arboradas que presentan un estrato superior conformado por unha mestura de especies arbóreas ausentes ou de presenza marxinal noutros tipos de bosques, como freixos (Fraxinus excelsior), pradairos (Acer pseudoplatanus), cerdeiras bravas ou cereixais (Prunus avium) e abeleiras (Corylus avellana), sendo minoritaria a participación de carballos (Quercus robur, Q. petraea), rebolos (Quercus pyrenaica) e faias (Fagus sylvatica); outras árbores de aparición más ou menos frecuente son lameiros (Ulmus glabra), teixos (Taxus baccata), espiños (Crataegus monogyna), capudres (Sorbus aucuparia) e castiñeiros bravos (Castanea sativa). Desde o punto de vista ecolóxico, a súa distribución está ligada a partes baixas de ladeiras de forte inclinación, gorxas fluviais e pedrizas situadas ao pé de paredes rochosas, sen unha preferencia clara por unha orientación determinada. Nestes biotopos abundan os afloramentos rochosos e os solos caracterizanse por ter un escaso espesor, unha pedregosidade moi elevada e unha gran inestabilidade, características que limitan o enraizamento e o acceso de moitos vexetais ás capas subsuperficiais de auga. Igualmente, estas condicións favorecen os derribos causados polos temporais, sendo por elo frecuente que as árbores presenten toros bifurcados, un aspecto tortuoso e tendencia a rebrotar das cepas, configurando bosques de fisionomía irregular e talla modesta (12-20 m de altura). Raramente aparecen por riba dos 1.100-1.200 m de altitude, atopando o seu óptimo no oriente galego dentro do piso bioclimático mesotemperado (600-900 m). As representacións deste tipo de bosque na Devesa da Rogueira encontranse nas vertentes máis abruptas e pedregosas da súa metade inferior, particularmente nas proximidades dos regos do Freixedo e da Rogueira, así como ao pé de pequenas paredes rochosas existentes no Val do Carrozo da Muíña (Figura 3). En conxunto, a súa extensión ronda as 16 ha. A pesar das peculiaridades edáficas comentadas, a rápida mineralización dos restos vexetais que producen anualmente as árbores dominantes destes bosques favorece a formación dun horizonte edáfico superficial que, aínda que descontinuo, permite o enraizamento dun amplo conxunto de especies herbáceas e leñosas de baixo porte, con apetencias ecolóxicas diversas. Así, no nivel inferior adoitan aparecer especies frecuentes noutros tipos de bosques avesíos silicícolas sobre solos ricos en humus xa descritos, como Hedera hibernica, Viola riviniana, Polystichum setiferum, Melica uniflora, Primula acaulis, Mercurialis perennis, Dryopteris filix-mas, Saxifraga spathularis, Luzula sylvatica, Sanicula europaea, Lilium martagon, Moehringia trinervia, Galium odoratum ou Hyacinthoides non-scripta, xunto a outras características de ambientes rochosos, como Asplenium trichomanes. Son igualmente frecuentes alguhas especies nitrófilas, como Geranium robertianum, Urtica dioica ou Lamium maculatum, mentras que nas microvalgadas que surcan as áreas abarrancadas medran especies herbáceas zumentas de gran tamaño, como Valeriana pyrenaica, Meconopsis cambrica ou Ranunculus platanifolius. Desde unha perspectiva fitosociolóxica, os bosques mixtos silicícolas existentes ao longo das montañas silíceas do occidente da Cordilleira Cantábrica, incluídos os da Serra do Courel, pertencen á asociación Luzulo henriquesii- Aceretum pseudoplatani (Díaz González & Fernández Prieto 1994, Rodríguez Guitián et al. 2000, Rodríguez Guitián 2011). Datos concretos sobre a ecoloxía e a composición florística detallada destes bosques dentro do ámbito de estudo amósanse na Táboa 7. Bosques mixtos calcícolas Moi semellantes aos anteriores desde o punto de vista fisionómico e ecolóxico, os bosques mixtos calcícolas medran, como é fácil deducir, en enclaves abruptos e non excesivamente elevados nos que afloran as rochas carbonatadas (calías, dolomías). Desde o punto de vista estrutural tenden a ser algo máis complexos e enmarañados que os silicícolas, debido fundamentalmente á maior cobertura que acadan algunhas especies arbóreas de pequena talla, como a abeleira (Corylus avellana) e o espiño (Crataegus monogyna), así como a maior abundancia coa que se presentan diversas especies gabeadoras (Hedera hibernica, Lonicera hispanica, Tamus communis ou Clematis vitalba). Tamén, por ocupar lugares algo máis resgardados e menos batidos polos temporais, acadan alturas algo superiores (14-24 m). Florísticamente Nº de orde 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Área (m 2 )300 300 300 300 314 300 500 300 600 300 Altura E 1 (m) 24 10-18 20 20 12 22 14-18 16 10-16 18-24 Cob. E 1 (>4 m)(%) 100 95 95 100 70 100 100 100 100 90 Cob. E 2 (1,5-4 m)(%) 20 15 15 30 50 25 25 15 30 40 Cob. E 3 (<1,5 m)(%) 70 85 95 70 60 90 80 80 90 85 Altitude (m) 760 885 925 950 1040 740 840 870 920 980 Pendente (º) 36 40 44 40 12 38 48 40 44 38 Orientación ENE N N W N W NW WNW WSW SSW Nº de taxóns 60 44 48 44 51 59 49 50 40 52 E 1 (>4,0 m)+E 2 (>1,5-4,0 m): Corylus avellana 2222334 3 3 3 Acer pseudoplatanus 3444232 4 2 2 Crataegus monogyna +1+·111 1 1 2 Ilex aquifolium +··11+11 1+ Fraxinus excelsior 33··231 1 2 3 Fagus sylvatica ··123·3122 Quercus pyrenaica 111··11 1 · · Salix caprea ·1·1·122 · · Betula pubescens ·111··1 · 1 · Prunus avium 211··2· · 2 · Sorbus aucuparia ···1··1· 1· Rosa gr. canina 1···r·· · · + Quercus petraea ···1··1·2· Castanea sativa 3····2r · · · E 3 (<1,5 m): Taxóns diferenciais de asociacións Luzula sylvatica 1 1 2 1 2· 1 · · · Saxifraga spathularis + 1 2 · 1· · · · · Epilobium montanum + + · + r· · · · · Holcus mollis + · 1 1 ·· · · · · Doronicum pubescens · · · · +· · · · · Dryopteris dilatata · · · · +· · · · · Avenella flexuosa · · 1 · ·· · · · · Genista florida · · · + ·· · · · · Vaccinium myrtillus · + · · ·· · · · · Viola suavis ····· + · + + 1 Clematis vitalba 1···· 1 1 2 + · Prunus spinosa ····· 1 · · · + Neottia nidus-avis ····· · + + · · Laserpitium nestleri ····· · · · · + Campanula adsurgens ····· + · · · · Saxifraga hirsuta ····· + · · · · Taxóns característicos de asociacións Hedera hibernica 1312123 2 2 1 Polystichum setiferum 2242132 2 3 2 Melica uniflora 2+11111 2 1 1 Primula acaulis 2121+11 2 1 + Mercurialis perennis 2+11142 + 3 2 Tamus communis 111·+112+1 Viola riviniana 1++1+11 + · 1 Stellaria holostea +111++2 · 1 + Lonicera hispanica +111·11 1 1 1 Daphne laureola 1·1+·111 11 Dryopteris filix-mas 11+21+1 · + · Lilium martagon 111·+11 · · 1 Sanicula europaea ··1·11·21· Ruscus aculeatus ·····11+13 Característicos do orde Fagetalia sylvaticae Euphorbia dulcis 111··21 1 1 + Poa nemoralis ·1·+·1· 1 · 1 Mycelis muralis ···1·+·+11 Galium odoratum ···22·· ·1+ Ranunculus tuberosus +·1·++· · · · Ornithogalum pyrenaicum +·+··1· · · + Allium ursinum 1···11· · · · Phyllitis scolopendrium 1····1· 1 · · Carex sylvatica ·····+11· · Moehringia trinervia ·1··1·· · · + Milium effusum +···1·· 1 · · Conopodium majus +····1· · · + Veronica montana ····1+·1 · · Nº de orde 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Taxóns característicos do orde Quercetalia roboris Teucrium scorodonia ·++1·· 1 · + + Polygonatum verticillatum 1·+·r·21 · · Hieracium murorum ···1r·· · ·+ Galium rotundifolium ··1···+· ·+ Taxóns característicos da claseQuerco-Fagetea Melittis melisophyllum ++1+r·+ · 1 + Helleborus foetidus +++·+++ 1 · + Polypodium vulgare 1+1+·++ · + + Hyacinthoides non-scripta +21·+1· 1 · 1 Ajuga reptans +··+··++++ Crepis lampsanoides +++··1· + · + Euphorbia amygdaloides +··+r·+ · · + Anemone nemorosa ·+2·+·· · · + Doronicum plantagineum ·+2··+· · · · Dryopteris affinis 1·1···1 · · · Oxalis acetosella ··1·1··+· · Euphorbia hyberna +···+·· · · + Taxóns característicos da clase Salici-Populetea Brachypodium sylvaticum +··1·1· 1 · · Athyrium filix-femina 1·+++·· · · · Outros taxóns Geranium robertianum 111+11· 1 + + Brachypodium rupestre 1111·2· + 2 1 Rubus sp. · · + + 1 · + + · + Asplenium trichomanes ++···++ · + + Omphalodes nitida 1++1·+· · · · Vicia sepium 1···+·++ · + Heracleum sphondylium ++++··· + · · Pteridium aquilinum ···+··+++· Asplenium adiantum-nigrum ···+···++1 Galium aparine ·+1·r·· + · · Asplenium onopteris ·++··+· + · · Urtica dioica ++··++· · · · Taxóns de baixa frecuencia: E1+E2: Cytisus scoparius: + en 4; Juglans regia: r en 1; Quercus robur: + en 6; Quercus x rosacea: 1 en 8 e 2 en 10; Quercus x trabutii: 1 en 9; Rosa micrantha: + en 1; Taxus baccata: 1 en 7; Ulmus glabra: 1 en 6. E3: Característicos de Fagetalia sylvaticae: Bromus ramosus: + en 6 e + en 9; Cardamine impatiens: + en 5; Corydalis cava: 1 en 5 e + en 9; Festuca altissima: 1 en 8. Característicos de Quercetalia roboris: Arenaria montana: + en 10; Blechnum spicant: + en 7; Lathyrus linifolius: + en 1 e + en 7; Luzula 21 se diferencian, ademais de pola baixa representación, cando non ausencia total, das especies acidófilas (Luzula sylvatica, Saxifraga spathularis, Blechnum spicant, Vaccinium myrtillus, etc.), pola presenza doutras típicas de solos ricos en nutrientes, como Laserpitium nestleri, Viola suavis, Ornithogalum pyrenaicum, Prunus spinosa, Ruscus aculeatus ou Neottia nidus-avis. Trátase do tipo de bosque presente na área de estudo cun valor promedio de especies por inventario máis elevado (47 taxóns). Táboa 7.- Composición florística de bosques mixtos silicícolas (inv. 1-5) e bosques mixtos calcícolas (inv. 6-10) forsteri: + en 1 e + en 7; Physospermum cornubiense: + en 4 e + en 7. Característicos de Querco-Fagetea: Aquilegia vulgaris: + en 6. Característicos de Salici-Populetea: Arum italicum: + en 1 e + en 8; Circaea lutetiana: + en 1; Ranunculus ficaria: + en 1 e + en 6. Outros taxóns: Clinopodium vulgare: + en 10; Colchicum autumnale: + en 10; Cystopteris fragilis: + en 2; Digitalis purpurea: + en 4; Erythronium dens-canis: r en 5; Festuca sp.: + en 7; Fragaria vesca: + en 10; Geum urbanum: + en 8; Lamium maculatum: + en 5 e + en 6; Linaria triornithophora: + en 4; Meconopsis cambrica: r en 5; Narcissus asturiensis: + en 5 e + en 9; Narcissus triandrus: + en 2; Pentaglottis sempervirens: + en 1; Polygonatum odoratum: 1 en 6 e 1 en 8; Rumex acetosa: + en 10; Silene dioica: + en 3; Valeriana pyrenaica: + en 5 e + en 6. Localidades (a notación numérica entre paréntese indica a situación na cuadrícula UTM de 1 km, fuso 29T): 1: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, inicio do camiño á Devesa da Rogueira, augas arriba da Ponte de Vellos (654/4720); 2: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Teso dos Pariceiros (655/4720); 3: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Teso de Romeán, vertente N (654/4719); 4: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Devesa da Rogueira, val do Rego da Rogueira (654/4719); 5: Lu: Folgoso do Courel, Devesa da Rogueira, parte inferior (654/4719); 6: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, inicio do camiño á Devesa da Rogueira, por riba da Cova de Vellos (654/4720); 7: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Devesa da Rogueira, extremo inferior (654/4719); 8: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Teso de Romeán, extremo inferior, por riba dos prados de sega (654/4719); 9: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, parte inferior da Devesa da Rogueira, aos pés do teso baixo do rodal de aciñeiras, por riba do camiño (654/4719); 10: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Devesa da Rogueira (654/4719). 22 Dada a distribución que teñen as rochas carbonatadas na área de estudio e o particular ambiente no que medran, estes bosques só se atopan na área de confluencia dos regos do Freixedo e da Rogueira (Figura 3), cubrindo algo menos de 6 ha, no límite entre o piso mesotemperado superior e o supratemperado inferior. Pertencen á unha subasociación particular (quercetosum petraeae) da asociación Omphalodo nitidae-Coryletum avellanae, cuxa distribución restrínxese ás áreas de afloramentos calíos das montañas situadas ao S da Serra dos Ancares (Rodríguez Guitián et al. 2000, Rodríguez Guitián et al. 2012). Na Táboa 7 aportase información detallada sobre a ecoloxía e a composición florística destes bosques dentro do ámbito de estudo. Abeledos silicícolas Trátase de bosques de pequena talla (6-10 m), ou microbosques, dominados pola abeleira (Corylus avellana) que medran sobre solos de pH acedo derivados de rochas lousas, cuarcitas e areíscas. Cara ás partes baixas de A Rogueira, estes bosques adoitan atoparse en situacións topográficas moi semellantes ás dos bosques mixtos, como fondos de valgadas secas e partes baixas de ladeiras, sobre solos moi pedregosos; nas partes altas tenden a intercalarse, principalmente, entre os faiais e os carballais umbrófilos (Figura 3). Non é raro atopar no interior destas formacións tocóns de árbores (carballos, rebolos, faias) taladas hai décadas para aproveitar a súa madeira ou elaborar carbón vexetal para abastecer as numerosas ferrerías e fraguas que estiveron activas até inicios do século XX no entorno da Rogueira. Por estas razóns, os abeledos consideranse bosques que substitúen a outros tipos de formacións arboradas que perderon as súas primitivas especies dominantes debido a unha forte presión antrópica, e dicir, son bosques de carácter serial ou secundario. Compañeiros habituais da abeleira nestes bosques son o capudre (Sorbus aucuparia) e o acibo (Ilex aquifolium), e máis esporadicamente, a faia (Fagus sylvatica), o pradairo (Acer pseudoplatanus), o espiño (Crataegus monogyna), o bidueiro (Betula pubescens) e os carballos (Quercus petraea, Q. x rosacea). No sotobosque abundan as especies acidófilas, como Saxifraga spathularis, Luzula sylvatica ou Dryopteris dilatata, ás que se unen outras, como Lonicera hispanica, Hedera hibernica, Viola riviniana, Oxalis acetosella, Anemone nemorosa, Omphalodes nitida, D. filix-mas, Dryopteris affinis, Stellaria holostea, Hyacinthoides non-scripta, Polypodium vulgare, Euphorbia hyberna, Milium effusum, Lilium martagon ou Carex sylvatica. Aínda que a composición florística global destes bosques é próxima á dos bosques mixtos, adoitan ter un número medio de especies por inventario sensiblemente inferior a estes, cunha maior presenza de especies escionitrófilas (Geranium robertianum, Galium aparine, Lapsana communis, Urtica dioica, etc.). Na área de traballo, este tipo de abeledos pódense atopar entre os 750 e os 1.250 m de altitude, ao longo dos pisos mesotemperado superior e supratemperado inferior, ocupando, en conxunto, algo máis de 2 ha. Este tipo de bosques foi interpretado como un aspecto particular dos faiais silicícolas máis extendidos nestas montañas, baixo a denominación de Luzulo henriquesii-Fagetum sylvaticae subas. coryletosum avellanae (Izco et al. 1986a). Non obstante, o seu comportamento como comunidade serial e o feito de estar dinámicamente vinculados a diversos tipos de bosques poderían avalar outras posibles interpretacións, como a realizada por Rivas-Martínez et al. (2002) para abeledos silicícolas semellantes a estes presentes na área centro–oriental dal da Cordillera Cantábrica, que se consideran unha asocición vexetal independiente (Linario triornithophorae-Coryletum avellanae). Na Táboa 7 reuniuse a información ecolóxica e florística dispoñible sobre este tipo de bosques. Abeledos calcícolas Bosques de pequena talla (microbosques) de abeleira (Corylus avellana) que medran en valgadas, partes baixas das ladeiras e o pé de cantís rochosos, sobre solos pedregosos derivados de rochedos carbonatados (calías, dolomías). Acompañan á especie directriz comentada outras árbores como freixos (Fraxinus excelsior), pradairos (Acer pseudoplatanus), espiños (Crataegus monogyna), acibos (Ilex aquifolium) e capudres (Sorbus aucuparia). O sotobosque garda parecido co que presentan os abeledos silicícolas, aínda que tende a ser máis rico en especies, gañando presenza plantas como Mercurialis perennis, Polystichum setiferum, Primula acaulis, Daphne laureola, Melica uniflora, Lilium martagon, Helleborus foetidus, Hyacinthoides non-scripta ou Potentilla sterilis. Faltan ou son moi escasas neste tipo de abeledos as especies máis típicamente acidófilas, como Luzula sylvatica, Saxifraga spathularis, Vaccinium myrtillus, Avenella flexuosa ou Holcus mollis. Área (m 2 )100 300 240 300 200 200 300 300 250 200 300 180 300 300 150 240 300 300 Altura E 1 (m) --- --- 10 8-12 8-10 6-10 6-10 --- --- 6-10 8-12 6 8-17 9 8 6-10 12 6-10 Cob. E 1 (>4,0 m)(%) 90 100 100 100 100 100 90 90 100 100 100 100 100 100 100 90 100 100 Cob. E 2 (1,5-4,0 m)(%) --- --- 20 5 60 10 45 --- --- 10 10 15 30 15 40 35 30 20 Cob. E 3 (<1,5 m)(%) 100 --- 85 80 60 90 50 --- --- 70 95 40 90 95 100 95 60 65 Altitude (m) 920 780 740 890 950 970 1250 800 720 820 870 925 935 1010 1040 1055 1060 1200 Pendente (º) 10 35 46 36 38 42 30 45 40 32 30 32 36 40 50 30 22 32 Orientación N NW E WNW N ENE NNW W W E E WSW NE NNW NNE N NW W Nº de taxóns 33 38 36 33 27 37 40 49 41 48 41 35 37 46 41 51 44 47 E 1 (>4,0 m)+E 2 (>1,5-4,0 m): Corylus avellana 545555545555555455 Crataegus monogyna ·21+1+·1+11111+211 Ilex aquifolium +··+1r2++·+· 11121· Acer pseudoplatanus ··1 1 1 r · 11+1 · 1 · · + + · Sorbus aucuparia +·· · 1 · 1 +· · · · 1 · · + 1 1 Fraxinus excelsior ··+ · · · · +·+ · · 1 · · · + · Prunus avium ··1+·1·····+······ Rosa gr. canina ··· · · · · r·++ · + · · · + · Fagus sylvatica +··· ·· ····· ·1+ ·11· Quercus pyrenaica ··· · · · · ··+ · · · · · 1 · 1 Cytisus scoparius ··· r · · · ··· · · · · · + · + Erica arborea ····1···++········ Salix caprea ···2·····21·1····· Castanea sativa ··+·······r······· E 3 (<1,5 m): Taxóns diferenciais de asociacións Holcus mollis ··1 3 2+ · ·· · · · · · · · + + Dryopteris dilatata + · + · · · +··········· Avenella flexuosa · · · + 2 · +··········· Ornithogalum pyrenaicum ··· · · · · r r · · · 1 + · · · 2 Potentilla sterilis ·+· · · · · + + + · · · · · · + · Viola suavis ··· · · · · · · + · + · · · + · + Clematis vitalba ··· · · · · · 1 1 1 · · · · · · · Doronicum plantagineum ··· · · · · · + · · · 1 + · · · Cardamine impatiens ··· · · · · + · · · · + · + · · · Neottia nidus-avis ··· · · · · · + · · · · · · · r + Prunus spinosa ··· · · · · · 1 · · 1 · · · · · · Laserpitium nestleri ··· · · · · 1 · · · · · · · + · · Epipactis helleborine ··· · · · · · · · ··· + · 1 · · Taxóns característicos de asociacións Hedera hibernica ++22 +1 +3314 2 41 3 1 1 + Polystichum setiferum ·121+3·14131322122 Melica uniflora 121 1 · 1 · 121 1 1 + 1 1 1 + 1 Primula acaulis +11+ ·2·1111 · 221221 Stellaria holostea 111 2 1 1 1 11+ · 1 · 1 + 2 1 + Viola riviniana +++ · + + · ++ + + + r + + 1 · + Mercurialis perennis ·12+ ·· ·11+32123334 Daphne laureola ·+· + r 1 · 1+1 2 · 1 1 + 1 1 + Hyacinthoides non-scripta ·11+112··++112121+ Tamus communis ·11+ ·· ·111+211111· Lonicera hispanica 1·1 1 2 1 + +11 · · + + · + + · Lilium martagon +1+· ··1+1+· ·+2111+ Luzula sylvatica +·2···11····211··· Galium odoratum 1·· · · 1 · ·· · 1 · + · · 1 1 + Dryopteris filix-mas ··· · 1 · 1 ··· · · + + 1 · + 1 Sanicula europaea +·······1·+··+···· Taxóns característicos do orde Fagetalia sylvaticae Euphorbia dulcis +1·1 ·· ·1111 ·+1++·1 Poa nemoralis 1+····+11··1·1···+ Mycelis muralis 11·· ·· ··+·+· ·· ++·+ Moehringia trinervia ··· · · 1 · ··++ · · + · · + 1 Conopodium majus ··· · · + 1 ·· · r · · · · + + 1 Carex sylvatica r+· · · · · +· + 1 · · · · · + · Corydalis cava ··· · · + · ··· + · · · · · + + Taxóns característicos do orde Quercetalia roboris Teucrium scorodonia ·r1 + · · · ++++ · · · · + · · Saxifraga spathularis 1++·2+1·+·· +·+··· Polygonatum verticillatum ··· · · · ++1· + · · + + · · · Luzula forsteri ·r·+·· ···+· · ·· ·++· · 23 Táboa 8.- Composición florística de abeledos seriais silicícolas (inv. 1-7) e calcícolas (inv. 8-18) Nº de orde 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Taxóns característicos da clase Querco-Fagetea Helleborus foetidus ·1·1 ·· ··++++·+++·+ Crepis lampsanoides ·+++ ·+ ·++·· · ·+ +++ · Melittis melisophyllum ··+· ·+ ·+·+· + ·+ · + · + Euphorbia amygdaloides ·+·· ·· ··++· · ·+1+· · Anemone nemorosa ··· · 1 · 2+·· · · + 1 1 · · · Ajuga reptans ··· + · · · +·1 · · + · · · + · Polypodium vulgare ··+·+········++··· Dryopteris affinis ··1·1·+·······+··· Euphorbia hyberna ·····+1····+·+···· Oxalis acetosella +·· · · · + ·+· · · · · · · + · Taxóns característicos da clase Salici-Populetea Brachypodium sylvaticum ·+· + · · · 1· · · · 1 2 2 1 + · Outros taxóns Geranium robertianum +51· ·1·++111 ·1++++ Rubus sp. 1 · · r 1 + · + 1 1 + · + + · + + 1 Vicia sepium ++· · ·· ·+·r+ · r · ++++ Pteridium aquilinum ·+· + ++ ++·· · + · · · 1 + · Omphalodes nitida +·· · + · + ++1 · · · 1 · 1 · · Polygonatum odoratum ·+· · r · + ··+ · + · + + + · 1 Brachypodium rupestre ··2· ·· ···222 ·1 ·2·2 Heracleum sphondylium ··· + r + · ··· r + · + r · r · Asplenium trichomanes ··+· ·+···+· + · · +++1 Galium aparine ++·· ·1····· · ·1+1+1 Ruscus aculeatus ··+····2··+11++··· Rumex acetosella +r··1··+r········· Asplenium adiantum-nigrum ··· · · · · ··++ · + + + · + · Fragaria vesca ··· · · · · ··+ · · + · 1 2 · · Lapsana communis ·1+··+····++······ Asplenium onopteris ··+····+·+·+······ Lamium maculatum ··· · · + · ·r · + + · · · · · + Cystopteris fragilis ··+ · · + · ·· · · · · · r · · + Taxóns de baixa frecuencia: E1+E2: Betula pubescens: 1 en 4, 1 en 7 e 1 en 11; Quercus petraea: 1 en 7 e 1 en 11; Quercus robur: 1 en 8; Quercus x rosacea: 1 en 12; Rosa micrantha: + en 12; Sorbus aria: 1 en 18; Taxus baccata: 1 en 16. E3: Característicos de Fagetalia sylvaticae: Allium ursinum: + en 9 e + en 11; Milium effusum: 1 en 1, + en 7 e + en 18; Phyllitis scolopendrium: 1 en 9; Ranunculus tuberosus: r en 2, 1 en 14 e 1 en 16. Característicos de Quercetalia roboris: Ceratocapnos claviculata: + en 7; Galium rotundifolium: + en 10 e + en 16; Hieracium murorum: + en 8; Lathyrus linifolius: + en 14; Melampyrum pratense: + en 7; Poa chaixii: 1 en 7;. Característicos de Querco-Fagetea: Aquilegia vulgaris: + en 2; Conopodium pyrenaeum: + en 1. Característicos de Salici-Populetea: Arum italicum: + en 2; Athyrium filix-femina: 1 en 7; Circaea lutetiana: 1 en 2 e + en 9; Ranunculus ficaria: + en 6 e+ en 17. Outros taxóns: Allium victorialis: + en 7; Angelica major: + en 7; Arabis alpina: + en 12; Arrhenatherum bulbosum: r en 8 e + en 12; Cardamine flexuosa: + en 18; Carex pilulifera: + en 18; Ceterach officinarum: + en 10; Cruciata glabra: + en 10 e 1 en 16; Digitalis purpurea: + en 3 e 1 en 4; Doronicum pubescens: 1 en 7 e + en 8; Epilobium obscurum: 1 en 1; Epilobium parviflorum: 1 en 2, + en 8 e + en 9; Erythronium dens-canis: + en 5 e + en 7; Festuca sp.: 1 en 8, + en 14 e + 16; Galium mollugo: + en 4 e + en 12; Galium papillosum: + en 16; Gentiana aurantiaca: + en 7; Geranium lucidum: + en 6, + en 12 e + en 18; Geranium sanguineum: + en 8; Geum urbanum: 1 en 1 e + en 2; Myosotis sp.: + en 18; Narcissus asturiensis: + en 18; Narcissus triandrus: + en 15; Pentaglottis sempervirens: + en 3, + en 12 e + en 18; Pimpinella major: + en 11 e r en 13; Pritzelago auerwsaldii: + en 17; Ranunculus platanifolius: 1 en 7 e + en 15; Rumex acetosa: + en 7, r en 10 e + en 18; Saxifraga granulata: + en 6 e + en 17; Silene dioica: + en 6; Silene vulgaris: + en 6 e + en 12; Torilis arvensis: + en 16; Umbilicus rupestris: + en 3; Urtica dioica: + en 1, + en 2 e + en 18; Valeriana montana: + en 7 e + en 13; Vincetoxicum nigrum: + en 10. Localidades (a notación numérica entre paréntese indica a situación na cuadrícula UTM de 1 km, fuso 29T): 1: Lu: Folgoso do Courel, Devesa de Rogueira, entre dos regatos hacia su parte Oeste (653/4720) [Izco et al. (1986): táb. 2: inv. 2]; 2: Lu: Folgoso do Courel, between Moreda and Rogueira (654/4721) [Amigo et al. (1994): táb. 2: inv. 8]; 3: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, inicio do camiño á Devesa da Rogueira, augas arriba da Ponte de Vellos (654/4720); 4: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Teso de Romeán, extremo inferior, por riba dos prados de sega (654/4719); 5: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Carrozo da Muiña (655/4720); 6: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, val do Carrozo da Muiña (655/4720); 7: Lu: Folgoso do Courel, Devesa da Rogueira, entrada desde O Couto, por riba da cabana de pastores (655/4719); 8: Lu: Folgoso do Courel, between Moreda and Devesa de Rogueira (654/4721) [Amigo et al. 1994): táb. 2: inv. 3]; 9: Lu: Folgoso do Coaurel, between Moreda and Devesa de Rogueira (654/4721) [Amigo et al. 1994): táb. 2: inv. 4]; 10: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, camiño de acceso aos pados da base da Devesa da Rogueira (654/4719); 11: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, camiño de acceso á Devesa da Rogueira (654/4719); 12: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Teso de Romeán (654/4719); 13: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Devesa da Rogueira, taro calío da parte baixa (654/4719); 14: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Teso de Romeán, parte media (655/4719); 15: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Teso de Romeán, parte media (655/4719); 16: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Teso de Romeán, parte media (655/4719); 17: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Val do Carrozo da Muiña, enfrente ao último prado (655/4719); 18: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Carrozo da Muíña, extremo superior (655/4719). 24 25 Ao igual que o resto de bosques calcícolas xa tratados, a superficie ocupada por estes abeledos é relativamente pequena con relación ao total das masas arboradas presentes na área de estudo (13,2 ha), distribuíndose entre os 800 e 1.200 m de altitude (pisos mesotemperado superior e supratemperado inferior)(Figura 3). Desde o punto de vista fitosociolóxico, este tipo de abeledos incluiríanse, segundo o criterio de Amigo et al. (1994) e Rodríguez Guitián et al. (2000) dentro da subasociación típica (coryletosum avellanae) da asociación Ompalodo nitidae-Coryletum avellanae. Non obstante, nun recente traballo Rodríguez Guitián (2011) plantexa, de xeito provisional, a súa separación nunha nova asociación vexetal (Daphno laureolae-Coryletum avellanae), en parte aplicando criterios fisionómicos e dinámicos utilizados por Rivas-Martínez et al (2002) na caracterización dos abeledos seriais calcícolas do centro-oriente da Cordillera Cantábrica. Na Táboa 7 reúnese a información recompilada para os abeledos calcícolas dentro do ámbito territorial deste traballo. Aciñeirais A presenza de bosques dominados pola aciñeira (Quercus ilex subsp. ballota) no cerne das montañas courelás explícase pola capacidade que ten esta especie para resistir invernos rigorosos até cotas altas (>1200 m) en posicións topográficas que reciban unha elevada radiación solar e evacúen facilmente as elevadas precipitacións que reciben. No entorno da Devesa da Rogueira estes enclaves concrétanse en abas de forte inclinación e orientadas principalmente cara o S e W asentadas sobre litosolos e afloramentos rochosos calíos (Figura 3). Desde o punto de vista fisionómico, trátase maioritariamente de bosques mestos de pequena talla (4-8 m), que se transforman de xeito progresivo en formacións máis abertas e achaparradas, de entre 1 e 2 m conforme se sitúan a maior altitude. Esténdense desde os 825 m (termotipo mesotemperado superior), nas proximidades da unión dos regos do Freixedo e da Rogueira, até os 1.335 m (termotipo supratemperado superior), no cumio do Alto do Couto, cubrindo algo máis de 7 ha. Outras especies arbóreas de pequena talla, como Crataegus monogyna, Ilex aquifolium, Prunus spinosa ou Corylus avellana adoitan acompañar á aciñeira neste tipo de formacións. Por debaixo deste dosel aparece un amplo conxunto de especies adaptado a fortes oscilacións térmicas, moitas delas características de comunidades herbáceas calcícolas que crecen formando mosaico cos propios aciñeirais, como Brachypodium rupestre, Laserpitium nestleri, Glandora diffusa, Polygonatum odoratum, Clinopodium vulgare, Galium mollugo, Biscutella valentina, Arabis hirsuta, Origanum virens, Scabiosa columbaria, Sedum album, Ceterach officinarum, Erysimum linifolium ou Ligusticum lucidum. Xunto a estas, nas áreas baixas e abrigadas aparecen outras frecuentes en varios dos tipos de bosques caducifolios calcícolas descritos noutros apartados, como Ruscus aculeatus ou Tamus communis. Spiraea obovata é unha especies exclusiva deste tipo de bosques dentro do ámbito estudado. Os aciñeirais calcícolas comentados inclúense na asociación fitosociolóxica Genisto falcatae-Quercetum rotundifoliae (Izco et al. 1990), exclusiva das montañas calías do extremo occidental da Cordillera Cantábrica, descrita hai máis de 60 anos por Bellot (1951). Na Táboa 8 apórtase a información dispoñible para este tipo de bosques dentro da área de estudio. Espiñais calcícolas Bosques de pequena talla (microbosques, 2-6 m de altura) caracterizados polo dominio de especies pinchudas que se desenvolven preferentemente sobre solos ricos en nutrientes, particularmente os formados a partir de rochas carbonatadas (calías, dolomías). Son especies leñosas típicas destas microformacións forestais Crataegus monogyna ePrunus spinosa así como diversas especies dos xéneros Rosa (silvamachas ou roseiras bravas), como Rosa canina, R. micrantha, R. corymbifera ou R. villosa, e Rubus (Giménez de Azcárate et al. 1996, Rodríguez Guitián & Amigo 2009b). A gran tendencia que presentan estes vexetais a ramificarse abundantemente en ambientes con elevada insolación fai que a estrutura destas comunidades sexa especialmente enmarañada, dificultando grandemente o tránsito, tanto humano como da fauna silvestre e doméstica, polo seu interior. Ao abeiro proporcionado polas especies do nivel superior medran un gran número de plantas de requirimentos ecolóxicos variados, desde especies típicas de pastizais abertos sobre solos crioturbados (afectados fortemente polas xeadas invernais)(Scabiosa columbaria, Anthylis vulneraria subsp. alpestris), até plantas características do nivel inferior dos bosques calcícolas comentados noutros apartados, como Primula acaulis, Mercurialis perennis ou Daphne laureola, pasando por outras típicas de formacións herbáceas densas de carácter mesófilo (Brachypodium rupestre, Thalictrum minus, Laserpitium nestleri) ou orlas herbáceas de borde de bosque (Geranium sanguineum, Trifolium medium, Melittis melissophyllum). Nos espiñais situados nos niveis inferiores da Devesa da Rogueira adoitan integrarse certas plantas termófilas, como Ruscus aculeatus, Tamus communis ou Clematis vitalba, ausentes dos niveis superiores, nos que, contrariamente, é frecuente atopar Sorbus aucuparia e Rosa villosa. Os espiñais son relativamente abundantes na área de estudio, se ben adoitan configurar formacións a modo de estreitas bandas que forman mosaico ou se intercalan entre o resto de comunidades calcícolas descritas previamente (Figura 7). Por esta razón, a súa cartografía en detalle resulta particularmente complicada, sendo habitual que a súa presenza nun determinado territorio resulte minusvalorada. Na cartografía elaborada, a superficie que ocupa este tipo de bosque sitúase en torno ás 7 has. En conxunto, estes microbosques aparecen dentro do intervalo no que afloran os materiais carbonatados (850-1.300 m), cuxos límites extremos poden asimilarse aos establecidos para o caso dos aciñeirais, bosques cos que é habitual que os espiñais entren en contacto. Consecuentemente, cobren un amplo intervalo bioclimático, que vai desde o piso mesotemperado superior até o límite inferior do supratemperado superior. Nº de orde 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Área (m 2 )75 150 300 300 140 240 300 50 400 100 300 400 Altura E 1 (m) --- --- 4-6 4-8 4-6 3 4-6 3 0,5-2,0 2-3,5 26 18 Cob. E 1 (>4 m)(%) 90 90 25 90 100 70 100 100 --- --- 90 85 Cob. E 2 (1,5-4 m)(%) --- --- 100 40 --- 30 --- 30 80 30 0 Cob.E 3 (<1,5 m)(%) 50 75 90 85 85 90 95 85 90 100 90 95 Altitude (m) 840 880 835 995 1015 1150 1225 1335 1005 1300 770 885 Pendente (º) 30 30 36 40 32 38 28 32 8 24 30 22 Orientación SE E ESE SW SSW WNW SW SW SW SSE NE W Nº taxones 23 30 49 41 44 33 39 18 35 23 46 48 E 1 (>4,0 m)+E 2 (>1,5-4,0 m): Cytisus scoparius ++ ++ + + + · + 1 11 Quercus ballota 55 55 5 5 5 5 + · · · Crataegus monogyna ++ 2 1 1 · 1 · 3 5 1· Prunus spinosa ·· ·21 · + 2 3 1 ·· Rosa gr. canina ··11 · 1 1 · · · +· Ilex aquifolium .r+· + · · · · · +· Corylus avellana ··1· 1 · · · 1 · 2· Quercus pyrenaica ·· · · · · 1 · · 1 r1 Fraxinus excelsior ··+1 · · · · · · 2· Sorbus aucuparia ·· ·· · · · + · · ++ Castanea sativa ·· ·· · · · · · · 55 E 3 (<1,5 m): Taxóns característicos da clase Quercetea ilicis Ruscus aculeatus ·+12 5 · · · 1 · ·· Asplenium onopteris ++ 1 + · · · · · · +· Taxóns característicos da orde Quercetalia roboris Teucrium scorodonia 11 1 1 1 + 1 · 1 + 11 Arenaria montana ·+ · · + + 1 · + · ·1 Lonicera hispanica ··1· + · · · + · 1· Taxóns característicos da orde Fagetalia sylvaticae Daphne laureola ··1· · · · · + · +· Taxóns característicos da clase Querco-Fagetea Tamus communis +1 1 1 2 · · · · · +· Melittis melissophyllum 11 1 1 + · + · + · 1· Polypodium vulgare ··1++ · · · ··+· Hedera hibernica ··+· + · · · +·1· Viola riviniana ··1· · · + · + +1· Helleborus foetidus +· + · · · · · + + ·· Outros taxóns Brachypodium rupestre 13 3 3 1 3 5 3 3 4 4· Glandora diffusa r+11 1 2 1 1 1 1 ·· Dianthus hyssopifolius ··1++ 1 1 1 1 1 ·· Rubus sp. · · r 1 + · + · + 1 1 + Clinopodium vulgare ·111 1 · · · + 1 ·+ Galium lucidum ··+1 · 1 1 1 1 1 ·· Origanum virens ·++1 + 1 + · · 1 ·· Scabiosa columbaria ++ 1 · + + + · 1 · · · Sedum album +· +1 + + + 1 · · ·· Anthyllis alpina ++ + · · + + + · · · · Asplenium adiantum-nigrum ··11+ + + · + · ·· Asplenium trichomanes +· 11 · 1 + + · · ·· Dactylis glomerata ·· ·++ + · · + + ·1 Festuca sp. ··+· + 2 1 3 1 · ·· Laserpitium nestleri +1 · 1 1 1 1 · · · · · Polygonatum odoratum 11 1+ 1 · + · · · · · Biscutella valentina 1+ + · + · · · + · · · Ceterach officinarum ··+++ + · + · · ·· Geranium sanguineum ·1+1 · 1 · · + · ·· Sedum forsterianum ··++ · + · 1 · · ·1 Viola suavis ··1· + · 1 · 1 + ·· Allium sphaerocephalon ·· ·++ + · + · · ·· Arenaria incrassata ··++ · + + · · · ·· Campanula adsurgens ++ + + · · · · · · · · Erysimum linifolium 1· ·+ + + · · · · ·· Galium papillosum ·· · · · · + + · + ·+ Helianthemum cantabricum ··+· · + + + · · ·· Hippocrepis commutata ··+++ + · · · · ·· Arabis hirsuta 1+ · · + · · · · · · · Asphodelus macrocarpus ·· ·+ · + + · · · ·· Cruciata glabra ·· ·· · · · · + + ·1 Hypericum perforatum ·+ · · · · + · · · ·+ Pteridium aquilinum ·· · · · · · 1 · · 12 Sanguisorba minor .+··+ · + · · · ·· Xiphion latifolium ·· ·· · + + · · + ·· Nº de orde 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 40 Taxóns de baixa frecuencia: E1+E2: Acer pseudoplatanus: 1 en 11 e + en 12; Cytisus multiflorus: 1 en 12; Cytisus striatus: + en 12; Erica arborea: 1 en 11 e + en 12; Frangula alnus: + en 12; Prunus avium: + en 11 e + en 12; Pyrus cordata: + en 12; Quercus petraea: + en 11; Rosa micrantha: + en 9 e + en 11. E3: Característicos de Quercetalia roboris: Hieracium laevigatum: + en 11; Hieracium murorum: + en 11; Holcus mollis: 1 en 11 e 1 en 12; Lathyrus linifolius: + en 11; Luzula forsteri: 1 en 12; Melampyrum pratense: + en 12; Veronica officinalis: + en 12. Característicos de Fagetalia sylvaticae:Euphorbia dulcis: 1 en 11; Melica uniflora: + en 9 e + en 11; Mercurialis perennis: + en 11; Primula acaulis: 1 en 11. Característicos de Querco-Fagetea: Ajuga reptans: + en 11; Euphorbia amygdaloides: + en 5 e + en 11; Stellaria holostea: + en 9. Característicos de Salici- Populetea: Polystichum setiferum: 1 en 11. Outros taxóns: Achillea millefolium: + en 7 e + en 10; Agrostis capillaris: 1 en 11 e 1 en 12; Andryala integrifolia: r en 1 e + en 12; Anthoxanthum odoratum: 1 en 12; Antirrhinum braun-blanqueti: + en 2 e 1 en 9; Arrhenatherum bulbosum: 1 en 12; Asplenium ruta-muraria: + en 4; Aster sedifolius: 1 en 2 e + en 7; Avenula sulcata: + en 19 e 1 en 12; Briza media: + en 7 e 1 en 10; Campanula lusitanica: + en 3; Campanula rapunculus: r en 2; Carex pilulifera: + en 12; Centaurea langeana: + en 2; Centaurea nigra: + en 11; Cirsium arvense: + en 4 e + en 6; Clematis vitalba: + en 2 e + en 3; Crepis asturica: + en 4; Crocus serotinus: + en 11; Digitalis purpurea: + en 12; Echium vulgare: + en 4; Epipactis helleborine: 1 en 3; Festuca elegans: 1 en 12; Fragaria vesca: + en 3 e + en 11; Fumaria sp.: + en 5; Galium mollugo: + en 2 e 1 en 5; Geranium purpureum: + en 5 e 1 en 7; Geranium robertianum: + en 9 e + en 11; Geranium sanguineum: + en 5; Glandora prostrata: + en 11; Hieracium laevigatum: 1 en 12; Hieracium pilosela: 1 en 12; Hypochaeris radicata: 1 en 12; Inula conyza: + en 3 e + en 4; Jasione montana: 1 en 12; Koeleria vallesiana: + en 6; Ligusticum lucidum: + en 5; Lotus corniculatus: 2 en 12; Luzula lactea: + en 12; Luzula multiflora: 1 en 12; Melica ciliata: + en 4 e + en 6; Myosotis sp.: + en 12; Omphalodes nítida: + en 10 e + en 11; Ornithopus sp.: 2 en 12; Picris hieracioides: + en 1; Polygala vulgaris: + en 3 e + en 12; Prunella grandiflora: + en 11; Prunella vulgaris: 1 en 12; Ranunculus nigrescens: + en 12; Rumex acetosa: + en 9 e 1 en 12; Saxifraga paniculata: + en 6; Saxifraga trifurcata: + en 8; Sedum dasyphyllum: + en 4; Selinum pyrenaeum: + en 6 e 1 en 7; Silene latifolia: + en 5 e + en 9; Spiraea ovobata: + en 3 e + en 5; Taraxacum gr. officinale: + en 12; Thalictrum minus: 1 en 7; Thapsia villosa: r en 1; Trifolium medium: + en 7; Trifolium pratense: + en 12; Trifolium repens: + en 11; Vicia sepium: 1 en 11 e + en 12; Vincetoxicum nigrum: 1 en 3. Localidades (a notación numérica indica a situación na cuadrícula UTM de 1 km, fuso 29T): 1: Lu: Folgoso do Courel, Alto do Couto, 656/4719. 2: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Devesa da Rogueira, vertente S de A Tara, 655/4719. 3: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, chegando ao tesodivisoria que baixa desde a Campa dos Carlistas, 655/4719. 4: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Devesa da Rogueira, cume do teso calío inferior, 654/4719. 5: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, extremo S de A Tara, 654/4719. 6: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, camiño da Rogueira, no primeiro teso calío, 654/4719. 7: Lu: Folgoso de Caurel, Moreda, polo camiño da Devesa da Rogueira, 654/4719 [Izco et al. (1990): táb. V: inv. 12]. 8: Lu: Folgoso de Caurel, Moreda, polo camiño da Devesa da Rogueira, 654/4719 [Izco et al. (1990): táb. V: inv. 13]. 9: Lu: Folgoso do Courel, Visuña, por baixo do piñeiral da pista do Couto a Formigueiros, 656/4719. 10: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, teso calío inferior da Devesa da Rogueira, 654/4719. 11: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, camiño da Devesa da Rogueira (654/4720); 12: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Teso de Romeán, vertente S (654/4720). Táboa 9.- Composición florística de aciñeirais (inv. 1-8), espiñais (inv. 9-10) e soutos (invs. 11-12) 26 27 Desde o punto de vista fitosociolóxico dentro do territorio aquí tratado se daría a confluencia de dúas comunidades de espiñais cuxa composición florística serían reflexo dos condicionantes climáticos baixo os que se desenvolven, diferenciándose unha de zonas baixas, na que están presentes as especies termófilas anteriormente comentadas, así como Fraxinus excelsior (comunidade Rubo ulmifolii-Tametum communis subas. origanetosum virentis)(Giménez de Azcárate et al. 1996). Nestes espiñais faltan, entre outras Thalictrum minus, Rosa villosa e Sorbus aucuparia, que caracterzarían aos espiñais das partes altas, incluídos dentro da asociación Mercuriali perennis-Rosetum villosae (Rodríguez Guitián & Amigo 2009b). Na Táboa 8 preséntanse un par de inventarios deste tipo de comunidades. Soutos As plantacións tradicionais de castiñeiros (soutos) son, como é ben sabido, un tipo de formación vexetal arborada consubstancial á paisaxe courelá. Desde o punto de vista botánico, a aparente uniformidade que outorga o claro dominio de Castanea sativa no nivel de copas destas plantacións vese matizada por toda unha serie de influencias, tanto ambientais como de manexo humano, que condicionan a cantidade e abundancia da flora que medra á súa sombra (Rodríguez Guitián et al. 2005b). Dentro do ámbito abordado neste traballo os soutos teñen unha escasa representación (2,3 ha) e se restrinxen ás partes baixas (<780 m) do val do Rego da Rogueira e a un par de localizacións algo máis altas (870-900 m) no val do Carrozo da Muíña (Figura 3), sempre dentro do piso mesotemperado superior. En todos estes casos, os soutos sitúanse sobre materiais litolóxicos silíceos (lousas e xistos) e os solos amosan o carácter fortemente pedregoso que é común ao resto de bosques comentados. O grao de aproveitamento actual que presentan é diverso e se correlaciona inversamente coa complexidade estrutural que amosan, como pode apreciarse no par de inventarios incorporados na Táboa 9. No primeiro deles (inv. 11), o avanzado estado de abandono favorece a presenza de abundantes individuos bravos de Castanea sativa e doutras especies ventureiras, tanto arbóreas (Corylus avellana, Fraxinus excelsior, Crataegus monogyna, Acer pseudoplatanus, Quercus pyrenaica, Quercus petraea, Sorbus aucuparia, Prunus avium, Ilex aquifolium) como arbustivas (Erica arborea, Cytisus scoparius) que se van incorporando progresivamente a estas formacións forestais cando cesa o seu aproveitamento mentres que os que persisten no Teso de Romeán, exemplificados no inventario 12 desa mesma táboa, presentan un claro dominio do castiñeiro no estrato superior e un sotobosque dominado por especies herbáceas, evidencias de que aínda se realizan rozas periódicas nestes soutos para facilitar a recollida da castaña. En xeral, no nivel inferior dos soutos observase unha mestura de especies con diferentes requirimentos ecolóxicos que conflúen baixo o abrigo proporcionado polos castiñeiros, ás veces ocupando microambientes particulares, como pequenos rochedos ou solos pedregosos (Polypodium vulgare), pequenas valgadas nas que se acumula a materia orgánica (Vicia sepium, Geranium robertianum), áreas que reciben puntualmente máis radiación solar (Hieracium laevigatum, Hieracium murorum, Lathyrus linifolius, Holcus mollis, Teucrium scorodonia, Glandora prostrata, Omphalodes nitida, Fragaria vesca) ou recunchos avesíos menos transitados (Mercurialis perennis, Daphne laureola, Primula acaulis, Polystichum setiferum, Melica uniflora, Euphorbia dulcis, Melittis melissophyllum, Viola riviniana, Ajuga reptans, Euphorbia amygdaloides); completando o panorama vexetal do sotobosque dos soutos non faltan algunas especies termófilas (Tamus communis, Asplenium onopteris), lianas (Hedera hibernica, Lonicera hispanica) e plantas habituais en medios sometidos a perturbacións humanas periódicas, como Agrostis capillaris, Pteridium aquilinum ou Prunella vulgaris. O tratamento fitosociolóxico dos soutos está ainda por resolver, en parte debido a escaseza de traballos específicos e tamén porque a súa orixe antrópica non permite unha fácil ubicación nos esquemas sintaxonómicos vixentes. Según Rodríguez Guitián et al. (2005b), os soutos do NW ibérico presentan afinidades florísticas por distintos tipos de bosques naturais existentes neste território. A elevada variabilidade florística que presentan responde tanto a factores bioxeográficos como mesoecolóxicos (clima e factores topo-edáficos), e dicir, os mesmos que actúan sobre o resto de bosques do territorio. Desde este enfoque, unha posible alternativa sería consideralos como facies favorecidas polo ser humano dos respectivos tipos de bosques cos que se relacionan desde o punto de vista florístico. Bosques riparios (edafohigrófilos). As condicións de elevada humidade que presentan os solos das marxes dos cursos fluviais de caudal permanente favorecen a formación de bosques ben diferenciados desde o punto de vista florístico con respecto a aqueles cos que contactan ladeira arriba. Na maior parte de Galicia, estes bosques humidos (edafohigrófilos) da beira dos ríos están dominados polo ameneiro (Alnus glutinosa)(Bellot 1968, Amigo et al. 1987); sen embargo, esta especie arbórea está practicamente ausente da cunca alta do Río Lor, por riba dos 600-650 m de altitude (Amigo Vázquez 1984, Rodríguez Guitián et al. 2000), incluída a rede hidrográfica do Rego da Rogueira e a súa prolongación augas abaixo, o Rego da Brancha ou Río Seco. En lugar de ameneirais e a semellanza do que ocorre nas área de cabeceira dos ríos que nacen nas montañas da Cordillera Cantábrica, os cursos fluviais da área de estudo adoitan estar flanqueados por outros tipos de bosques húmidos, cuxas características botánicas varían segundo o ambiente ecolóxico no que se atopen. Como excepción a este feito hai que advertir que, salvo en tramos caudalosos e con marxes abruptas, os regueiros que atravesan os faiais tenden a carecer de formacións boscosas diferenciadas, debido á forte competencia pola luz que exerce esta especie arbórea coas Nº de orde 1234567 Área (m 2 ): 240 150 150 240 200 200 120 Altura E 1 (m) 14 6-10 14 16 10-16 10-18 10 Cob. E 1 (>4,0 m)(%) 90 90 95 100 100 100 100 Cob. E 2 (1,5-4,0 m)(%) 20 15 --- 15 40 5 20 Cob. E 3 (<1,5 m)(%) 95 90 100 90 80 50 30 Altitude (m) 1130 1265 790 750 715 860 895 Pendiente (º) 12-40 36 5 4 4 20 10 Orientación N NNE N NNE NNW NW N Nºde taxóns 42 32 31 53 51 32 36 E 1 (>4,0 m) + E 2 (>1,5-4,0 m): Corylus avellana 3234355 Acer pseudoplatanus ··34211 Salix atrocinerea 121·3· · Fagus sylvatica 11· · ·+1 Fraxinus excelsior ··323· · Castanea sativa ··211·· Sorbus aucuparia 11· · ·2· Prunus avium ··2·1·· Sambucus nigra ··1·1·· Betula pubescens 44····· Ilex aquifolium 11····· Salix caprea 3···1·· E 3 (<1,5 m): Taxóns diferenciais de asociacións Valeriana montana 12····· Vaccinium myrtillus 2+····· Allium victorialis +2····· Lastrea limbosperma +1····· Ranunculus platanifolius ++····· Allium ursinum ··43232 Polystichum setiferum · ·1221+ Phyllitis scolopendrium · ·1211+ Saxifraga hirsuta ··322·1 Primula acaulis · ·1111· Brachypodium sylvaticum ··++++· Polypodium vulgare · · ·++++ Mercurialis perennis ··21··+ Arum italicum ··+·++· Helleborus foetidus ···+·++ Melica uniflora ····+1· Hyacinthoides non-scripta ··+···1 Veronica montana ··+·+·· Tamus communis ··+·+·· Ajuga reptans ···++·· Carex sylvatica ···++·· Corydalis cava ·····++ Cystopteris fragilis ·····++ Taxóns característicos de asociacións Chaerophyllum hirsutum +1113r+ Luzula sylvatica 44·11+1 Oxalis acetosella 1111·21 Valeriana pyrenaica 21++·++ Euphorbia dulcis 11+1· ·+ Saxifraga spathularis 11·+·+1 Chrysosplenium oppositifolium 11111· · Athyrium filix-femina 32·+1· · Dryopteris dilatata 11·+·+· Anemone nemorosa 11·+· ·+ Adenostyles hybrida 11·+··· Carex remota +··+1·· Taxóns característicos da clase Querco-Fagetea Hedera hiberna 1·11231 Lonicera periclymenum 1++11·+ Polygonatum verticillatum +·1++1+ Dryopteris filix-mas 21·+·++ Milium effusum ·+·+111 Daphne laureola ·+·+·++ Poa nemoralis +··1··+ Euphorbia hyberna ++·+··· Stellaria holostea +·+···· Lilium martagon +··+··· Crepis lampsanoides +···+·· Festuca lasto +···+·· Outros taxóns Rubus sp. 1·1+1r+ Heracleum sphondylium · ·1++++ Geranium robertianum +··+1++ Cardamine raphanifolia ···+2r· Asplenium trichomanes ···++·+ Brachypodium rupestre ···1+·· Scrophularia auriculata ···++·· Nº de orde 1 2 3 4 5 6 7 Outros taxóns: E1+E2: Alnus glutinosa: 1 en 5; Crataegus monogyna: + en 6; Erica arborea: + en 2; Frangula alnus: + en 1; Prunus spinosa: + en 3; Quercus pyrenaica: r en 5; Quercus x rosácea: + en 7; Rosa canina: + en 1; Rosa micrantha: 1 en 5. E3: Características de Salici-Populetea: Circaea lutetiana: + en 4; Festuca gigantea: + en 4. Características de Fagetalia sylvaticae: Epilobium montanum: + en 4; Galium odoratum: + en 6; Hypericum androsaemum: + en 5; Lysimachia nemorum: + en 4; Mycelis muralis: + en 4; Ornithogalum pyrenaicum: + en 4; Ranunculus tuberosus: + en 1. Características de Quercetalia roboris: Blechnum spicant: 1 en 2; Holcus mollis: + en 1; Poa chaixii: + en 1; Saxifraga x polita: + en 4. Características de Querco-Fagetea: Aquilegia vulgaris: + en 4; Dryopteris affinis: 1 en 1; Euphorbia amygdaloides: + en 5. Compañeiras: Angelica major: r en 1; Caltha palustris: 1 en 2; Cardamine gallaecica: 1 en 1; Cardamine hirsuta: 1 en 4; Cirsium palustre: 1 en 2; Epilobium sp.: + en 5; Eupatorium cannabinum: + en 5; Fragaria vesca: + en 3; Geum urbanum: + en 4; Limniris pseudacorus: + en 5; Meconopsis cambrica: 1 en 7; Rumex acetosa: + en 5; Ruscus aculeatus: + en 7; Silene dioica: 1 en 5; Taraxacum gr. officinale: + en 5; Urtica dioica: 1 en 5; Vicia sepium: r en 7. Localidades (a notación numérica indica a situación na cuadrícula UTM de 1 km, fuso 29T): 1: Lu: Folgoso do Courel, Devesa da Rogueira, Rego da Rogueira (654/4718) 2: Lu: Folgoso do Courel, Devesa da Rogueira, Rego do Freixedo (655/4718); 3: Lu: Folgoso do Courel, Devesa da Rogueira, Carrozo da Muiña (654/4720) [Rodríguez Guitián et al. (2000): táboa 6: inv. 6]. 4: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Rego da Rogueira, aguas arriba de su unión con el Carrozo da Muiña (654/4720); 5: Lu: Folgoso do Courel, Moreda, Rego da Rogueira, augas arriba da aldea (654/4720). 6: Lu: Folgoso do Courel, Devesa da Rogueira, As Veigas, Rego do Freixido (654/4719) [Rodríguez Guitián (2011): Anexo IX: táboa 32: inv. 3]; 7: Lu: Folgoso do Courel, Devesa da Rogueira, Rego da Rogueira, augas abaixo da Fervenza (654/4719) [Rodríguez Guitián (2011): Anexo IX: táboa 32: inv. 4]. Táboa 10.- Composición florística de biduedos riparios (inv. 1-2), freixidos riparios (inv. 3-5), e abeledos riparios calcícolas (inv. 6-7) 28 que habitualmente forman parte dos bosques de ribeira, como abelairas, salgueiros, bidueiros ou freixos. En función das características hidrolóxicas do tramo fluvial e das especies de árbores que dominan no nivel superior destes bosques, cabe diferenciar no ámbito de estudo os tipos de bosques de ribeira que a continuación se describen. 29 Bidueirais riparios Bosques de ribeira dos tramos fluviais máis elevados, caracterizados pola sucesión de rápidos e pequenas fervenzas, dominados polo bidueiro (Betula pubescens), que adoita estar acompañado, por Salix caprea, S. atrocinerea, Corylus avellana e Sorbus aucuparia. No sotobosque destacan os mestos e extensos céspedes formados por Luzula sylvatica, á que xeralmente acompañan Valeriana montana, Blechnum spicant, Lastrea limbosperma, Athyrium filix-femina, Euphorbia dulcis, Oxalis acetosella, Saxifraga spathularis, Dryopteris dilatata ou Anemone nemorosa. Xunto a estas especies, aparecen, en lugares particularmente avesíos ou húmidos, grandes herbas como Chaerophyllum hirsutum, Adenostyles hybrida, Allium victorialis, Cardamine gallaecica ou Valeriana pyrenaica. Estes bosques riparios ocupan unha superficie moi reducida (<1 ha) na área de estudo e distribúense principalmente por riba dos 1.200 m de altitude, polo piso bioclimático supratemperado superior, aínda que en condicións favorables poden penetrar no horizonte inferior deste termotipo (Figura 3). Aséntanse sobre solos moi pouco evolucionados (leptosoles) derivados de rochas silíceas (lousas, areíscas) en vertentes con elevada inclinación. Até o momento inclúense na subasociación salicetosum atrocinereae da asociación Luzulo henriquesii-Betuletum celtibericae (Izco et al. 1986a). Na Táboa 10 recóllese a información dispoñible sobre este tipo de bosques na área de estudo. Freixidos riparios Bosques de ribeira que substitúen aos anteriores conforme van descendendo os regos de altitude, polo xeral por baixo dos 1.000-1.100 m. Adoitan conformar un par de bandas paralelas de uns poucos metros de anchura seguindo os cursos fluviais, que polo xeral presentan unha elevada pendente e están máis ou menos encaixados no leito rochoso. En total cobren algo menos de 5 ha no conxunto da área de estudo (Figura 3). O seu estrato superior caracterízase por unha mestura de especies arbóreas, como Fraxinus excelsior, Acer pseudoplatanus, Salix atrocinerea, Betula pubescens e Corylus avellana, entre as que se intercalan outras de presenza máis puntual, como Castanea sativa, Prunus avium, Sambucus nigra, Salix caprea ou Prunus spinosa. Á sombra destas especies aparecen outras querenciosas polos solos húmidos e os ambientes avesíos, como Allium ursinum, Saxifraga hirsuta, Polystichum setiferum, Chaerophyllum hirsutum, Chrysosplenium oppositifolium, Polygonatum verticillatum, Heracleum sphondylium, Scrophularia auriculata ou Cardamine raphanifolia, ás que se unen outras habituais nos bosques do entorno, como Phyllitis scolopendrium, Tamus communis, Daphne laureola, Poa nemoralis, Hedera hibernica, Primula acaulis, Brachypodium sylvaticum, Lonicera hispanica, Geranium robertianum, Brachypodium pinnatum subsp. rupestre ou Asplenium trichomanes. Estes bosques riparios inclúense na asociación Festuco giganteae-Fraxinetum excelsioris, presentes polos tramos de cabeceira dos ríos das montañas do extremo occidental da Cordilleira Cantábrica (Díaz González & Fernández Prieto 1994, Rodríguez Guitián et al. 2000), por riba do límite superior que acadan os ameneirais riparios, dentro dos pisos bioclimáticos mesotemperado superior e, sobre todo, supratemperado inferior. Na Táboa 10 preséntase a información recompilada sobre este tipo de bosques. Abeledos riparios calcícolas Cando os cauces fluviais están moi encaixados no leito rochoso calío, a vexetación das súas marxes empobrécese en especies arbóreas, pasando a ser dominante a abeleira (Corylus avellana). Por baixo, a pesar da elevada pedregosidade que caracteriza a estes tramos de río, concéntranse un número elevado de taxóns vexetais, entre os que destacan pola súa abundancia e constancia Dryopteris filix-mas, Hedera hibernica, Luzula sylvatica, Polypodium vulgare, Polystichum setiferum, Saxifraga spathularis, Milium effusum, Oxalis acetosella, Allium ursinum, Valeriana pyrenaica, Helleborus foetidus, Polygonatum verticillatum, Daphne laureola, Corydalis cava, Phyllitis scolopendrium, Geranium robertianum, Chaerophyllum hirsutum, Cystopteris fragilis ou Heracleum sphondylium. Dentro da área de estudio, estes abeledos aparecen de xeito exclusivo no extremo inferior da Devesa da Rogueira, nos tramos finais dos regos da Rogueira e do Freixedo, augas arriba da súa confluencia, cobrindo pouco máis 0,5 ha de superficie (Figura 3). Polo momento, está pendente a discusión da ubicación fitosociolóxica desta comunidade e a súa posible vinculación coa asociación dos freixidos riparios antes comentada (Festuco-Fraxinetum), a falla de coñecer polo miúdo a súa distribución e composición florística. Na Táboa 10 recollese a información aportada polos inventarios dispoñibles para este tipo de bosque. Discusión Desde os anos 80 do pasado século se ven considerando, a raíz dos traballos realizados polo equipo de J. Izco (Amigo Vázquez 1984, Guitián Rivera 1984, Izco et al. 1985), que a comarca do Courel é o territorio de Galicia que presenta unha flora vascular máis variada. As aportacións realizadas polos autores comentados xunto a diversos estudos posteriores (Izco et al. 1986a, 1990; Amigo et al. 1994, Giménez de Azcarate 1993, Giménez de Azcárate et al. 1996, Rodríguez Guitián & Amigo Vázquez 2009b, Rodríguez Guitián et al. 2000, 2005a, 2205b, 2009) permiten, a día de hoxe, extender esta afirmación ao plano das comunidades vexetais en xeral, e no caso dos bosques en particular. En parte debido a esta realidade, a cartografía da cuberta vexetal realizada no ámbito deste traballo permitiría afirmar que, á espera de poder dispoñer un documento de idénticas características para todo o territorio galego, a Devesa da Rogueira e a súa contorna máis inmediata é a unidade territorial de menor superficie que presenta unha maior variedade de comunidades vexetais arbóreas de Galicia.