scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Introducción al sánscrito

García Trabazo, José Virgilio

Abstract

Esta 'Introducción al sánscrito' se concibe como una herramienta didáctica que pueda servir, tanto a los alumnos de los Grados de Filología (principalmente de Filología Clásica) como a cualquier estudioso de las las lenguas antiguas y la lingüística histórica, como método de aproximación al estudio filológico y lingüístico de la lengua sánscrita, preferentemente el sánscrito clásico. Incluye la introducción a la lectura de la escritura original 'devanagari', aunque su dominio no es necesario para el seguimiento de la exposición de la gramática. Los capítulos se ordenan siguiendo una exposición tradicional (fonética, morfología nominal y pronominal, morfología verbal, composición, sintaxis). El capítulo dedicado a la fonética presenta un esquema de la fonética histórica del indio antiguo. La exposición de la morfología incluye también un esquema de comparación histórica. Al final de la obra se proponen ejercicios para la adquisición de un dominio progresivo de las destrezas gramaticales necesarias para el dominio de la lengua.

Full text

José Virgilio García Trabazo Introducción al sánscrito Material didáctico Grado en Filología Clásica Universidade de Santiago de Compostela 2024 ISBN: 978-84-09-66991-2 Edición electrónica Introducción § 1. El sánscrito forma parte de la familia de las lenguas indoeuropeas, a la que también pertenecen la mayoría de las lenguas de Europa, incluyendo, por ejemplo, el latín y todas las lenguas romances, el griego, el inglés, el alemán, el ruso, etc. Todas ellas son resultado de un proceso evolutivo cuyo punto de partida es una única lengua, el “protoindoeuropeo” o simplemente “indoeuropeo”, hablado quizá hacia el tercer o el cuarto milenio a.C., y del que no queda ningún registro documental. Los primitivos hablantes del indoeuropeo parecen haber sido tribus que habitaban las llanuras de Europa Oriental, sobre todo la zona al norte del Mar Negro –los restos arqueológicos de las estepas del sur de Rusia y el este de Ucrania concuerdan con esta hipótesis–, desde donde posteriormente fueron produciéndose movimientos de población en diversas direcciones. Con el descubrimiento del hitita, el sánscrito ha dejado de ser la lengua indoeuropea más antigua de la que se tiene constancia escrita, pero por muchas razones –entre ellas, el hecho de que el hitita se separó del tronco indoeuropeo principal en época muy temprana– el sánscrito sigue teniendo una importancia fundamental para el estudio de la historia de las lenguas indoeuropeas. El sánscrito forma parte, más concretamente, de la rama indoirania del indoeuropeo. La otra lengua importante de esta rama es el persa. A los primitivos hablantes indoiranios se les viene aplicando también el nombre de ‘arios’, por la denominación que, al parecer, se dieron a sí mismos (sánscrito ārya, avéstico airya, ambos ‘noble’: de este último deriva el nombre moderno de Irán, mientras que el nombre gaélico de Irlanda, Éire, en el otro extremo del espectro indoeuropeo, también podría estar relacionado). Aunque es razonable suponer que la patria originaria de las tribus arias se encontraba al este del mar Caspio, su primera documentación conocida no procede ni de esa región ni de la zona indoirania, sino de la Anatolia sudoriental, del reino de Mitanni situado al norte de Mesopotamia, donde una dinastía gobernante que llevaba nombres arios y rendía culto a dioses arios como Indra se había establecido en la primera mitad del segundo milenio a.C. Sin embargo, la dirección principal de la migración aria no fue hacia el sur sino hacia el este, hacia el Asia Central, y desde allí mediante penetraciones separadas hacia Irán y la India. A partir de entonces, los arios de Irán y los arios de la India siguieron caminos separados tanto cultural como lingüísticamente. La etapa más antigua del iranio está representada por el avéstico, la lengua sagrada de la religión zoroástrica, y por el 2 Introducción al sánscrito persa antiguo, el dialecto utilizado en las inscripciones cuneiformes de los reyes aqueménidas. En la India, mucho antes de la llegada de los arios, ya existía una civilización muy avanzada, e incluso urbanizada. Se trataba de la civilización del Valle del Indo, que conocemos sobre todo por las excavaciones de Harappa y Mohenjo Daro, y que data al menos de mediados del tercer milenio. Esta cultura gozó de un largo período de estabilidad, y estaba además alfabetizada. Tuvo un final repentino, y resulta tentador atribuir su destrucción a la llegada de los arios. Sin embargo, existe una incómoda brecha temporal que aún no ha sido explicada satisfactoriamente, ya que la civilización del Indo parece haber perecido en torno a 1700 a.C. y no hay pruebas de que los arios llegaran a la India antes de la segunda mitad del segundo milenio. El hecho de que perviva hasta nuestros días en Baluchistán, en el Pakistán del sur, una lengua dravídica, el brahui, tan alejada de lo que hoy es la principal zona dravídica del sur y sureste de la India, hace razonable concluir que antes de la llegada de los arios el dravídico se hablaba en una zona mucho más amplia, y en consecuencia, se ha sugerido que los habitantes de las ciudades del Indo hablaban una lengua dravídica. En la actualidad esto sigue sin demostrarse, por mucho que proliferen las recurrentes propuestas de desciframiento de la escritura del Valle del Indo, aunque está claro que existen otras familias lingüísticas no arias en la India, en particular el grupo lingüístico muṇḍa. Aunque la lengua de los arios prevaleció en la mayor parte del norte de la India, parece que a la larga los arios se vieron influidos cultural y lingüísticamente por los pueblos que conquistaron, y las influencias dravídicas y muṇḍa (especialmente las primeras) pueden rastrearse en la evolución histórica del propio sánscrito. La lengua que introdujeron los arios en la India se desarrolló y diversificó, y de ella descienden las principales lenguas modernas del norte de la India. El término genérico para tales lenguas es ‘indoario’. Parece apropiado segmentar el desarrollo del indoario en tres etapas: antiguo, medio y moderno. El indoario antiguo equivale al sánscrito sólo en el sentido más amplio de este último término, y se subdivide principalmente en el ‘sánscrito védico’ y el ‘sánscrito clásico’ posterior. Los testimonios escritos del indoario antiguo comienzan con los himnos del R gveda, que datan al menos del 1000 a.C., y son el resultado de un virtuosismo literario muy apreciable. Que fueron compuestos bastante tiempo después de la llegada de los arios a la India queda demostrado, tanto por la ausencia de toda referencia a una tierra natal fuera de la India, como por las divergencias, principalmente fonéticas, entre la propia lengua y lo que puede reconstruirse como la lengua indoirania común. En un estadio intermedio entre la lengua del R gveda y la del periodo clásico se encuentra la lengua de los Brāhmaṇas, obras en prosa que tratan de interpretar el significado místico del ritual védico, las más antiguas de las cuales fueron escritas mucho antes de mediados del primer milenio a.C. Las Upaniṣads forman parte del período literario de los Brāhmaṇas. Con el paso del tiempo, incluso la lengua de la clase culta sacerdotal divergía cada vez más de la de los propios himnos sagrados, y se fue haciendo cada vez más acuciante que los himnos se transmitieran sin corrupción, para preservar su eficacia religiosa. En consecuencia, comenzaron a estudiarse los principios del análisis lingüístico, y más concretamente la fonética. A partir de ahí se desarrolló una ciencia gramatical que se ocupaba no sólo de la lengua sagrada, sino también del habla culta contemporánea. La gramática de Pāṇini, el Aṣṭādhyāyī, que suele datarse en el siglo IV a.C., es evidentemente la culminación de una larga y compleja tradición gramatical, aunque la perfección de su propia obra hizo que la de sus predecesores desapareciera. En menos de 4000 sūtras, o aforismos breves (complementados en aspectos de detalle por el gramático Kātyāyana), Introducción 3 analiza toda la fonología y morfología del sánscrito. Anticipa gran parte de la metodología de la gramática formal moderna: la gramática es generativa y en algunos aspectos transformacional. Sin embargo, no puede compararse muy directamente con las gramáticas modernas, ya que su forma está orientada a las necesidades de la transmisión oral, y Pāṇini no podía servirse de los símbolos matemáticos y las convenciones tipográficas asociadas a la escritura. La obra era tan breve que podía recitarse de principio a fin en un par de horas. Era tan completa y precisa que se convirtió rápidamente en la autoridad final en todas las cuestiones de corrección de uso. Por ‘sánscrito clásico’ se entiende esencialmente la lengua que fue codificada por Pāṇini. Las diferencias formales entre el sánscrito védico y el clásico no son enormes. Fonológicamente, la más obvia es una diferencia de sandhi, por la que, por ejemplo, un trisílabo como vīriam (o vīriyam) se convierte en el bisílabo vīryam. Morfológicamente, la riqueza de formas flexionadas se ve algo reducida, por ejemplo por la desaparición del subjuntivo. En el vocabulario se pierde un buen número de palabras arias antiguas, pero la pérdida se ve superada con creces por la adquisición de un enorme número de palabras de fuentes no arias. El sánscrito clásico se basa en un dialecto más oriental del indoario antiguo que el R gveda, como demuestra el hecho de que aporta una serie de palabras que conservan un fonema /1/ indoeuropeo originario, donde el dialecto r gvédico (en común con el iranio) transforma este sonido en /r/: así, tanto el védico raghú- ‘veloz, ligero’ como el sánscrito clásico laghu- ‘ligero, ágil’ son cognados del griego ἐλαχύς. Existieron otros dialectos indoarios antiguos de los que no tenemos constancia directa, pero a partir de ellos evolucionaron varios dialectos del indoario medio. § 2. Los comienzos del indoario medio son anteriores a Pānini, ya que el habla del pueblo llano había ido evolucionando más rápidamente que la de las clases cultas. El término saṃskr tasignifica ‘pulido, (gramaticalmente) correcto’, y contrasta con prākr ta- ‘natural, (habla) del pueblo llano’. Al igual que el sánscrito interpretado en un sentido amplio puede significar indoario antiguo, el prácrito, interpretado de forma igualmente amplia, puede significar indoario medio. En un sentido más estricto, pueden distinguirse tres etapas del indoario medio. La primera está representada por el pāli, la única lengua india en la que se han conservado a gran escala las primeras escrituras budistas, y por los dialectos utilizados en las inscripciones del emperador Aśoka (aprox. 250 a.C.). El proceso de simplificación morfológica que distingue aquí al sánscrito clásico del védico continúa y va acompañado de una drástica simplificación fonológica, que incluye una reducción del número de vocales y una simplificación de los grupos de consonantes (así, el sánscrito traividya se convierte en el pāli tevijja). Estos procesos continúan (por ejemplo, con la pérdida de muchas consonantes intervocálicas) en la segunda etapa, la de los prácritos propiamente dichos, incluidos mahārāṣṭrī, śaurasenī y magadhī, y los diversos dialectos de las escrituras jainistas. La tercera etapa está representada por el apabhraṃśa, un término genérico para la posterior evolución popular del indoario medio hasta finales del primer milenio d.C., que presagia el colapso final del antiguo sistema inflexional indoeuropeo y la aparición de las lenguas indoarias modernas: bengalí, hindi, panjābi, gujarāti, marāthi, etc. El hindi en su sentido más amplio designa un grupo de dialectos hablados desde Rajastán hasta Bihar: sobre un dialecto concreto se basan tanto la lengua oficial de Pakistán, el urdu, como la principal lengua oficial de la India, el hindi (moderno estándar). El término ‘hindostaní’ se utiliza a veces hoy en día para denotar el sustrato común de estas dos lenguas, carente tanto de la persianización extrema del urdu como de la sanscritización extrema del hindi. 4 Introducción al sánscrito § 3. El sánscrito de la época de Pā  nini tenía el pedigrí, no sólo de ser el dialecto de las clases cultas, sino también de estar mucho más cerca que el habla popular de la lengua de las propias escrituras sagradas. Naturalmente, el prestigio del sánscrito era contestado por quienes cuestionaban la autoridad de los Vedas, y por esta razón los primeros escritos de los budistas y los jainistas están en variedades del indoario medio; se cuenta que Buda dijo que las enseñanzas debían impartirse al pueblo en su propia lengua. No obstante, el sánscrito siguió siendo cultivado, y no sólo por los brahmanes. Una prueba importante de ello nos la proporcionan las dos grandes epopeyas indias, el Mahābhārata y el Rāmāyaņa. Eran recitadas y transmitidas por no brahmanes (los sūtas), y su audiencia era popular. Aunque sus orígenes son sin duda más antiguos, evidentemente se datan, en algo parecido a su forma actual, a principios del primer milenio de nuestra era. Su lengua es el sánscrito, pero de un tipo posterior al sánscrito clásico de Pāṇini, con una mezcla de rasgos menores de la morfología y la sintaxis indoarias medias. Es un sánscrito compuesto de forma intuitiva, más que según las reglas de Pāṇini, por hombres para los que el sánscrito no estaba demasiado alejado de su propia habla informal. La ventaja de utilizar el sánscrito, además de la dignidad que confería al verso, residía en su papel de lengua franca que unía las distintas regiones de la India aria. Se puede comparar la forma en que un madrileño y un mexicano suelen encontrar el español estándar más fácil de entender que el del interlocutor. A medida que el indoario medio se desarrollaba y sus diversos dialectos se distanciaban, el papel del sánscrito como lingua franca se hizo cada vez más importante, y en una época en la que la influencia brahmánica iba en aumento. En los primeros siglos de nuestra era, primero en el norte y más tarde en el sur, el sánscrito se convirtió en la única lengua aceptable tanto para la administración como para la comunicación culta. El budista Aśvaghoṣa (siglo II d.C.) es una figura significativa en este proceso. Mientras que la literatura budista primitiva había evitado primero el sánscrito por completo, para luego transigir con una lengua híbrida o al menos con un sánscrito no pāṇiniano, él mismo no sólo escribe sánscrito clásico, sino que es un maestro del estilo literario sánscrito, y es tan importante en la historia de la literatura sánscrita como en la historia del budismo. Este es el comienzo del gran periodo del sánscrito clásico, y duró algo así como mil años; quizá algo menos para la literatura creativa, pero varios siglos más en diversos campos del pensamiento especulativo. De los primeros siglos d.C. nuestros conocimientos son escasos, pues gran parte de lo que se escribió ha desaparecido. Parte de la razón de la importancia literaria de Aśvaghoṣa es que es casi el único antecesor significativo del poeta Kālidāsa, cuya obra ha sobrevivido. Se suele datar a Kālidāsa a principios del siglo V, y al leer su poesía no se puede dudar de que representa la culminación de una gran tradición; sin embargo, es el más antiguo de los grandes poetas clásicos. Tal vez, al igual que Pāṇini, Kālidāsa eclipsó a sus predecesores e hizo que la obra de éstos pareciera no merecer ser conservada. En aquella época el sánscrito ya no era una lengua materna, sino más bien una lengua que había que estudiar y dominar conscientemente. Esta transformación se había producido a través de un proceso gradual, cuyos inicios son sin duda anteriores al propio Pāṇini. Ciertos aspectos de su verdadera posición deben reflejarse en el drama, donde no sólo los personajes de baja condición social sino también las mujeres y los niños pequeños hablan alguna variedad de prácrito. Kālidāsa aprendió su sánscrito a partir de las reglas de un gramático que vivió unos 700 años antes de su tiempo. Tal situación puede parecer paradójica al lector occidental. Nuestro paralelismo más cercano está en la posición del latín en la Europa medieval. Hay, sin embargo, una diferencia importante. Pocos negarían a Cicerón o a Virgilio una mayor importancia en la literatura latina que a cualquier autor medieval. A la inversa, pocos sanscritistas negarían que el centro de gravedad de la Introducción 5 literatura sánscrita se encuentra en algún período del primer milenio d.C., por mucho que sus autores escribieran en una supuesta “lengua muerta”. Sobre este punto puede ser útil hacer una doble distinción entre una lengua viva y una muerta, y entre una natural y una aprendida. Una lengua es natural cuando se adquiere y se utiliza instintivamente; es viva cuando la gente elige conversar y formular ideas en ella con preferencia sobre cualquier otra. Para el erudito occidental moderno, el sánscrito es una lengua tanto muerta como aprendida. Para Kālidāsa o Śaṃkara era una lengua aprendida pero viva. (El término “cultivada” no es del todo satisfactorio, pero el término “artificial”, que es la contraparte obvia de “natural”, se reserva normalmente para aplicarlo a lenguas completamente construidas, como el esperanto). El registro literario de cualquier lengua contiene elementos del habla culta. Aparte de la habitual tendencia a ajustarse a reglas gramaticales conscientes, se puede observar una limitación o regularización de los patrones oracionales y una ampliación del vocabulario a través de la expresión especializada de ideas más complejas. En la expresión de una idea dada, siempre que en ambos casos esté contenida en una sola frase, la sintaxis será, de este modo, más sencilla en el discurso formal que en el habla coloquial. Compárese la sencillez sujeto-verbo-objeto de “es cierto que una llegada inesperada afectará a nuestros cálculos” con la complejidad sintáctica relativa de “es cierto que cuántos seremos dependerá de si aparece alguien a quien no estemos esperando”. Las lenguas vivas, ya sean naturales o aprendidas, cambian y evolucionan. Pero cuando una lengua culta, como el español literario, está estrechamente ligada a un idioma natural y se ve constantemente revitalizada por éste, sus posibilidades de crecimiento independiente son limitadas. El sánscrito es un ejemplo fascinante de una lengua que se desarrolla con total libertad como instrumento de expresión intelectual y artística. Decir que el sánscrito clásico se escribía de acuerdo con las reglas de Pāiṇini es correcto, pero en cierto sentido es totalmente engañoso. Es precisamente el hecho de que los escritores sánscritos insistieran en utilizar como una lengua viva y no como una lengua muerta lo que ha preocupado a los eruditos occidentales. William D. Whitney, un excelente pero asombrosamente arrogante sanscritista norteamericano del siglo XIX, dice de la lengua clásica: “Casi nada puede hallarse en ella de historia lingüística, sino sólo una historia de estilo, que en su mayor parte muestra una depravación gradual, un aumento de la artificiosidad y una intensificación de algunas de las características más desagradables de la lengua, como el uso de construcciones pasivas y de participios en lugar de verbos, y la sustitución de oraciones por frases.” La razón por la que el uso de pasivas, participios y compuestos es desagradable, por no decir depravado, es bastante vaga, y aunque se han producido avances considerables en la ciencia lingüística en los últimos cien años, no parece que haya habido nada que ayude a aclarar o justificar estas críticas. De hecho, no valdría la pena resucitar las palabras de Whitney si en algunos círculos no siguieran resonando con fuerza. La aceptación de las reglas de Pāṇini implicó una estabilización final de la fonología del sánscrito, y también (al menos en el sentido negativo de que no se podía utilizar ninguna forma que no estuviera sancionada por él) de su morfología. Pero Pāṇini no codificó la sintaxis. Hacerlo de forma explícita e incontrovertible sería difícil en cualquier lengua, dadas las diversas formas de expresar la misma idea y otras muy parecidas. La codificación de Pāṇini impidió ciertas simplificaciones morfológicas importantes típicas del indoario medio: así, el sánscrito conserva una voz media y un número dual obligatorio. Por otra parte, la manera en que el prácrito trataba todos los tiempos de pasado, sustituyéndolos por un participio de pretérito y, cuando era necesario, una construcción pasiva, al ser un procedimiento negativo, pudo ser imitado por el sánscrito, y como resultado, en ciertos estilos del sánscrito clásico el tiempo finito de 6 Introducción al sánscrito pretérito es algo poco frecuente. Como a Pāṇini no se le ocurrió prohibir ese tipo de construcción, o limitar su uso a circunstancias particulares, el sánscrito supuestamente “pāṇiniano” podía escribirse de una manera bastante no pāṇiniana, evitando toda una serie de formas difíciles y ajustándose al uso de la lengua popular. Pero en otros aspectos más importantes, los cambios sintácticos introducidos en el sánscrito lo alejaron del habla popular. De hecho, se puede destacar uno que en realidad depende de la preservación del sistema completo de casos indoarios antiguos, a saber, la creciente explotación de varios casos para representar ciertas relaciones sintácticas ‘abstractas’: el instrumental o el ablativo para expresar causa, el dativo con valor final, el locativo para circunstancias e hipótesis, un acusativo abstracto combinado con un verbo de movimiento para expresar cambio de estado, y así sucesivamente. Este desarrollo es inseparable del cambio más llamativo de todos, la explotación de la composición nominal. En el védico, los compuestos nominales son apenas más frecuentes que en el griego homérico, pero su frecuencia aumenta a lo largo de la historia de la lengua. Más importante aún, los compuestos que aparecen en la lengua antigua rara vez son de más de dos miembros, mientras que en la lengua reciente la aparición en una sola frase corta de varios compuestos de cuatro o cinco miembros es perfectamente normal, y en ciertos estilos los compuestos de veinte o más miembros no se consideran excesivos. También en este caso se ha aprovechado una libertad negativa. De hecho, una característica importante de los compuestos es que, aparte de los coordinativos o copulativos, su estructura es binaria (es decir, que pueden analizarse mediante bisecciones sucesivas; cf. § 11.2). Pāṇini da reglas para la construcción de compuestos. Aplicando estas reglas de forma recursiva, se pueden construir compuestos de cualquier longitud. Pāṇini es obedecido y eludido al mismo tiempo. De hecho, cabe preguntarse hasta qué punto el estilo de los propios sūtras gramaticales fomentó este proceso; plasmado para satisfacer necesidades científicas muy específicas, y empleando casos y compuestos de un modo bastante ajeno a la lengua natural, es muy posible que sirviera de modelo parcial para otros tipos de expresión. El efecto acumulativo de estos cambios es ciertamente sorprendente. En muchos aspectos importantes, la sintaxis del sánscrito clásico se parece muy poco a la de cualquier otra lengua indoeuropea (dejando de lado las similitudes en ciertos tipos de escritura indoaria media). Whitney es el prototipo de muchos eruditos occidentales que consiguen transmitir desprecio por la superación de las complejidades del sistema verbal indoario antiguo, y al mismo tiempo desprecio por la pedantería de quienes flexionan sus músculos gramaticales de vez en cuando utilizando una serie de formas rebuscadas, e irritación por la dificultad de entender el lenguaje ordinario de los eruditos. Los dos primeros puntos tienen poca importancia. En cuanto al tercero, es cierto que los eruditos modernos se encuentran a menudo con ambigüedades y oscuridades en la lectura de los textos clásicos, y que muchas de las ambigüedades surgen del uso de compuestos largos. Pero los textos no fueron escritos para nosotros, y hay pocos indicios de que los escritores sánscritos cualificados para participar en discusiones académicas encontraran alguna dificultad en seguir el lenguaje en el que estaban redactados: tal situación habría sido, de hecho, perversa. (El uso de compuestos largos en la literatura creativa (kāvyaṃ) es una cuestión aparte: en este caso, la fácil inteligibilidad bien podría estar reñida con el deseo de lograr un efecto determinado). Lo que quizá sea cierto es que un estilo de este tipo no se lleva bien con la corrupción textual. Una sola vocal o consonante puede transportar una gran carga de información, cuya alteración puede dar un giro completamente distinto al significado de toda una frase. A esto hay que añadir la insuficiencia de los diccionarios existentes para muchos tipos de textos sánscritos, y el hecho de que la erudición moderna Introducción 7 aún tiene un largo camino por recorrer para reconstruir los presupuestos culturales e intelectuales, el “universo del discurso” implícito en la literatura sánscrita. Otra característica sorprendente del sánscrito clásico es su riqueza de sinónimos. En primer lugar (lo que, por supuesto, no es exactamente lo mismo), tiene un vocabulario enorme, un repertorio inacabable de palabras de muy diversos orígenes, tanto indoiranio como de otras familias. En segundo lugar, sobre estas palabras opera una tendencia, sin duda normal en cierta medida en cualquier lengua culta, a desdibujar las distinciones entre palabras que al principio tenían un significado cercano pero no eran sinónimas. Se puede comparar la forma en que los escritores en español hacen uso de variaciones léxicas dentro de las posibilidades que ofrecen ciertas series de palabras (‘modo, manera, moda, modo’, ‘ocupación, empleo, vocación’) simplemente para evitar repetir la misma palabra, no porque la otra sea especialmente apropiada (el fenómeno de la variatio elegante). Especialmente significativo es el modo en que un hipónimo (un término más específico: ‘innovación, desarrollo, transformación’) se hace alternar con su hiperónimo (término menos específico: ‘cambio’) por la misma razón, y no porque se busque un nivel concreto de precisión. También puede compararse a esto el uso de palabras que son más marcadas “emocionalmente” que “cognitivamente” (‘esconder’, ‘ocultar’), algo que puede deberse a que el contexto expresivo (por ejemplo, un informe para una comisión frente a un texto publicitario) neutraliza las posibles diferencias de efecto emocional. La poesía compuesta en este lenguaje literario no tendría por qué invertir estas tendencias. A medida que se desarrolla la tradición literaria, los poetas que se orientan hacia un estilo clásico acumulan una útil reserva de sinónimos no marcados (amor, ardor, flamma, venus; amour, fers, feu, flamme, soupirs, vœux) a los que pueden recurrir a voluntad, seguros de que el largo uso ha hecho inocuas las palabras. Los poetas clásicos no necesitan estas palabras adicionales porque sean técnicamente menos competentes que los poetas que se ciñen al habla natural: simplemente prefieren reservar sus energías para otros fines. La tendencia a tratar el lenguaje de este modo, quizá sólo ligeramente obviable en la tradición occidental, tiene una importancia central en la poesía del sánscrito clásico. El poeta dispone de enormes reservas de palabras sinónimas desde el punto de vista cognitivo y emocional. Lo que más contribuye al aumento de estas reservas es la posibilidad de una especie de composición “componencial”; así, la palabra rājan- ‘rey’ puede ser sustituida por un número indefinido de compuestos que signifiquen ‘señor de los hombres’, ‘guardián del pueblo’, ‘dominador de la tierra’, etc. La medida en que cualquier palabra con el sentido apropiado podía utilizarse para ayudar a formar compuestos semejantes era en parte una cuestión de estilo; naturalmente, la literatura creativa, en general, iba más allá que la prosa académica, y la explotación minuciosa del recurso se consideraba una característica particular del estilo poético gauḍa (oriental). Gracias a este conjunto de recursos se pudo componer poesía sánscrita en metros de gran complejidad y belleza. Además, debido a la larga historia de la lengua y a las diversas fuentes de las que extrajo su vocabulario, muchas palabras sánscritas tienen varios significados muy distintos, y esta característica también se ve aumentada por la composición; por ejemplo, puesto que literalmente significa “nacido dos veces”, la palabra dvi-jaḥ puede aludir a ‘brahmán’, ‘pájaro’ o ‘diente’. De este modo, el juego de palabras se hace posible a una escala inconcebible en una lengua natural; de hecho, a una escala demasiado grande para ser eficaz per se con fines humorísticos. En cambio, el uso continuo de la paronomasia está asentado en ciertos estilos literarios con fines artísticos perfectamente serios, no –al menos en los buenos escritores– para la exhibición vacua o el mero juego, sino para lograr una densidad de expresión que no podría alcanzarse de ninguna otra manera: las mismas palabras pueden transmitir simultáneamente la imagen de una idea y la imagen Introducción al sánscrito 14 Con ' ṅ: » ṅka, “ ṅkta,  ṅktya,  ṅkya,  ṅkṣa,  ṅkṣva, Œ ṅkha,  ṅkhya, ¼ ṅga,  ṅgya,  ṅgra,  ṅgha,  ṅghya,  ṅghra,  ṅṅa,  ṅna,  ṅma,  ṅya. Con c! c: ½ cca,  ccha,  cchra,  cchva,  cma,  cya. — Con D! ch:  chya,  chra. — Con j! j: ¾ jja,  jjña,  jjva,  jjha, } jña,  jñya,  jma,  jya, ¿ jra,  jva. — Con |! ñ:  ñca,  ñcma,  ñcya,  ñcha, à ñja,  ñjma,  ñśa. Con q! ṭ:  ṭka, ” ṭṭa, • ṭṭha,  ṭya,  ṭva,  ṭsa. — Con Q! ṭh:  ṭhya,  ṭhra. — Con f! ḍ:  ḍga,  ḍgya,  ḍgha,  ḍghra,  ḍḍa,  ḍḍha,  ḍḍhva,  ḍbha,  ḍbhya,  ḍma,  ḍya,  ḍva. — Con F! ḍh:  ḍhya,  ḍhra,  ḍhva. — Con [! ṇ: {q ṇṭa, {Q ṇṭha, {f ṇḍa,  ṇḍya,  ṇḍra,  ṇḍrya, {F ṇḍha, {[ ṇṇa, {m ṇma, {y ṇya, {v ṇva. Con t! t:  tka,  tkra, Ä tta,  ttya,  ttra,  ttva,  ttha, Æ tna,  tnya,  tpa,  tpra,  tpha,  tma,  tmya,  tya, Ç ó t+ tra,  trya,  tva,  tsa,  tsna,  tsnya,  tsya,  tsva. — Con w! th: É thna,  thya. — Con d! d: Ì dga, Í dgra, ˜ dgha,  dghra, Î dda,  ddya,  ddra,  ddva, Ï ddha,  ddhya,  ddhva, Ð dna, Ó dba,  dbra, Ñ dbha,  dbhya,  dbhra, Ò dma, * dya, Ô dra, Õ drya, Ö dva, ™ dvya. — Con x! dh: × dhna,  dhnya,  dhma,  dhya, Ø dhra,  dhrya,  dhva. — Con n! n:  nta,  ntya, Ù ntra,  ntsa,  ntsva,  ntha,  nda,  nddha,  nddhva,  ndya,  ndra,  ndha,  ndhma,  ndhya,  ndhra,  ndhva, Ú nna,  nnya,  npa,  npra,  nma,  nya, Ü nra,  nva,  nsa. Con p! p: Ý pta,  ptya,  ptva, ß pna,  ppa,  pma,  pya, à pra,  pla,  pva,  psa,  psya,  psva. — Con )! ph: á( phya. — Con b! b: B" bgha, â bja,  bda,  bdha,  bdhva, ã bna,  bba,  bbha,  bbhya,  bya, ä bra,  bva. — Con -! bh:  bhṇa, å bhna,  bhya, æ bhra,  bhva. — Con m! m: ç mna,  mpa,  mpra,  mba,  mbya,  mbha,  mma,  mya, è mra,  mla,  mva. Con y! y:  yya,  yva. — Con l! l:  lka,  lga,  lpa,  lma,  lya, š lla,  lva,  lha. — Con v! v: ë vna,  vya, ì vra,  vva. Con z! ś: í śca,  ścya, î śna, Zm śma, Zy śya, ï śra,  śrya, ð śla, ñ śva,  śvya, Zz śśa. — Con ;! ṣ:  ṣka,  ṣkra, ò ṣṭa,  ṣṭya,  ṣṭra,  ṣṭrya,  ṣṭva, ó ṣṭha,  ṣṭhya,  ṣṇa,  ṣṇya,  ṣpa,  ṣpra,  ṣma,  ṣya,  ṣva,  ṣṣa. — Con s! s:  ska,  skra,  skha,  sta,  stya, ô stra,  stva,  stha,  sthna,  sthya, õ sna,  snya,  spa,  spha,  sma,  smya,  sya, ö sra,  sva,  ssa. Con h! h: Ÿ hṇa, û hna, ü hma, ý hya, ÿ hra,  hla, þ hva. § 13. Signos secundarios. El anusvāra ( < ) se pronuncia —como hemos visto en § 7— a la manera de una n francesa en final de palabra, es decir, nasalizando la vocal precedente; pero esto normalmente sólo ante sibilantes y h! h; en posición final su pronunciación es como m! m, y ante oclusiva suele pronunciarse como la nasal correspondiente al punto de articulación de la oclusiva; así, )l< -rit phalaṃ bharati y s<-rit saṃbharati se pronuncian como ! -mbh-. El anunāsika ( ~ ṃl /  ) aparece sólo precediendo a l! l inmediatamente, para señalar la l nasalizada (cf. § 60,b). El visarga (>  ) es una aspiración sorda que en pausa (§ 45,iv) se suele pronunciar repitiendo levemente el sonido de la vocal (o segundo elemento de diptongo) precedente. § 14. Interpunción y signos de lectura. El signo, (d{f daṇḍa) señala el final de una sección menor de texto,. (doble da  a) el final de una sección mayor y también el final de estrofa. El signo = ’ (apóstrofe o Av¢h avagraha) marca la elisión de una A ă en posición inicial de palabra (§ 51), y el signo ° se utiliza para abreviaturas y términos finales de compuestos (al estilo de nuestro guión). § 15. En la frase sánscrita sólo se separan gráficamente las palabras cuando una de ellas termina en vocal, anusvāra o visarga y la palabra siguiente comienza por consonante, 15 Escritura y pronunciación así como según §§ 52-54 y 64,1,bc. Las consonantes finales se funden con las vocales o consonantes siguientes, siguiendo las reglas de §§ 55 ss., en un solo signo silábico o A]r akṣara. Las vocales en posición final o inicial se funden siguiendo las reglas de §§ 47-49. § 16. Los signos de numeración son: 1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 9 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 10 = 10 ; 785 = 785 ; 2012 = 2012 § 17. Signos de acentuación védicos. El sistema de acentuación del R gveda refleja tres acentos: el agudo (%daÄ udātta o ‘elevado’) que no se marca gráficamente, al hallarse situado entre el grave (AnudaÄ an-udātta o ‘no elevado’) que le precede y el Svirt svarita (‘sonoro’) o tono descendente, que le sigue. El anudātta que precede al udātta se marca con un rasgo horizontal bajo la sílaba correspondiente, y el svarita —transcrito ocasionalmente con nuestro signo del acento grave— con un rasgo vertical sobre la sílaba que sigue al udātta: A/i¶na? ag-ní-n  . Fonología 3. Esquema de fonética histórica del indio antiguo 3.1. Los fonemas vocálicos § 18. La A a del ia.3 tiene diversos orígenes. Se corresponde con IE (= gr., lat.) *a, *e, *o (o bien las pertinentes secuencias con laringal) y también con las sonantes silábicas *m  (= lat. em, gr. α, germ. um) y *n  (= lat. en, gr. α, germ. un): a < *ă (*h2e): ia. A¿? ájram. ‘llanura, campo’ ~ gr. ἀγρός ‘campo’; lat. ager agrī ‘tierra, territorio; campo’; germ. *akra- m. ‘campo’ en gót. akrs, nórd.a. akr, etc.; arm. art; etc. (IE *h2eg -ro- > *h2ag -ro-).4 a < *ĕ (*h1e): ia. AiSt? asti ‘él es’ ~ hit. ešzi; gr. ἐστί; lat. est; irl.a. is; gót.+ ist; lit.a. ẽsti; esl.ecl.a.+ jesmь; etc. (IE *h1és-).5 a < *ŏ (*h3e): ia. pit? pátim. ‘señor’ ~ av. paiti- ‘marido’; gr. πόσις ‘marido’; lat. potis sum (> possum) ‘poder, ser capaz’; gót. (bruþ-)faþs m. ‘novio’; lit. pàts ‘marido’; etc. (IE *póti-).6 a < *m : ia. z/tm! śatám ‘cien’ ~ av. satəm; gr. ἑκατόν; lat. centum; gót. hund; lit. šimtas; esl.ecl.a. sъto; toc.B kante; etc. (IE *(d)k m tóm).7 a < *n : ia. m/it matíf. ‘pensamiento’ ~ av. ºmaiti- ‘id.’; lat. mēns mentis; gót. ga-munds ‘memoria’; esl.ecl.a. pa-mętь ‘id.’ (IE *mn -tí-); cf. gr. αὐτό-ματoς ‘que piensa por sí mismo’.8 § 19. Análogamente, la Aa ā del ia. se puede retrotraer a IE (= gr., lat.) *ā, *ē, *ō (o bien, en su caso, a las pertinentes secuencias con laringal), al igual que a la forma ‘pesada’ de la nasal silábica (= nasal silábica + laringal ante consonante), *n H (= lat. nā, germ. un): ā < *ā (*eh2): ia. æat?r! bhrātarm. ‘hermano’ ~ av./pers.a. brātar-; gr. φράτηρ, -ερος m. ‘miembro de una fratría’, φρήτερ· ἀδελφός (Hes.); lat. frāter; germ. *brōþer m. en gót. broþar m., nórd.a. bróðir, etc.; irl.a. bráth(a)ir m.; esl.ecl.a. brat(r)ъ m.; toc.A pracar m.; etc. (IE *b  réh2ter- > *b  ráh2ter-).9 ā < *ē (*eh1): ia. raj! rājm. ‘rey’ ~ av.r. -rāz-; lat. rēx rēg-is; irl.a. rī, gen.sg. rīg (IE *h3rḗg -).10 3 En la exposición de la fonética histórica utilizaremos la expresión indio antiguo (ia.) para abarcar tanto la etapa védica como la clásica, cuyas diferencias en fonética son prácticamente nulas; citaremos así ejemplos pertenecientes a ambas etapas, consignando el acento gráfico en las formas que lo atestiguan en védico. 4 EWAia I 52; NIL 268. 5 EWAia I 144; LIV 241. 6 EWAia II 74; EIEC 371, EDL 484. 7 EWAia II 606; EDG 397. 8 EWAia II 296; EDG 173. 9 EWAia II 280; NIL 38. 10 EWAia II 444-445. Fonología 17 ā < *ō (*eh3): ia. vac! vācf. ‘voz, habla’ ~ av. vāxš m.; lat. uōx uōc-is (IE *u ōku -); cf. gr. ὄπα (ac., *u oku -), ἔπος (*u éku -os).11 ā < *n H /_#K: ia. ja/t jātá- ‘nacido’ ~ av.r. jāta-; gr. (κασί-)γνητος ‘hermano’ m. ‘hermano’; lat. (g)nātus; galo -gnato-; gót. -kunds ‘descendiente de’; etc. (IE *(-)g n h1-tó-).12 Una Aa ā también puede proceder de *m H, por ejemplo véd. sa/km! sākám ‘conjuntamente, a la vez’ (< *sm -h3ku -ó-)13; o el morfema del participio de presente medio atemático °Aan -āna- (§ 209) < *-m h1no- (cf. *V-mh 1no- > indoario medio -mına-, gr. -μενο-ς y lat. (alu)-mnu-s).14 La Aa ā del ia. puede proceder, además, de la *ŏ (breve) IE cuando esta vocal se hallaba en sílaba abierta y ante r, l, m, n (‘ley de Brugmann’). Esta regla aclara algunas diferencias importantes en la morfología del ia.; así, el acusativo da/tar?m! dātāram (gr. δώτoρα) frente al acusativo ip/tr?m! pitáram (gr. πατέρα); AZma?nm! áśmānam (gr. ἄκμoνα) frente a °hn?m! -hán-am (< *-gu hen-m ), cf. §§ 109, 110 y 130; o también la cantidad de la vocal radical del pf. —extendida analógicamente—: ia. c/kar? cakāra, cf. § 198. La llamada ‘ley de Brugmann en la formulación de Kleinhans’ se sostiene si atendemos a que *-ŏ- no se hallaba en sílaba abierta cuando tras la consonante que le seguía se reconstruye una *H, tal y como se puede esperar en el caso de las raíces seṭ (cf. § 88). Esta es la silabación que se debe postular en los verbos de la clase 10a (§ 155) y causativos (§ 204) con vocalismo radical ŏ (del tipo de lat. doceō y gr. φoβέω); así, siendo # el límite silábico: ma/ry?it māráyati ‘hace morir’ < *mo#rei- (raíz *mer-; cf. ia. m&·t mr -tá- ‘muerto’), pero j/ny?it janáyati ‘da a luz, pare’ < *g on#h1ei- (raíz *g enh1-; cf. jin?mn! jáni-man-, jin/tr! jani-tár-). Cf. bibl. en Wackernagel & Debrunner 1957: Altindische Grammatik I2, Nachtr., p. 8, y Kuiper, Lingua 8 (1959), pp. 436 s; Mayrhofer 1978: 18. Por último, una Aa ā del ia. puede proceder también de la simplificación —con alargamiento compensatorio de la vocal precedente— de grupos consonánticos compuestos de sonante (o en su caso, laringal) + nasal en posición final (‘ley de Stang’): cf. los ac.sg. ia. gam! gām (§ 111) y gr. (hom.) βῶν (IE *gu ou m > *gu ṓm), así como ia. *am! dyām (§ 112), gr. Ζῆν (IE *dieu m > *diēm); cf. Mayrhofer 1986: 163; EWAia I 479, 752. § 20. Las # i / $ ī y % u / ^ ū del ia. proceden de IE *ı (*iH) y *u  (*uH): i < *ĭ: ia. °ict! -cit ‘también’ ~ av.r. °či  ; lat. -quid; osco pútereí píd ‘in utroque’ (IE *ku id)15 ī < *ī (*iH): ia. pIv?n! pīvan- ‘graso’ ~ gr. πίων (IE *píH-u en-); cf. av.r. pīuuahn. ‘grasa’.16 u < *ŭ: ia. éix/r rudhirá- ‘rojo’ ~ mic. e-ru-ta-ra, gr. ἐρυϑρός; lat. ruber; esl.ecl.a. rъdrъ; toc.A rtär, B ratre ‘rojo’ (IE *(h1)rudh-ró-).17 ū < *ū (*uH): ia. xU·m dhūmám. ‘humo’ ~ gr. ϑῡμός ‘energía vital, ánimo’; lat. fūmus; lit. dūmai, let. dũmi; esl.ecl.a. dymъ (IE *dhuh2-mó-).18 Cf. también §§ 21 y 23. § 21. La # i (y a veces la $ ī) del ia. también puede tener otro origen. Cuando se corresponde con una a de las lenguas occidentales, procede de la laringal IE (*H) en su realización silábica (*H ), cuya reconstrucción “pre-laringalista” (neogramática) era una “vocal de timbre indeterminado” o schwa (*ə): 11 EWAia II 539-540, 490. 12 EWAia I 568; NIL 142. 13 EWAia II 721. 14 Mayrhofer 2005: 98, con n. 53. 15 EWAia I 543. 16 EWAia II 139. 17 EWAia II 453; NIL 581. 18 EWAia I 795. Introducción al sánscrito 18 ı < *H : ia. ip/tr! pitárm. ‘padre’ ~ av. pitarm.; mic. pa-te, gr. πατήρ; lat. pater; arm. hayr (nom.sg.); germ. *fader- m. en gót. fadar, nórd.a. faðir, al.al.a. fater; irl.a. athair m.; toc.A pācar, B pācer (IE *ph 2tér-).19 – ia. °nI/te -nī-té, 3a.sg. med. de la clase 9a (§ 181) (IE *-n-H -toi)20 cf. gr. -νᾰ-ται. a) La laringal puede aparecer también en posición consonántica (intervocálica); en tal caso su desaparición provoca un hiato: ø < *H / V#_V: ia. r/iym! rayím (*ra#ım) < *Hreh1-í-m (ac. sg.); pero: gen. sg. *Hreh1-i-és > *rē-i-és > ia. ra/y> rāyáḥ (cf. § 113); cf. lat. rēs reī.21 b) La laringal provoca también la aspiración de una oclusiva si la sigue inmediatamente (p.ej. *tH > th): IE *pónt-ōh2-s ‘camino’ > iir. *pántās; pero gen. sg. *pn t-h2-ós > *pn thós > iir. *pathás; esta flexión se conserva todavía en el av. pantā , gen. sg. pa  ō; en el ia. pNwa?> pánthāḥ, p/w> patháḥ (§§ 134, 135,n.) se ha producido igualación analógica con generalización de w! -th-. Cf. también §§ 19 y 23. § 22. Las sonantes ia. \ r , ¤ l se corresponden con líquidas silábicas en algunas lenguas eslavas; el resto de las lenguas presentan como resultado de IE *r  y *l grupos de vocal + líquida: gr. αρ/ρα y αλ/λα; lat. or, ol; germ. ur, ul, etc.: r  < *r : ia. x&·:[u dhr ṣṇú- ‘audaz’ ~ gr. ϑρασύς ‘animoso, audaz’; gót. ga-daursan ‘atreverse’; lit. drĩ sti ‘id.’, prus.a. dyrsos ‘audaz’ (IE *dhr sú-);22 – ia. -& bhr - ‘llevar’ (cf. § 170,C; véd. à-&?it prá-bhr tif. ‘ofrenda’) ~ av.r. hu-frabərəiti f. ‘buena ofrenda’; lat. fors ‘casualidad, suerte’; gót. ga-baúrþs ‘nacimiento’, nórd.a. burðr ‘id.’, ingl.a. ge-byrd ‘nacimiento, destino; birth’, al.al.a. gi-burt, al.al.mod. Ge-burt; arm. bard ‘montón’ (IE *bhr -tí-);23 – ia. z&¼ śr ṇgan. ‘cuerno’ ~ lat. cornū; gálata κάρνον ‘trompeta’, galo καρνυξ ‘id.’; germ. *χurna- ‘cuerno’ en gót. haurn, isl.a./al.al.a. horn; esl.ecl.ruso srъna; let. sirnas (pl.) (IE *k r -n°).24 r  < *l: ia. p&·wu pr thú- ‘ancho’ ~ av. pərəϑu- ‘id.’; gr. πλατύς ‘ancho, llano’; lit. platùs ‘ancho, extendido’ (IE *plth2ú-);25 - ia. v&k? vŕ kam. ‘lobo’ ~ av.r. vəhrkam. ‘id.’, pers.m./mod. gurg; germ. *u úlχu a- > *u úlfa- en gót. wulfs m., nórd.a. ylgr; lit. vilkas, let. vìlks; esl.ecl.a. vlьkъ, rus.a. vьlkъ, checo vlk; toc.B walkwe m. (IE *u ĺku o-); cf. gr. λύκος y lat. lupus (< *luku o-? < *ulku o-).26 19 EWAia II 128-129; NIL 554-555. 20 Cf. Mayrhofer 2005: 107, con n. 65. 21 EWAia II 438; cf. Mayrhofer 2005: 68; EDL 520-521. 22 EWAia I 781; EIEC 81. 23 EWAia II 248; EIEC 91. 24 EWAia II 653; EDL 136-137. 25 EWAia II 162. 26 EWAia II 570; EDL 353. Fonología 19 Al igual que en el caso de las r! r y l! l (§ 33) consonánticas, también IE *r  y *l confluyen en ia. \ r  ; la ¤ l del ia. sólo aparece en „p! klp- ‘preparar, ordenar’, sin etimología clara.27 La § r del ia. surge por analogía de las alternancias cuantitativas en categorías gramaticales equivalentes. Así, la relación A/i¶i-?> agníbhiḥ (instr. pl. ‘con los fuegos’) : A/¶In! agnīn (ac. pl.) : A¶I/nam! agnīnām (gen. pl.) (cf. § 99) y la relación zÇu?i-> śátrubhiḥ (‘con los enemigos’) : zÇU?n! śátrūn : zÇU?[am! śátrūṇām (cf. § 104) etc., traen como consecuencia que junto a ip/t&i-?> pitŕ bhiḥ (‘con los padres’) se formen el ac. pl. ip/t¨¨n! pitrn y el gen. pl. ipt·¨[am! pitrṇām (§ 110). § 23. Si IE *r , *l se encuentran ante laringal + vocal, se reflejan en ia. como #r! ir o %r! ur: ir < *r  /_#HV: ia. ig/ir girím. ‘montaña’ ~ av.r. gairim.; esl.a. gora f.; lit. girià f. ‘bosque, monte’; alb. gur ‘roca, piedra’ (IE *gu r H-í-).28 ur < *r  /_#HV: ia. gu·é gurú- ‘pesado’ ~ iran. *garu-ka- (khot. ggarka- ‘pesado, venerable’, av.r. gouru° ‘pesado’); gr. βαρύς ‘id.’; let. grũts ‘pesada, embarazada’; gót. kaurjos f.pl. ‘pesado, opresivo’ (IE *gu r h2-ú-); cf. lat. grauis (*gu reh2-u-); toc.B krāmär ‘peso, pesadez’, toc.A krāmärts ‘pesado’ (*gu re/oh2-).29 También podían darse las secuencias ‘pesadas’ IE *r H, *lH tautosilábicas, o lo que es lo mismo, *r , *l ante laringal + consonante, reflejadas en ia. como $r! īr, ^r! ūr: īr < *l /_H#K: ia. dI/"R dīrghá- ‘largo’ ~ av.a. darəga-; esl.ecl.a. dlьgъ, rus. dólgij; lit. ìlgas; alb. gjatë (IE *dlh1-ghó-); cf. hit. taluki- (*dól-u-ghi-); gr. δoλιχός (*dol(h1)-i-gho-?), ἐνδελεχής ‘continuo, ininterrumpido’ (*-delh 1-gh-); lat. longus ‘largo’; gót. laggs, nórd.a. langr (*dlongho-).30 īr < *r  / _H#K: ia. I/[R stīrṇá- ‘esparcido, extendido’ (IE *str h3-nó-) ~ gr. στρωτός ‘extendido’, στρῶμα ‘cama’; lat. strātus ‘extensión’, strāmentum ‘paja’; etc. (*str h3-K-).31 ūr < *l / _H#K: ia. pU·[R pūrṇá- ‘lleno’ ~ av. p  r  na-, pers.m./mod. purr; lat. plēnus (con -ē- del grado P *pleh1-); irl.a. lán; lit. pìlnas, let. pilns; gót. fulls; esl.ecl.a. plъnъ, rus. pólnyj (IE *plh1-nó-).32 Esta es, por tanto, otra de las fuentes de ia. # i / $ ī, % u / ^ ū (§ 20). En este contexto se reafirma de nuevo la regla según la cual *H entre vocales o sonantes desaparece (§ 21,a), pero ante consonantes deja huella: IE *plh1ú- ‘mucho’ (raíz *pelh1- > ia. pir?[s! párī-ṇas- ‘abundancia’, cf. § 21) > ia. pu·é purú-, con el resultado de la *-l- simple antevocálica tras la caída 27 Cf. EWAia I 323-324. 28 EWAia I 487. 29 EWAia I 490-491; EDL 272; EIEC 264. 30 EWAia I 728-729; EDHIL 820; EDG 345-346. 31 EWAia II 756-757; Mayrhofer 2005: 103; EIEC 57; EDL 586. 32 EWAia II 156; EDL 472-473. Introducción al sánscrito 20 de *H; pero femenino *plh1u ih2- > ia. pU·vIR pūrvī-, con ^r! -ūr- < *-r H-; cf. también § 118,n.).33 § 24. Los ‘diptongos’ @ e y Aae o, que todavía se reconocen en el análisis interno del ia. como procedentes de A a + # i y de A a + % u (§ 6) y que al comienzo de la historia del ia. todavía se realizaban como [ai] y [au], remontan en primera instancia a *ai, *au (av. aē, ao, pers.a. ai, au), y éstos a su vez —en consonancia con el origen de A a a partir de IE *a *e *o (cf. § 18)— a los diptongos IE *ai *ei *oi o bien *au  *eu  *ou  (o las pertinentes secuencias con laringal): e < *ai (*h2ei): ia. @x? édham. ‘leña’ ~ av.r. aēsma- ‘id.’; gr. αἴϑω ‘encencer; arder’; lat. aedēs ‘templo’ (*‘lugar del fuego’); irl.a. áed ‘fuego’; ingl.a. ād ‘hoguera’, al.al.a. eit ‘id.’; lit. iesmė ‘leña’ (IE *h2eidh-).34 e < *ei (*h1ei): ia. @it? éti ‘él va’ ~ av. aēitı ‘id.’; hit. īt ‘¡ve!’, luv.j. iti /īdi/ ‘él va’; gr. εἶσι ‘id.’; lat. it; celtib.? (ne-)ito ‘que no vaya’; lit.a. eimì ‘voy’, lit. eĩti ‘él va’; esl.ecl.a. iti ‘ir’; etc. (IE *h1ei-).35 e < *oi (*h3ei): ia. ved? véda ‘yo sé’ ~ av.a. vaēdā ‘yo sé, él sabe’; gr. oἶδα ‘yo sé’; lat. uīdī ‘he visto’ (¿o bien < *u eid-?); irl.a. ro·fitir ‘saber’; gót.+ wait ‘yo sé’; esl.ecl.a. vědě ‘id.’ (IE *u oid-).36 o < *au  (*h2eu ): ia. Aaej?s! ójasn. ‘fuerza’ ~ av.a. aogō n., av.r. aojahn. ‘id.’; gr. αὔξω, αὐξάνω ‘aumentar’; lat. augus-tus ‘excelso’, augeō ‘aumentar’; lit. áugti ‘crecer’; gót. aukan ‘aumentar’, nórd.a. auka ‘crecer’ (IE *h2eu g-).37 o < *eu  (*h1eu ): ia. ïaem?t śrómatan. ‘complacencia, buena fama’ (*‘audiencia’) ~ av.a. sraotū ‘que él oiga’; gr. (fut.) κλευσόμεϑα· ἀκούσομεν (Hes.) ‘oiremos’; al.al.a. hliumunt ‘calumnia’ (IE *  leu -; cf. § 33).38 o < *ou  (*h3eu ): ia. lae/k lokám. ‘espacio abierto o iluminado, calvero; mundo’ ~ lat.a. louco- > lat. lūcus ‘bosque sagrado’, osc. lúvkeí (loc.sg.) ‘in luco’; al.al.a. lōh ‘claro, calvero’; lit. laũkas ‘campo, tierra’, let. laũks ‘campo, claro en el bosque’ (IE *lou k-ó-).39 Las @ e y Aae o del ia. pueden proceder también de *az –siendo [z] un antiguo alófono sonoro de /s/—, lo que resulta de importancia para la explicación de ciertos fenómenos morfológicos (cf. el imperat. @ix? édhi ‘sé tú’ < *az-dhi; §§ 40,1; 64,1; 119; 135; 159; 172; 199). § 25. Los diptongos @e ai, AaE au proceden de anteriores diptongos con primer elemento largo: *āi *ēi *ōi o bien *āu  *ēu  *ōu , respectivamente; cf. p.ej. la terminación de dat. sg. de los temas en °Aa -ā y en °$ -ī, °AayE -(āy)ai, yE -(y)ai (§§ 96 y 106) ~ gr. (χώρ)ᾳ < -āi; o bien gaE> gáuḥ m./f. ‘bóvido’ ~ gr. βoῦς < nom. sg. *gu ōu -s.40 Debe contarse también con la posibilidad de desaparición del segundo elemento del diptongo largo en grupos que contengan sonantes; cf. ac.sg. gam! gām (§ 111) < *gu ōu -m (‘ley de Stang’, cf. § 19, n.). 33 EWAia II 148-149, 89-90. 34 EWAia I 267; EDL 25; EIEC 87. 35 EWAia I 102; LIV 232. 36 EWAia II 580; LIV 666; EDL 676. 37 EWAia I 278; EDL 62. 38 EWAia II 666-667; LIV 334. 39 EWAia II 481; EDL 350. 40 EWAia I 478-479. Fonología 21 3.2. Los fonemas consonánticos § 26. Las oclusivas guturales k! k, o! kh 41, g! g, "! gh remontan a dos tipos de consonantes IE: por un lado a las velares puras, que también se corresponden con las k (gr. κ y lat. c), g etc. griegas y latinas, etc.; por otro lado, a las labiovelares como *ku (lat. qu, gr. π, τ, κ), *gu etc.: k < *k: ia. ³i/v;! kravíṣn. ‘carne cruda’ ~ av.r. xruuiš° (en xruuīšiiaṇt- ‘cruel’); gr. κρέας n. ‘carne cruda’; cf. lat. cruor ‘sangre derramada’; irl.a. crú ‘sangre’; prus.a. krawian, crauyo ‘id.’, lit. kraũjas; esl.ecl.a. kry, ruso krov’; germ. *hrawa- ‘crudo’ en nórd.a. hrár, ingl.a. hrēaw, al.al.a. (h)rō (IE *kreu h2-).42 k < *ku : ia. k kápron. interr. ‘¿quién, qué?’ (§ 149) ~ av. ka- ‘¿quién, qué?, alguno’, pers.a. kaš-ciy ‘alguno’; gr. τέο ‘¿de quién?’, πό-ϑι ‘¿dónde?’; lat. quod ‘¿qué, cuál?’ gót. ƕas ‘¿quién?’; lit. kàs ‘id.’; esl.ecl.a. kъ-to, (gen.sg.) česo (IE *ku o- / *ku e-).43 g < *g : ia. yu·g yugán. ‘yugo’ ~ av.r. yuiiō.səmī (*yugō.s-) (nom.du.) ‘yugo y perno (de madera)’, pers.m./mod. ǰuγ ‘yugo’; hit. iūk-, (GIŠ)iugan. ‘yugo, par’; gr. ζυγόν ‘yugo’; lat. iugum; galo iugo-; germ. *iuka- en gót. (ga-)juk n. ‘par’, nórd.a./ingl.a. geoc ‘yugo’, al.al.a. joh; esl.ecl.a. igo n. (IE *iug-(ó-)).44 g < *gu : ia. git? gátif. ‘movimiento’ ~ av.r. aiβi.gaitif. ‘entrada, llegada’; gr. βάσις ‘paso’; germ. *(-)ku umdi- en al.al.a. kumft, al.al.mod. (An-)kunft ‘llegada’; lit. gimtis f. ‘nacimiento, naturaleza’; etc. (IE *gu m -ti-); cf. lat. (ad-)uentus -ūs ‘llegada’ (*gu ém-tu-).45 gh < *gh: ia. dI/"R dīrghá- ‘largo’ ~ gr. δoλιχός (IE *dlh1-ghó- etc.; cf. § 23). gh < *gu h: (gr. φ, ϑ, χ, lat. f-, -gu-, -u- etc.): ia. "/mR gharmám. ‘ardor, calor’ ~ av. garəman. ‘calor’, pers.a. garma-pada- (un mes de verano); lat. formus ‘caliente’; prus.a. gorme ‘ardor’, let. gaȓme ‘calor’ (IE *gu hor-mo-); cf. gr. ϑερμός ‘caliente’; arm. ǰerm ‘id.’; (?) alb. zjarm m. ‘fuego, fiebre’ (*gu her-mo-).46 § 27. Tanto '! ṅ como |! ñ son, sobre todo, variantes alofónicas del fonema /n/ en contacto, respectivamente, con guturales o palatales; la '! -ṅ final (en àa'! prāṅ etc., § 129) es, en cambio, fonémica, y procede de antiguos grupos como *-ṅk(s), cf. § 44. § 28. Las palatales c! c y j! j proceden, por un lado, de las mismas consonantes IE que k! k y g! g cuando se encontraban ante vocales palatales (*e, *i) IE: *ku e ‘y’ (lat. -que) > 41 No entraremos en el complejo problema de las ‘sordas aspiradas’ (ia. o! kh, w! th etc.); dejando aparte las difícilmente sostenibles tenues aspiratae indoeuropeas (cf. Beekes 2011: 127-128), habrían confluido en esta serie del ia. secuencias como *tH o *kH (cf. § 21,b; así, ia. z/Œ śaṅkhám. ‘concha’ ~ gr. κόγχος, que podrían remontar a un IE *k onkh2ó-; cf. EWAia II 604), palabras del indio medio (im.) o de etimología no indoaria (§ #), y algunos ejemplos de articulación expresiva, etc. Cf. R. Hiersche, Untersuchungen zur Frage der Tenues aspiratae im Indogermanischen, Wiesbaden, 1964; Mayrhofer 1978: 21, n. 8. 42 EWAia I 411; NIL 444; EIEC 71; EDL 146-147. 43 EWAia I 284-285; EDL 508. 44 EWAia II 412-413; NIL 398-399; EDL 314. 45 EWAia I 465-466; NIL 175-176. 46 EWAia I 513; NIL 197; EDL 235. Introducción al sánscrito 22 *ke (§ 26) > *če > ia. c ca ‘y’. La palatalización es, por tanto, más antigua que el paso *e > a, puesto que presupone todavía una *-e-; constituye una prueba concluyente de que el vocalismo a / e / o del gr. y del lat. es más antiguo que el del ia. en A a (§ 18); de forma similar, *ku id (lat. quid) > *kid > ia. ict! cít (§ 20); *gu ih3-u ó- ‘vivo’ (lat. uīuus) > *gīuu ó- > ia. jI/v jīvá- ‘vivo’.47 La j! j procede, por otra parte, de la ‘palatalizada’ IE *g  (lat. y gr. g, pero esl. z, cf. § 34); cf. }a jñā- ‘conocer’; gr. γι-γνώ-σκ-ω, lat. (g)nō-sc-ō, esl.a. zna-ti ‘conocer’ (IE *g neh3-).48 Atención al origen de ia. D! ch- (en posición interior °CD! -cch-) a partir de IE *sk ; cf. ia. Da/ya chāyā- f. ‘sombra’ ~ gr. σκιά ‘id.’ (IE *sk eh1-iéh2- / *sk h1-iiéh2-)49; ia. gCD?it gácchati ‘él viene’, p&·CDit? pr ccháti ‘él pregunta’, frente a gr. βάσκω ‘ir, andar’ (IE *gu m -sk e-)50 o bien lat. poscō ‘reclamar’, al.al.a. forscōn ‘preguntar por (> al. forschen)’ (*pr k -sk e/o-)51: los abundantes presentes en CDit -cchati (§ 155, clase 1) corresponden, por tanto, a los verbos en -sk- de las lenguas occidentales. La H jh es muy poco frecuente y no tiene un origen auténticamente indio antiguo. Sobre |! ñ cf. § 27. § 29. Las oclusivas cerebrales aparecen, por un lado, en palabras de origen indio medio (im.), como nq! naṭ- ‘danzar’ (cf. ia. n&t! nr t-)52 y -” bhaṭṭa- ‘señor’ (ia. -tRr! bhartar-, cf. § #)53, y también en palabras de origen no indoario; por otro lado, surgen por ley fonética en grupos de fonemas ia.; así, el encuentro de ;! ṣ o del ancestro de z! ś (§ 34) con t! t da como resultado ia. ò! -ṣṭ-; los participios en t -ta- (§ 212) de v&;! vr ṣ- ‘llover’ y †z! dr ś- ‘ver’ son v&·ò vr ṣ-ṭá- y †/ò dr ṣ-ṭá-. También aparecen en contexto sonoro: IE *nizdó- ‘nido’ (lat. nīdus; ingl. nest, al.al.mod. Nest), *mizdhó- ‘recompensa, sueldo’ (gr. μισϑός; cf. gót. mizdō) > *niẓḍá-, *miẓḍá- (con s [o su alófono sonoro z] “cerebralizada” en ṣ [ẓ] tras i, § 35) > ia. nI/f nīḍám. ‘nido’ 54, mI/F mīḍhán. ‘recompensa’ 55, con caída de *ẓ y alargamiento compensatorio. Igualmente *-źd- > -ẓḍ-, cf. los casos de § 40,1. § 30. La [! -ṇ- surgió de n! -n- cuando a ésta le precedía inmediata o mediatamente \ r , § r, r! r ó ;! ṣ (excepto cuando entre ambas había una palatal, una cerebral o una dental) y cuando iba seguida de vocal o n! n, m! m, y! y, v! v; así el instr. sg. A/i¶na? agní-nā, pero hir?[a hári-ṇā; Añe?n áśve-na, pero s/pRe[? sarpé-ṇa; gen. pl. Aña?nam! áśvā-nām, pero ipt¨¨·[am! pitr-ṇām; ppp. lUn lū-na-, pero ]I[ kṣī-ṇa-. § 31. Las dentales proceden de las *t, *d IE (= lat., gr.) y de *dh (= gr. ϑ, lat. f-, -b-, -d-); n! n de IE *n, que se mantiene de forma general: t < *t: ia. t/nu tanú- ‘delgado’ ~ pers.m./mod. tanuk ‘id.’; cf. gr. ταναός, τανυ- ‘estrecho, esbelto, alargado’ (p.ej. τανύ-φυλλος ‘de largas hojas’); lat. tenuis ‘delgado, tierno’; irl.a. tanae ‘id.’; germ. (? *þunwu- >) 47 EWAia I 594-595. 48 EWAia I 599-601. 49 EWAia I 559. 50 EWAia I 466. 51 EWAia II 183-184. 52 EWAia III 282; II 21-22. 53 EWAia III 362; II 247. 54 EWAia II 49-50. 55 EWAia II 357-358. Fonología 23 *þunnu- ‘delgado’ en nórd.a. þunnr, al.al.a. dunni; esl.ecl.a. tъnъ-kъ ‘tierno, fino’ (IE *tn h2-ú-).56 d < *d: ia. dz daśa ‘diez’ ~ av.a. dasā; gr. δέκα; lat. decem; irl.a. deichN; gót. taihun; arm. tasn; toc.A śäk, B śak; etc. (IE *dek m ).57 dh < *dh: ia. mxu? mádhun. ‘dulzura, miel’ ~ av.r. maδun. ‘vino’; luv.c. maddu-, luv.j. ma-tu(-sa) n. ‘id.’; gr. μέϑυ n.; irl.a. mid; germ. *medu- ‘hidromiel’ en nórd.a. mjǫðr, al.al.a. mitu, al. Met; lit. medùs m. ‘miel’; esl.ecl.a. medъ m. ‘miel, hidromiel’; toc.B mit ‘miel’ (IE *médhu-).58 n < *n: ia. nr! nárm. ‘hombre, héroe’ ~ av. narm. ‘hombre’; gr. ἀνήρ; arm. ayr; frig.r. αναρ ‘hombre; esposo’; osc. niir (IE *h2nér-); cf. (?) luv.c. ānnara/i- ‘viril’; irl.a. ner m. ‘jabalí’ (*h2ner-o-); lat. Neriō n.pr. f., diosa esposa de Marte, Nerō n.pr. m. ‘Nerón’ (*h2nér-iio-, -ōn-).59 § 32. Las labiales ia. p! p y b! b proceden de *p, *b IE (= lat., gr.); -! bh de IE *bh (= gr. φ, lat. f-, -b-; etc.); m! m de IE *m, que se conserva de forma general: p < *p: ia. pd! pádm. ‘pie’ ~ av.r. padm. ‘id.’; (?) hit.a. pat(a)- c.; gr. át. πούς, dor. πώς, gen. sg. ποδός m.; lat. pēs pedis m.; (?) irl.a. áit(t) f. ‘lugar, posición’ (¿*pōd-dh(h1)-í?); germ. *fōt- m. ‘pie’ en gót. fotu, nórd.a. fót, ingl.a. fōt; toc.A pe m. (IE *ped-/pod-).60 b < *b: ia. bl? bálan. ‘fuerza’ ~ gr. βέλτερος ‘mejor’, post.hom. βελτίων ‘id.’, βέλτατος, βέλτιστος ‘el mejor’; lat. dē-bilis ‘sin fuerza’ (*dē-be/ol-i-) (IE *bél-o-); cf. esl.ecl.a. boļii ‘mayor, mejor’, rus. bólšij ‘mayor’ (comparat. *bol-(i)is-io-).61 bh < *bh: ia. n-?s! nábhasn. ‘nube, neblina’ ~ av.a. nabā  ‘espacio aéreo, cielo’; hit. nepisn. ‘cielo’; gr. νέφoς n. ‘nube, nublado’; (?) irl.a. nem n. ‘cielo’; esl.ecl.a. nebo n. ‘cielo’ (IE *nébh-es-); cf. lat. nebula (*nebh-e-lo-).62 m < *m: ia. ma/tr! mātárf. ‘madre’ ~ av. mātarf. ‘id.’; gr. μήτηρ, mic. ma-te; lat. māter; frig.a. ματαρ f.; arm. mayr f.; germ. *mōdǣr en nórd.a. móþer, al.al.a. muoter, etc.; irl.a. máthair f.; lit. mótė f. ‘mujer, esposa; madre (dial.)’; esl.ecl.a. mati f.; alb. motër f.; toc.B mācer, A mācar (IE *méh2ter- > *máh2ter-).63 § 33. Las semiconsonantes ia. y! y y v! v continúan las IE *i (gr. ῾- o espíritu áspero, ζ-, ø, lat. i-, ø; etc.) y *u  (gr. ϝ, lat. u; etc.). Tanto r! r como l! l proceden de las *r y *l IE (= lat., gr., germ., etc.); en ia. parecen haber confluido dialectos que diferenciaban las *r y *l IE con los que convertían ambas líquidas en r! r o ambas en l! l: y < *i: ia. yu·vn! yúvanm. ‘joven; cachorro’ ~ av.r. yuuānəm ac.sg. m. ‘id.’; lat. iuuenis ‘joven’ (IE *h2i-u-h3on-); cf. lat. iuuencus ‘toro joven’; galo 56 EWAia I 620-621; NIL 694. 57 EWAia I 709. 58 EWAia II 302; NIL 467. 59 EWAia II 19; NIL 332-333; EDL 406-407. 60 EWAia II 77; NIL 526-527; 531. 61 EWAia II 15; EDL 162-163; EDSIL 52. 62 EWAia II 13; NIL 499-500. 63 EWAia II 345; NIL 457. Introducción al sánscrito 30 tipo [ĕe ĕ], [ŏo ŏ], con aproximación mutua de los elementos vocálicos y semivocálicos; cf. Allen 1972: 40-42. § 52. Ante vocales diferentes de A ă, las @ e y Aae o finales se transforman en A a seguida de hiato: vne AaSte vane āste ‘está sentado en el bosque’ pasa a vn AaSte vana āste; ngre #h nagare iha ‘aquí en la ciudad’ > ngr #h nagara iha; à-ae @ih prabho ehi ‘oh poderoso, ven’ > à- @ih prabha ehi. Como en § 49, hay que partir de las secuencias previas a @ e y Aae o, es decir, *ai, *au . Así, una teórica forma sin sandhi te Agta> te āgatāḥ ‘ellos han llegado’ remontaría realmente a *tai āgatās > t Aagta> ta āgatāḥ, con desaparición de la semiconsonante intervocálica, que según las fuentes antiguas habría sido especialmente débil; cf. Allen 1972: 38. § 53. @e ai ante vocales se transforma por lo general en Aa ā, y AaE au en Aav! āv (más raramente en Aa ā): tSmE Adat! tasmai adāt ‘(le) entregó a él’ pasa a tSma Adat! tasmā adāt; tE %-E tau ubhau ‘estos dos’ > tavu-aE tāv ubhau. Sandhi fácilmente deducible a partir del origen de @e ai, AaE au (en última instancia, < *āi, *āu ; § 24); para el caso de AaE au > Aa(v! ) ā(v) hay un considerable desacuerdo entre los gramáticos indios. § 54. Excepciones a §§ 50-52.- Las vocales finales $ ī, ^ ū y @ e de formas del dual y de AmI amī ‘aquellos’ (§ 148) permanecen inalteradas (àg&ý pragr hya) ante vocal y no provocan elisión, ni siquiera de A ainicial: c]u;I #me cakṣuṣī ime ‘estos dos ojos’; kNye Aasate AÇ kanye āsāte atra ‘las dos muchachas se sientan aquí’. Esto es válido también para interjecciones con escaso cuerpo fónico: # # i Indra ‘¡Eh (= escúchame), Indra!’ 5.3. Sandhi de consonantes § 55. Las que en pausa (§ 45) son ‘tenues’ (oclusivas sordas) sólo permanecen inalteradas ante sorda. Ante sonora —incluyendo, por supuesto, las vocales— se transforman en las ‘mediae’ (oclusivas sonoras) correspondientes, y ante nasal en la nasal correspondiente: AasIt! raja āsīt rājā ‘había un rey’ se transforma en AasIÔaja āsīd rājā; A-vt! AÇ abhavat atra ‘él estaba aquí’ > A-vdÇ abhavad atra; tt! n tat na ‘esto no’ > tÚ tan na; vak! me vāk me ‘mi palabra’ > vae vāṅ me. § 56. Cuando t! t no se halla en pausa se asimila a las palatales, cerebrales y l! l iniciales de la palabra siguiente: tt! c tat ca ‘y esto’ se transforma en t½ tac ca; tt! jlm! tat jalam ‘el agua’ > t¾lm! taj jalam; tt! l-te tat labhate ‘lo obtiene’ > tš-te tal labhate. § 57. Ante z! ś inicial, una t! t final pasa igualmente a c! c, y la z! ś se transforma en D! cch: tt! ïuTva tat śrutvā ‘habiendo oído esto’ > t‚Tva tac chrutvā. 5.3.1. Sandhi de nasales § 58. Las nasales finales excepto m! m se reduplican tras vocal breve y ante vocal inicial de la palabra siguiente: Aasn! AÇ āsan atra ‘estaban aquí’ se convierte en AasÚÇ āsann atra; àTy'! AasIn> pratyaṅ āsīnaḥ ‘sentado cara al oeste’ > àTyasIn> pratyaṅṅ āsīnaḥ. La geminación es el resultado de la asimilación de un grupo consonántico prehistórico, el más frecuente de los cuales debió ser *-nt, como en la 3ª pl. del impf. (§ 159) Aasn! āsan (cf. lat. erant). Los finales en °'! -ṅ proceden a su vez de antiguos grupos en *-nk(s) (§ 129). Se preserva así la antigua sílaba “larga por posición”, lo cual explica también por qué no se produce la geminación tras vocal larga. Fonología 31 § 59. La m! m se transforma ante consonantes en anusvāra (§ 13): tm! c tam ca ‘y a éste’ > t< c taṃ ca. El principio general es que la nasal bilabial °m! m sufre asimilación tanto al punto como al modo de articulación de la consonante inicial siguiente, pero manteniendo siempre la sonoridad. El contexto originario desde el que se propagó la ‘nasalización’ (anusvāra) de la vocal precedente debió ser ante sonante, primero como asimilación de la nasal a la sonante (así, suvgRm! suvargam + laekm! lokam (ac.) ‘mundo celeste’ > suvgRl~aekm! suvargallokam), y más adelante simplificando las sonantes geminadas pero preservando la nasalización como rasgo añadido a la vocal precedente. Este tratamiento se extiende en sánscrito clásico incluso a la posición ante oclusiva, como alternativa a la pronunciación homorgánica de la nasal; así, t< kivm! taṃ kavim ‘el sabio’ (ac.) junto a t»ivm! taṅ kavim; cf. Allen 1972: 80-82. § 60. La n! n final se transforma: a) Ante palatales y cerebrales sonoras, así como ante z! ś, en la nasal del correspondiente punto de articulación: tan! jnan! tān janān (ac. pl.) ‘esa gente’ pasa a taÃnan! tāñ janān. En tal caso, la z! ś inicial suele transformarse en D! ch: tan! zzan! tān śaśān (ac. pl.) ‘esas liebres’ puede pasar a tazan! tāñ śaśān o bien a tazan! tāñ chaśān. Este último sandhi se origina en la inserción de un ‘glide’ dental de transición entre la nasal y la palatal, en paralelo con el que se atestigua en el sandhi externo del tipo tan! tān + sm! sam > tam! tān-t-sam (si bien no suele representarse gráficamente); en el caso que nos ocupa, el ‘glide’ adoptará la forma de una africada asimilada a las palatales circundantes; la subsiguiente evolución cś > ch no es difícil de explicar por la simplificación articulatoria de un grupo tautosilábico de africada + sibilante palatal: *tāñ-c-śaśān > tazan! tāñ chaśān; cf. Allen 1972: 85 s. b) Ante l! l, en l~! ṃl / l ó anunāsika (l nasalizada, cf. § 13): tan! laekan! tān lokān (ac. pl.) ‘estos mundos’ pasa a taš~aekan! tāṃl lokān / tāl lokān. En lugar de l~! se escribe a veces simplemente l<! . Este sandhi se explica fonéticamente como una asimilación regresiva de la lateralidad, que da origen a una ‘nasal lateralizada’ o ‘lateral nasalizada’. § 61. Entre una n! n final y una palatal, cerebral o dental sordas iniciales se intercala la sibilante del punto de articulación correspondiente, ante la cual n! n se transforma en anusvāra (§ 13): -rn! c bharan ca ‘y llevando’ pasa a -r<í bharaṃś ca; tan! tan! tān tān (ac. pl.) ‘estos y aquellos’ > ta<an! tāṃs tān. El resultado esperado —y así se atestigua de hecho mayoritariamente en védico— es la simple asimilación al punto de articulación (devan! devān + c ca ‘y los dioses [ac. pl.]’ > deva devāñ ca; tan! tān + q»an! ṭaṅkān [ac. pl.] ‘las picas’ > ta»an! tāṇ ṭaṅkān), pero el sandhi clásico inserta una fricativa entre la nasal y la oclusiva. En véd. los ejemplos se ciñen prácticamente al sandhi ante las enclíticas c ca y icd! cid, así como a otros pocos más en los que se aprecia una estrecha conexión sintáctica entre ambas palabras (svRan! sarvān + tan! tān [ac. pl.] ‘todos estos’ > svRa<an! sarvāṃs tān); además, en todos estos casos prácticamente siempre precede una vocal larga. Se trata, por tanto, de un caso similar al ya comentado de nasal final geminada procedente de un antiguo grupo consonántico (§ 58), en este caso *-ns(t). En sánscrito clásico se extiende analógicamente la fricativa a formas donde no tiene justificación histórica, como el loc., la 3ª pl. de la conjugación o el nom. sg. del part. pres. (< *-n, *-nt, *-nts, respectivamente); cf. Allen 1972: 87 s. 5.4. Sandhi de visarga (cf. § 45,iv) i. Visarga ante sorda § 62. a) El visarga permanece inalterado ante guturales y labiales sordas, así como ante las sibilantes: ta> kNya> tāḥ kanyāḥ ‘estas muchachas’; pun> pun> punaḥ punaḥ ‘una y otra vez’; ìIih> pCyte vrīhiḥ pacyate ‘el arroz se cuece’; Aña> ;q! aśvāḥ ṣaṭ ‘seis caballos’. En algunos textos más antiguos aparece ante guturales sordas el llamado jihvāmūlīya (× ẖ / χ), ante labiales sordas el upadhmānīya (χ ḫ / φ) y ante sibilantes se produce asimilación: pit× kraeit patiẖ Introducción al sánscrito 32 karoti ‘el señor hace’, por pit> kraeit patiḥ karoti; kχ pr> kaḫ paraḥ ‘¿qué extranjero?’, por k> pr> kaḥ paraḥ; htZzete hataś śete ‘yace muerto’, por ht> zete hataḥ śete. b) En lugar del visarga, ante palatales, cerebrales y dentales sordas aparece la sibilante que se corresponde con el punto de articulación de la oclusiva que le sigue: Añ> aśvaḥ ‘caballo’, pero Añí aśvaś ca ‘y un caballo’; k…QarE> q»E> c kuṭhāraiḥ ṭaṅkaiḥ ca ‘con hachas y picas’ se convierte en k…QarEò»Eí kuṭhāraiṣ ṭaṅkaiś ca; pun> punaḥ ‘de nuevo’, pero punStÇ punas tatra ‘de nuevo ahí’; æatr> bhrātaraḥ ‘hermanos’, pero æatrSÇy> bhrātaras trayaḥ ‘tres hermanos’. ii. Visarga ante sonora: § 63. Tras vocal diferente de A a: a) El visarga aparece como r! r: mit> mm matiḥ mama ‘mi opinión’ se transforma en mitmRm matir mama; pzu> #v paśuḥ iva ‘como el ganado’ > pzuirv paśur iva; gu[E> yu> guṇaiḥ yuktaḥ ‘dotado de virtudes’ > gu[EyRu> guṇair yuktaḥ. La partícula de vocativo -ae> bhoḥ pierde el visarga ante toda sonora. Las sibilantes s! s / ;! ṣ ante sonora (incluyendo vocal) sufren sonorización, con posterior eliminación de la fricación sonora e identificación del resultado con r! r, en un proceso similar al rotacismo latino: *matiṣ mama > *matiẓ mama > mitmRm matir mama; cf. Allen 1972: 70. b) Ante r! r inicial el visarga desaparece y la vocal breve que le preceda se alarga: té> raehit taruḥ rohati ‘el árbol crece’ se convierte en tê raehit tarū rohati. Se trata de un caso particular del sandhi anterior: al evitarse la r geminada en sánscrito, su simplificación trae como consecuencia el ‘alargamiento compensatorio’ de la vocal precedente, de forma que quede inalterada la cantidad silábica. § 64. Tras la vocal A a: 1. Si el visarga sustituye a s! s, sufre las siguientes transformaciones: a) A> aḥ ante consonantes sonoras y ante A a se convierte en Aae o (a través de *az, cf. § 24): Añ> aśvaḥ ‘caballo’, pero Añae vhit aśvo vahati ‘el caballo transporta’; Añ> Aip aśvaḥ api ‘también el caballo’ > Añae =ip aśvo ’pi (§ 51). La evolución mayoritaria de la secuencia *-as + [sonora] es la siguiente: nls! nalas + nam nāma ‘Nala de nombre’ (§ 85) > *nalaz nāma > *nalav nāma > nlae nam nalo nāma; cf. Allen 1972: 71. Ante A ael sandhi sufre la misma evolución, con la particularidad explicada en § 51. b) A> aḥ ante vocal diferente de A a se convierte en A a seguida de hiato: Añ> aśvaḥ ‘caballo’, pero Añ #v aśva iva ‘como un caballo’; Añ> %vah aśvaḥ uvāha ‘el caballo transportó’ > Añ %vah aśva uvāha. Este sandhi se diferencia del anterior en que el ‘glide’ al que evoluciona la sibilante intervocálica *-z es -y- [i] en lugar de -v- [u ]: devs! devas + Aagt> āgataḥ ‘el dios ha venido’ > *devaz āgataḥ > *devay āgataḥ > *deva(y)āgataḥ > dev Aagt> deva āgataḥ; sobre la debilidad articulatoria del ‘glide’ -y- en esta posición, cf. § 52; cf. Allen 1972: 62. c) Aa> āḥ se transforma en Aa ā ante toda sonora; así, Aña> aśvāḥ ‘caballos’, pero Aña vhiNt aśvā vahanti ‘los caballos transportan’; Aña> ^÷> aśvāḥ ūhuḥ ‘los caballos transportaron’ > Aña ^÷> aśvā ūhuḥ. Tras vocal larga, la desaparición de la fricativa sonora resultante no altera, obviamente, el esquema prosódico: *aśvās vahanti > *aśvāzv° > Aña vhiNt aśvā vahanti; en contexto intervocálico surge el ‘glide’ -y-: *aśvās ū° > *aśvāz ū° > *aśvāy ū° > Aña ^÷> aśvā ūhuḥ; cf. Allen 1972: 72, 62. Fonología 33 2. Si el visarga sustituye a r! r (§ 45,iv) aparece ante toda sonora como r! r, pero ante r! r inicial se comporta según la regla de § 63,b: pun> punaḥ ‘de nuevo’, pero punriSt punar asti ‘es de nuevo’; puna raehit punā rohati ‘crece de nuevo’. El caso más sencillo es el de -r final: AkaeRit> akar jyotiḥ ‘él puso claridad’, donde no se produce cambio (en contraste con el sandhi de visarga procedente de vocal + *s, § 64,1,a). 5.5. Consonantes iniciales § 65. La h! h inicial convierte a las consonantes precedentes que en pausa serían ‘tenues’ (oclusivas sordas) en ‘mediae’ (oclusivas sonoras) (§ 55), transformándose ella misma en la correspondiente aspirada sonora (cf. § 40,1): tt! ih tat hi ‘eso pues’ se transforma en tiÏ tad dhi; A-Ut! h<s> abhūt haṃsaḥ ‘se convirtió en cisne’ > A-UÏ<s> abhūd dhaṃsaḥ; vak! ih vāk hi ‘pues la palabra’ > vaiG" vāg ghi. El proceso de reparto en dos sílabas se explica por la necesidad de evitar que se imponga, a consecuencia de la reinterpretación de -h- como parte de la aspirada, la tendencia a reducir las secuencias biconsonánticas a uniconsonánticas (-d-h- > -dh-), restaurándose la estructura prehistórica ‘no aspirada’ + ‘aspirada’, siendo de hecho una aspirada (sonora) el origen de toda h! hdel ia. (§ 37); cf. Allen 1972: 93. § 66. La D! ch inicial se convierte en CD! cch tras vocal breve, tras ma mā ‘no’ y tras Aa ā ‘hacia’: n iCDNdiNt na cchindanti ‘no cortan’. La D! ch —que procede de IE *sk  (§ 28)— se escribe CD! cch en interior de palabra tras cualquier vocal: icCDed ciccheda ‘él cortó’; MleCD> mlecchaḥ ‘bárbaro’. El fundamento de este sandhi es similar al anterior: una secuencia biconsonántica prehistórica queda preservada mediante la geminación o reparto del fonema en dos sílabas; cf. Allen 1972: 47. § 67. Sobre la transformación de z! ś inicial en D! ch tras t! t y n! n, cf. § 57 y § 60,a. 5.6. Sandhi en interior de palabra § 68. Las reglas de § 47 a § 67 son en general también válidas para el sandhi en interior de palabra, aplicándose sobre todo a los encuentros de sufijos con raíces o temas. Las principales excepciones son las siguientes: § 69. Ante vocal, @ e pasa a Ay! ay, @e ai a Aay! āy, y Aae o a Av! av (y también AaE au a Aav! āv, § 53): @im e-mi ‘voy’, pero Ayain ay-āni ‘quiero ir’; cf. la declinación de los temas en diptongo en § 111. Cf. el origen de los diptongos breves (§ 24) y largos (§ 25) del ia.; si al diptongo originario (p.ej. *-ei- > -e-) le sigue vocal, la sonante pasa a formar parte de la sílaba siguiente y el resultado es la “disgregación” del diptongo en una secuencia heterosilábica: *-e#i- > -ay-. § 70. Ante vocal y bajo determinadas circunstancias # i e $ ī se transforman en #y! iy, así como % u y ^ ū en %v! uv, especialmente cuando se encuentran en la sílaba radical (§§ 107 y 162 s.) o les preceden dos consonantes (§§ 175, 196). § 71. # i y % u sufren generalmente alargamiento ante r! r y v! v de la sílaba radical cuando les sigue consonante: dIVyit dīvyati ‘él juega’, de la raíz idv! div-; gIi-R> gīrbhiḥ ‘con palabras’, del tema igr! gir-; AazIi-R> āśīrbhiḥ ‘con peticiones’, del tema Aaizs! āśis-. § 72. Ante terminaciones que comienzan por vocal, semivocal o nasal, las consonantes permanecen por regla general inalteradas: loc. sg. mnis manas-i ‘en el espíritu’, mniSvn! manas-vin ‘inteligente’, ambos del tema mns! manas-. Introducción al sánscrito 34 § 73. Ante otras consonantes, la consonante final del tema se atiene al sandhi en pausa (§ 45) y luego a las reglas descritas en § 55 ss.: el tema mns! manas- ‘espíritu’ forma el loc. pl. mn>su manaḥ-su según § 62,a; el instr. pl. mnaei-> mano-bhiḥ según § 64,1,a; el tema de presente Aas! ās- ‘estar sentado’ forma la 2a.pl. (med.) AaXve ā-dhve según § 64,1,c. Las reglas de ‘cerebralización’ § 74. Paso de n! n a [! ṇ (cf. § 30).- Una n! n seguida de vocal o de n! n, m! m, y! y, v! v se transforma en [! ṇ cuando le preceden inmediatamente \ r , § r, r! r, ;! ṣ o entre estos sonidos y la n! n no se encuentra ningún sonido distinto de vocal, gutural, labial, y! y, v! v, h! h o anusvāra (es decir, principalmente que no haya ninguna palatal, cerebral ni dental): el tema A]n! akṣan- ‘ojo’ forma el instr. sg. Aú[a akṣṇā; el tema äün! brahman- ‘el Brahman’ el instr. sg. äü[a brahmaṇā; ram rāma- (nombre propio) forma el instr. sg. rame[ rāmeṇa, pero rw ratha- ‘carro’ lo forma rwen rathena (al haber una dental entre la r! r y la n! n). § 75. Paso de s! s a ;! ṣ (cf. § 35).- Una s! s seguida de un sonido diferente de \ r  ó r! r se transforma en ;! ṣ cuando está precedida inmediatamente de k! k, r! r, l! l o una vocal diferente de A a / Aa ā, o bien sólo se encuentra separada de estos sonidos por anusvāra o visarga: el loc. pl. va]u vākṣu surge del encuentro de vak! vāk- (‘palabra’) más la desinencia su -su (§ 116); el tema hivs! havisn. ‘ofrenda sacrificial’ forma el instr. sg. hiv;a haviṣā, el nom. pl. hvI<i; havīṃṣi (pues entre la $ ī y la s! s sólo hay anusvāra) y el loc. pl. hiv>;u haviḥṣu (a partir de hivs! havis- + su -su, quedando sólo visarga entre la # i y la s! s). Pero iÇ tri ‘tres’ forma el nom. pl. f. itö> tisraḥ (pues la s! s va seguida de r! r) y el loc. pl. f. its&;u tisr ṣu. La regla no se aplica cuando la s! s pasa a r! r según § 63,a: hivi-R> havirbhiḥ (instr. pl.); la s! s permanece inalterada en pu<s! puṃs- ‘varón’ y en ih<s! hiṃs- ‘dañar’: instr. sg. pu<sa puṃsā y nom. sg. ih<sa hiṃsā ‘daño’. § 76. Las dentales tras cerebrales —incluyendo ;! ṣ— se convierten en cerebrales: $f! īḍ- + te -te da como resultado $”e īṭṭe ‘él ensalza’; #;! iṣ- + t -ta- > #ò iṣṭa- ‘deseado’. Excepciones a § 73 y casos particulares § 77. La t! t y la w! th como fonemas iniciales de sufijo y tras aspirada sonora sufren sonorización y adoptan la aspiración (Bartholomae, § 40,1): bux! budh- + t -ta- da como resultado buÏ buddha- ‘despierto’; l-! labh- + tum! -tum > lBxum! labdhum (inf.) ‘obtener’. § 78. La j! j ante t! t se ‘transforma’ en k! k en algunas raíces (cf. § 28), y en otras en ;! ṣ (cf. §§ 34 y 35): yu yukta- ‘uncido’, ppp. de la raíz yuj! yuj-; s&ò sr ṣṭa- (§ 76), ppp. de s&j! sr j- ‘crear’. § 79. La z! ś ante t! t se transforma en ;! ṣ (§ 76): †ò dr ṣṭa- ‘visto’, ppp. de †z! dr ś- (cf. § 29). § 80. a) La h! h seguida de t! t, w! th, x! dh da como resultado F! ḍh, causando además el alargamiento de toda vocal breve precedente, a excepción de \ r  (cf. § 29 y § 40,1): ilh! lih- + t -ta- se resuelve en lIF līḍha- ‘lamido’; ilh! lih- + t> -taḥ (3a.du. pres.) y ilh! lih- + w> -thaḥ (2a.du. pres.) dan ambos como resultado lIF> līḍhaḥ ‘ellos dos lamen’, ‘vosotros dos laméis’; ilh! lih- + Xve -dhve (2a.pl. med.) > lIF!ve līḍhve ‘vosotros laméis’; †h! dr h + t -ta- > †F dr ḍha- ‘firme’. Fonología 35 b) En las raíces que comienzan por d! d (dh! dah-, idh! dih-, Êh! duh-, Ôuh! druh-) y en iõh! snihla h! h ante t! t (etc.) sigue la misma pauta que si se tratara de "! gh (según § 77): Êh! duh- + t -ta- da como resultado ÊGx dugdha- ‘ordeñado’ (cf. § 37). Tanto j! j como h! h remontan a un doble origen; de ahí su tratamiento diverso en §§ 45,ii-iii, 78 y 80. Excepciones a § 80.- De muh! muh- ‘confundirse’ se forman muGx mugdha- ‘tímido’ y mUF mūḍha- ‘tonto’. — En el caso de nh! nah- ‘atar’, la h! h recibe el mismo tratamiento que x! dh: nÏ naddha- ‘atado’, de nh! nah- + t -ta-. — Tanto vh! vah- ‘transportar’ como sh! sah- ‘someter’ se atienen a la regla de § 80,a, pero transforman la A a radical en Aae o: vaeFum! voḍhum (inf.) ‘transportar’, de vh! vah- + tum! -tum. § 81. Ante las terminaciones de la conjugación que comienzan por s! s se producen los siguientes cambios: a) j! j, z! ś, ;! ṣ y h! h se ‘transforman’ siempre en k! k (cf. §§ 28, 34, 35 y 37), tras la cual s! s pasa a ;! ṣ (§ 75): de ivz! viś- ‘entrar’ se forma la 3a.sg. fut. veúyit vekṣyati ‘entrará’ a partir de vez! veś- + Syit -syati; de iÖ;! dviṣ- ‘odiar’ se forma la 2a.sg. pres. Öei] dvekṣi ‘odias’ partiendo de Öe;! dveṣ- + is -si; de ilh! lih- ‘lamer’ se forma la 2asg. pres. lei] lekṣi ‘lames’ desde leh! leh- + is -si. b) s! s se mantiene inalterada (cf. § 36): zaiSs śāssi, 2a.sg. pres. de zas! śās- ‘ordenar’; AaSte āste, 2asg. pres. (med.) de Aas! ās- ‘estar sentado’. En algunos casos, la s! s ante s! s se transforma en t! t: vs! vas- ‘habitar’ forma la 1a.sg. fut. vTSyaim vatsyāmi ‘habitaré’. Estas ‘transformaciones’ son debidas, por supuesto, a causas históricas. Así, vak! vāk con k! -k (procedente de *vāk + s, ~ lat. uōx, cf. § 44) es en realidad una forma más arcaica que vac> vāc-aḥ, con la palatalización de la antigua gutural ante vocal palatal IE (: lat. uōc-is), según § 28; la forma vac! vāc-, que predomina en la flexión, es considerada, sin embargo, como ‘tema’. En el caso de idz! diś- : idk! dik la k! -k es el resultado en posición final del fonema IE *k , que en otras posiciones se ha convertido en z! -ś- (§ 34); la transformación de palatales IE en q! -ṭ (cf. § 45,iii) remonta a otro estadio temporal de evolución fonética, cf. F.B.J. Kuiper, Indo-Iranian Journal (1967-1968), pp. 103 ss. § 82. La r! r se mantiene inalterada ante terminaciones que comienzan por consonante: pur! pur- ‘ciudad’, loc. pl. pU;Ru pūrṣu (§§ 71 y 75); -& bhr - ‘llevar’, 2a.sg. pres. ib-i;R bibharṣi. § 83. La n! n se transforma en |! ñ tras c! c y j! j (§ 27): rajn! rājan- ‘rey’ forma el instr. sg. ra}a rājñā. § 84. a) Las n! n y m! m en final de tema ‘desaparecen’ frecuentemente ante sufijos que comienzan por consonante: gt gata- ‘ido’, de gm! gam- (se trata en realidad del paso *m  > a al partirse del grado ø de la raíz: cf. los ej. para z/tm! śatám y m/it matí- en § 18). b) Cuando no ‘desaparecen’, n! n y m! m se transforman ante sibilantes en anusvāra, y m! m ante otras consonantes (excepto y! y) en n! n: hn! han- ‘golpear, matar’, 2a.sg. pres. h<is haṃsi, partiendo de hn! han- + is -si (cf. § 59); gm! gam- ‘ir’ forma el inf. gNtum! gan-tum. § 85. Como complemento práctico a las reglas de sandhi presentamos a continuación las primeras estrofas de un texto sánscrito, la historia de Nala y Damayantī (§ #), en la versión original; seguidamente aparece el mismo texto, pero esta vez con las palabras en la forma que tendrían si se encontraran en final absoluto o pausa, es decir, si no se hallaran sometidas a las reglas de sandhi. Tras cada forma se presenta entre paréntesis el número de párrafo que remite a la regla correspondiente de entre las que acabamos de exponer. 1. Original (nlaepaOyan Nalopākhyāna 1.1-3): Introducción al sánscrito 36 b b&&h hd dñ ñ % %v va ac c Br hadaśva uvāca: A Aa as sI IÔ Ôa aj ja a n nl la aee n na am m v vI Ir rs seen ns suut ta aee b bl lI I, , āsīdrājā nalo nāma vīrasenasuto balī / % %p pp pÚ Úa aee g guu[ [EEi ir rò òEE ê êp pv va an nñ ñk ka aeei iv vd d> >. . 1 1 upapanno guṇair iṣṭairūpavānaśvakovidaḥ // 1 A Ai it tó óN Nm mn nuuj jeeN NÔ Ôa a[ [a a<< m mUUi i× ×RR d deev vp pi it ty yRRw wa a, , atiṣṭhanmanujendrāṇāṃ mūrdhni devapatiryathā / % %p py yuuRRp pi ir r s sv veeRR; ;a am ma ai id dT Ty y # #v v t teej js sa a. . 2 2 uparyupari sarveṣām āditya iva tejasā // 2 ä äü ü{ {y ya aee v veed di iv v UUr ra aee i in n; ;x xee; ;uu m mh hI Ip pi it t> >, , brahmaṇyo vedavicchūro niṣadheṣu mahīpatiḥ / A A] ]i ià ày y> > s sT Ty yv va ad dI I m mh ha an n] ]a aEEi ih h[ [I Ip pi it t> >. . 3 3 akṣapriyaḥ satyavādī mahānakṣauhiṇīpatiḥ // 383 2. Resolución de las formas en pausa: b b&&h hd dñ ñ> > % %v va ac c Br hadaśvaḥ (§ 64,1,b) uvāca: A Aa as sI It t!! r ra aj ja a n nl l> > n na am m v vI Ir rs seen ns suut t> > b bl lI I, , āsīt (§ 55) rājā nalaḥ (§ 64,1,a) nāma vīrasenasutaḥ (id.) balī / % %p pp pÚ Ú> > g guu[ [EE> > # #ó óEE> > ê êp pv va an n!! A Añ ñk ka aeei iv vd d> >. . 1 1 upapannaḥ (id.) guṇaiḥ (§ 63,a) iṣṭaiḥ (§ 63,b) rūpavān aśvakovidaḥ // 1 A Ai it tó ót t!! m mn nuuj jeeN NÔ Ôa a[ [a am m!! m mUUi i× ×RR d deev vp pi it t> > y ya aw wa a, , atiṣṭhat (§ 55) manujendrāṇām (§ 59) mūrdhni devapatiḥ (§ 63,a) yathā / % %p pi ir r % %p pi ir r s sv vRRee; ;a am m!! A Aa ai id dT Ty y> > # #v v t teej js sa a. . 2 2 upari (§ 50) upari sarveṣām ādityaḥ (§ 64,1,b) iva tejasā // 2 ä äü ü{ {y y> > v veed di iv vt t!! z zUUr r> > i in n; ;x xee; ;uu m ma ah hI Ip pi it t> >, , brahmaṇyaḥ (§ 64,1,a) vedavit (§ 57) śūraḥ (§§ 57, 64,1,a) niṣadheṣu mahīpatiḥ A A] ]i ià ày y> > s sT Ty yv va ad dI I m mh ha an n!! A A] ]a aEEi ih h[ [I Ip pi it t> >. . 3 3 akṣapriyaḥ satyavādī mahān akṣauhiṇīpatiḥ // 3 Bibl.- Además de las descripciones del sandhi en los manuales (pág. #), cf. Emeneau & van Nooten, Sanskrit Sandhi and Exercises, 2. Aufl. 1968; W.S. Allen, Sandhi. The Theoretic, Phonetic, and Historical Bases of Word-Junction in Sanskrit, The Hague / Paris, 1962 (2nd printing 1972). 83 «Br hadaśva dijo: ‘Había un rey de nombre Nala, poderoso hijo de Virasena, dotado de envidiables cualidades, hermoso, entendido en caballos. / 1 Estaba a la cabeza de los soberanos de hombres, a la manera del señor de los dioses superándolos con mucho a todos, como el sol, en esplendor. / 2 Este héroe, religioso y conocedor de los Vedas, era príncipe entre los Niṣadhas; amante de los dados, decía la verdad y era el gran señor de un ejército completo.’ / 3 ». Fonología 37 § 85 bis. Cuadros-resumen de las reglas de sandhi (cf. Coulson 2010: 27-28): 1. Sandhi de consonantes (los elementos entre paréntesis indican la forma que toma la inicial siguiente) ----------------------------------------finales permitidos---------------------------------------------------- -k -ṭ -t -p -ṅ -n -m (excepto -āḥ/-aḥ) -ḥ / -r -āḥ -aḥ iniciales: k ṭ t p ṅ n ṃ ḥ ā ḥ a ḥ k - / kh - g ḍ d b ṅ n ṃ r ā o g - / gh - k ṭ c p ṅ ṃ ś ṃ ś āś aś c - / ch - g ḍ j b ṅ ñ ṃ r ā o j - / jh - k ṭ ṭ p ṅ ṃṣ ṃ ṣ ā ṣ a ṣ ṭ - / ṭ h - g ḍ ḍ b ṅ ṇ ṃ r ā o ḍ - / ḍ h - k ṭ t p ṅ ṃ s ṃ s ās as t - / th - g ḍ d b ṅ n ṃ r ā o d - / dh - k ṭ t p ṅ n ṃ ḥ ā ḥ a ḥ p - / ph - g ḍ d b ṅ n ṃ r ā o b - / bh - ṅ ṇ n m ṅ n ṃ r ā o n - / m - g ḍ d b ṅ n ṃ r ā o y - / v - g ḍ d b ṅ n ṃ ø 1 ā o r - g ḍ l b ṅ l 2 ṃ r ā o l - k ṭ c(ch) p ṅ ñ(ś/ch) ṃ ḥ āḥ a śk ṭ t p ṅ n ṃ ḥ āḥ a  ṣ- / sg(gh) ḍ ( ḍ h) d(dh) b(bh) ṅ n ṃ r ā o h - g ḍ d b ṅ / ṅṅ 3 n/nn 3 m r ā a 4 vocales k ṭ t p ṅ n m ḥ ā ḥ a ḥ ø 1 ḥ / r desaparece, y si anteceden a / i / u, alargan en ā / ī / ū. 2 p.ej., tān + labhasva = taš~-Sv tāl labhasva ‘¡atrápalos!’ 3 La duplicación se produce cuando la vocal precedente es breve. 4 Excepto -aḥ + a- = -o ’ (=). Nota: se permiten varios sandhis alternativos, pero sólo se ha notado el caso de -n + ś-. 2. Sandhi de vocales (Se deja un espacio entre dos elementos cuando tal espacio se aplicaría en la escritura nāgarī) ---------------------------------------------Vocales finales------------------------------------------------- -a  -ı -u  -r  -e -ai -o -au vocales iniciales: ā ya va ra e ā a o āva a - ā yā vā rā a ā ā ā a ā āvā ā - e ī v ı r ı a ı ā ı a ı āv ı ı - o y u  ū r u  a u  ā u  a u  av u  u  - ar y r  v r  r a r  ā r  a r  āv r  r  - ai ye ve re a e ā e a e āve e - ai yai vai rai a ai ā ai a ai āvai ai - au yo vo ro a o ā o a o āvo o - au yau vau rau a au ā au a au āvau au - Introducción al sánscrito 38 6. Alternancia vocálica § 86. La alternancia cualitativa y cuantitativa en la forma de las raíces de palabras que se encuentran en relación etimológica, y que es fácilmente comprobable en ejemplos como ia. -&t bhr -ta- ‘llevado’ (\ -r -), -rit bhar-ati ‘él lleva’ (Ar! -ar-) y -ar bhār-a- m. ‘carga’ (Aar -ār-), fue codificada por los gramáticos indios en un sistema de tres grados: en virtud de éste, un grado básico (como \ -r -) puede, mediante ‘gradación’ simple —es decir, mediante la adición de una A a (breve)— elevarse a un grado gu[ guṇa (equivalente más o menos a ‘cualidad, grado [elevado]’) que adopta la forma Ar! -a-r-; mediante una nueva ‘gradación’ (es decir, una nueva adición de A a), que implica un aumento en Aa -ā- (larga), se alcanza la v&iÏ vr ddhi (‘aumento, crecimiento’), en este caso Aar! -ā-r-. Puesto que, además, los indios habían realizado la observación —correcta desde el punto de vista histórico—, de que @ e y Aae o remontaban a antiguos *a-i, *a-u (§§ 6 y 24) y de que @e ai y AaE au, a su vez, se habían formado a partir de Aa ā + # i, Aa ā + % u (§§ 6 y 25), establecieron el siguiente sistema de alternancias: grado básico # i / $ ī % u / ^ ū \ r  / § r ¤ l guṇa @ e Aaee o Ar! ar (r ra) Al! al (l la) vr ddhi @ee ai AaEE au Aar! ār (ra rā) (Aal! āl) Ejemplos: grado básico nI nī- ‘dirigir’ (ppp. nIt nī-ta- ‘dirigido’), guṇa ne ne- (netr! ne-tar- ‘dirigente’; nyit nay-a-ti ‘él dirige’, con -a#i- < *-ai- ante vocal, § 69; cf. § 155); vr ddhi nE nai- (aor. AnE;It! a-nai-ṣīt). Grado básico ïu śru- ‘oír’ (ppp. ïut śru-ta- ‘escuchado’), guṇa ïae śro- (inf. ïaetum! śro-tum), vr ddhi ïaE śrau- (aor. AïaE;It! a-śrau-ṣīt; caus. ïavyit śrāv-ayati, con -ā#u - < *-āu-, § 69). Grado básico „p! klp- ‘preparar, ordenar, ajustar’ (ppp. „Ý klp-ta- ‘armado, preparado’), guṇa kLp! kalp- (kLpte kalp-ate ‘se ordena, se acopla’). § 87. Con este sistema de alternancias ya es posible comprender los fenómenos básicos de la apofonía indoeuropea (Ablaut); la lingüística moderna se aparta de la doctrina india tan sólo en que considera como básico el ‘grado pleno’ (p.ej. ia. Ar! -ar-), del cual se derivan: a) un ‘grado reducido’ o ‘grado cero’ (ia. \ -r -), por debilitamiento condicionado por la posición del acento; y b) un ‘grado alargado’ (ia. Aar -ār-), obtenido mediante alargamiento; en cambio, según la concepción india, sobre la forma radical más débil se construyen el resto de las formas mediante ‘aumento’. De esta forma se cerraba la posibilidad de integrar también de forma satisfactoria en el sistema raíces con vocalismo A -a- como pt! pat- ‘caer’: en este caso A a / Aa ā se consideran tanto grado básico como guṇa, y Aa ā como vr ddhi, mientras frente a un guṇa pt! pat- (ptit patati ‘él cae’) y una vr ddhi pat! pāt- (caus. patyit pāt-ayati), el verdadero grado básico debió buscarse en Ý! pt- (aor. ApÝt! a-pa-pt-at)84. § 88. Los indios también se anticiparon a otro de los postulados de la teoría apofónica IE, concretamente a la constatación de que a una vocal larga primaria (p.ej. *ē) le corresponde un grado básico *H (en origen *eH : *H, al igual que *er : *r , § 21), hecho que además está en relación con las ‘bases disilábicas’ IE como, p.ej., la base teórica *g en-eh1- ‘generar, parir’, de la que habrían surgido los grados plenos 84 Un ejemplo de alternancia vocálica IE según la concepción moderna: el grado normal (pleno) del sufijo gr. -τερ- se encuentra en (πα)τέρ(α) ‘padre (ac.sg.)’, el grado cero en (πα)τρ(ός) ‘del padre’, y el grado alargado en (πα)τήρ ‘padre’. Fonología 39 *g n-eh1- (ia. }a/it jñā-tí- ‘pariente’ y *g en-h1- (ia. jin?mn! jáni-man- n. ‘nacimiento’) y el grado cero *g n -h1- (ia. ja/t jā-tá- ‘nacido’, § 19); este tipo de bases debe diferenciarse claramente de las raíces del tipo *men- ‘pensar’ (grado pleno; ia. mNm?n! mán-man- n. ‘pensamiento, intelecto’), grado cero *mn - (> ia. m/it ma-tí- f., § 18). Esta diferencia ya había sido captada por los indios cuando descubrieron como característica del primer tipo (jin?mn! ján-i-man, jin/tr! jan-i-tár-, jin?tae> ján-i-toḥ etc.) la presencia de # -i- (< *-H -, § 21). En la lengua formular de la gramática india antigua se habla, en el caso de las raíces como mn! man- (m/it ma-tí-, m/t ma-tá-, mNtu? mán-tu-, mNÇ? mán-tra-), de raíces aniṭ (Ainq! an-i-ṭ, de An! an- ‘in-, no’: es decir, ‘sin i’), mientras en el caso de las del tipo jin! jan(i)- se habla de raíces seq! seṭ (< *sa-i-ṭ [@ -e- < A -a + # i-, §§ 6 y 24], de s sa- ‘con, junto con’: ‘con i’). Cf. también §§ 19, 155 (cl. 4), 212, 214, 215. Introducción al sánscrito 46 instr./dat./abl. pzu  am! paśubhyām xenu  am! dhenubhyām mxu  am! madhubhyām gen. / loc. pñae> paśvoḥ xeNvae> dhenvoḥ mxunae> madhunoḥ pl. nom. / voc. pzv> paśavaḥ xenv> dhenavaḥ mxUin madhūni ac. pzUn! paśūn xenU> dhenūḥ instr. pzui - > paśubhiḥ xenui - > dhenubhiḥ mxui - > madhubhiḥ dat. / abl. pzu  > paśubhyaḥ xenu  > dhenubhyaḥ mxu  > madhubhyaḥ gen. pzUnam! paśūnām xenUnam! dhenūnām mxUnam! madhūnām loc. pzu;u paśuṣu xenu;u dhenuṣu mxu;u madhuṣu Otras formas del período védico: en el sg.m., instr. va -vā = av. xraϑ-βa  ‘inteligencia’ (iir. *-u aH < *-u + *-eh1); dat. ve -ve = av.r. xraϑ-βe (iir. *-u -ai  < *-u + *-ei ), abl./gen. v> -vaḥ (iir. *-u -as < *-u + *-ós); loc. Aiv -avi (iir. *-au  + IE *-i); du., nom./voc./ac. °Ava -avā = av. -auua (iir. *-au -ā < *-eu  + *-o-h1?); pl., nom./ac. v> -vaḥ (también f.; tomado de la flexión consonántica, cf. § 99, n.). Por lo que respecta a los neutros, es en el transcurso de la historia lingüística del ia. cuando se va propagando el tema extendido con n! -n- (de manera análoga a § 102). Se trata de la continuación del tipo flexivo IE en *-eu /-u, en todo similar al de los temas en *-ei /-i. nom.sg. zÇu> śatr-uḥ ‘enemigo’ ~ av. xrat-uš ‘inteligencia’; hit. ḫašš-uš ‘rey’, gr. πῆχ-υς ‘codo’, lat. frūct-us ‘fruto’, man-us f. ‘mano’, gót. sun-us ‘hijo’, esl.ecl.a. syn-ъ, lit. sūn-ùs ‘id.’ (IE *-u-s); voc. °Aae -o = av. -ō, -uuō; gr. ἱππ-εῦ ‘jinete’, πῆχ-υ, gót. sun-au, sun-u, esl.ecl.a. syn-u, lit. sūn-aũ (iir. *-au  < IE *-eu , “tema puro”); ac. %m! -um ~ av. -ūm; hit. LUGAL-un (*ḫašš-un), gr. πῆχ-υν, lat. fruct-um, gót. sun-u, esl.ecl.a. syn-ъ, lit. sūn-ų (IE *-u-m); instr. m./n. °%na -unā por influjo de los temas en n! -n- (cf. § 102), f. va -vā (tipo histerodinámico, iir. *-u aH < *-u + *-eh1; cf. arriba); cf. av.a. xrat-ū (< *-ū < IE *-u-h1); dat. Ave -ave = av. vaŋh-auue  ‘bueno’ (iir. *-au -ai ); esl.ecl.a. syn-ovi; cf. gr. πῆχ-ει, lat. fruct-uī, man-uī, celtib. LVG-VEI ‘para (el dios) Lugus’, lit. sūn-ui (IE *-eu -(e)i ); f. °vE -vai por influjo de los f. en °^ -ū (§ 106 s.); abl./gen. Aae> -oḥ = av.a. dax ii-ə uš ‘país’, av.r. -aoš (iir. *-au -s); gót. sun-aus, esl.ecl.a. syn-u, lit. sūn-aũs; cf. hit. tēp-au aš ‘escaso, pequeño’ (*-eu -os), ḫašš-u[aš], LUGAL-uaš; gr. πῆχ-εος (*-εϝ-ος), lat. fruct-ūs, man-ūs, osc. castr-ous ‘propiedad’ (gen. IE *-ou -s / *-eu -s); loc. °AaE -au = av. vaŋh-āu (iir. *-āu ); gót. sun-au, esl.ecl.a. syn-u, lit. (dial.) dang-uõ ‘cielo’ (IE *-ēu ); f. °vam! -vām, cf. los fem. en °^ -ū (§ 106 s.); nom./voc./ac.du. °^ -ū ~ av.r. daiŋh-u ‘dos países’ (iir. *-uH); gr.át. πήχ-ει, hom. πήχ-εε (*-eu -e), esl.ecl.a. syn-y (*-ū), lit. sūn-u (IE *-u-h1); instr./dat./abl.du. °%am! -u-bhyām ~ av. -u-biiā (< iir. *-u-bhi ā(m) < IE *-u(h1)-bhi oh1-m ?); cf. esl.ecl.a. syn-<ъ>ma, lit. sūn-ùm (dat.), sūn-um (dat.) (IE *-u(h1)-moh1-m ?); gen./loc.du. °vae> -voḥ ~ av.a. -uuā  (gen. *-uu ās); cf. esl.ecl.a. s[y]n-ovu (< *-ou -ou -s) (IE *-u(h1)-ou -s ?); nom./voc.pl.: Av> -avaḥ = av.a. xrat-auuō; hit. tēp-au eš, LUGAL-ueš ; gr. πῆχεες, át. -εις, ## lat. -ūs, gót. -jus, esl.ecl.a. -ove; ac.pl. ^n! -ūn, ^<s! -ūṃ-s (§§ 61; 95 n.; 99 n.) ~ gót. -uns; dat./abl.pl. %> -ubhyaḥ ~ lat. -ubus; etc. § 105. Los adjetivos en # -i- flexionan como los sustantivos de los tres géneros: zuic> śuciḥ m. ‘puro’ (según § 99), zuic> śuciḥ f. (según § 101) y zuic śuci n. (según § 102); los neutros pueden también —a excepción del nom./voc./ac.— flexionar según § 99: dat.sg.n. zuicne śucine ó zucye śucaye. Análogamente se comportan los adjetivos en % -u: tnu> tanuḥ m. ‘delgado’ flexiona como pzu> paśuḥ (§ 104) y tnu tanu n. como mxu madhu, pudiendo igualmente —a excepción otra vez del nom./voc./ac.— seguir la flexión de los masculinos: gen.sg.n. tnun> tanunaḥ ó tnae> tanoḥ. Más frecuente que el f. tnu> tanuḥ (como xenu> dhenuḥ, § 104) es la formación del femenino de los adj. en % -u mediante vI -v-ī-, formándose así un f. tNvI tanvī, que declina según § 106. Tanto el tipo de los adjetivos en # -i- (cf. lat. fortis, -e) como el de los en % -u- constituyen herencia de la protolengua, incluyendo la particularidad de que el femenino aparece alargado en un tema -ī /-i ā (< *-i(e)h2): cf. ia. Sva/Ê svādú- ‘dulce’, f. Sva/ÖI svādvī, con gr. ἡδύς, ἡδεῖα (*su ādeu -i ā-), lat. suāu-i-s. § 106. Femeninos polisilábicos en $ -ī y en ^ -ū. devI devī- ‘diosa’, vxU vadhū- ‘mujer’: Morfología 47 singular plural nom. devI devī vxU> vadhūḥ deVy> devyaḥ vXv> vadhvaḥ voc. deiv devi vxu vadhu ac. devIm! devīm vxUm! vadhūm devI> devīḥ vxU> vadhūḥ instr. deVya devyā vXva vadhvā devIi-> devībhiḥ vxUi-> vadhūbhiḥ dat. deVyE devyai vXvE vadhvai devI> devībhyaḥ vxU> vadhūbhyaḥ abl. deVya> devyāḥ vXva> vadhvāḥ gen. devInam! devīnām vxUnam! vadhūnām loc. deVyam! devyām vXvam! vadhvām devI;u devīṣu vxU;u vadhūṣu dual nom. / voc. / ac. deVyaE devyau vXvaE vadhvau instr. / dat. / abl. devI  am! devībhyām vxU  am! vadhūbhyām gen. / loc. deVyae> devyoḥ vXvae> vadhvoḥ Excepción: lI lakṣmīf. ‘(diosa de la) Suerte’ forma el nom. sg. lI> lakṣmīḥ. Ocasionalmente aparecen en sánscrito algunos otros nom. en °$> -īḥ. Como ya hemos mencionado (§ 97), el f. de ciertos adj. en A -a no tiene una formación en Aa -ā, sino en $ -ī, declinándose como devI devī-: sur> sundaraḥ, suarI sundarī, surm! sundaram ‘el, la, lo hermoso’. También se forma para la mayoría de los adj. en % -u (§ 105) un f. en vI -vī-. En la lengua védica hallamos dos tipos de declinación en $ -ī claramente diferenciados entre sí: 1. La ‘flexión devī’, con la cual coincide a grandes rasgos el paradigma del sánscrito clásico que hemos expuesto arriba. Las discrepancias esenciales son: nom./ac. du. de/vI devī (voc. devI? dévī) y nom. pl. de/vI> devīḥ (voc. devI?> dévīḥ). Se trata de temas en *-i ā- (< *-i eh2-) que originariamente se correspondían en gran parte con la antigua declinación en Aa -ā (§ 96), pero que en alguno de los casos —p.ej. en el nom. sg.— generalizaron el grado apofónico $ -ī- (< *-ih2-). La situación que continúa el ia. se encuentra conservada, entre otras lenguas, en gótico: cf. véd. de/vI dev-ī, gen. de/Vya> dev-yāḥ, dat. de/VyE dev-yái con gót. band-i ‘atadura’, gen. band-jōs, dat. band-jai; las lenguas clásicas muestran pervivencias indirectas; el lat. p.ej. con acumulación de un sufijo -k- (lat. genetrīx, genetrī-c-is : ia. jin?ÇI jánitrī ‘madre’), y el gr. sobre todo mediante temas en -ια (πότνια : ia. pÆI? pátnī, pÆ!ya? pátnyā- ‘señora’). 2. La ‘flexión vr kī’ (ejemplo: véd. v&·kI vr kī- f. ‘loba’); en este caso aparece una $ -ī- primaria (< *-ih2-) —con la variante #y! -iy- antevocálica— ante las desinencias, que son las que encontramos en los temas en consonante (§ 114 ss.); cf. la primitiva flexión de los monosilábicos en $ -ī- (§ 107). Los siguientes casos de la flexión vr kī son extraños al sánscrito clásico: nom. sg. v&·kI> vr k-īḥ (pero cf. sin embargo lI> lakṣmīḥ y similares); ac. sg. y?m! -yàm (es decir, #y?m! -íy-am); dat. sg. ye? -yè; abl./gen. y?> -yàḥ; loc. $ -ī. El nom./ac. du yaE? -yàu (junto a ya? -yā; v. § 95) y el nom. pl. y?> -yàḥ coinciden, en cambio, con los deaE devyau y de> devyaḥ del paradigma de arriba: estos casos del sánscrito clásico han sido tomados, por tanto, de la flexión vr kī. Los temas en ^ -ū son totalmente análogos a los temas en $ -ī (al igual que ocurre con los temas en % -u con respecto a los en # -i), incluyendo el nom. sg. ^> -ūḥ, que no se corresponde con devI dev-ī, sino sólo con lI> lakṣmīḥ, véd. v&·kI> vr kīḥ: tan sólo debe sustituirse # -i- por % -u-, $ -ī- por % -ū- y y! -y- por v! -v- para transponer una declinación a la otra. Históricamente subyacen, como muestra el védico, antiguos temas en ^ -ū- / %v! -uv- (véd. t/nU> tanūḥ, gen. t?> tanvàḥ ‘cuerpo; uno mismo’) de Introducción al sánscrito 48 origen indoeuropeo (cf. gr. ἰσχῡς, gen. -ύoς ‘fuerza’); es en el transcurso de la historia lingüística del ia. cuando van siendo transformados con arreglo al modelo de la flexión devī. § 107. Femeninos monosilábicos en $ -ī y en ^ -ū. xI dhī- ‘inteligencia’, -U bhū- ‘tierra’: singular plural nom. / voc. xI> dhīḥ - U> bhūḥ ixy> dhiyaḥ -uv> bhuvaḥ acusativo ixym! dhiyam -uvm! bhuvam instrumental ixya dhiyā -uva bhuvā xIi-> dhībhiḥ -Ui-> bhūbhiḥ dativo ixye dhiye, ixyE dhiyai -uve bhuve, - uvE bhuvai xI> dhībhyaḥ -U> bhūbhyaḥ ablativo ixy> dhiyaḥ, ixya> dhiyāḥ -uv> bhuvaḥ, -uva> bhuvāḥ genitivo ixyam! dhiyām, xInam! dhīnām -uvam! bhuvām, -Unam! bhūnām locativo ixiy dhiyi, ixyam! dhiyām -uiv bhuvi, -uvam! bhuvām xI;u dhīṣu -U;u bhūṣu dual nom. / voc. / ac. ixyaE dhiyau - uvaE bhuvau instr. / dat. / abl. xI  am! dhībhyām - U  am! bhūbhyām gen. / loc. ixzae> dhiyoḥ - Uvae> bhūvoḥ § 108. Excepción: ôI strī- ‘mujer’ forma, en el sg.: voc. iô stri, ac. ôIm! strīm junto a iôym! striyam, dat. iôyE striyai, abl./gen. sólo iôya> striyāḥ, loc. sólo iôyam! striyām; en el pl., ac. ôI> strīḥ junto a iôy> striyaḥ, gen. ôI[am! strīṇām. Por tanto, esta palabra tiende más bien, a pesar de su monosilabismo, a la declinación de § 106. Se trata de antiguos temas monosilábicos en *-ī-, *-ū-, antevocálicos *-ii -, *-uu -, con las terminaciones del tipo de los temas en consonante (§ 114 ss.); cf. gr. λῑς, nom. pl. λί-ες ‘león’, ὗς, gen. sg. ὑ-ός ‘cerdo’; lat. sūs, gen. su-is (cf. también los polisilábicos en $ -ī-, ^ -ū- primarias de los tipos védicos v&·kI vr kī- y t/nU tanū-, § 106). Los dobletes (como ixya> dhiy-āḥ junto a ixy> dhiy-aḥ) se deben a influjo de la flexión devī (§ 106). Temas en \ -r . § 109. a) Los ‘nomina agentis’ en t& -tr , masculinos y neutros. datr! dātarm.n. ‘dador, que da’: Alternancia de temas (cf. § 115): fuerte medio débill singular plural masculino neutro masculino neutro nom. data dātā dat& dātr  datar> dātāraḥ dat¨i[ dātr ṇi 85 85 Sobre la [! -ṇ- de dat¨i[ dātr ṇi etc., cf. §§ 30 y 74. Morfología 49 voc. dat> dātaḥ dat& dātr  dat> dātaḥ ac. datarm! dātāram dat& dātr  dat¨n! dātr n instr. daÇa dātrā dat&[a dātr ṇā dat&i - > dātr bhiḥ dat. daÇe dātre dat&[e dātr ṇe dat&> dātr bhyaḥ abl. datu> dātuḥ dat&[> dātr ṇaḥ gen. dat¨[am! dātr ṇām loc. datir dātari dat&i[ dātr ṇi dat&;u dātr ṣu dual masculino neutro nom. / voc. / ac. dataraE dātārau dat&[I dātr ṇī instr. / dat. / abl. dat&  am! dātr bhyām gen. / loc. daÇae> dātroḥ dat&[ae> dātr ṇoḥ Los femeninos añaden $ -ī- (§ 97) al tema débil; así, daÇI dātr-ī- f. ‘(la) dadora, (la) que da’; declinan como los temas en $ -ī- de § 106. § 110. b) Una serie de temas en \ -r , sobre todo los términos de parentesco iptr! pitarm. ‘padre’, matr! mātarf. ‘madre’, æatr! bhrātarm. ‘hermano’, Êihtr! duhitarf. ‘hija’ (pero no sr! svasarf. ‘hermana’ ni nÝr! naptarm. ‘nieto’), así como nr! narm. ‘hombre’, se apartan de la flexión de § 109 en los siguientes casos: singular dual plural nom. / voc. pitraE pitarau iptr> pitaraḥ acusativo iptrm! pitaram Además, para los términos de parentesco femeninos en \ -r - la terminación del ac. pl. es §> -rḥ (§s! -rs): mat¨> mātrḥ, Êiht¨> duhitrrḥ, Svs¨> svasrḥ. El gen. pl. de nr! nar- ‘hombre’ es tanto n¨[am! nrṇām como n&[am! nr ṇām. Además, de esta palabra se han evitado desde el principio casos cuya forma habría sido demasiado exigua, como el dat. sg. *Üe *nr-e y el gen. sg. *nu> *nuḥ. Para éstos encontramos en véd. formas construidas sobre el grado pleno: dat. sg. nre? náre, gen. sg. nr?> náraḥ y gen. pl. n/ram! narām; más tarde predominaron las formas del tema en A -a nr nara- ‘hombre’. El nom./ac./voc. du. en AaE -au / AraE -ar-au / AaraE -ār-au coexiste en véd. con la forma Aa -ā. Con razón se incluyen todavía estos temas entre las clases vocálicas, dado que muchos elementos los han tomado de éstas: el ac. pl. ipt¨n! pitrn, f. mat¨> mātrḥ y el gen. pl. ipt¨[am! pitrṇām apuntan a Añan! aśvān (§ 95) ó kvIn! kavīn (§ 99) y a kNya> kanyāḥ (§ 96) ó mtI> matīḥ (§ 101), o bien a devanam! devānām, A¶Inam! agnīnām, etc.; no se trata de casos de temas en consonante como gr. πατέρ-ας, πατρ-ῶν. No cabe duda, sin embargo, de que históricamente subyacen los temas en -r del tipo de lat. dator, datōr-is; pater, patr-is; la excepción señalada en § 110, que afecta a la forma del tema, p.ej. nom. pl. iptr> pitar-aḥ ‘padres’ y nr> nar-aḥ ‘hombres’ frente a datar> dātār-aḥ ‘dadores’ y Svsar> svasār-aḥ ‘hermanas’, se explica como reflejo de la antigua diferencia de cualidad vocálica, que todavía se puede reconocer en gr. πατέρ-ες, ἀνέρ-ες (ép.) frente a δώτoρ-ες, ἔoρ-ες (Hesiquio): v. § 19, n. Los neutros presentan, al igual que los temas n. en # -i y en % -u (§§ 102 y 104), extensión en n! -n- (o bien °[! -ṇ-) ante desinencias que comienzan por vocal: dat&[a dātr -ṇ-ā como vair[a vāri-ṇ-ā, mxuna madhu-n-ā, etc. Introducción al sánscrito 50 § 111. Temas en diptongo. gae gom./f. ‘vaca, toro, buey’, naE nauf. ‘barco’: singular plural nom. / voc. gaE> gauḥ naE> nauḥ gav> gāvaḥ nav> nāvaḥ acusativo gam! gām navm! nāvam ga> gāḥ instrumental gva gavā nava nāvā gaei - > gobhiḥ naEi - > naubhiḥ dativo gve gave nave nāve gae_y> gobhyaḥ naE_y> naubhyaḥ ablativo gae> goḥ nav> nāvaḥ genitivo gvam! gavām navam! nāvām locativo giv gavi naiv nāvi gae;u goṣu naE;u nauṣu dual nom. / voc. / ac. gavaE gāvau navaE nāvau instr./ dat./ abl. gae_yam! gobhyām naE_yam! naubhyām gen. / loc. gvae> gavoḥ navae> nāvoḥ Cf. sg. gaE> gauḥ, gam! gām, giv gavi y gen. pl. gvam! gav-ām con gr. βoῦς, βῶν (hom. y dór.; cf. § 25), βoΐ, βoῶν; sg. naE> nauḥ, navm! nāvam, nav> nāvaḥ, naiv nāvi, nom./ac. pl. nav> nāvaḥ, gen. pl. navam! nāvām con gr. ναῦς / νηῦς, νῆα (lat. nāu-em), νηός (lat. nāu-is), νηΐ, νῆες, νῆας, νηῶν. § 112. Otro tema en diptongo aparece también en el nom./voc. sg. *aE> dyauḥ f. ‘día, cielo’; en el resto de los casos esta palabra presenta el tema idv! divante desinencias que comienzan por vocal y *u dyuante las que comienzan por consonante: ac. sg. idvm! div-am, instr. sg. idva div-ā, dat. sg. idve div-e, abl./gen. sg. idv> div-aḥ, loc. sg. idiv div-i; nom./voc./ac. du. idvaE div-au, instr./dat./abl. du. *u_yam! dyu-bhyām, gen./loc. du. idvae> div-oḥ; nom./voc./ac. pl. idv> div-aḥ, instr. pl. *ui-> dyu-bhiḥ, dat./abl. pl. *u_y> dyu-bhyaḥ, gen. pl. idvam! div-ām, loc. pl. *u;u dyu-ṣu. La lengua védica permite reconocer con más claridad el paradigma heredado arcaico: al nom. sg. *aE> dyáuḥ (= gr. Ζεύς) le corresponden ac. *am! dyām (= gr. Ζῆν, lat. diem: § 19,n.), abl./gen. *ae> dyóḥ junto a id/v> diváḥ (= gr. Διός), loc. *iv? dyávi (= lat. Ioue), nom./voc./ac. du. *ava? dyāvā, nom. pl. *av?> dyāvaḥ, ac. pl. *Un! dyūn. § 113. Algunos manuales de sánscrito incluyen además otro tema en diptongo, rE raim./f. ‘posesión, riqueza’. Pero en realidad esta palabra no se atestigua en la literatura sánscrita clásica, y la flexión citada (nom.sg ra> rāḥ, ac. raym! rāyam, etc.) sólo aparece en los gramáticos; por el contrario, el véd. conoce exclusivamente un tema preconsonántico r/iy rayí- y prevocálico ray! rāy- (sg.: nom. r/iy> rayí-ḥ, ac. r/iym! rayí-m, dat. ra/ye rāy-é, gen. ra/y> rāy-áḥ, etc.), que se explica de forma convincente a partir de *reh1-í-, *reh1-i - (*reh1- > *rē-, cf. lat. rēs; § 21,a). Cf. O. Szemerényi, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung 73 (1956), 167 ss., con bibl. 7.3. La flexión consonántica § 114. Cf. el cuadro de § 89. La terminación del nom. sg. m./f. siempre desaparece, siguiendo la regla de § 44. El final del tema permanece inalterado ante las terminaciones de comienzo vocálico (§ 72); en el nom. sg. y ante terminaciones de comienzo Morfología 51 consonántico se somete a las reglas descritas en §§ 45, 55 y 73. Los neutros introducen, en el nom./voc./ac. pl., ante la última consonante (excepto si es nasal) la nasal correspondiente, y ante sibilantes y h! h introducen anusvāra, alargando en tal caso los temas en s! -s la vocal precedente. Cf. además § 119. Este tipo flexivo recuerda a los temas en consonante de las lenguas clásicas, que de forma similar permiten reconocer las terminaciones correspondientes tras las diversas formas del tema: cf. lat. pēs, ped-is; consul, consul-is; nōmen, nōmin-is; gr. φύλαξ, φύλακ-oς; πoιμήν, πoιμέν-oς; νύξ, νυκτ-ός, etc. Sobre el origen de las desinencias de los temas en consonante: en el nom. sg. se parte de *-s, que desapareció, como hemos comentado, según § 44; cf. lat. pēs < *pēd + s; ac. Am! -am < *-m , cf. gr. -α (πόδ-α), lat. -em (ped-em); dat. @ -e, cf. lat. -ī; abl./gen. A> -aḥ, cf. gr. -oς o bien lat. -is; loc. # -i, cf. gr. -ι (dat.), lat. -e (abl.); nom.pl. A> -aḥ, cf. gr. -ες; ac.pl. A> -aḥ < *-n s, cf. gr. -ας, lat. -ēs; gen. Aam! -ām, cf. gr. -ων, lat. -um. § 115. Cuando hay varios temas se aplica el principio de la alternancia de temas. Según éste, se distinguen casos fuertes (nom., voc. y ac. de sg., nom., voc. y ac. de du., nom. y voc. de pl.), casos medios (instr., dat. y abl. de du., instr., dat., abl. y loc. de pl.) y casos débiles (el resto). Algunos temas distinguen sólo entre casos fuertes y débiles; en tal caso se incluye en la categoría de ‘débiles’ tanto a los ‘medios’ como a los ‘débiles’ de la alternancia triple. El principio de la alternancia de temas, es decir del Ablaut (§ 87) intraparadigmático, es una herencia indoeuropea: cf. gr. κύ-ων (nom. sg.), κύ-oν (voc.), κυ-ν-ός (gen. sg.) ‘perro’; gót. nam-ō (nom. sg.), nam-in (dat. sg.), nam-n-ē (gen. pl.) ‘nombre’; y similares. Temas sin alternancia § 116. Paradigmas de mét! marutm. ‘viento’, vac! vācf. ‘palabra, voz’, öj! srajf. ‘corona’, idz! diśf. ‘región’, iÖ;! dviṣm. ‘enemigo’: singular nom./voc. mét! marut vak! vāk ök! srak idk! dik iÖq! dviḥ ac. métm! marutam vacm! vācam öjm! srajam idzm! diśam iÖ;m! dviṣam instr. méta marutā vaca vācā öja srajā idza diśā iÖ;a dviṣā dat. méte marute vace vāce öje sraje idze diśe iÖ;e dviṣe abl./gen. mét> marutaḥ vac> vācaḥ öj> srajaḥ idz> diśaḥ iÖ;> dviṣaḥ loc. méit maruti vaic vāci öij sraji idiz diśi iÖi; dviṣi dual nom./v./ac. métaE marutau vacaE vācau öjaE srajau idzaE diśau iÖ;aE dviṣau instr./dat. /abl. méam! marudbhyām vaam! vāgbhyām öam! sragbhyām idG_yam! digbhyām iÖam! dviḍbhyām gen./loc. métae> marutoḥ vacae> vācoḥ öjae> srajoḥ idzae> diśoḥ iÖ;ae> dviṣoḥ plural n./v./a. mét> marutaḥ vac> vācaḥ öj> srajaḥ idz> diśaḥ iÖ;> dviṣaḥ Introducción al sánscrito 52 instr. méiÑ> marudbhiḥ vaiG-> vāgbhiḥ öiG-> sragbhiḥ idiG-> digbhiḥ iÖi> dviḍbhiḥ dat./abl. mé> marudbhyaḥ va> vāgbhyaḥ ö> sragbhyaḥ id> digbhyaḥ iÖ> dviḍbhyaḥ gen. métam! marutām vacam! vācām öjam! srajām idzam! diśām iÖ;am! dviṣām loc. méTsu marutsu va]u vākṣu ö]u srakṣu id]u dikṣu iÖ ‚ dviṭsu § 117. Deben aplicarse, por tanto, las terminaciones de § 89, teniendo además en cuenta ciertas leyes fonéticas: asimilación de t! -t a desinencia con comienzo sonoro: méÑ! marud-bh, jgÑ! jagad-bh, §§ 55 y 73; aparición de k! -k por c! -c en final absoluto (§ 45,II) y ante su -su —que según §§ 35 y 75 se convierte en ;u -ṣu— o bien asimilación como en vaiG-! vāg-bh. Flexionan de forma análoga: %pin;d! upaniṣadf. ‘doctrina secreta, Upaniṣad’, nom. sg. %pin;t! upaniṣat (§ 45,I), ac. sg. %pin;dm! upaniṣad-am, instr. pl. %pin;iÑ> upaniṣad-bhiḥ, loc. pl. %pin;Tsu upaniṣat-su. Como öj! srajflexionan \iTvj! r tvijm. ‘sacerdote sacrificial’ y éj! rujf. ‘enfermedad’. Pero pirìaj! parivrājm. ‘monje errante’ presenta nom. sg. ìaq! -vrāṭ, instr. pl. ìai> -vrāḍbhiḥ dat./abl. pl. ìa> -vrāḍbhyaḥ, loc. pl. ìa‚ -vrāṭsu e instr./dat./abl. du. ìaam! -vrāḍbhyām. Como pirìaj! parivrājflexiona también raj! -rāj- ‘rey’ en final de compuesto (ifc.). ivz! viśm./f., generalmente pl. (‘la tercera casta’) presenta instr. pl. ivi> viḍbhiḥ, dat./abl. pl. iv> viḍbhyaḥ y loc. pl. iv‚ viṭsu. El n. jgt! jagat- ‘mundo’ flexiona como mét! marut- a excepción de nom./ac./voc. sg. jgt! jagat, nom./voc./ac. du. jgtI jagatī y nom./voc./ac. pl. jgiNt jaganti (§ 114). Para (kam)Êh! (kāma-)duh- ‘ordeñador (de deseos)’, con nom. sg. xuk! -dhuk y ac. sg. Êhm! -duh-am deben aplicarse las reglas de §§ 40,2 y 45,iii. § 118. Temas monosilábicos en r! -r-, como igr! girf. ‘invocación’ y pur! purf. ‘ciudad’, presentan vocal larga en el nom. sg. y en los casos con desinencia que comienza por consonante: nom. sg. gI> gīḥ (r! -r), ac. sg. igrm! gir-am, instr. pl. gIi-R> gīr-bhiḥ, gen. pl. igram! gir-ām, loc. pl. gI;Ru gīr-ṣu; nom. sg. pU> pūḥ, ac. sg. purm! pur-am, instr. pl. pUi-> pūr-bhiḥ, gen. pl. puram! pur-ām, loc. pl. pU;Ru pūr-ṣu. Explicación histórica, siguiendo § 23: los resultados regulares de *gu r H-s ‘alabanza’ (de *gu erH- ‘saludar, honrar, celebrar’ > véd. jir/tr! jari-tár- m. ‘cantor’) y *gu r H-bh fueron gI> gīḥ y gI-R° gīr-bh; en cambio, *gu r H-es > igr> gir-aḥ; lo mismo es válido para *pl H- > pur! pur- ‘ciudadela (fortificada), ciudad’. § 119. Neutros en As! -as-, #;! -iṣ-, %;! -uṣ- (también sin alternancia de tema). mns! manasn. ‘espíritu’, hiv;! haviṣn. ‘ofrenda sacrificial’ (cf. §§ 62,a, 63, 64, 72 y 73): singular Plural n./v./a. mns> manaḥ hiv> haviḥ mna<is manāṃsi hvI<i; havīṃṣi instr. mnsa manasā hiv;a haviṣā mnaei-> manobhiḥ hivi-R> havirbhiḥ dativo mnse manase hiv;e haviṣe mnae> manobhyaḥ hivR> havirbhyaḥ ablativo mns> manasaḥ hiv;> haviṣaḥ genitivo mnsam! manasām hiv;am! haviṣām locativo mnis manasi hivi; haviṣi mn>;u manaḥṣu (ó mnu manassu) hiv>;u haviḥṣu (ó hiv u haviṣṣu) Morfología 53 Dual nom. / voc. / ac. mnsI manasī hiv;I haviṣī instr. / dat. / abl. mnae  am! manobhyām hiv  Ram! Havirbhyām gen. / loc. mnsae> manasoḥ hiv;ae> haviṣoḥ Atención a: Aaae -o- en lugar de As! -as- (a través de *-az-) ante -! -bh, cf. §§ 24 y 64,1; la cantidad vocálica en los nom./voc./ac. pl. mna<is man-ā-ṃ-s-i y hvI<i; hav-ī-ṃ-ṣ-i. Cf. mn> manaḥ, mns> manas-aḥ, mnis manas-i con gr. μένoς, μένε-oς (μένoυς), μένε-ϊ, o bien con lat. genus n. ‘género’, gener-is, gener-e (ia. s! -s- = gr. ø, lat. -r-, § 36). § 120. Los masculinos y femeninos en As! -as- forman el nom.sg. en Aa> -āḥ; así, cf. sumns! su-manas- adj. ‘benévolo, propicio’, APsrs! apsarasf. ‘apsaras (un tipo de diosa celeste)’: singular Plural nom. sumna> sumanāḥ Ara> apsarāḥ sumns> sumanasaḥ Ars> apsarasaḥ voc. sumn> sumanaḥ Ar> apsaraḥ ac. sumnsm! sumanasam Arsm! apsarasam instr. sumnsa sumanasā (etc., como mns! manas-) Dual nom. / voc. / ac. sumnsaE sumanasau ArsaE apsarasau También en este caso predomina la correspondencia con el griego: cf. mna> -manāḥ, A> -aḥ, Asm! -asam, As> -asaḥ con gr. εὐ-μενής, -ές, -έα, -έες, -έας. § 121. Los neutros en %;! -uṣ-, como c]u;! cakṣuṣ- ‘ojo’, flexionan de forma análoga a mns! manas- (§ 119): nom./voc./ac. sg. c]u> cakṣuḥ, instr. sg. c]u;a cakṣuṣ-ā, nom./voc./ac. du. c]u;I cakṣuṣī, nom./voc./ac. pl. c]u;I cakṣuṣī, etc. § 122. Los masculinos y femeninos en #;! -iṣ- y en %;! -uṣ- sólo se diferencian de los neutros en que se corresponden con el sistema de desinencias propio de su género (§ 89): cf. %dicR;! udarciṣadj. ‘brillante’, Ac]u;! a-cakṣuṣ- adj. ‘sin ojos, ciego’: sg. nom. / voc. %dicR> udarciḥ Ac]u> acakṣuḥ acusativo %dicR;m! udarciṣam Ac]u;m! acakṣuṣam du. nom. / voc. / ac. %dicR;aE udarciṣau Ac]u;aE acakṣuṣau pl. nom. / voc. / ac. %dicR;> udarciṣaḥ Ac]u;> acakṣuṣaḥ Temas alternantes Introducción al sánscrito 54 § 123. Se suelen enunciar en el tema débil (§ 115), y si poseen tres temas (a excepción de §§ 130-137, 139 y 140) en el tema medio. Los participios de presente (§ 208) tienen dos temas, uno fuerte en ANt! -ant-, y otro débil en At! -at-. Cf. -rNt! bharant- ‘que lleva’: singular dual Plural nom. / voc. -rn! bharan -raE bharantau -r> bharantaḥ acusativo -rm! bharantam -rt> bharataḥ instr. -rta bharatā etc. -ram! bharadbhyām etc. -riÑ> bharadbhiḥ etc. neutro (n./v./a.) -rt! bharat -r(N)tI bhara(n)tī -ri bharanti Declinación de st! sat- ‘que es, siendo’ (part. pres. de As! as- ‘ser’): singular dual Plural m. nom. / voc. sn! san saE santau s> santaḥ acusativo sm! santam st> sataḥ instr. sta satā sam! sadbhyām siÑ> sadbhiḥ dativo ste sate s> sadbhyaḥ ablativo st> sataḥ genitivo stae satoḥ stam! Satām locativo sit sati su satsu n. nom./v./a. st! sat stI satī si santi (el resto del neutro, como el masculino) Cf. los participios en *-nt- de las lenguas hermanas: ia. -rm! bharantam, A> -antaḥ = gr. φέρoντα, -oντες; cf. lat. ferens, -ntis, gót. baírands, etc. § 124. Los participios reduplicados (cf. § 208) forman todos los casos a partir del tema débil, a excepción del nom./voc./ac. pl. n., que también lo forma con el tema fuerte. ddt! dadat- ‘que da, dador’: singular dual Plural m. nom. / voc. ddt! dadat ddtaE dadatau ddt> dadataḥ acusativo ddtm! dadatam n. nom./voc./ac. ddt! dadat ddtI dadatī ddi dadanti ddit dadati § 125. El femenino de los part. pres. se forma con $ -ī (cf. § 97), que por lo general se añade al tema fuerte en los verbos temáticos (§ 155) y al débil en los atemáticos (§ 157); así, el f. de st! sates stI satī ; declinan según § 106 (temas en $ -ī). Morfología 55 § 126. Otras formaciones en ! -nt-. mha! mahānt- ‘grande’; tema fuerte mha! mahānt-, débil mht! mahat- (el resto de los casos, como st! sat- § 123): singular dual Plural m. nom. mhan! mahān mhaI mahāntī mha> mahāntaḥ voc. mhn! mahan ac. mham! mahāntam mht> mahataḥ n. n./v./a. mht! mahat mhtI mahatī mhai mahānti § 127. Temas en m! -mant- (adj.) y v! -vant- (adj. y part. § 213): forman el nom.sg. en man! -mān y van! -vān; el resto como § 123. xIm! dhīmant- ‘inteligente’: singular dual Plural m. nom. xIman! dhīmān xImaE dhīmantau xIm> dhīmantaḥ voc. xImn! dhīman ac. xImm! dhīmantam xImt> dhīmataḥ instr. xImta dhīmatā xImam! dhīmadbhyām xImiÑ> dhīmadbhiḥ n. n./v./a. xImt! dhīmat xImtI dhīmatī xImi dhīmanti El femenino de este adj. es xImtI dhīmatī (cf. § 106). Como xIm! dhīmantflexiona -v! bhavant- ‘venerable, Su Excelencia, Usted’, una forma utilizada como tratamiento de cortesía para la 2a.pers., construida con el verbo en 3a.pers. Esta forma de cortesía ha surgido probablemente por haplología (de manera similar a esp. usted < Vuestra Merced, ingl. miss < mistress, fr. sire < senior) a partir de -gv! bhagavant- ‘excelso’; de ahí su asimilación al tipo flexivo de los adj. en v! -vant- y m! -mant-. Otras formas védicas de las formaciones en ! -nt-: nom./voc./ac. du. Aa -ant-ā junto a AaE -ant-au; nom./voc./ac. pl. n. sai? sānti ‘las cosas que son’, pzu·mai? paśumānti (: pzu·m! paśu-mánt- ‘que tiene ganado’); voc. sg. m. de las palabras en m! -mant-, v! -vant-: m> -maḥ, v> -vaḥ. § 128. Los comparativos en $ya<s! -īyāṃs (§ 143) también poseen dos temas, siendo el tema débil $ys! -īyas-. grIya<s! garīyāṃs- ‘más pesado’ (f. grIysI garīyasī, cf. § 106): singular dual Plural m. nom. grIyan! garīyān grIya<saE garīyāṃsau grIya<s> garīyāṃsaḥ voc. grIyn! garīyan ac. grIya<sm! garīyāṃsam grIys> garīyasaḥ instr. grIysa garīyasā grIyaeam! garīyobhyām86 grIyaei-> garīyobhiḥ n. n./v./a. grIy> garīyaḥ grIysI garīyasī grIya<is garīyāṃsi 86 Aae -o- de *-az- según §§ 24 y 64. Introducción al sánscrito 62 8. La flexión pronominal § 144. Pronombres personales: primera persona segunda persona tónico enclítico tónico Enclítico Singular nom. / voc. Ahm! aham ‘yo’ m! tvam ‘tú’ acusativo mam! mām ma mā am! tvām a tvā instrumental mya mayā ya tvayā dativo mým! mahyam me me tum! tubhyam te te ablativo mt! mat 88 t! tvat genitivo mm mama me me tv tava te te locativo miy mayi iy tvayi Dual nom./voc./ac. Aavam! āvām (ac./dat./ gen.) naE nau yuvam! yuvām (ac./dat./ gen.) vam! Vām instr./dat./abl. Aavaam! āvābhyām yuvaam! yuvābhyām gen. / loc. Aavyae> āvayoḥ yuvyae> yuvayoḥ Plural nom. / voc. vym! vayam yUym! yūyam acusativo Aan! asmān n> naḥ yuan! yuṣmān v> vaḥ instrumental Aai-> asmābhiḥ yuai-> yuṣmābhiḥ dativo Am! asmabhyam n> naḥ yum! yuṣmabhyam v> vaḥ ablativo At! asmat yu:mt! yuṣmat genitivo Aakm! asmākam n> naḥ yuakm! yuṣmākam v> vaḥ locativo Aasu asmāsu yuasu yuṣmāsu 88 Para el abl. aparecen también las formas mÄ> mattaḥ, Ä> tvattaḥ, etc. (§ 92). Morfología 63 Se consideran como temas —sobre la base de su uso en la composición (§ 219 ss.)— las formas md! madpara el pron. de 1a.pers. sg. (‘yo’), Ad! asmadpara el de 1a.pers. pl. (‘nosotros’), d! tvadpara el de 2a.pers. sg. (‘tú’) y yud! yuṣmadpara el de 2a.pers. pl. (‘vosotros’). En lugar de la 2a. pers. del pronombre personal puede utilizarse como tratamiento de cortesía la forma -v! bhavant- (§ 127). Formas específicas de la lengua védica: 2a.pers.sg., instr. a tvā, loc. e tvé; 1a.pl., dat./gen./loc. A/e asmé; 2a.pl., dat./gen./loc. y·ue yuṣmé; 1a.du., nom. Aa/vm! āvám, abl. Aa/vt! āvát; 2a.du., nom. yu·vm! yuvám, instr. yu·va?m! yuvábhyām, abl. yu·vt! yuvát, gen./loc. yu·vae> yuvóḥ. Para Ahm! ah-am, mam! mām, mým! mahy-am cf. lat. ego, me, mihi; encl. me me = gr. μoι; m! tv-am, tum! tubhy-am ~ lat. tu, tibi; encl. te te = gr. τoι; vym! vay-am ~ gót. wei-s, al.al.a. wir; A asma = prot.-gr. *ἀσμέ > eol./hom. ἄμμε, jón.-át. ἡμέας; encl. n> naḥ ~ lat. nōs, gót./al.al.a. uns (*n s); yUym! yū-yam ~ gót. jus; yu y-uṣma = prot.gr. *ὐσμέ- > eol./hom. ὔμμε, jón.-át. μέας; encl. v> vaḥ ~ lat. vos. § 145. Pronombres demostrativos. Tema td! tad- ‘ese, él’: singular Plural masculino neutro femenino masculino neutro Femenino nom. s> saḥ tt! tat sa sā te te tain tāni ta> tāḥ ac. tm! tam tam! tām tan! tān instr. ten tena tya tayā tE> taiḥ tai-> tābhiḥ dat. tE tasmai TE tasyai te> tebhyaḥ ta> tābhyaḥ abl. tat! tasmāt ta> tasyāḥ gen. t tasya te;am! teṣām tasam! Tāsām loc. tin! tasmin tam! tasyām te;u teṣu tasu tāsu Dual masculino neutro Femenino nom. / ac. taE tau te te t e e te instr. / dat. / abl. taam! Tābhyām gen. / loc. tyae> tayoḥ Igualmente flexiona @td! etad- ‘este’: @;> eṣaḥ89, @;a eṣā, @tt! etat; ac. @tm! etam, @tam! etām, @tt! etat, etc. El nom.sg. m. s> saḥ (@;> eṣaḥ) sólo presenta esta forma en pausa; en sandhi ante A° aaparece como sae so, @;ae eṣo y se elide la A° a- (§ 64,1,a). Ante todos los demás comienzos de palabra aparece como s sa, @; eṣa; un eventual hiato se mantiene como tal. Otras formas de la lengua védica: instr.sg. m. tena? ténā, loc.sg. m. siSm?n! sásmin, nom./ac. du. m. ta tā, instr.pl. m. tei-?> tébhiḥ; nom./ac. pl. n. ta tā. 89 Cf. §§ 35 y 75. Introducción al sánscrito 64 El ia. s sa —esta forma, que es la preferida en sandhi (cf. arriba), es más antigua que la forma en pausa s> saḥ— se compara con gr. ὁ y gót. sa; para el ac. tm! tam, cf. gr. τόν, gót. þana; la alternancia india entre los temas s sa- y t ta- en este paradigma es, por tanto, herencia IE. Cf. también: ia. t! tasm ~ gót. þamma; t tasya = gr. τoῖo; f. sa sā = gr. ἡ, gót. sō; ac. tam! tām = gr. τήν, gót. þō; tE tasyai, ta> tasyāḥ ~ gót. þizai, þizōs; n. tt! tat = gr. τό, lat. is-tud, gót. þat-a; nom.pl. m. te te = gr.dor. τoί, gót. þai; gen.pl. f. tasam! tāsām = lat. is-tārum; etc. § 146. De un demostrativo @n ena- ‘aquel, él’ sólo perviven: los ac. de los tres números (ac.sg. m. @nm! enam, f. @nam! enām y n. @nt! enat; ac. du. @naE enau, @ne ene, @ne ene; ac. pl. @nan! enān, @na> enāḥ, @nain enāni), el instr. sg. (@nen enena, @nya enayā) y el gen./loc. du. (@nyae> enayoḥ). En la lengua védica: gen./loc. du. @nae> enoḥ. § 147. Tema #dm! idam- ‘este’: singular Plural masculino neutro femenino masculino neutro Femenino nom. Aym! ayam #dm! idam #ym! iyam #me ime #main imāni #ma> imāḥ ac. #mm! imam #mam! imām #man! imān instr. Anen anena Anya anayā @i-> ebhiḥ Aai-> ābhiḥ dat. A E E asmai AE asyai @> ebhyaḥ Aa> ābhyaḥ abl. Aat! asmāt Aa> asyāḥ gen. A asya @;am! eṣām Aasam! Āsām loc. AiSmn! asmin Aam! asyām @;u eṣu Aasu āsu Dual masculino neutro Femenino nom. / ac. #maEE imau #me ime #me ime instr. / dat. / abl. Aaam! Ābhyām gen. / loc. Anyae> anayoḥ Otras formas de la lengua védica: instr.sg. m./n. @/na enā, f. A/ya ayā; gen. m./n. #/m? imásya; nom./ac.du. m. #/ma imā; gen./loc. du. A/yae> ayóḥ; nom./ac. pl. n. #/ma imā. El demostrativo Aym! ay-am, #ym! iy-am, #dm! id-am está formado sobre el mismo tema pronominal IE de lat. i-s, i-d (= ia. #dm! id-am); cf. también el ac. #mm! im-am, originalmente *i-m + -am, del cual se abstrajo tempranamente un ‘tema #m ima-’: de ahí #mam! imām, #maE imau, #me ime, #man! imān y similares. Otros casos se forman sobre los temas ia. A a- y An ana-. § 148. Tema Ads! adas- ‘aquel’: Morfología 65 singular Plural masculino neutro femenino masc. neutro Femenino nom. AsaE asau Ad> adaḥ AsaE asau AmI amī AmUin amūni AmU> amūḥ ac. Amum! amum AmUm! amūm AmUn! amūn instr. Amuna amunā Amuya amuyā AmIi-> amībhiḥ AmUi-> amūbhiḥ dat. AmuE amuṣmai AmuE amuṣyai AmI> amībhyaḥ AmU> amūbhyaḥ abl. Amuat! amuṣmāt Amua> amuṣyāḥ gen. Amu amuṣya AmI;am! amīṣām AmU;am! amūṣām loc. Amuin! amuṣmin Amuam! amuṣyām AmI;u amīṣu AmU;u amūṣu dual (m. / f. / n.) nom. / ac. AmU amū instr. / dat. / abl. AmUam! Amūbhyām gen. / loc. Amuyae> amuyoḥ Sobre AmI amī en sandhi cf. § 54. En védico el nom./ac. pl. n. también aparece en la forma A/mU amū. Para AsaE a-sau cf. gr. οὗ-τoς, αὕ-τη. La explicación del resto en términos histórico-comparativos es complicada: cf. Ch. Hauri, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung 78 (1963), 115 ss., con bibl. § 149. El resto de los pronombres declinan en su mayor parte como td! tad- (§ 145): 1. El relativo yd! yad- ‘que’; y 2. El interrogativo ikm! kim- ‘¿quién?, ¿qué?’: masculino femenino neutro masculino femenino Neutro nom. sg. y> yaḥ ya yā yt! yat k> kaḥ ka kā ikm! Kim ac. sg. ym! yam yam! yām km! kam kam! kām instr. sg. yen yena (etc.; el resto como § 145) ken kena (etc.; el resto como § 145) Para el relativo cf. gr. ὅς, ἥ, ὅ. Mediante la adición de ict! cit, cn cana o Aip api a las formas del interrogativo se forman los indefinidos: nom.sg. m. kiít! kaś-cit, kín kaś-cana, kae =ip ko ’pi ‘alguno, alguien, uno’ (§§ 62,b y 64,1,a), n. ik<ict! kiṃ-cit, ik<cn kiṃ-cana, ikmip kim-api ‘algo, alguna cosa’. Ia. k ka- < IE *ku ocomo en lat. quo-d, gót. ƕas ‘quien’. Introducción al sánscrito 66 3. También siguen § 145 los adjetivos pronominales ANy anya- ‘otro’ e #tr itara- ‘otro’, así como los interrogativos ktr katara- ‘¿cuál de los dos?’ y ktm katama- ‘¿cuál?’. Los siguientes pronombres o adjetivos pronominales y numerales declinan según § 145 pero con el nom./ac. sg. n. en Am! -am: @k eka- ‘uno’ (@k> ekaḥ, @ka ekā, @km! ekam; § 150); @ktr ekatara- ‘uno de los dos’; %-y ubhaya- (f. $ -ī-) ‘ambos’; ivñ viśva- ‘todo’; svR sarva- ‘todo, entero, cada’; igualmente los siguientes, que sin embargo también pueden formar abl.sg. y loc.sg. m./n. y nom.pl. m. según los temas en A -a (§ 95): Axr adhara- ‘inferior’ (nom. pl. m. Axre adhare y Axra> adharāḥ, etc.), ANtr antara- ‘interior’, Apr apara- ‘diferente’, Avr avara- ‘posterior, occidental’, di][ dakṣiṇa- ‘derecho’, pr para- ‘tardío’, pUvR pūrva- ‘temprano’,  sva- ‘propio, su’ y %Är uttara- ‘superior’. Morfología 67 9. Los numerales § 150. Cardinales 1. @k eka- ‘uno’ flexiona según § 149,3. 2. iÖ dvi- ‘dos’: flexión dual, nom./voc./ac. m. ÖaE dvau, f./n. Öe dve; instr./dat./abl. Öaam! dvābhyām, gen./loc. Öyae> dvayoḥ. 3. iÇ tri- ‘tres’ flexiona de la siguiente forma: masculino neutro Femenino nom. / voc. Çy> trayaḥ ÇIi[ trīṇi itö> tisraḥ acusativo ÇIn! trīn instrumental iÇi-> tribhiḥ its&i-> tisr bhiḥ dat. / abl. iÇ> tribhyaḥ its&> tisr bhyaḥ genitivo Çya[am! trayāṇām its&[am! tisr ṇām locativo iÇ;u triṣu its&;u tisr ṣu Otras formas véd.: nom./ac. n. ÇI trī; gen. m. ÇI/[am! trīṇām. Para ia. Çy> trayaḥ cf. gr. τρεῖς, lat. trīs, gót. þreis; véd. ÇI trī = esl.a. tri; iÇ> tribhyaḥ, iÇ;u triṣu ~ lat. tribus, gr. τρισί. Los femeninos itö! tisr° (por *tri-sr°) y ctö! catasr° (cf. § siguiente) son continuadores de arcaísmos que se testimonian en lenguas de los márgenes del ámbito indoeuropeo —como el celta y el indoiranio— y en anatolio; cf. irl.a. teoir ‘tres (f.)’, cetheoir ‘cuatro (f.)’; cf. asimismo el elemento -šara- formante de femeninos en hit.: ḫaššu- ‘rey’ y *ḫaššu-šara- ‘reina’. 4. ctur! catur- ‘cuatro’ flexiona como sigue: masculino neutro Femenino nom. / voc. car> catvāraḥ cair catvāri ctö> catasraḥ acusativo ctur> caturaḥ instrumental ctui-R> caturbhiḥ cts&i-> catasr bhiḥ dat. / abl. ctuR> caturbhyaḥ cts&> catasr bhyaḥ genitivo ctu[Ram! caturṇām cts&[am! catasr ṇām locativo ctu;Ru caturṣu cts&;u catasr ṣu Cf. gr. τέτταρες, τέσσαρες, lat. quattuor, etc.; sobre la formación especial de femenino, cf. el § anterior. 5. p pañca- ‘cinco’ presenta nom./voc./ac. p pañca, instr. pÂi-> pañcabhiḥ, dat./abl. pÂ> pañcabhyaḥ, gen. pÂanam! pañcānām y loc. pÂsu pañcasu. Tanto la ausencia de terminación en nom./voc./ac. como el uso aún facultativo en védico de las formas flexionadas muestran que p pañca (= gr. πέντε, lat. quīnque) era originariamente indeclinable; lo mismo se puede decir de los siguientes numerales, el 6 y el 7 (idénticos a lat. sex, septem), el 9 y el 10 (= lat. nouem, decem). Acerca del 8 cf., en cambio, el apartado correspondiente. Introducción al sánscrito 68 6. ;;! ṣaṣ- ‘seis’ flexiona: nom./voc./ac. ;q! ṣaṭ, instr. ;i> ṣaḍbhiḥ, dat./abl. ;> ṣaḍbhyaḥ, gen. ;{[am! ṣaṇṇām, loc. ;‚ ṣaṭsu. 7. sÝ sapta- ‘siete’ flexiona como p pañca- (5). 8. Aò aṣṭa- ‘ocho’ puede flexionar como p pañca-, pero también es posible la siguiente flexión: nom./voc./ac. AòaE aṣṭau, instr. Aòai-> aṣṭābhiḥ, dat./abl. Aòa> aṣṭābhyaḥ, gen. Aòanam! aṣṭānām, loc. Aòasu aṣṭāsu. En véd. junto a A/òaE aṣṭáu (= gót. ahtau) también A/òa aṣṭā (= gr. ὀκτώ, lat. octō). 9. nv nava- ‘nueve’: flexión como p pañca-. 10. dz daśa- ‘diez’: flexión como p pañca-. 11. El resto de los cardinales: @kadz ekādaśa- ‘11’, Öadz dvādaśa- ‘12’, Çyaedz trayodaśa- ‘13’, ctudRz caturdaśa- ‘14’, pÂdz pañcadaśa- ‘15’, ;aefz ṣoḍaśa- ‘16’, sÝdz saptadaśa- ‘17’, Aòadz aṣṭādaśa- ‘18’, nvdz navadaśaó ^niv<zit> ūnaviṃśatiḥ ‘19’, iv<zit> viṃśatiḥ (tema en # -i f.) ‘20’, iÇ<zt! triṃśat- (f.) ‘30’, cTvair<zt! catvāriṃśat- ‘40’, pÂazt! pañcāśat- ‘50’, ;iò> ṣaṣṭiḥ (tema en # -i f.) ‘60’, sÝit> saptatiḥ ‘70’, AzIit> aśītiḥ ‘80’, nvit> navatiḥ ‘90’, ztm! śatam (tema en A -a n.) ‘100’. Öe zte dve śate ó iÖztm! dviśatam ‘200’, ÇIi[ ztain trīṇi śatāni ó iÇztm! triśatam ‘300’; shöm! sahasram ‘1000’; l]m! lakṣam ‘100.000’. § 151. Ordinales 1. àwm prathama- ‘primero’ (ma -mā f.); 2. iÖtIy dvitīya- ‘segundo’; 3. t&tIy tr tīya- ‘tercero’; 4. ctuwR caturtha-, turIy turīya- ‘cuarto’; 5. pÂm pañcama- ‘quinto’; 6. ;ó ṣaṣṭha- ‘sexto’; 7. sÝm saptama- ‘séptimo’; 8. Aòm aṣṭama- ‘octavo’; 9. nvm navama- ‘noveno’; 10. dzm daśama- ‘décimo’; 11. @kadz ekādaśa- ‘undécimo’, 12. Öadz dvādaśa- ‘duodécimo’, 20. iv<z viṃśaó iv<zittm viṃśatitama- ‘vigésimo’, 30. iÇ<z triṃśaó iÇ<zÄm triṃśat-tama- ‘trigésimo’, etc.; 60. sólo ;iòtm ṣaṣṭitama- (pero 61. @k;iòtm ekaṣaṣṭitama- y @k;ò ekaṣaṣṭa- ‘sexagesimoprimero’), 100. zttm śatatama- ‘centésimo’, 1000. shötm sahasratama- ‘milésimo’. En védico aparecen también pÂ/w pañcathá- ‘el quinto’ y sÝ/w saptathá- ‘el séptimo’. Cf. t&tIy tr tīyacon lat. tertius; ctuwR caturthacon gr. τέταρτoς; ;ó ṣaṣṭhacon lat. sextus; sÝm saptama- y dzm daśamacon septimus, decimus. § 152. Adverbios numerales sk&t! sakr t ‘una vez’, iÖ> dviḥ ‘dos veces’, iÇ> triḥ ‘tres veces’, ctu> catuḥ ‘cuatro veces’, pÂk&> pañca-kr tvaḥ ‘cinco veces’, ;¯> ṣaṭ-kr tvaḥ ‘seis veces’; etc. @kxa ekadhā ‘simplemente, de una vez’, iÖxa dvidhā ó Öexa dvedhā ‘doblemente’, iÇxa tridhā ó Çexa tredhā ‘triplemente’, ctuxRa caturdhā ‘cuádruplemente’, b÷xa bahudhā ‘de forma múltiple’; etc. @kz> ekaśaḥ ‘uno por uno’, iÖz> dviśaḥ ‘de dos en dos’, iÇz> triśaḥ ‘de tres en tres’, ztz> śataśaḥ ‘de cien en cien’; etc. sk&t! sa-kr t- < *sm - (§ 18), ~ lat. sem-el, gr. ἅ-παξ < *sm -; iÖ> dviḥ = gr. δίς, lat. bis (lat.a. duis); iÇ> triḥ = gr. τρίς, lat. ter; ctu> catuḥ ~ lat. quater. Para (@k)z> (eka)-śaḥ cf. gr.hom. ἀνδρα-κάς ‘hombre por hombre’. Morfología 69 10. La flexión verbal 10.1. Introducción § 153. El sánscrito distingue las siguientes diátesis o voces verbales: activa, media90 y pasiva (§ 203). Los tiempos son: presente, imperfecto, aoristo, perfecto, futuro (y condicional). Hay tres modos: indicativo, optativo e imperativo. El presente posee los tres modos, mientras los demás tiempos sólo se conjugan en indicativo; de todos modos, puede considerarse al precativo (§ 193) una especie de optativo de aoristo. Las formas del presente e imperfecto se forman a partir de un tema de presente específico, basado en una raíz de la cual a su vez surgen los temas propios de los demás tiempos. Según la formación de los temas de presente se distinguen dos grandes grupos principales: verbos temáticos y verbos atemáticos; ambos grupos a su vez constituyen las diez clases postuladas por los gramáticos indios antiguos. § 154. Las desinencias personales se dividen en primarias (indicat. pres. y fut. simple) y secundarias (impf., aor., condic. y opt.). El imperativo y el perfecto (§ 198) poseen en su mayor parte desinencias propias. primarias secundarias Imperativo activas medias activas medias activas Medias 1ª.sg. °im -mi °@ -e °Am! am,°m! -m °# -i °Aain -āni °@e -ai 2ª. °is -si °se -se °s! -s °was! –thas -ø, °ix -dhi °Sv -sva 3ª. °it -ti °te -te °t! -t °t –ta °tu -tu °tam! -tām 1ª.du. °vs! -vas °vhe -vahe °v -va °vih -vahi °Aav -āva °AavhE -āvahai 2ª. °ws! -thas °@we -ethe (°Aawe -āthe) °tm! -tam °@wam! -ethām, °Aawam!-āthām °tm! -tam °@wam! -ethām, °Aawam! -āthām 3ª. °ts! -tas °@te -ete (°Aate -āte) °tam! -tām °@tam! -etām, °Aatam! -ātām °tam! -tām °@tam! -etām, °Aatam! -ātām 1ª.pl. °ms! -mas °mhe -mahe °m -ma °mih -mahi °Aam -āma °AamhE -āmahai 2ª. °w -tha °e -dhve °t -ta °m! -dhvam °t -ta °Xvm! -dhvam 3ª °Ai, °i -(a)nti °Ate -ate, °Nte -nte °An! -an,°n! -n °At -ata, ° -nta °Au -antu, °u -ntu °Aam! -antām, °Atam! -atām 90 Los gramáticos indios antiguos denominan a la voz activa prEpd parasmai-pada- (“forma para otro”) y a la voz media Aanepd ātmane-pada- (“forma para uno mismo”). Introducción al sánscrito 70 10.2. Verbos temáticos (clases 1, 4, 6 y 10) § 155. La conjugación de estas cuatro clases (§ 156) es exactamente la misma. Su única diferencia estriba en el modo en que los temas de presente se forman a partir de la raíz91: Clase 1: la raíz aparece guṇada (§ 86) y seguida de la ‘vocal temática’ A -a- (Aa -ā-) y la desinencia: las raíces -& bhr - ‘llevar’ y éh! ruh- ‘crecer’ en guṇa son -r! bhar- y raeh! roh- y sus respectivas 3as.pers. sg. son -rit bhar-a-ti ‘él lleva’ y raehit roh-a-ti ‘él crece’. Las raíces terminadas en -ı, -u , como nI nī- ‘guiar’ y -U bhū- ‘llegar a ser’ presentan un guṇa (a partir de ne ne-, -ae bho-) ‘disgregado’ (según §§ 6 y 24) ante la vocal temática en Ay! -ay-, Av! -av-: nyit nay-a-ti ‘él guía’, -vit bhav-a-ti ‘él llega a ser’. Se trata del tipo IE temático con grado pleno -e-: gr. φέρ-ω, λείπ-ω, lat. leg-ō, etc. Las raíces con sílaba larga cerrada, como jIv! jīv- ‘vivir’, in! nind- ‘reprochar’, no presentan guṇación: jIvit jīvati ‘él vive’, init nindati ‘él reprocha’. Como ‘excepciones’ se adscriben a la clase 1 también las siguientes formaciones de presente: gm! gam- ‘ir’, git gacchati; ym! yam- ‘retener’, yit yacchati; \ r  ‘ir, moverse’, \it r cchati. — ³m! kram- ‘dar pasos, avanzar’, ³amit krāmati (med. ³mte kramate); cm! cam- (con Aa ā-) ‘sorber’, camit cāmati; guh! guh- ‘velar, ocultar’, gUhit gūhati. — d<z! daṃś- ‘morder’, dzit daśati. — ºa ghrā- ‘oler’, ijºit jighrati; pa pā- ‘beber’, ipbit pibati; Swa sthā- ‘estar de pie’, itóit tiṣṭhati; sd! sad- ‘estar sentado’, sIdit sīdati. En parte se trata de clases de presente IE peculiares, pero que no hallaron su propio lugar en el sistema indio de diez clases: los verbos como git gacchati pertenecen a los presentes en *-sk -, gr. -σκω, lat. -scō, § 28; ijºit jighrati, itóit tiṣṭhati etc. son presentes temáticos reduplicados como gr. γί-γν-ο-μαι, lat. gi-gn-ō. Clase 4: Sobre la raíz inalterada se aplica el sufijo y -ya-, seguido de la desinencia. Raíz kup! kup- ‘estar encolerizado’, kuPyit kup-ya-ti ‘él está encolerizado’; nh! nah- ‘atar’, nýit nah-ya-ti ‘él ata’. Presentes IE en *-i-, como lat. cup-i-ō. Casos especiales de la clase 4: tm! tam- ‘quedar inmóvil’, æm! bhram- ‘andar errante’, zm! śam- ‘tranquilizarse’ y ïm! śram- ‘cansarse’ forman el tema de presente en °Aa -āmya- (p.ej. tait tām-ya-ti); md! mad- ‘alegrarse’ forma un presente ma*it mādyati. Sobre jn! jan- ‘nacer’ se forma el deponente jayte jā-ya-te. Vyx! vyadh- ‘atravesar’: ivit vidh-ya-ti; za śā- ‘afilar’, sa sā- ‘atar, fijar’: Zyit śyati, it syati. De æ<z! bhraṃś- ‘caer’ y rÃ! rañj- ‘enrojecerse’ se forman los temas de presente æZy bhraś-ya- y r rajya-. — pZyit paś-ya-ti ‘él ve’ se clasifica como presente de la raíz †z! dr ś- ‘ver’, con la cual no se encuentra relacionado etimológicamente. °Aa -āmya-: para raíces terminadas en *-mH-; jayte jā-ya-te procede de *g n h1-i- (sobre la raíz seṭ en jin/tr! jani-tár-, cf. §§ 19, 88). En æZy bhraś-ya- frente a æ<z! bhraṃśla A a es una antigua *-n - (§ 18). pZy paś-ya- y †z! dr śestán en relación respectivamente con lat. speciō y gr. δέρκομαι. Clase 6: Sobre la raíz no guṇada se aplica la vocal temática; así, tud! tud- ‘golpear’, tudit tud-a-ti ‘él golpea’; i]p! kṣip- ‘arrojar’, i]pit kṣip-a-ti ‘él arroja’. Originariamente presentes-aoristos, que en védico llevan el acento sobre la vocal temática (tu·dit? tudáti); cf. gr. φυγεῖν, λιπεῖν. 91 Por lo general, los diccionarios de sánscrito no ordenan los verbos a partir de una forma finita, sino por su raíz, con indicación de la clase de presente; así, no aparecerá -rit bharati ‘él lleva’, sino -& bhr - (clase) I o bien 1, P. (= parasmaipada, activa) ‘llevar’. Morfología 71 Se introducen en esta clase como formaciones especiales: #;! iṣ- ‘desear’, àz! praś- ‘preguntar’, con presentes #it icchati, p&it pr cchati; k&t! kr t- ‘cortar’, muc! muc- ‘soltar’, ilp! lip- ‘untar’, lup! lup- ‘saquear’, ivd! vid- ‘encontrar’, isc! sic- ‘regar’, con presentes k&it kr ntati, muÂit muñcati, ilit limpati, luit lumpati, ivNdit vindati, isÂit siñcati. — k© kr ‘esparcir’, ikrit kir-a-ti. Los primeros son de nuevo presentes en *-sk - (cf. clase 1); k&t! kr tetc. forman presentes temáticos con infijo nasal, como lat. sci-n-d-ō, ru-m-p-ō. ik/r kir-á- < *ku r H-é-, § 23. Clase 10: Entre la raíz y la vocal temática aparece °Ay! -ay-; las raíces con # -i-, % -u-, \ -r - en posición interior ante consonante simple reciben guṇa: cf. cur! cur- ‘robar’, guṇa caer! cor-, presente caeryit cor-ay-a-ti ‘él roba’. — A veces aparece también el grado básico de la raíz (pIf! pīḍ- ‘atormentar’ : pIfyit pīḍayati). — Cuando la introducción del guṇa produjera la aparición de una A -a- en la raíz que sólo estuviera separada de °Ay -aya- por una consonante, entonces en su lugar aparece por lo general —pero no siempre— una Aa -ā- Esto se comprueba ante todo en la formación más frecuente de los causativos (§ 204), cuyo tipo básico es idéntico al de la clase 10: cf. las raíces -U bhū- ‘llegar a ser’, guṇa -ae bho-, ante vocal -v! bhav- (§§ 5, 24), y con un causativo -avyit bhāv-aya-ti; k& kr - ‘hacer’, causativo karyit kārayati; sd! sad- ‘estar sentado’, caus. sadyit sādayati. En cambio, jn! jan- ‘generar’: jnyit janayati; dm! dam- ‘domar’: dmyit damayati, y similares. El tipo IE básico tenía un grado o radical y *-ei- ante la vocal temática: cf. gr. ποτ-έ-ο-μαι, lat. mon-e-ō, gót. (caus.) satja ‘hacer sentar, asentar’ (*sod-ei-ō). El frecuente tipo ia. con Aa -ā- en sílaba radical abierta (karyit kārayati) se explica en parte desde un grado alargado ya IE (cf. gr. πωτάομαι), pero también en parte mediante la ley expuesta en § 19, que también permite entender el grado normal en jnyit janayati y similares (: raíz seṭ jin jani-). Los ejemplos aducidos arriba proceden, naturalmente, de generalizaciones más allá de la ley fonética. Conjugación § 156. Paradigma de -& bhr - 1 (= presente de la clase 1) ‘llevar’. presente de indicativo activo presente de indicativo medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. - raim bharāmi -ris bharasi -rit bharati - rav> bharāvaḥ -rw> bharathaḥ -rt> bharataḥ - ram> bharāmaḥ -rw bharatha -ri bharanti - re bhare -rse bharase -rte bharate - ravhe bharāvahe -rewe bharethe -rete bharete - ramhe bharāmahe -re bharadhve -re bharante imperfecto activo imperfecto medio 1ª. 2ª. 3ª. A - rm! abharam A-r> abharaḥ A-rt! abharat A - rav abharāva A-rtm! abharatam A-rtam! abharatām A - ram abharāma A-rt abharata A-rn! abharan A - re abhare A-rwa> abharathāḥ A-rt abharata A - ravih abharāvahi A-rewam! abharethām A-retam! abharetām A - ramih abharāmahi A-rm! abharadhvam A-rNt abharanta optativo activo optativo medio 1ª. - reym! - rev - rem - rey - revih - remih Introducción al sánscrito 78 imperativo activo imperativo medio 1ª. 2ª. 3ª. juhvai[ juhavāṇi 99 juhvav juhavāva juhvam juhavāma juhvE juhavai juhvavhE juhavāvahai juhvamhE juhavāmahai ju÷ix juhudhi ju÷tm! juhutam ju÷t juhuta ju÷:v juhuṣva juþawam! juhvāthām ju÷Xvm! juhudhvam juhaetu juhotu ju÷tam! juhutām juþtu juhvatu ju÷tam! juhutām juþatam! juhvātām ju þ tam! juhvatām § 172. Los verbos xa dhā- ‘colocar, poner’ y da dā- ‘dar’, que flexionan de forma análoga, se diferencian parcialmente de § 171, sobre todo por su forma del tema débil dx! da-dh-, dd! da-d-, así como por ciertas diferencias fonéticas, para las cuales cf., especialmente para xa dhā-, § 40,2. Paradigma activo de xa dhā-: indicativo imperfecto singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. dxaim dadhāmi dxais dadhāsi dxait dadhāti dXv> dadhvaḥ xTw> dhatthaḥ xÄ> dhattaḥ dXm> dadhmaḥ xTw dhattha dxit dadhati Adxam! adadhām Adxa> adadhāḥ Adxat! adadhāt AdXv adadhva AxÄm! adhattam AxÄam! adhattām AdXm adadhma AxÄ adhatta Adxu> adadhuḥ optativo imperativo 1ª. 2ª. 3ª. dXyam! dadhyām dXya> dadhyāḥ dXyat! dadhyāt dXyav dadhyāva dXyatm! dadhyātam dXyatam! dadhyātām dXyam dadhyāma dXyat dadhyāta dXyu> dadhyuḥ dxain dadhāni dxav dadhāva dxam dadhāma xeih dhehi xÄm! dhattam xÄ dhatta dxatu dadhātu xÄam! dhattām dxtu dadhatu Indicativo medio: dxe dadhe, xTse dhatse, xÄe dhatte, pl. dXmhe dadhmahe, xÏ!ve dhaddhve, dxte dadhate, etc. Junto a los imperat. xe/ih dhehí ‘¡pon!’ y de/ih dehí ‘¡da!’, en véd. también se atestigua la forma d/iÏ da-d-dhí; las dos primeras remontan respectivamente a *dhazdhí y *dazdhí, resultado de disimilación (cf. av. dazdī), con @ -e- < *-az- (§ 24); cf. K. Hoffmann, Münchener Studien zur Sprachwissenschaft 8 (1956), 21. — dxa?im dádhāmi, dxa?it dádhāti, d/Xm> dadhmáḥ (acentuación védica: cf. § 157) ~ gr. τίϑημι, τίϑησι, τίϑεμεν. § 173. ha hā- ‘abandonar’ presenta como tema débil jih jahi- y jhI jahīante desinencias que comienzan por consonante, y jh! jahante las que comienzan por vocal o por y! y-: indicat. de pres. jhaim jahāmi, jhais jahāsi, jhait jahāti, pl. jihm> jahimaḥ (jhIm> jahīmaḥ), jihw jahitha (jhIw jahītha), jhit jahati; impf. Ajham! ajahām, 3ª.pl. Aj÷> ajahuḥ; opt. jýam! jahyām; imperat. jhain jahāni, jihih jahihi (jhIih jahīhi, jhaih jahāhi), jhatu jahātu, pl. jham jahāma, jhIt jahīta, jhtu jahatu; etc. 99 Sobre las formas del tipo juhvain juhav-āni, etc., cf. la nota a la 1ª.pers.sg. del impf. act. Morfología 79 § 174. ma mā- ‘medir’ tiene un presente de la clase 3 con flexión media; introduce # i en la reduplicación; el tema débil es immI mimīante las desinencias consonánticas, y imm! mimante las vocálicas: indicat. de pres. imme mime, immI;e mimīṣe, immIte mimīte, 3ª.pl. immte mimate; impf. Aimim amimi, 3ª.sg. AimmIt amimīta, 3ª.pl. Aimmt amimata. En la lengua védica se atestiguan subjuntivos como: 1ª.sg. ib-rai[ bibhar-āṇi, ib-rt! bibhar-a-t (: indicat. ib-imR bi-bhar-mi, °it -ti, de -& bhr - ‘llevar’), según §§ 156 bis, 169; desinencias védicas: 1ª.pers. pl. act. en °mis -masi; 3ª.sg. med. en °@ -e; 2ª.sg. imperat. °tat! -tāt; y algunas otras. Clase quinta. § 175. Los temas de presente de esta clase se forman mediante la adición a la raíz de un sufijo nae -no- (nv! -nav-) en el tema fuerte y nu -nu- (Nv! -nv-) en el tema débil. El formante de tema indio nae -no- / nu -nu- remonta a IE *-neu - / *-nu-; en griego, en lugar de *-neu -mi (: ia. °naeim -no-mi), testimoniado parcialmente en el tipo -νεύω, -νέω, se impusieron las formas en -νῡ-μι; cf. δείκ-νῡ-μι, pl. δείκ-νῠ-μεν (: ia. °num> -nu-maḥ). Sobre el origen último de este tipo de presente, cf. abajo, § 177. Paradigma de su su- ‘prensar’; tema fuerte sunae su-no-, débil sunu su-nu-: presente de indicativo activo presente de indicativo medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. sunaeim sunomi sunaei; sunoṣi sunaeit sunoti sunuv> sunuvaḥ sunuw> sunuthaḥ sunut> sunutaḥ sunum> sunumaḥ sunuw sunutha suNviNt sunvanti suNve sunve sunu;e sunuṣe sunute sunute sunuvhe sunuvahe suNvawe sunvāthe suNvate sunvāte sunumhe sunumahe sunuXve sunudhve suNvte sunvate imperfecto activo imperfecto medio 1ª. 2ª. 3ª. Asunvm! asunavam Asunae> asunoḥ Asunaet! asunot Asunuv asunuva Asunutm! asunutam Asunutam! asunutām Asunum asunuma Asunut asunuta AsuNvn! asunvan AsuiNv asunvi Asunuwa> asunuthāḥ Asunut asunuta Asunuvih asunuvahi AsuNvawam! asunvāthām AsuNvatam! asunvātām Asunumih asunumahi AsunuXvm! asunudhvam AsuNvt asunvata optativo activo optativo medio 1ª. 2ª. 3ª. sunuyam! sunuyām sunuya> sunuyāḥ sunuyat! sunuyāt sunuyav sunuyāva sunuyatm! sunuyātam sunuyatam! sunuyātām sunuyam sunuyāma sunuyat sunuyāta sunuyu> sunuyuḥ suNvIy sunvīya suNvIwa> sunvīthāḥ suNvIt sunvīta suNvIvih sunvīvahi suNvIyawam! sunvīyāthām suNvIyatam! sunvīyātām suNvImih sunvīmahi suNvIXvm! sunvīdhvam suNvIrn! sunvīran imperativo activo imperativo medio 1ª. 2ª. sunvai[ sunavāṇi sunvav sunavāva sunvam sunavāma sunvE sunavai sunvavhE sunavāvahai sunvamhE sunavāmahai sunu sunu sunutm! sunutam sunut sunuta sunu:v sunuṣva suNvawam! sunvāthām sunuXvm! sunudhvam Introducción al sánscrito 80 3ª. sunaetu sunotu sunutam! sunutām suNvNtu sunvantu sunutam! sunutām suNvatam! sunvātām suNvtam! sunvatām Ante las desinencias que comienzan por v! v ó m! m, la % u también puede faltar; así suNv> sunvaḥ, suNm> sunmaḥ junto a sunuv> sunuvaḥ, sunum> sunumaḥ; suNvhe sunvahe, suNmhe sunmahe; AsuNv asunva, AsuNm asunma; AsuNvih asunvahi, AsuNmih asunmahi. Esto no es posible en las raíces terminadas en consonante, como Aap! āp- ‘ganar, obtener’: en tales casos sólo se permiten las formas Aaßuv> āpnuvaḥ, Aaßum> āpnumaḥ y similares; las formas que presentan Nv! -nv- en las raíces terminadas en vocal testimonian formas como la 3ª.pl. act. AaßuviNt āpnuv-anti (cf. suNviNt sun-v-anti). — Estas raíces presentan en la 2ª.sg. del imperat. la terminación °ih -hi (Aaßuih āp-nu-hi ‘¡obtén!’ frente al modelo sunu sunu). Paradigma del indicativo de Aap! āp-: indicativo activo indicativo medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. Aaßaeim āpnomi Aaßaei; āpnoṣi Aaßaeit āpnoti Aaßuv> āpnuvaḥ Aaßuw> āpnuthaḥ Aaßut> āpnutaḥ Aaßum> āpnumaḥ Aaßuw āpnutha AaßuviNt āpnuvanti Aaßuve āpnuve Aaßu;e āpnuṣe Aaßute āpnute Aaßuvhe āpnuvahe Aaßuvawe āpnuvāthe Aaßuvate āpnuvāte Aaßumhe āpnumahe AaßuXve āpnudhve Aaßuvte āpnuvate En la lengua védica se documentan °ih -hi y °ix -dhi también con raíces terminadas en vocal: icnu·ih ci-nu-hí, z&[u·ix śr -ṇu-dhí (§ 176); además, en esta clase presenta también, entre otras, las siguientes formas alternativas: 1ª.pl. act. °mis -masi, 3ª.sg. med. °@ -e, 3ª.pl. °#re -i-re (suiNv/re su-nv-iré); 2ª.sg. imperat. act. °tat! -tāt, 2ª.pl. °tn -tana; formas de subjuntivo (según §§ 156 bis, 169) como 2ª.sg. z·&[v?> śr -ṇáv-aḥ, 3ª.sg. z&·[v?t! śr ṇávat, su·nv?t! sunávat (: indicat. z&·[aei;? śr ṇóṣi, °Aaeit? -óti); etc. § 176. ïu śru- ‘oír’ presenta los temas siguientes: fuerte z&[ae śr -ṇo-, débil z&[u śr -ṇu-, z&{v! śr -ṇv-. Cf. al respecto § 177. Clase séptima. § 177. Esta clase forma el tema de presente mediante la infijación de °n -na- (°n! -n- en el tema débil) entre la vocal y la consonante final de la raíz (clase infijada): así, de la raíz yuj! yuj- ‘uncir, enjaezar’ se forma una 1ª.pers. sg. del indicat. act. yuniJm yu-na-j-mi, y una 1ª.pers. pl. yuÃ!m> yu-ñ-j-maḥ 100; i-d! bhid- ‘quebrar, hendir’: tema fuerte i-nd! bhina-d-, débil i-Nd! bhi-n-d-; ip;! piṣ- ‘triturar’: fuerte ipn;! pi-na-ṣ-, débil ip<;! pi-ṃ-ṣ- (cf. § 39). yuniJm yu-na-j-mi: IE *iu-ne-g-mi (: raíz *iug-), que representa un tipo flexivo de gran antigüedad: cf. casos fuera del indoiranio como gr. βυνέω ‘llenar’, que ha sustituido a un *βυ-νε-σ-μι, y la formación más reciente que testimonia el lat. iu-n-g-ō. El principio de infijación nasal también debe aplicarse a la explicación histórica de las otras clases nasales, es decir de la 5 (§ 175) y de la 9 (§ 181), por lo cual es posible situarlas en paralelo si nos remontamos a sus formas pre-indoarias: Clase 7: 1ª.sg. act. yuniJm yu-na-j-mi, 1ª.pl. yuÃ!m> yu-ñ-j-maḥ, ppp. yu yuk-ta-, raíz yug! yug-. Clase 5: 1ª.sg. act. *śr -ṇa-u-mi > z&[aeim śr -ṇo-mi (§§ 24, 48); 1ª.pl. z&[um> śr -ṇ-u-maḥ, ppp. ïut śru-ta-, raíz ïu śru- (§ 176). 100 |! -ñ- procedente de *n! -n- ante la palatal j! -j- (cf. §§ 60,a y 68). Morfología 81 Clase 9: 1ª.sg. act. *pu-na-H-mi > punaim punāmi ‘yo purifico’, 1ª.pl. *pu-n-H-mos > punIm> punīmaḥ, ppp. *puH-ta- > pUt pūta-, raíz pU pū- (v. §§ 21, 88). § 178. Paradigma de éx! rudh- ‘retener, obstruir’ (tema fuerte é[x! ru-ṇa-dh-101 débil éNx! ru-n-dh-); atención a la validez de la regla § 40,1 (‘Bartholomae’: *-dh-t- > Ï! -ddh-): presente de indicativo activo presente de indicativo medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. é[iXm ruṇadhmi é[iTs ruṇatsi é[iÏ ruṇaddhi éNXv> rundhvaḥ éNÏ> runddhaḥ éNÏ> runddhaḥ éNXm> rundhmaḥ éNÏ runddha éNxiNt rundhanti éNxe rundhe éNTse runtse éNÏe runddhe éNXvhe rundhvahe éNxawe rundhāthe éNxate rundhāte éNXmhe rundhmahe éNÏ!ve runddhve éNxte rundhate imperfecto activo imperfecto medio 1ª. 2ª. 3ª. Aé[xm! aruṇadham Aé[t! aruṇat Aé[t! aruṇat AéNXv arundhva AéNÏm! arunddham AéNÏam! arunddhām AéNXm arundhma AéNÏ arunddha AéNxn! arundhan AéiNx arundhi AéNÏa> arunddhāḥ AéNÏ arunddha AéNXvih arundhvahi AéNxawam! arundhāthām AéNxatam! arundhātām AéNXmih arundhmahi AéNÏ!vm! arunddhvam AéNxt arundhata optativo activo optativo medio 1ª. 2ª. 3ª. éNXyam! rundhyām éNXya> rundhyāḥ éNXyat! rundhyāt éNXyav rundhyāva éNXyatm! rundhyātam éNXyatam! rundhyātām éNXyam rundhyāma éNXyat rundhyāta éNXyu> rundhyuḥ éNxIy rundhīya éNxIwa> rundhīthāḥ éNxIt rundhīta éNxIvih rundhīvahi éNxIyawam! rundhīyāthām éNxIyatam! rundhīyātām éNxImih rundhīmahi éNxIXvm! rundhīdhvam éNxIrn! rundhīran imperativo activo imperativo medio 1ª. 2ª. 3ª. é[xai[ ruṇadhāṇi é[xav ruṇadhāva é[xam ruṇadhāma é[xE ruṇadhai é[xavhE ruṇadhāvahai é[xamhE ruṇadhāmahai éiNÏ runddhi éNÏm! runddham éNÏ runddha éNTSv runtsva éNxawam! rundhāthām éNÏ!vm! runddhvam é[Ïu ruṇaddhu éNÏam! runddhām éNxNtu rundhantu éNÏam! runddhām éNxatam! rundhātām éNxtam! rundhatām Del védico cf. sobre todo: formas de subjuntivo como la 3ª.sg. yu·nj?t! yunáj-a-t (: indicat. yu·ni? yunák-ti); desinencia de 3ª.sg. med. °@ -e junto a °te -te. Clase octava. § 179. La mayor parte de las raíces de esta clase terminan en n! -n: tn! tan- ‘extender’, mn! man- ‘pensar’ (dep.), sn! san- ‘ganar’, ]n! kṣan- ‘herir’, y algunos otros. El sufijo de formación de tema es Aae -o- para las formas fuertes y % -u- para las débiles: tnaeim tan-o-mi ‘extiendo’, tnum> tan-u-maḥ ‘extendemos’. La conjugación es completamente igual que la de sunaeim sunomi : sunum> sunumaḥ, esto es, la 5ª clase (§ 175). 101 [! -ṇ- < n! -n-: §§ 30, 74. Introducción al sánscrito 82 Históricamente no se justifica la introducción de la ‘clase 8’, puesto que tnaeim tanomi no ha de segmentarse como tan-o-mi —tal y como les debió parecer correcto a los indios—, sino como *tn -neu -mi (§ 18), perteneciendo así a una raíz *tn -, grado cero de tn! tan-, del mismo modo que sunaeim su-no-mi se obtiene de la forma radical en grado cero su su-; se trata por tanto de verbos pertenecientes a la clase sufijada en *neu - (§ 175); cf. además el siguiente § 180. § 180. En esta clase se encuadra el frecuente verbo k& kr - ‘hacer, obrar’, con un tema fuerte krae karo- y uno débil kuru kuru-, que ante m! -m-, y! -y- y v! -v- se queda en kur! kur-: presente de indicativo activo presente de indicativo medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. kraeim karomi kraei; karoṣi kraeit karoti kuvR> kurvaḥ kuruw> kuruthaḥ kurut> kurutaḥ kumR> kurmaḥ kuéw kurutha kuvRiNt kurvanti kuvRe kurve kué;e kuruṣe kuéte kurute kuv › he kurvahe kuva›we kurvāthe kuva›te kurvāte kum › he kurmahe kuéXve kurudhve kuv›te kurvate imperfecto activo imperfecto medio 1ª. 2ª. 3ª. Akrvm! akaravam Akrae> akaroḥ Akraet! akarot AkuvR akurva Akuétm! akurutam Akuétam! akurutām AkumR akurma Akuét akuruta AkuvRn! akurvan AkuivR akurvi Akuéwa> akuruthāḥ Akuét akuruta AkuvRih akurvahi AkuvaRwam! akurvāthām AkuvaRtam! akurvātām AkumRih akurmahi AkuéXvm! akurudhvam AkuvRt akurvata optativo activo optativo medio 1ª. 2ª. 3ª. kuyaRm! kuryām kuyaR> kuryāḥ kuyaRt! kuryāt kuyaRv kuryāva kuyaRtm! kuryātam kuyaRtam! kuryātām kuyaRm kuryāma kuyaRt kuryāta kuyRu> kuryuḥ kuvIRy kurvīya kuvIRwa> kurvīthāḥ kuvIRt kurvīta kuvIRvih kurvīvahi kuvIRyawam! kurvīyāthām kuvIRyatam! kurvīyātām kuvIRmih kurvīmahi kuvIRXvm! kurvīdhvam kuvIRrn! kurvīran imperativo activo imperativo medio 1ª. 2ª. 3ª. krvai[ karavāṇi krvav karavāva krvam karavāma krvE karavai krvavhE karavāvahai krvamhE karavāmahai kué kuru kuétm! kurutam kuét kuruta kué:v kuruṣva kuvaRwam! kurvāthām kuéXvm! kurudhvam kraetu karotu kuétam! kurutām kuvRNtu kurvantu kuétam! kurutām kuvaRtam! kurvātām kuvRtam! kurvatām kraeit karoti no debe separarse de una formación de presente más antigua perteneciente a esta raíz, el véd. k&·[aeit? kr -ṇó-ti (por tanto, clase 5). Acerca de los numerosos intentos de explicación, cf. la bibliografía en Thumb-Hauschild, Handbuch des Sanskrit I 2 (1959), 267 s., y K. Hoffmann, Aufsätze zur Indoiranistik II (1976), 575 ss. Clase novena. Morfología 83 § 181. La característica de presente es na -nā- en el tema fuerte y nI -nī- en el débil (n! -n- ante desinencias que comienzan por vocal). °naim -nā-mi, °nIm> -nī-maḥ, °niNt -n-anti < IE *-neH-mi, *-nH -mes, *-nH-enti; gr. δάμ-νη-μι, δάμ-νᾰ-μεν. El origen último de esta formación de presente es sin duda la infijación (§ 177) en raíces seṭ (§ 88) cuya *-H final quedaba tras el infijo: así, de *peu H- ‘purificar’ (> ia. piv/tr! pavi-tár- / pvI/tr! pavī-tár- m. ‘purificador’, inf. pivtum! pavi-tum) se formaba el presente *pu-ne-H-ti (> ia. punait punāti), como de *ieu g- ‘uncir, enjaezar’ *iu-ne-g-ti (> ia. yuni yunakti). Paradigma de ³I krī- ‘comprar’: presente de indicativo activo presente de indicativo medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. ³I[aim krīṇāmi 102 ³I[ais krīṇāsi ³I[ait krīṇāti ³I[Iv> krīṇīvaḥ ³I[Iw> krīṇīthaḥ ³I[It> krīṇītaḥ ³I[Im> krīṇīmaḥ ³I[Iw krīṇītha ³I[iNt krīṇanti ³I[e krīṇe ³I[I;e krīṇīṣe ³I[Ite krīṇīte ³I[Ivhe krīṇīvahe ³I[awe krīṇāthe ³I[ate krīṇāte ³I[Imhe krīṇīmahe ³I[IXve krīṇīdhve ³I[te krīṇate imperfecto activo imperfecto medio 1ª. 2ª. 3ª. A³I[am! akrīṇām A³I[a> akrīṇāḥ A³I[at! akrīṇāt A³I[Iv akrīṇīva A³I[Itm! akrīṇītam A³I[Itam! akrīṇītām A³I[Im akrīṇīma A³I[It akrīṇīta A³I[n! akrīṇan A³Ii[ akrīṇi A³I[Iwa> akrīṇīthāḥ A³I[It akrīṇīta A³I[Ivih akrīṇīvahi A³I[awam! akrīṇāthām A³I[atam! akrīṇātām A³I[Imih akrīṇīmahi A³I[IXvm! akrīṇīdhvam A³I[t akrīṇata optativo activo optativo medio 1ª. 2ª. 3ª. ³I[Iyam! krīṇīyām ³I[Iya> krīṇīyāḥ ³I[Iyat! krīṇīyāt ³I[Iyav krīṇīyāva ³I[Iyatm! krīṇīyātam ³I[Iyatam! krīṇīyātām ³I[Iyam krīṇīyāma ³I[Iyat krīṇīyāta ³I[Iyu> krīṇīyuḥ ³I[Iy krīṇīya ³I[Iwa> krīṇīthāḥ ³I[It krīṇīta ³I[Ivih krīṇīvahi ³I[Iyawam! krīṇīyāthām ³I[Iyatam! krīṇīyātām ³I[Imih krīṇīmahi ³I[IXvm! krīṇīdhvam ³I[Irn! krīṇīran imperativo activo imperativo medio 1ª. 2ª. 3ª. ³I[ain krīṇāni ³I[av krīṇāva ³I[am krīṇāma ³I[E krīṇai ³I[avhE krīṇāvahai ³I[amhE krīṇāmahai ³I[Iih krīṇīhi ³I[Itm! krīṇītam ³I[It krīṇīta ³I[I:v krīṇīṣva ³I[awam! krīṇāthām ³I[IXvm! krīṇīdhvam ³I[atu krīṇātu ³I[Itam! krīṇītām ³I[Ntu krīṇantu ³I[Itam! krīṇītām ³I[atam! krīṇātām ³I[tam! krīṇatām § 182. Las raíces de esta clase que terminan en consonante (como Az! aś- ‘comer’, ¢h! grah- ‘agarrar’) forman la 2ª.sg. del imperat. act. en °Aan -āna: Azan aśāna ‘¡come!’, g&ha[ gr hāṇa ‘¡agarra!’ (frente a ³I[Iih krīṇīhi). 102 [! -ṇ- según §§ 30 y 74. Introducción al sánscrito 84 § 183. ¢h! grah- ‘agarrar’, bNx! bandh- ‘atar’, StM-! stambh- ‘apoyar’, }a jñā- ‘conocer’ forman los presentes g&Ÿaim gr hṇāmi, b×aim badhnāmi, Ståaim stabhnāmi y janaim jānāmi. Estos son los grados cero que suelen adoptar los presentes de la clase 9: \ -r - frente al grado pleno r -ra-; A -a- < *-n - (§ 18) frente a An! -an-; ja -jā- < *g n h3- (§ 19) frente a }a jñā- < *g neh3-. — Más arcaico que este último es el tipo de los grados cero terminados en *-H (como *puH- > pU pū-) cuya *-H, según § 181, no aparecía ante el infijo. Este es el fundamento de la regla siguiente: § 184. Las raíces terminadas en ^ -ū, como pU pū- ‘purificar’ y lU lū- ‘cortar’, presentan % -u- breve ante na -nā- / nI -nī-: punaim punāmi, lunaim lunāmi. En védico aparecen algunas formas de subjuntivo de esta clase, como la 2ª.sg. act. g&·_[a> gr bhṇāḥ, la 1ª.pl. act. ju·nam? junāma y la 1ª.du. med. ³I[avhE krīṇāvahai; además, aparecen formas con las siguientes terminaciones específicas: 1ª.pl. act. °mis -masi, 2ª.pl. act. °wn -thana, 3ª.sg. med. °@ -e, 2ª.sg. imperat. act. °tat! -tāt, 2ª.pl. °tn -tana. 10.4. Las formas fuera del tema de presente. § 185. Al igual que los temas de presente (§§ 155-184), también los temas de aoristo, perfecto y futuro, así como otras formas secundarias o derivativas, se forman directamente a partir de la raíz. 10.4.1. Aoristos. En el sánscrito clásico se utiliza el aoristo como tiempo de pretérito sin diferencia con respecto al uso del imperfecto y del perfecto. Por esta razón sus formas van retrocediendo progresivamente frente a los otros dos pretéritos, mientras en védico se atestiguan aún gran cantidad de formas de aoristo, con y sin aumento; y también formas de subjuntivos, optativos e imperativos de aoristo. Acerca de los injuntivos de aoristo, que todavía desempeñan cierto papel en sánscrito clásico, véase arriba § 156 bis. a) Aoristos asigmáticos. § 186. El aoristo radical se forma mediante el aumento (A a-), la raíz sin alargamientos y desinencias atemáticas. Paradigmas de da dā- ‘dar’ y -U bhū- ‘ser, llegar a ser’: singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. Adam! adām Ada> adāḥ Adat! adāt Adav adāva Adatm! adātam Adatam! adātām Adam adāma Adat adāta AÊ> aduḥ A - Uvm! abhūvam A-U> abhūḥ A-Ut! abhūt A - Uv abhūva A-Utm! abhūtam A-Utam! abhūtām A - Um abhūma A-Ut abhūta A-Uvn! abhūvan Cf. los aoristos radicales gr. como ἔ-φῡν, ἔ-στη-ν, ἔ-βη-ν, ἔ-ϑε-μεν. § 187. El aoristo temático se asemeja a un imperfecto de la clase 6 (§ 155). Así, de las raíces isc! sic-, sd! sad-, gm! gam- y ilp! lip-, los imperfectos —partiendo del tema de presente— son: AisÂm! asiñcam, AsIdm! asīdam, AgCDm! agaccham y AilMpm! alimpam; los aoristos, en cambio: Aiscm! asicam, Asdm! asadam, Agmm! agamam y Ailpm! alipam. La flexión es como la de A-rm! abharam (§ 156) etc. Morfología 85 Cf. los aoristos gr. como ἔλιπον, ἔφυγον, frente a los presentes λείπω, φεύγω. § 188. El aoristo reduplicado posee también una flexión temática. La vocal de la sílaba de la reduplicación suele ser cuantitativamente distinta de la de la sílaba radical, siendo sobre todo # -i-, $ -ī- en raíces cuya vocal central sea A -a, así como en raíces terminadas en °Aa -ā, °\ -r , °§ -r. Así, de cur! cur- 10 ‘robar’: AcUcurm! a-cū-cur-am; de g[! gaṇ- 10 ‘contar’: AjIg[m! a-jī-gaṇ-am; nI nī- 1 causativo (§ 204): AnInym! anīnayam; Swa sthā- 1 causativo (Swapyit sthāpayati, § idem): Aitiópm! atiṣṭhipam; nz! naś- 4 ‘desaparecer’: AnInzm! anīnaśam, pt! pat- 1 ‘volar’: ApÝm! apaptam; vc! vac- ‘hablar’: Avaecm! avocam; y otros. Cf. los aoristos temáticos reduplicados gr. como ἔ-πε-φν-ον. b) Aoristos sigmáticos. § 189. El aoristo atemático en s! -s-. La raíz con aumento presenta en la voz activa vr ddhi (§ 86) y en la media grado cero (guṇa en raíces terminadas en °# -i, °$ -ī, °% -u, °^ -ū); a la raíz se añade °s! -s- (ó °;! -ṣ- según §§ 35, 75), con desinencias atemáticas. Paradigmas de nI nī- 1 ‘dirigir’, con tema de aoristo activo AnE;! a-nai-ṣ-, medio Ane;! a-ne-ṣ- (guṇa); y de yuj! yuj- 7 ‘unir, enjaezar’ (act. AyaE]! a-yauk-ṣ-, med. Ayu]! a-yuk-ṣ-): aoristo activo aoristo activo singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. AnE;m anaiṣam AnE;I> anaiṣīḥ AnE;It! anaiṣīt AnE:v anaiṣva AnEòm! anaiṣṭam AnEòam! anaiṣṭām AnE:m anaiṣma AnEò anaiṣṭa AnE;u> anaiṣuḥ AyaE]m! ayaukṣam AyaE]I> ayaukṣīḥ AyaE]It! ayaukṣīt AyaEúv ayaukṣva AyaEm! ayauktam AyaEam! ayauktām AyaEúm ayaukṣma AyaE ayaukta AyaE]u> ayaukṣuḥ aoristo medio aoristo medio 1ª. 2ª. 3ª. Anei; aneṣi Aneóa> aneṣṭhāḥ Aneò aneṣṭa Ane:vih aneṣvahi Ane;awam! aneṣāthām Ane;atam! aneṣātām Ane:mih aneṣmahi AneF!vm! aneḍhvam Ane;t aneṣata Ayui] ayukṣi AyuKwa> ayukthāḥ Ayu ayukta Ayuúvih ayukṣvahi Ayu]awam! ayukṣāthām Ayu]atam! ayukṣātām Ayuúmih ayukṣmahi AyuGXvm! ayugdhvam Ayu]t ayukṣata Las particularidades de estos paradigmas se explican por procesos fonéticos; así, la °s! -s- en el grupo *-k-s-t- desaparece, lo cual explica la forma AyaE a-yauk-ta frente a AyaEúm a-yauk-ṣ-ma; °;! -ṣ- ante d!° dsonoriza (*ẓ) y desaparece tras causar la cerebralización del grupo: Ane;! a-neṣ + Xvm! dhvam > AneF!vm! aneḍhvam. En cambio, de éx! rudh- ‘retener’ las formas, p. ej., del plural activo son: 1ª. pers. AraETSm a-raut-s-ma, (asimilación -dh-s- > -ts-), 2ª. AraEÏ arauddha (*a-raudh- + ta, § 40,1), 3ª. AraETsu> arautsuḥ. Cf. los aoristos sigmáticos gr. como ἔδειξα, ἔζευξα, ἔγραψα y los perfectos lat. cuyo origen remonta a aoristos sigmáticos, como uēxī, dīxī, dūxī. Introducción al sánscrito 86 § 190. El aoristo en #;! -iṣ-. Sobre la raíz aumentada y guṇada (y para raíces terminadas en vocal, con vr ddhi en la voz act.) se añade °#;! -iṣ-. Desinencias como en § 189. Paradigma de lU lū- 9 ‘cortar’ (Alaiv;m! a-lāv-iṣ-am etc.): aoristo activo aoristo medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. Alaiv;m! alāviṣam AlavI> alāvīḥ AlavIt! alāvīt Alaiv:v alāviṣva Alaivòm! alāviṣṭam Alaivòam! alāviṣṭām Alaiv:m alāviṣma Alaivò alāviṣṭa Alaiv;u> alāviṣuḥ Alivi; alaviṣi Alivóa> alaviṣṭhāḥ Alivò alaviṣṭa Aliv:vih alaviṣvahi Aliv;awam! alaviṣāthām Aliv;atam! alaviṣātām Aliv:mih alaviṣmahi AlivF!vm! alaviḍhvam Aliv;t alaviṣata Cf. bux! budh- 1 ‘despertar’: act. Abaeix;m! abodhiṣam, med. Abaeixi; abodhiṣi; pU pū- 9 ‘purificar’: act. Apaiv;m! apāviṣam, med. Apivi; apaviṣi; ¢h! grah- 9 ‘agarrar’: A¢hI;m! agrahīṣam ($ -ī-). Más frecuentes en la etapa védica, en el sánscrito clásico sólo muy escasos testimonios escritos. — Puesto que este aoristo viene asociado en general a las raíces seṭ (§ 88), la secuencia °#;! -iṣ- remontará principalmente a *-H en posición final de raíz + *s-; cf. también formas gr. como ἐδάμασα, ἐκρέμασα. § 191. El aoristo en is;! -siṣ-. Esta formación poco frecuente aparece sólo con algunas raíces en °Aa -ā, en diptongo y en °Am! -am. Se conjuga sólo en activa; °is;! -siṣ- se añade de forma atemática a la raíz aumentada y guṇada; cf. ya yā- 2 ‘ir’: Ayais;m! a-yā-siṣ-am; rm! ram- 1 ‘divertirse’: Ar<is;m! a-raṃ-siṣ-am. Paradigma de ya yā-: singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. Ayais;m! ayāsiṣam AyasI> ayāsīḥ AyasIt! ayāsīt Ayais:v ayāsiṣva Ayaisòm! ayāsiṣṭam Ayaisòam! ayāsiṣṭām Ayais:m ayāsiṣma Ayaisò ayāsiṣṭa Ayais;u> ayāsiṣuḥ § 192. El aoristo en s -sa-. Sobre la raíz aumentada y en grado cero se añade °s -sa-. La flexión es, por tanto, temática, y en la activa conjuga como el impf. A-rm! abharam de la clase 1 (§ 156); en la media hay algunas divergencias (1ª.sg., 2ª.du. y 3ª.du. atemáticas). Paradigma de idz! diś- 6 ‘señalar’: aoristo activo aoristo medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. Aid]m! adikṣam Aid]> adikṣaḥ Aid]t! adikṣat Aid]av adikṣāva Aid]tm! adikṣatam Aid]tam! adikṣatām Aid]am adikṣāma Aid]t adikṣata Aid]n! adikṣan Aidi] adikṣi Aid]wa> adikṣathāḥ Aid]t adikṣata Aid]avih adikṣāvahi Aid]awam! adikṣāthām Aid]atam! adikṣātām Aid]amih adikṣāmahi Aid]Xvm! adikṣadhvam Aid]Nt adikṣanta § 193. Se denomina precativo (o benedictivo) a una forma modal poco frecuente emparentada con el aoristo en °s! -s-, y con una función similar al optativo. Se forma en activa añadiendo °yas! -yās- a la raíz en grado cero y con desinencias atemáticas; en voz Morfología 87 media prácticamente no aparece en sánscrito clásico, siendo caracterizado, en principio, por una marca °sI -sī- (°;I -ṣī-, §§ 35, 75). Paradigma de bux! budh- 1 ‘despertar’: precativo activo precativo medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. buXyasm! budhyāsam buXya> budhyāḥ buXyat! budhyāt buXyaSv budhyāsva buXyaStm! budhyāstam buXyaStam! budhyāstām buXyaSm budhyāsma buXyaSt budhyāsta buXyasu> budhyāsuḥ baeix;Iy bodhiṣīya baeix;Ióa> bodhiṣīṣṭhāḥ baeix;Iò bodhiṣīṣṭa baeix;Ivih bodhiṣīvahi baeix;IyaSwam! bodhiṣīyāsthām baeix;IyaStam! bodhiṣīyāstām baeix;Imih bodhiṣīmahi baeix;IXvm! bodhiṣīdhvam baeix;Irn! bodhiṣīran Explicación en términos de lingüística histórica: cf. T. Burrow, Festschrift F. Weller (1954), pp. 35 ss.; Indo-Iranian Journal 1 (1957), pp. 61 ss. 10.4.2. Futuro. § 194. Futuro simple. Sobre la raíz casi siempre guṇada se añade el sufijo temático °Sy -sya- (ó °:y -ṣya- según §§ 35, 75), en algunas raíces °#:y -iṣya-. Flexión como el indicativo de la clase 1 (§ 156). Cf. da dā- ‘dar’: daSyaim dāsyāmi, daSyis dāsyasi, daSyit dāsyati, etc.; voz media: daSye dāsye, daSyse dāsyase, daSyte dāsyate; k& kr - ‘hacer’: kir:yaim kariṣyāmi, med. kir:ye kariṣye. Otros ejemplos: nI nī- ‘guiar’, fut. ne:yaim neṣyāmi; l-! labh- ‘tomar’, lPSyaim lapsyāmi; vs! vas- ‘habitar’: vTSyaim vatsyāmi (Ss! -ss- > Ts! -ts-); †z! dr ś- ‘ver’: Ôúyaim drakṣyāmi (§ 81,a); ¢h! grah- ‘agarrar’: ¢hI:yaim grahīṣyāmi; sd! sad- ‘estar sentado’: sTSyaim satsyāmi ó sIid:yaim sīdiṣyāmi; gE gai- ‘cantar’: gaSyaim gāsyāmi; -U bhū- ‘ser, llegar a ser’: -iv:yaim bhaviṣyāmi; hn! han- ‘matar’: hin:yaim haniṣyāmi; ]m! kṣam- ‘perdonar’: ]<Syaim kṣaṃsyāmi (§ 84,b); i-d! bhid- ‘quebrar, hendir’: -eTSyaim bhetsyāmi; bux! budh- ‘despertar’: -aeTSye bhotsye (§ 45,3); vc! vac- ‘hablar’: vúyaim vakṣyāmi; ivz! viś- ‘entrar’: veúyaim vekṣyāmi (§ 81,a); los verbos de la clase 10 y causativos (§§ 155, 204) mantienen Ay! -ay- y tras él añaden #:y -iṣya-: pt! pat- ‘caer’, caus. patyit pātayati: patiy:yit pātayiṣyati; tu;! tuṣ- ‘estar contento’, caus. tae;yit toṣayati ‘complacer’: tae;iy:yit toṣayiṣyati. Formalmente, el poco frecuente condicional es un ‘imperfecto’ del futuro: AdaSym! adāsyam ‘yo daría, habría dado, habría debido dar’. § 195. El futuro perifrástico se forma mediante un ‘nomen agentis’ en °t& -tr - (dat& dā-tr - ‘dador’ : da dā-, § 109) al que se añade el verbo auxiliar ‘ser’ (As! as-, § 159): dataiSm dātāsmi ‘yo daré’ < data AiSm dātā asmi. Las terceras personas son el ‘nomen agentis’ sin la forma verbal. futuro activo futuro medio singular dual plural singular dual plural 1ª. 2ª. 3ª. dataiSm dātāsmi datais dātāsi data dataSv> dātāsvaḥ dataSw> dātāsthaḥ dataraE dataSm> dātāsmaḥ dataSw dātāstha datar> datahe dātāhe datase dātāse data dataSvhe dātāsvahe datasawe dātāsāthe datarE dataSmhe dātāsmahe dataXve dātādhve datar> Introducción al sánscrito 94 La explicación de estas formas se apoya en las siguientes leyes fonéticas y de apofonía: los grados cero (§ 87) de ia. y ya, v va son # i, % u; el grado cero que corresponde a Aa ā es *H > # i (§ 21; de ahí iz;! śiṣfrente a zas! śās-, con ;! -ṣ- según §§ 35 y 75); los correspondientes a An! an, Am! am son: para Ain ani (§ 88), *n H > Aa ā (§ 19); *m  > A a (§ 18) (¿y para dim dami : *dm h2-tó- > daNt dān-ta- , § 19?). — El origen de c! c a partir de *k (§ 28; % uk-ta-), de j! j < *g  (y *g t > *k t > ia. ò! ṣṭ, ia. #ò iṣṭa-, §§ 29, 35), de h! h < *gh, *źh (§ 37); *dh-t etc. > Ï! ddh (§ 40,1); de ahí también *liźh-ta- > *liźdha-, lIF līḍha- (: ilh! lih-), *uźh-ta- > *uźdha-, ^F ūḍha- (% ucomo grado cero para vh! vah-); h! h también de *dh (§ 37): *dhh 1-tó- > iht hita- (xa dhā-). El participio en -ta- procede de un adjetivo verbal IE en *-tó-: cf. gr. στατός, lat. status, etc. Los causativos y los verbos de la clase 10 forman el ppp. siempre en °it -ita-, que se añade a la forma del tema sin °Ay -aya-: cur! cur- 10 ‘robar’: caeirt cor-ita-; Swapyit sthāpayati ‘él coloca, sitúa’: Swaipt sthāpita-. El formante °n -na- es menos frecuente: k© kr- ‘esparcir’: kI[R kīrṇa- (§§ 30, 74); p¨ pr- ‘llenar’: pU[R pūrṇa-; ha hā- ‘abandonar’: hIn hīna-; i] kṣi- ‘destruir’: ]I[ kṣīṇa-; lU lū- ‘cortar’: lUn lūna-; -Ã! bhañj- ‘romper’: -¶ bhagna-; sd! sad- ‘estar sentado’: sÚ sanna-. Raíz en grado cero (*kr H-, *plH-, *bhn g-); atención al alargamiento de i] kṣi- y *hi- (grado cero de ha hā-) ante n -na- (cf. sobre esta cuestión M. Leumann 1942, Indogermanische Forschungen 58, p. 24) y la asimilación en *sad-na- > sÚ sanna-, etc. El origen se encuentra en un adjetivo verbal IE en *-nó-; cf. gr. ἁγ-νό-ς, lat. plē-nus, dignus, etc.; el significado participial se observa sobre todo en el *(-e/o-)nodel germánico y el eslavo, cf. gót. bund-an-s ‘atado’, esl.a. nes-en-ъ ‘traído’. § 213. Un participio de perfecto activo puede formarse añadiendo °vNt! -vant (§ 127) a los participios en °t -ta- y °n -na-; así, de % ukta- ‘hablado’ (: vc! vac-), %vNt! uktavant- ‘habiendo hablado’; de icNt! cint-, clase 10, iciNttvNt! cintita-vant- ‘habiendo pensado’; de iDd! chid- ‘hendir, partir’, iDÚvNt! chinna-vant- ‘el que ha hendido’. § 214. El gerundivo o participio de futuro pasivo (también llamado participium necessitatis) se forma mediante los sufijos °tVy -tavya-, °AnIy -anīya- y °y -ya- (°Ty -tyā-). La forma °tVy -tavya- se añade a la raíz guṇada (§ 86); así, k& kr - ‘hacer’: ktRVy kar-tavya- ‘lo que ha de hacerse’; ij ji- ‘vencer’: jetVy jetavya- ‘que ha de ser vencido’; -U bhū- ‘llegar a ser’: -ivtVy bhavitavya- ‘lo que ha de llegar a ser’ (°# -i- en raíces seṭ, cf. § 88); ïu śru- ‘oír’: ïv[Iy śrav-aṇīya- ‘lo que ha de oírse’ (§ 30, 74); bux! budh- ‘despertar’: baeXy bodhya- ‘que ha de ser despertado’. Ante °y -ya- aparecen también raíces en vr ddhi y otras formas radicales: sa* sādya- (sd! sad- ‘estar sentado’), kayR kārya- (k& kr - ‘hacer’), -aVy bhāvya- y -Vy bhavya- (-U bhū-), jey jeya- y jYy jayya- (ij ji-), dey deya- (da dā- ‘dar’). Junto a estos sufijos aparece °Ty -t-ya-, con la forma débil de la raíz: #Ty itya- ‘(hacia donde) ha de irse’ (# i-), ïuTy śrutya- ‘que se ha de oír, lo que ha de ser oído’ (ïu śru-); de forma similar § 217. b) Infinitivo. § 215. El infinitivo se forma mediante °tum! -tum, que se añade a la forma en grado pleno (guṇada); es frecuente la aparición de °# -i- ante °tum! -tum, fenómeno originado en las raíces seṭ (§ 88). — Cf. da dā- ‘dar’: datum! dā-tum; nI nī- ‘dirigir’: netum! netum; ïu śru- ‘oír’: ïaetum! śrotum; -U bhū- ‘llegar a ser’: -ivtum! bhavitum; pt! pat- ‘caer’: pittum! patitum; yux! yudh- ‘luchar’: yaeÏum! yoddhum; vh! vah- ‘viajar’: vaeFum! voḍhum; Swa sthā- ‘estar de pie’, causativo Swapyit sthāpayati, inf. Swapiytum! sthāpay-i-tum. Morfología 95 Deben tenerse en cuenta las mismas reglas fonéticas que en el caso del encuentro con el sufijo °t -ta- de los participios con el final consonántico de la raíz (§ 212). Ia. °tum! -tum es en origen el ac.sg. de un nombre en °tu -tu-; se trata de la misma formación que presenta el supino lat., por ejemplo da-tum. El védico también utiliza otras formas casuales de °tu -tu- como infinitivos, así: °tae> -toḥ, °tve -tave, °tvE -tavai; además de éstas, abundan otras formaciones de infinitivo, p.ej. en °tye -taye, °mne -mane, °vne -vane, °Ase -ase, °AXyE -adhyai, etc. c) Absolutivos. § 216. Una característica sintáctica específica del sánscrito consiste en el uso de los absolutivos o gerundios. La mejor forma de traducirlos al español es mediante una subordinada temporal con ‘cuando’, ‘una vez que’, ‘mientras’ (o bien una construcción con gerundio, simple o compuesto); así: dmyNtI tu tCD+‚Tva vcae ... Damayantī tu tac chrutvā vaco ... (sandhi: § 57) “pero cuando Damayantī hubo escuchado esa palabra ...”; z&galae =yimit mTva śr gālo ’yam iti matvā “mientras él pensaba ‘éste es un chacal’...”; zUNy< vasg&h< ivlaeK( śūnyaṃ vāsagr haṃ vilokya “observando el dormitorio vacío, …”; etc. § 217. Cuatro sufijos pueden formar absolutivos: °Tva -tvā, °y -ya, °Ty -tya y el poco frecuente °Am! -am. Ante °Tva -tvā la raíz verbal adopta generalmente la misma forma que ante el sufijo °t -ta (§ 212); cf. vc! vac- ‘hablar’: %®va uktvā (: % ukta-), Svp! svap- ‘dormir’: suÞva suptvā; gm! gam- ‘ir’: gTva gatvā; Swa sthācausativo: SwapiyTva sthāpayitvā. °y -ya104 se aplica a raíces que aparezcan en composición con un preverbio o preposición (cf. § 218); así, Aada ā-dā- ‘tomar’: Aaday ādāya; inpt! ni-pat- ‘caer (al suelo)’: inpTy nipatya; jn! jan- ‘nacer’ y on! khan- ‘cavar’ forman tanto °jay °jā-ya, °oay °khā-ya como °jNy °jan-ya, °oNy °khan-ya. Las raíces en composición y terminadas en vocal breve utilizan °Ty -tya; cf. sTk& sat-kr - ‘agasajar’: sTk&Ty sat-kr -tya, Ai-Ô‚ abhi-dru- ‘llegar corriendo’: Ai-Ô‚Ty abhi-dru-tya. Atención a inhn! ni-han- ‘derribar a golpes’: inhTy ni-ha-tya (y similares), así como a la doble posibilidad AagMy ā-gam-ya y AagTy ā-ga-tya para Aagm! ā-gam- ‘llegar’. °jay °jā-ya < *g n h1-, § 19; °hTy °ha-tya y °gTy °ga-tya presentan A -a- procedente de *-n - y *-m -, § 18. °Ty -t-ya junto a °y -ya- es comparable con la alternancia °Ty -tya- : °y -ya- del gerundivo (§ 214). °Am! -am: p.ej. karm! kār-am (k& kr - ‘hacer’), vadm! vād-am (vd! vad- ‘decir’), vedm! ved-am (ivd! vid- ‘saber’). 104 Los causativos con sílaba radical larga suprimen °Ay! -ay- ante °y -ya: Avtaryit ava-tārayati ‘él va a buscar’, abs. AvtayR avatārya-; pero s<gmyit saṃ-gamayati ‘él reúne’ (con sílaba radical breve): s<gmYy saṃ-gamay-ya. Composición 11.1. Composición verbal. § 218. Los verbos del indio antiguo tienen la capacidad de combinarse con preposiciones o preverbios, de forma que su significado pueda ser modificado o matizado. Las preposiciones o preverbios más importanes son: Aa ā- ‘hacia (aquí), desde’: cf. AagCDit ā-gacchati ‘él se acerca’; Aiabhi- ‘contra, hacia, alrededor (de)’: Ai-Ôvit abhi-dravati ‘él corre hacia, se pone en marcha’; Aix adhi- ‘encima (de), a, hacia (adentro), dentro’: AixgCDit adhi-gacchati ‘él encuentra, da con’; Aixkraeit adhi-karoti ‘él coloca sobre (algo)’; Anu anu- ‘contra, hacia, a lo largo de’: Anuptit anu-patati ‘él persigue, corre hacia’; Ap apa- ‘fuera, sin’: Apnyit apa-nayati ‘él se lleva (consigo)’; Aip api- ‘contra, además, incluso’: AipgCDit api-gacchati ‘él entra’; Ait ati- ‘más allá de, a través’: AitgCDit ati-gacchati ‘él pasa, traspasa’; Av ava- ‘hacia abajo, fuera’: Avraehit ava-rohati ‘él desciende, se baja’; in ni- ‘abajo, dentro’: inptit ni-patati ‘él cae (al suelo)’; in;! niṣ- (inr! nir- , in> niḥ- ) ‘fuera, sin’: inivRzit nir-viśati ‘él sale’; pra parā- ‘sobre, a través de, fuera’: prajyit parā-jayati ‘él vence’; pir pari- ‘alrededor (de)’: pir[yit pari-ṇayati ‘él conduce alrededor (de)’; à pra- ‘delante, adelante’: à-vit pra-bhavati ‘él surge, sale a la luz’; àit prati- ‘contra, frente a, (hacia) atrás’: àit-a;te prati-bhāṣate ‘él responde, contesta’; sm! sam- ‘con, junto con’: s<yCDit saṃ-yacchati ‘él mantiene junto(s)’; %p upa- ‘hacia, cerca, contra’: %pz&[aeit upa-śrṇoti ‘él escucha’; %t! ut- ‘(hacia) arriba, fuera (de)’: %*CDit ud-yacchati ‘él levanta (en alto), reclama’; iv vi- ‘separadamente’: ivgCDit vi-gacchati ‘él se separa, se marcha’. Estas preposiciones o preverbios son herencia IE; cf. por ejemplo Ap apa : ἀπό; Aip api : ἐπί; pir pari : περί; à pra : πρό; àit prati : προτί; %p upa : ὑπό; etc. También pueden crearse compuestos a partir de nombres a los que se añaden formas verbales de las raíces k& k- 8 ‘hacer’ y -U bhū- 1 ‘llegar a ser’; en estos casos, los finales de tema °A -a- y °An! -an- se convierten en °$ -ī- ; y los finales en °# -i- , °% -u- se alargan. Ejemplos: AVyy avyaya- ‘indeclinable’: AVyyI-vit avyayī-bhavati ‘se convierte en indeclinable’; Aakul ākula- ‘confundido’: AakulIkraeit ākulī-karoti ‘provoca que alguien quede confundido, confunde’; zuic śuci- ‘puro’; zucI-vit śucī-bhavati ‘se purifica’; y similares. Estos dos verbos se combinan también con determinados adverbios: Al<kraeit alaṃ-karoti ‘él adorna’ (: Alm! alam ‘suficiente’); Aaiv-Rvit āvir-bhavati ‘se hace público’ (Aaiv> āviḥ ). 11.2. Composición nominal. § 219. Los compuestos nominales son muy frecuentes en sánscrito; a medida que se fue desarrollando el estilo literario, gran parte de los contenidos de la frase fueron siendo cada vez más frecuentemente expresados mediante extensos compuestos. Ya en un texto épico como la historia de Nala (cf. § 85) se documenta el hecho de que una frase larga, además Composición 97 de con sujeto, podía construirse mediante un compuesto ÖNÖ dvandva (§ 220) y una forma infinita, el part. pf. act. (§ 213) de †z! dś- ‘ver’ (literalmente ‘nosotros [somos] los-que- hemos-visto’): vy< ih devgNxvRmnu:yaergra]san! †òvNt> vayaṃ hi deva-gandharva-manuṣyoraga- rākṣasān dṣṭavantaḥ ‘pero nosotros hemos visto dioses, gandharvas, hombres ( manuṣya- ), serpientes ( uraga- ) y rākṣasa s’. Por lo tanto, la separación correcta de los compuestos es imprescindible para la comprensión de los textos. La gramática india ha clasificado los tipos de compuestos, dándoles nombres que en parte han sido acogidos en la terminología de la lingüística occidental; pasaremos revista a estas denominaciones en los parágrafos siguientes. Como principio general hay que tener en cuenta que los elementos que forman los compuestos aparecen de ordinario en la forma del tema correspondiente, y cuando se trata de temas alternantes (§ 115) adoptan el tema medio o el débil; los ‘temas’ de los pronombres, enunciados en §§ 144 ss., son claramente perceptibles en la composición. Para mhaNt! mahānt- (§ 126) se utiliza siempre como elemento inicial de compuesto mha mahā- ; los elementos finales de compuesto pasan a veces a flexionarse por la declinación en °A -a (§ 95). Para ilustrar estas dos últimas reglas sirve de ejemplo el compuesto que se forma con mhaNt! mahānt- ‘grande’ y rajn! rājan- ‘rey’: mharaj mahā-rāja- m. ‘gran rey’. mha mahāes una forma más antigua, a la cual se ha añadido secundariamente el morfema Nt! -nt- , y que todavía aparece como tal en védico (ac. m/ham! mah-m , gen. m/h> mah-áḥ ). — Las leyes fonéticas (§§ 18-40) y las reglas de sandhi (§§ 43-84), que también son válidas para el interior de palabra, deben tenerse en cuenta para explicar las formas compuestas. 11.2.1. Compuestos copulativos (ÖNÖ dvandva- ‘par’). § 220. Los miembros de estos compuestos, una vez separados, deben entenderse como coordinados por ‘y’, como en el caso del esp. dieciséis = ‘diez y seis’, y del gr. νυχϑήμερον = ‘noche y día’. Presentan una flexión del elemento final como dual o plural, pero también como neutros de singular colectivos. Cf. puÇpaEÇa> putra-pautrāḥ ‘hijos y nietos’; AwRxma–E artha-dharmau ‘la utilidad y la ley’; äaü[]iÇyivq!zUÔa> brāhmaṇa-kṣatriya- viṭ-śūdrāḥ ‘los brahmanes, los guerreros, los comerciantes y los śūdras’. Colectivo: suoÊ>om! sukha-duḥkham ‘alegría y dolor’. Adjetival: zu¬k&:[ śukla-kṣṇa- ‘brillante y oscuro’. 11.2.2. Compuestos determinativos. a) tTpué; tatpuruṣa- (‘servidor de él’) § 221. Mediante la composición se expresa una relación de caso; así, en el ejemplo escogido para dar nombre a este tipo de compuestos, tTpué; tat-puruṣa- , el tema td! tadsustituye al genitivo ‘cuyo, de él’ (ia. tSy tasya ). Cf. al. Königs-haus ‘la casa del rey’. — Ejemplos: ivdezgmn videśa-gamana- n. ‘la acción de ir al extranjero’; SvgRgit svarga-gati- f. ‘viaje al cielo’; Añkaeivd aśva-kovida- ‘experto en caballos’; a veces no aparece como elemento inicial el tema, sino una forma casual flexionada: cf. idvSpit divas-pati- m. ‘señor del cielo’ (gen. idv> divaḥ ). b) kmRxary karmadhāraya- (‘que califica el objeto’) § 222. La traducción del término técnico indio no es unánime; se trata de compuestos en los cuales el elemento final aparece precisado de forma atributiva por el elemento inicial: cf. mharaj mahā-rāja- m. ‘gran rey’ (§ 219), iàysoI priya-sakhī- f. ‘querida amiga’, sudeva sudeva- ‘buen dios’, suk&t su-kta- ‘bien realizado’, kNyarÆ kanyā-ratna- n. ‘perla de una muchacha’, raji;R rāja-rṣi- ‘sabio rey, un sabio de estirpe real’. c) iÖgu dvigu- (‘de dos bueyes’) Introducción al sánscrito 98 § 223. Se trata de compuestos determinativos cuyo elemento inicial es un número cardinal. Expresan por regla general una relación colectiva y suelen tener la forma de un neutro de singular, más raramente de un femenino en $ -ī- : iÇlaek tri-loka- n., iÇlaekI trilokī- f. ‘(el conjunto de) los tres mundos, el mundo triple’; ctuyRug catur-yuga- n. ‘las cuatro edades del mundo’; iÇraÇ tri-rātra- n. ‘(espacio de tiempo) de tres noches’. 11.2.3. Compuestos posesivos (b÷ìIih bahu-vrīhi- ‘que tiene mucho arroz’) § 224. Estos compuestos, cuyo sentido primario es el de adjetivos, deben resolverse mediante las expresiones ‘que tiene [una determinada cualidad]’, ‘que se encuentra [en una determinada situación]’, como el caso de esp. manilargo = ‘que tiene las manos largas, [aquel] cuyas manos son largas’ o cachicuerno = ‘que tiene las cachas de cuerno’; lat. magn-animus ‘de alma grande’; gr. ῥoδo-δάκτυλoς ‘de dedos de rosa’. — Cf. idVyrUp divya-rūpa- ‘que tiene la forma de un dios’, mhaTmn! mahātman- ‘magnánimo, que tiene un alma grande’, AnNt an-anta- ‘sin fin, que no tiene fin’, sumns! su-manas- ‘que tiene buen espíritu, de buenas intenciones’ (§ 120), s-ayR sa-bhārya- ‘que tiene a su esposa consigo, que está acompañado por la esposa’, àjakam prajā-kāma- ‘cuyo deseo es la descendencia, que desea hijos’, zSt+pai[ śastra-pāṇi- ‘que tiene una espada en la mano’. — Las palabras Aaid ādi- , Aaidk ādika- , Aa* ādya- ‘primero, comienzo’ —y más raramente à-&it prabhti- ‘comienzo’— como elementos finales de compuesto expresan ‘etc.’, ‘y lo(s) demás’: is<hady> siṃhādayaḥ ‘el león (is<h siṃha- ), etc.’, ‘el león y los demás animales’; "qzravaidk ghaṭa-śarāvādika- n. ‘cántaro, plato, etc.’ (= ‘lo que tiene como primero al cántaro ["q ghaṭa- ] y al plato [zrav śarāva- ]’), is<hVyaºÖIipv&kà-&ty> siṃha-vyāghra-dvīpi-vkaprabhtayaḥ ‘leones, tigres, panteras, lobos, etc.’. 11.2.4. Compuestos adverbiales (AVyyI-v avyayībhava- ‘indeclinable’) § 225. Los avyayībhavas —sobre la formación del nombre cf. § 218 al final— son compuestos adverbiales con la forma de un ac. sg. n., con una palabra indeclinable (una preposición, un adverbio o similar) como primer elemento. Cf. ywakamm! yathā-kāmam ‘según el deseo’; skaepm! sa-kopam ‘con cólera, coléricamente’; àTy]m! praty-akṣam ‘ante los ojos, públicamente’; yav¾Ivm! yāvaj-jīvam ‘durante toda la vida, mientras dure la vida’. Esquema de sintaxis 12.1. Sintaxis del caso y el número. § 226. El sujeto, si se trata de un pronombre, no se explicita a no ser que se desee expresar énfasis, puesto que es inherente a las formas verbales finitas. El impersonal también suele indicarse sólo por medio del verbo: äUyat! brūyat ‘debe decirse, hay que decir’; Aa÷> āhuḥ ‘ellos dicen’ = ‘se dice’. El verbo copulativo As! as- ‘ser’, a menos que deba expresarse el tiempo o el modo, se omite por regla general; en tal caso, el predicado precede al sujeto: zItla raiÇ> śītalā rātriḥ ‘la noche (es) fría’ (lit.: ‘fría [es la] noche’); ywa v&]Stwa )lm! yathā vkṣas tathā phalam ‘como (es) el árbol, así (es) el fruto’. Para enfatizar el predicado se utiliza el verbo -vit bhavati (-U bhū- ‘llegar a ser’), no AiSt asti (As! as- ‘ser’): yae iv*ya tpsa jaNmna va v&Ï> s pUJyae -vit iÖjanam! yo vidyayā tapasā janmanā vā vddhaḥ sa pūjyo bhavati dvijānām ‘quien es distinguido por sabiduría, penitencia o nacimiento, (ése) es (en verdad) respetado por los dos-veces-nacidos (los brahmanes)’. Sintaxis de los casos. § 227. El nominativo es mucho menos utilizado en sánscrito como sujeto de la frase que en cualquier otra de las lenguas indoeuropeas. En su lugar aparece comúnmente el instrumental del agente en una construcción de pasiva (cf. § 230): kenaip sSyr]ke[EkaNte iSwtm! kenāpi sasya-rakṣakeṇaikānte sthitam ‘cierto guardián del campo estaba situado aparte’ (lit.: ‘por cierto guardián del campo [ello] había sido situado aparte’). El nom. se utiliza predicativamente con verbos que significan ‘ser, llegar a ser, parecer, aparecer’, así como con la pasiva de verbos de llamar, considerar, enviar, designar, hacer, etc.: ten muinna kuŠurae Vyaº> k&t> tena muninā kukkuro vyāghraḥ ktaḥ ‘el perro fue convertido en tigre por el asceta’. Sobre el uso del nom. con #it iti , cf. § 93. § 228. El vocativo es el caso apelativo. Se coloca casi siempre al comienzo de la frase, precediendo de forma regular incluso a las partículas conectivas: bl ik< vdis bala, kiṃ vadasi? ‘¿qué dices, niño?’; vySy tiTk< zaecis vayasya, tat kiṃ śocasi? ‘entonces, ¿por qué estás triste, amigo?’ § 229. El acusativo se utiliza no sólo para señalar el objeto de un verbo transitivo (AacayR> iz:y< pZyit ācāryaḥ śiṣyaṃ paśyati ‘el maestro ve al discípulo’), sino también el punto de destino de un movimiento (t]izla< àtSwe Takṣaśilāṃ pratasthe ‘él partió hacia Takṣaśilā’) y la extensión espacial o duración temporal de una acción (àtI]Sv k<icTkalm! pratīkṣasva kaṃcit kālam ‘espera cierto tiempo’). El ac. de un abstracto en °ta -tā o °Tv -tva se combina con verbos de movimiento en el sentido de “convertirse en algo”: v&Ïta< gCDit vddhatāṃ gacchati ‘él se hace viejo’ (lit.: ‘va a la vejez’). Con ‘verba dicendi’ (hablar, preguntar, enseñar, etc.) es posible un doble acusativo: devaNpàCDuren< kuépuÇa> devān papracchur enaṃ Kuruputrāḥ ‘los hijos de Kuru le preguntaron a él por los dioses’. No hay en sánscrito un ‘acusativo con infinitivo’ como en latín, pero es frecuente, combinado con verbos de percepción sensorial e intelectual, el acusativo con un participio (§ 249, tmagCDNtmpZym tam āgacchantam apaśyam ‘lo he visto venir/viniendo’) o el doble acusativo (t< bilnmpZym taṃ balinam apaśyam ‘he visto que él era fuerte’). También suele darse el acusativo (sg.) interno: tpStpte tapas tapate ‘él practica ascesis’. Hay acusativos dependientes de preposición como en dmyNtImnuìt> Damayantīm anu-vrataḥ ‘devoto de Damayantī’. Introducción al sánscrito 100 § 230. El instrumental señala el medio o instrumento por el cual se realiza la acción (vSt+e[ DÚ> vastreṇa channaḥ ‘cubierto con un vestido’); el motivo o la causa (l¾ya n ik<icd-a;t lajjayā na kiṃcid abhāṣata ‘por vergüenza no dijo nada’); el agente de la pasiva (ten kwank< àarBxm! tena kathānakaṃ prārabdham ‘por él fue comenzada la narración’, i.e., ‘él comenzó la narración’); la persona o cosa acompañante o concomitante (Ah< Tvya gim:yaim vnm! ahaṃ tvayā gamiṣyāmi vanam ‘yo iré contigo al bosque’), que con frecuencia, sobre todo en la prosa postvédica, viene acompañado de sh saha , saxRm! sārdham , siht sahita y similares, significando “con, acompañado de” (puÇe[ sh ipta gt> putreṇa saha pitā gataḥ ‘el padre se fue acompañado de su hijo’); también se utiliza con verbos de separación (zrIre[ ivyuJyte śarīreṇa viyujyate ‘él se libera del cuerpo’); señala la igualdad o parecido (ten tuLy> tena tulyaḥ ‘igual a él’), el valor o el precio (tÓ÷mULyen ³Itm! tad bahumūlyena krītam ‘esto ha sido comprado por una fuerte suma de dinero’), la señal, característica, distinción, particularidad, tipo, etc. (kezE> istE> keśaiḥ sitaiḥ ‘de cabellos blancos’), el criterio (AaEdayRe[ audāryeṇa ‘por [su] nobleza [deduzco] ...’), la relación (Aú[a ka[> akṣṇā kāṇaḥ ‘ciego de un ojo’; @ta_ya< zaEyRe[ hIn> etābhyāṃ [abl.du., cf. § 145] śauryeṇa hīnaḥ ‘inferior a estos dos en valor’), el espacio en el cual se desarrolla un movimiento, o el camino sobre o a través del cual ese movimiento tiene lugar (Aaidòen mageR[ àyyE ādiṣṭena mārgeṇa prayayau ‘se marchó por el camino indicado’), o el tiempo durante el cual ocurre algo y se lleva a cabo (masenanuvakae =xIt> māsenānuvāko ’dhītaḥ ‘en un mes [masen māsena ] fue aprendido el capítulo’), o también el tiempo durante el cual ocurre una acción (ten kalen tena kālena ‘en/durante ese tiempo’). § 231. El dativo es el caso del complemento indirecto —generalmente una persona— o del propósito o destino de una acción (“a”, “hacia” o “para”): mým< puStk< deih mahyaṃ pustakaṃ dehi ‘dame el libro’; vnay àitóit vanāya pratiṣṭhati ‘él se pone en marcha hacia el bosque’. Por lo tanto, se combina sobre todo con verbos del campo semántico de “dar” y similares, de “comunicar” o “informar”, “prometer” etc., “desear” etc., verbos de “enfadarse” o “encolerizarse”, “acomodarse” o “someterse”, etc. El dativo final señala el objeto del esfuerzo, la finalidad y la intención: )le_yae gCDit phalebhyo gacchati ‘él va en busca de frutos’; ku{flay ihr{ym! kuṇḍalāya hiraṇyam ‘oro para un anillo’; -i}Ranay kLpte bhaktir jñānāya kalpate ‘la piedad conduce al conocimiento’; l"Unamip s<ïyae r]ayE -vit laghūnām api saṃśrayo rakṣāyai bhavati ‘incluso la alianza con los débiles sirve de protección’ (lit.: ‘es para la protección’). § 232. El ablativo señala el punto de partida; responde así más o menos a la pregunta ‘¿de dónde?’ y puede traducirse generalmente recurriendo a ‘de, desde’): vnadagCDit vanād āgacchati ‘él viene del bosque’, ‘llega desde el bosque’; mCD+‚Tva mac chrutvā (de mt! ïuTva mat śrutvā , § 57) ‘habiendo oído de mí’; t*aict< -Upat! tad yācitaṃ bhūpāt ‘esto es suplicado de parte del príncipe’, ‘esta es una súplica del príncipe’; lae-aT³aex> à-vit lobhāt krodhaḥ prabhavati ‘de la codicia surge la cólera’; también se utiliza el abl. con verbos de “terminar, dejar”, etc.: ivrm kmR[ae =Smat! virama karmaṇo ’ smāt ‘deja esa actividad’; con verbos de privación: Cyut> SvraJyat! cyutaḥ sva-rājyāt ‘ha perdido su reino’; e igualmente se expresa en abl. todo aquello de lo que uno se aparta, contra lo que (se) defiende, de lo que se tiene miedo, etc.: caEre_yae ri]tm! caurebhyo rakṣitam ‘protegido de los ladrones’, ‘a salvo de ladrones’. Este caso también señala el origen: äaü[a¾at> brāhmaṇāj jātaḥ ‘él ha nacido de un brahmán’; el motivo o la causa: -yaiddmävIt! bhayād idam abravīt ‘él dijo eso por miedo’; con frecuencia se emplea el abl. de los abstractos en °Tv -tva donde nosotros utilizaríamos una subordinada causal (“porque”): sv¡ inTy< àmeyTvat! sarvaṃ nityaṃ prameyatvāt ‘todo es eterno porque puede concebirse’. Además, en abl. se expresa el punto a partir del cual se mide una distancia: tSmaÄ&tIy> tasmāt ttīyaḥ ‘el tercero a partir de él’; también se utiliza con los comparativos y palabras que signifiquen “otro, diferente, mejor (que)” y otras expresiones comparativas: xNytrStSmad! dhanyataras tasmād ‘más afortunado que él’; imÇadNy> mitrād anyaḥ ‘(alguien) distinto de un amigo’; incluso Sintaxis 101 cualquier adjetivo en grado positivo puede construirse con este ‘ablativus comparationis’: -ayRa svRlaekadip vš-a -vit bhāryā sarva-lokād api vallabhā bhavati ‘una esposa es querida incluso (Aip api ) en comparación con el mundo entero’, esto es, ‘más querida que el mundo entero’. § 233. El genitivo tiene un sentido primario que lo acerca al adjetivo, al calificar a otro sustantivo en el sentido de “perteneciente a” o “conectado con”. Hay un genitivo posesivo (n&pSy sena npasya senā ‘el ejército del príncipe’), un genitivo partitivo (Ër< pw> dūraṃ pathaḥ ‘un trecho largo del camino’), un genitivo objetivo (kNyaya> zaek> kanyāyāḥ śokaḥ ‘dolor por una muchacha’, ‘dolor a causa de una muchacha’), etc. El gen. del pronombre personal se utiliza donde nosotros emplearíamos un pronombre posesivo: mm ipta mama pitā ‘mi padre’; sin embargo, también hay pronombres posesivos (mdIy madīya- ‘el mío, mi’, etc.; cf. § 240) aunque no son frecuentes. El gen. se emplea con verbos de los campos semánticos de “dar”, “compartir”, “alegrarse por”, “acordarse de” y otros; es muy frecuente, por tanto, el uso del gen. con verbos para los cuales nosotros esperaríamos un dativo: deih vLkl< mm dehi valkalaṃ mama ‘dame un vestido de cortezas’; tSy äUyat! sda iàym! tasya brūyāt sadā priyam ‘que siempre le diga (a él) palabras amables’; iht< tSy hitaṃ tasya ‘bueno para él’. Próxima a este uso se encuentra la construcción del verbo As! as- ‘ser’ (§ 159) con gen., en el sentido de “tener”, similar a la latina con el verbo sum acompañado del dat.: n tSy ik<icdiSt na tasya kiṃcid asti ‘él no tiene nada’. Los gerundivos (§ 214) y los participios en °t -ta y °n -na (§ 212) suelen construirse con un genitivo “sujeto”: -tRa tv ney> bhartā tava neyaḥ ‘(tu) esposo ha de ser llevado por ti’, i.e., ‘debes llevarte a tu esposo’. Muchos adjetivos se construyen con genitivo: “lleno”, “experto”, “capaz”, etc.: xnSy pU[Rm! dhanasya pūrṇam ‘lleno de riqueza’; tv iày> tava priyaḥ ‘querido para ti’. Hay un genitivo absoluto —menos frecuente que el locativo absoluto (§ 234)— que suele tener un matiz concesivo: pZytSte mir:yaim paśyatas te mariṣyāmi ‘aunque tú estés mirando (= ante tus ojos), me moriré’; en estas construcciones, el sujeto es casi siempre una persona y el predicado suele ser un participio de presente. También se da frecuentemente un genitivo “semi-absoluto”: @v< tu vtRmanSy tSy ... AgmTkal> evaṃ tu vartamānasya tasya ... agamat kālaḥ ‘para él, que de tal forma se comportaba (o bien: ‘mientras él ...’), llegó el momento’. § 234. El locativo expresa el lugar donde ocurre la acción, o bien, con verbos de movimiento, el lugar hacia donde se dirige la acción; de esta forma, puede ser traducido al español por medio de las preposiciones “en, a, junto a, bajo, sobre, hacia”; señala lugar y tiempo, y su sentido puede ser tanto propio como figurado: padyae> ptit pādayoḥ patati ‘él cae a los pies’; ;óe v;Re ṣaṣṭhe varṣe ‘en el sexto año’, ‘al llegar el sexto año’; -&Tye;u ivñsn! bhtyeṣu viśvasan ‘confiando en sus servidores’; se suele utilizar con verbos de “dar, enviar” y similares, como caso destinativo: äaü[e;u dÄm! brāhmaṇeṣu dattam ‘ha sido dado a brahmanes’; señala también la “relación”, “con respecto a”: Aixkae ble adhiko bale ‘superior en fuerza’; el propósito o fin de la acción: cmRi[ ÖIipn< hiNt carmaṇi dvīpinaṃ hanti ‘él mata la pantera por su piel’; se construye con adjetivos que tengan el sentido de “experto”, “hábil” o “experimentado en” y similares: yuÏe kuzl> yuddhe kuśalaḥ ‘hábil en el combate’. El locativo absoluto es muy frecuente; se trata del loc. de un nombre combinado con el de un participio, señalando una circunstancia que precede o acompaña a la acción de la frase (principal). Esta construcción —que equivale en gran medida al genitivo absoluto griego o al ablativo absoluto latino— puede traducirse al español mediante subordinadas temporales, causales, concesivas o condicionales: mUle hte ht< svRm! mūle hate hataṃ sarvam ‘muerta la raíz, muerto todo’, i.e., ‘cuando la raíz está muerta, está todo muerto’; gae;u ÊGxasu s gt> goṣu dugdhāsu sa gataḥ ‘ordeñadas las vacas, él se marchó’; n rajan< ivna raJy< blvTSvip miNt+;u na rājānaṃ vinā rājyaṃ balavatsv api mantriṣu ‘un reino no sobrevive sin (ivna vinā con o tras ac.) rey, incluso si (o bien: aunque) los ministros son/sean fuertes’; v;Rzte pU[Re muin> sgray vr< àdat! varṣa-śate pūrṇe muniḥ Sagarāya Introducción al sánscrito 102 varaṃ pradāt ‘cuando se cumplió el siglo (= al cabo de un siglo), el asceta le concedió un deseo a Sagara’; a veces el sujeto no se especifica: v;Rit varṣati ‘cuando llueve’; twanuióte tathānuṣṭhite ‘habiendo ocurrido (AnuiSwte anu-sthite ) así’. Sintaxis del número. § 235. Hay palabras en singular colectivo que se utilizan en final de compuesto (ifc.) para formar un plural: St+Ijn strī-jana- m. ‘la estirpe de las mujeres’ = ‘las mujeres’. Estos colectivos pueden usarse a su vez en plural: laek> lokaḥ o bien laeka> lokāḥ ‘el mundo’, ‘la gente’. § 236. El dual tiene un uso regular y se aplica estrictamente, de forma que el pl. no se refiere prácticamente nunca a dos objetos. Por eso se emplea invariablemente con los nombres de cosas que aparezcan por pares, como las partes del cuerpo: hNtaE padaE c hantau pādau ca ‘las manos y los pies’. Un dual masculino se usa a veces para expresar un masculino y un femenino de la misma clase: jgt> iptraE jagataḥ pitarau ‘los padres del universo’. § 237. El plural se aplica a veces a otras personas por parte del hablante como señal de gran respeto, apareciendo así yUym! yūyam y -vNt> bhavantaḥ en lugar de Tvm! tvam y -van! bhavān (cf. §§ 127, 238): ïut< -viÑ> śrutaṃ bhavadbhiḥ? ‘¿ha oído Su Excelencia?’. En este sentido se utiliza el pl. pada> pādāḥ en lugar del du. (§ 236): @; devpadanixi]pit eṣa devapādān adhikṣipati ‘él está insultando a Su Majestad’ (lit.: ‘los pies de Su Majestad’). La 1ª. pers. del plural se utiliza a veces por parte del hablante para referirse a sí mismo, en lugar del sg. o el du. (§ 236): vymip ik<icTp&CDam> vayam api kiṃcit pcchāmaḥ ‘nosotros (= yo) también preguntamos (= pregunto) algo’. Los nombres de países y regiones se citan en plural, puesto que en realidad se trata del nombre del pueblo que los habita: mÔa> Madrāḥ ‘(el país de) los Madra’; ivd-Re;u Vidarbheṣu ‘en (el país de) los Vidarbha’. 12.2. Sintaxis del pronombre. § 238. Pronombres personales (§ 144). El nominativo es mucho menos frecuente que en cualquier lengua europea moderna (cf. § 227). Las formas átonas o enclíticas de Ahm! aham y Tvm! tvam no pueden usarse al comienzo de frase o unidad métrica, ni tras un vocativo, ni ante las partículas c ca , va vā , @v eva y h ha : mm imÇm! mama mitram ‘mi amigo’ (no me me ); devaSmaNpaih devāsmān pāhi! ‘¡Oh dios, protégenos!’ (ASman! asmān , no n> naḥ ); tSy mm va g&hm! tasya mama vā grham ‘tu casa o la mía’. -van! bhavān (f. -vtI bhavatī ), la forma de cortesía para el pronombre de 2ª. pers. Tvm! tvam ‘tú’ (§§ 127, 144), puede alternar con éste incluso en la misma frase y se construye con el verbo en 3ª. pers.: ikmah -van! kim āha bhavān? ‘¿Qué dice Usted?’ El plural -vNt> bhavantaḥ (f. -vTy> bhavatyaḥ ) se construye de la misma forma; suele tener un sentido de singular (cf. § 237). En la lengua del drama se usan frecuentemente dos compuestos de -vNt! bhavant- : AÇ-van! atra-bhavān se refiere a alguien que se encuentra presente, ya sea el interlocutor o una tercera persona: ‘Su Excelencia (aquí presente)’ (= ‘Usted’ o ‘Él’); tÇ-van! tatra-bhavān ‘Su Excelencia (que está ahí)’ se refiere siempre a alguien fuera de escena, por tanto sólo puede usarse para una 3ª. persona. Ambos se construyen con el verbo en 3ª. persona del singular. § 239. Pronombres demostrativos (§§ 145-148). @; eṣa y Aym! ayam hacen referencia a lo que está cerca o se encuentra presente: ‘este’; el primero es el más enfático. Ambos se utilizan frecuentemente en concordancia con un sujeto en 1ª. ó 3ª. persona sg. con un sentido adverbial de deixis cercana (‘aquí’): @; tpSvI itóit eṣa tapasvī tiṣṭhati ‘aquí está Sintaxis 103 (de pie) el asceta’; AymiSm ayam asmi ‘aquí estoy’, lit.: ‘este (de aquí) soy’; AymagtStv puÇ ayam āgatas tava putra ‘aquí viene tu hijo’; Ay< jn> ayaṃ janaḥ ‘esta persona’ suele utilizarse como equivalente de ‘yo’. s sa (td! tad- ) y AsaE asau hacen referencia a lo que está ausente o relativamente alejado: ‘ese, aquel, él’; s sa es el más claramente demostrativo, siendo el correlativo regular de un relativo antecedente. Tiene algunos usos especiales, como el sentido de ‘bien conocido’, ‘renombrado’ o ‘famoso’, a la manera del lat. ille: sa rMya ngrI sā ramyā nagarī ‘aquella famosa ciudad encantadora’; a menudo es el equivalente de ‘el antedicho, el mencionado’: sae =hm! so ’ham ‘soy tal (como se acaba de decir)’. En este sentido suele poder traducirse simplemente por medio del artículo determinado ‘el, la’. Si no va acompañado de un sustantivo, s sa reemplaza a los pronombres personales de 3ª. pers. ‘él, ella, ellos, ellas’, pero con cierto matiz enfático si se usa en nominativo (Aym! ayam y AsaE asau se emplean de la misma forma como pronombres personales de 3ª. pers.). La repetición de s sa equivale a ‘varios’, ‘algunos’, ‘todo tipo de’: tain tain zaSt+a{yXyEt tāni tāni śāstrāṇy adhyaita ‘él leyó (impf. med. de AixI adhī- , § 160) varios tratados’. § 240. Pronombres posesivos (cf. § 233). Se utilizan relativamente poco, dado que en su lugar suele aparecer el genitivo de los pronombres personales. En correlación con el sentido de -vNt! bhavant- (§ 238), sus derivados -vdIy bhavad-īya- y -avTk bhāvat-ka- se utilizan como pronombres posesivos de cortesía para la segunda persona. 12.3. Sintaxis de tiempos y modos. § 241. El indicativo de presente señala acciones que tienen lugar en el presente, sucesos cuya validez no esté restringida a un momento determinado y acciones durativas, no terminadas. Para presentes durativos puede añadirse Sm sma ; en una fase antigua, este tipo de presentes con Sm sma denotan la duración en el pasado: tÇ Sm rajte -EmI tatra sma rājate Bhaimī ‘allá brillaba la hija de Bhīma’; más tarde se documenta un uso más descuidado, pudiendo el pres. con Sm sma significar también pretérito en un sentido general: kiSm<iíÚgre äaü[> àitvsit Sm kasmiṃścin nagare brāhmaṇaḥ prativasati sma ‘en cierta (kiSm<iít! kasmiṃś-cit : loc.sg. de kiít! kaś-cit , § 149; sandhi: § 61) ciudad vivía un brahmán’. El pres. sin Sm sma puede indicar —cuando no es posible el malentendido— la duración en el pasado. También mediante el pres. puede expresarse el futuro próximo: kwa< kwyaim kathāṃ kathayāmi ‘voy a contar una historia’. Los verbos Aas! ās- ‘estar sentado’, Swa sthā- ‘estar de pie’, etc., pueden expresar —en especial con un part. de pres.— una acción que se encuentre en curso de realización. § 242. Tiempos de pretérito.- El aoristo se utilizaba en védico para señalar el pasado “actual”, mientras el imperfecto se reservaba para acontecimientos que han perdido su actualidad: ymae va Aièyt ... AävId*am&teit Yamo vā amriyata (impf.) ... abravīd adyāmteti (Am&t amta : aor. + #it iti ) ‘Yama murió, (llegaron los dioses y preguntaron a su hermana Yamī, que) respondió: él ha muerto hoy’. El perfecto señala, en los textos más antiguos, la acción que llega a término en el presente. En sánscrito, el imperfecto tiene siempre un significado histórico, y el perfecto casi siempre; también el aoristo —poco frecuente en algunos géneros literarios— acaba por ser, sin más, un tiempo de pretérito que se utiliza indistintamente como los demás. Con mucha frecuencia se utilizan también los participios de pretérito (§§ 210-213) como si se tratara de verbos finitos en pretérito: raja m&t> rājā mtaḥ ‘el rey ha muerto’; ym> àyat> Yamaḥ prayātaḥ ‘Yama se puso en camino’; vy< ra]saN†òvNt> vayaṃ rākṣasān dṣṭavantaḥ (§ 213) ‘nosotros hemos visto rākṣasa s (un tipo de demonios)’; también puede añadirse una forma de -U bhū- ‘llegar a ser’: gta-Ut! gatābhūt ‘ella se ha ido / se había ido’; también en construcción pasiva: ten ... Aayatm! tena ... āyātam (cf. § 230: instr. como agente de la pasiva) ‘él llegó’ (lit.: ‘por él fue llegado’). 111 Ejercicios 1. (§§ 89-95: flexión nominal; flexión vocálica, masculinos en -a; debe suplirse el verbo ‘ser’ o ‘estar’ en las frases nominales puras; cf. §§ 93 y 230 para el uso del instr. como agente en las construcciones de pasiva) ywa v&]wa )lm! yathā vr kṣas tathā phalam . 1. ht< sEmnaykm! hataṃ sainyam anāyakam . 2. zIl< nr -U;[m! śīlaṃ narasya bhūṣaṇam . 3. lae-> pap kar[m! lobhaḥ pāpasya kāraṇam . 4. ki½Î¯òae vne daé[e nl> kaccid dr ṣṭo vane dāruṇe Nalaḥ? . 5. aºae ax ba[en ht> vyāghro vyādhasya bāṇena hataḥ . 6. mUi;ka> Zyenen -i]ta> mūṣikāḥ śyenena bhakṣitāḥ . 7. An< zaô< b÷laí iv*a> í kal> anantaṃ śāstraṃ bahulāś ca vidyāḥ svalpaś ca kālaḥ . 8. n lae-adixkae dae;ae n danadixkae gu[> na lobhād adhiko doṣo, na dānād adhiko guṇaḥ . 9. paiwRv äaü[ puÇa ºe[ hta> pārthiva, brāhmaṇasya putrā vyāghreṇa hatāḥ . 10. Vocabulario 1: adhikaadj. ‘mayor, superior’ an-anta- adj. ‘infinito’ a-nāyaka- adj. ‘sin jefe, sin general’ kaccid ¿acaso …? kāraṇan. ‘causa’ kālam. ‘tiempo’ guṇam. ‘virtud, cualidad’ ca conj. (enclít.) ‘y’ dānan. ‘generosidad’ dāruṇaadj. ‘terrible’ dr ṣṭappp. (de dr ś-) ‘visto’ doṣam. ‘defecto, falta’ na adv. (neg.) ‘no’ naram. ‘hombre’ Nalan.pr. m. ‘Nala’ pāpan. ‘mal, pecado’ pārthivam. ‘príncipe’ putram. ‘hijo’ phalan. ‘fruto’ bahulaadj. ‘numeroso’ bāṇam. ‘flecha’ brāhmaṇam. ‘brahmán’ bhakṣitappp. ‘devorado’ bhūṣaṇan. ‘ornamento’ mūṣikam. ‘ratón’ yathā … tathā (adv. correl.) ‘tal como … de esa manera …’ lobham. ‘codicia’ vanan. ‘bosque’ vidyāf. ‘saber’ (-āḥ: nom.pl.) vr kṣam. ‘árbol’ vyāghram. ‘tigre’ vyādham. ‘cazador’ śāstran. ‘ciencia, tratado’ śīlan. ‘carácter noble’ śyenam. ‘halcón’ svalpaadj. ‘breve’ sainyan. ‘ejército’ hatappp. (de han-) ‘muerto, perdido’ Introducción al sánscrito 112 2. (§§ 89-95, 96, 97: flexión vocálica, masculinos en -a, femeninos en -ā y adjetivos de tres géneros; 153-156: presente de indicativo de las clases temáticas) jra êp< hrit jarā rūpaṃ harati. 1. iày> iàyaya muo< cuMbit priyaḥ priyāyā mukhaṃ cumbati . 2. pvRtSy kElasSy izore izvae vsit parvatasya Kailāsasya śikhare Śivo vasati . 3. -Ôe n&pSy senya irpusena ijta bhadre, nr pasya senayā ripu-senā jitā . 4. v&]a[a< Dayasu gayk> izlaymupivzit vr kṣāṇāṃ chāyāsu gāyakaḥ śilāyām upaviśati . 5. sItya kNyayE )l< dÄm! Sītayā kanyāyai phalaṃ dattam . 6. hSta_ya< balka muo< gUhiNt hastābhyāṃ bālakā mukhaṃ gūhanti . 7. bala_ya< kusume yCDav> bālābhyāṃ kusume yacchāvaḥ. 8. nraE piwkay mag¡ idzt> narau pathikāya mārgaṃ diśataḥ. 9. izi]tae =ip gdR-ae n gayit śikṣito ’pi gardabho na gāyati . 10. Vocabulario 2: api ‘incluso, aunque’ upa-viś- 6 ‘sentarse’ kanyāf. ‘muchacha’ kusuman. ‘flor’ Kailāsan.pr. m. ‘Kailāsa’ gardabham. ‘asno, burro’ gā- 1 gāyati ‘cantar’ gāyakam. ‘cantor’ guh- 1 gūhati ‘esconder’ cumb- 1 ‘besar’ chāyāf. ‘sombra’ jarāf. ‘vejez’ jitappp. (ji-) ‘vencido’ dattappp. (dā-) ‘dado’ diś- 1 ‘mostrar, señalar’ na ‘no’ naram. ‘hombre’ nr pam. ‘príncipe, rey’ pathikam. ‘viajero’ parvatam. ‘montaña’ priyaadj. ‘amado’ phalan. ‘fruto’ bālakam. ‘muchacho’ bālāf. ‘muchacha’ bhadrāf. ‘querida (señora)’ mārgam. ‘camino’ mukhan. ‘boca, rostro’ yam- 1 yacchati ‘dar, entregar’ ripum. ‘enemigo’; ripu-senā: comp. ‘tatpuruṣa’ (§ 221) rūpan. ‘belleza’ vas- 1 ‘habitar’ vr kṣam. ‘árbol’ śikṣitappp. (śikṣ-) ‘instruido’ śikharam./n. ‘cumbre, pico’ śilāf. ‘piedra’ Śivan.pr. m. ‘Śiva’ Sītān.pr. f. ‘Sītā’ senāf. ‘ejército’ harati → hr - 1 ‘arrebatar’ hastam. ‘mano’ Ejercicios 113 3. (§§ 99-105: flexión vocálica, temas en -i y en -u) ivàae bil< hrit vipro baliṃ harati . 1. yaexa AsINvhiNt yodhā asīn vahanti . 2. vair[a zuicna "qmapUryam> vāriṇā śucinā ghaṭam āpūrayāmaḥ. 3. igre¢Ram< gCDaim girer grāmaṃ gacchāmi . 4. -UmaE t&[Sy razyae vtRNte bhūmau tr ṇasya rāśayo vartante . 5. kipgRj> kpaet> kakae gdR-ae Vyaº> z&galí pzvae -viNt kapir gajaḥ kapotaḥ kāko gardabho vyāghraḥ śr gālaś ca paśavo bhavanti . 6. Ai¶rqVyaStêNdhit agnir aṭavyās tarūn dahati . 7. imÇSy m&Tyuna iv;Idam> mitrasya mr tyunā viṣīdāmaḥ . 8. gaepae xenU r]it gopo dhenū rakṣati . 9. jlSy ibNÊ-I rve riZmi-íEv vnSy kusumana< zae-a vx›te jalasya bindubhī rave raśmibhiś caiva vanasya kusumānāṃ śobhā vardhate . 10. Vocabulario 3: agnim. ‘fuego’ aṭavīf. ‘bosque’ asim. ‘espada’ ā-pūrayati → ā-pr- 10 ‘llenar’ eva part. (enclít.) ‘sólo’ kapim. ‘mono’ kapotam. ‘paloma’ kākam. ‘cuervo, corneja’ kusuman. ‘flor’ gacchati → gam- 1 ‘ir’ gajam. ‘elefante’ gardabham. ‘asno, burro’ girim. ‘montaña’ gopam. ‘pastor (de vacas)’ grāmam. ‘aldea’ ghaṭam. ‘puchero’ ca conj. (enclít.) ‘y’ jalan. ‘agua’ tarum. ‘árbol’ tr ṇan. ‘hierba’ dah- 1 ‘quemar’ dhenuf. ‘vaca’ paśum. ‘animal’ balim. ‘ofrenda, obsequio’ bindum. ‘gota’ bhavati → bhū- 1 ‘ser’ bhūmif. ‘suelo, tierra’ mitran. ‘amigo’ mr tyum. ‘muerte’ yodham. ‘soldado, guerrero’ rakṣ- 1 ‘proteger’ ravim. ‘sol’ raśmim. ‘rayo’ rāśim. ‘montón’ vanan. ‘bosque’ vartate → vr t- 1 ‘haber, existir’ vardhate → vr dh- 1 ‘crecer’ vah- 1 ‘portar, llevar’ vārin. ‘agua’ vipram. ‘sacerdote’ vi-ṣīdati 1 sad- ‘estar triste’ vyāghram. ‘tigre’ śuciadj. ‘puro’ śr gālam. ‘chacal’ śobhāf. ‘belleza’ harati → hr - 1 ‘recibir, llevarse’ Introducción al sánscrito 114 4. (§§ 106-108: flexión vocálica, temas en -ī y en -ū) -U;[EnRayRStu:yiNt bhūṣaṇair nāryas tuṣyanti . 1. vXva balae xaÈyE dÄ> vadhvā bālo dhātryai dattaḥ . 2. vaPya< m{fUka "ae;iNt vāpyāṃ maṇḍūkā ghoṣanti . 3. vapI_yae gaeó< jl< vham> vāpībhyo goṣṭhaṃ jalaṃ vahāmaḥ . 4. vXvae n*a AMBvanyiNt vadhvo nadyā ambv ānayanti . 5. iSt+yae insgRadev pi{fta> striyo nisargād eva paṇḍitāḥ . 6. ixyae blen pué;a ÊgRai[ triNt dhiyo balena puruṣā durgāṇi taranti . 7. As<tae;> iïyae mUlm! asaṃtoṣaḥ śriyo mūlam . 8. -uvae ndI;u mTSya> siNt bhuvo nadīṣu matsyāḥ santi. 9. æuvaerxStaÚeÇe vtRete bhruvor adhastān netre vartete . 10. Vocabulario 4: adhastāt adv. (con gen.) ‘debajo (de)’ ambun. ‘agua’ a-saṃtoṣa- m. ‘descontento, insatisfacción’ ā-nayati → nī- 1 ‘coger, traer’ eva part. (enclít.) ‘ya; simplemente’ goṣṭham. ‘establo’ ghoṣati → ghuṣ- 1 ‘hacer ruido’ jalan. ‘agua’ tarati → tr- 1 ‘superar’ tuṣyati → tuṣ- 4 ‘complacerse (en, con)’ dattappp. (dā-) ‘entregado, dado’ durgan. ‘dificultad’ dhātrīf. ‘nodriza’ dhīf. ‘razón, inteligencia’ nadīf. ‘río’ nārīf. ‘mujer’ nisargam. ‘naturaleza’ netran. ‘ojo’ paṇḍitaadj. ‘astuto, listo’ puruṣam. ‘hombre’ balan. ‘fuerza’; en instr.: ‘mediante …’ bālam. ‘niño, muchacho’ bhūf. ‘tierra’ bhūṣaṇan. ‘ornamento’ bhrūf. ‘ceja’ maṇḍūkam. ‘rana’ matsyam. ‘pez’ mūlan. ‘comienzo, fundamento’ vadhūf. ‘mujer’ vartate → vr t- 1 ‘hallarse, encontrarse’ vah- 1 ‘llevar, transportar’ vāpīf. ‘cisterna, tanque de agua’ śrīf. ‘suerte, éxito’ santi 3ª.pl. de as- 2 ‘ser, existir’ strīf. ‘mujer’ Ejercicios 115 5. (§§ 109-112: flexión vocálica, temas en -r y en diptongo) ivñSy ktRar< nmaim viśvasya kartāraṃ namāmi . 1. Öeò¨[amuTsah< n shXve dveṣṭr ṇām utsāhaṃ na sahadhve . 2. dat&_yae xn< l-amhe dātr bhyo dhanaṃ labhāmahe . 3. ipta puÇe_y> kUp< onit pitā putrebhyaḥ kūpaṃ khanati . 4. mata Êiht&_y> zala< idzit mātā duhitr bhyaḥ śālāṃ diśati . 5. æata iptr< matr< Svs¨í ba:pa[a< hetu< p&CDit bhrātā pitaraṃ mātaraṃ svasr ś ca bāṣpāṇāṃ hetuṃ pr cchati. 6. ipt&Vy> iptuæ›ata matulí matuuæ›ata pitr vyaḥ pitur bhrātā, mātulaś ca mātur bhrātā . 7. gva< ]Ir< gaEnR ipbit gavāṃ kṣīraṃ gaur na pibati . 8. vayurM-is nav< hrit vāyur ambhasi nāvaṃ harati . 9. APsra r[e m&taN]iÇyaiNdvae nyit apsarā raṇe mr tān kṣatriyān divo nayati . 10. Vocabulario 5: apsarāf. ‘ninfa’ ambhasn. ‘agua’: ambhasi loc.sg. utsāham. ‘violencia’ kartr - m. ‘creador, hacedor’ kūpam. ‘pozo, hoyo’ kṣatriyam. ‘guerrero’ kṣīran. ‘leche’ khan- 1 ‘excavar’ gof. ‘vaca’ ca conj. (encl.) ‘y’ dātr - m. ‘donante’ divf. ‘cielo’ (cf. § 112) diś- 6 ‘mostrar, señalar’ duhitāf. ‘hija’ dveṣṭr - m/f/n. ‘enemigo’ dhanan. ‘dinero’ na ‘no’ nam- 1 ‘adorar’ nayati → nī- 1 ‘conducir, guiar’ nauf. ‘barco’ pitr - m. ‘padre’ pitr vyam. ‘tío paterno’ pibati → pā- 1 ‘beber’ putram. ‘hijo’ pr cchati → prach- 6 ‘preguntar’ (con doble ac.) bāṣpam. ‘lágrima’ bhrātr - m. ‘hermano’ mātulam. ‘tío materno’ mātr - f. ‘madre’ mr tappp. (mr -) ‘muerto’ raṇam./n. ‘batalla’ labh- 1 Ā. ‘obtener’ vāyum. ‘viento’ viśvan. ‘el Todo, el universo’ śālāf. ‘habitación’ sah- 1 Ā. ‘soportar’ svasr - f. ‘hermana’ harati → hr - 1 ‘impulsar’ hetum. ‘motivo’ Introducción al sánscrito 116 6. (§§ 114-122: flexión consonántica, temas sin alternancia) ngyRa< vi[jae jIviNt nagaryāṃ vaṇijo jīvanti . 1. Aapid suùd> suùdae -riNt āpadi suhr daḥ suhr do bharanti. 2. pirìaf!¢amaÍam< gCDit parivrāḍ grāmād grāmaṃ gacchati . 3. méiÑ> sheNÔae =suraNmaryit marudbhiḥ sahendro ’surān mārayati. 4. ba÷i-> ]iÇya> zUra vaiG-> pi{fta> zUra> bāhubhiḥ kṣatriyāḥ śūrā, vāgbhiḥ paṇḍitāḥ śūrāḥ . 5. zrid sirTsu pÒain PlvNte śaradi saritsu padmāni plavante . 6. rivinRzayaStmae =phrit ravir niśāyās tamo ’paharati . 7. c]u> k[¡ n pZyit k[Rí]unRak[Ryit cakṣuḥ karṇaṃ na paśyati, karnaś cakṣur nākarṇayati. 8. gdya vnaEka r]a<Sya³amit gadayā vanaukā rakṣāṃsy ākrāmati . 9. AicRi-RíNÔma vsit< dIpyit arcirbhiś candramā vasatiṃ dīpayati . 10. Vocabulario 6: apa-harati → hr - 1 ‘expulsar’ arcisn. ‘rayo’ asuram. ‘demonio’ ā-karṇayati 10 ‘oír’ ā-krāmati → kram- 1 ‘capturar’ (cf. § 155, cl. 1) ā-pad- f. ‘(caso de) necesidad’ Indran.pr. m. ‘Indra’ karṇam. ‘oreja’ kṣatriyam. ‘guerrero’ gacchati → gam- 1 ‘ir’ gadāf. ‘maza’ grāmam. ‘aldea’ cakṣusn. ‘ojo’ candramasm. ‘luna’ (cf. § 120) jīv- 1 ‘vivir’ tamasn. ‘oscuridad’ dīpayati (caus. de dīp- 4 ‘brillar’) 10 ‘iluminar’ na ‘no’ nagarīf. ‘ciudad’ niśāf. ‘noche’ paṇḍitam. ‘sabio’ padman. ‘(flor de) loto’ pari-vrāj- m. ‘peregrino’ (cf. § 117) paśyati → dr ś- 1 ‘ver’ plavate → plu- 1 ‘flotar’ bāhum. ‘brazo’ bharati → bhr - 1 ‘ayudar, apoyar’ marutm. ‘viento’ mārayati (caus. de mr - 4 ‘morir’) 10 ‘hacer morir’, i.e. ‘matar’ rakṣasn. ‘monstruo’ ravim. ‘sol’ vaṇijm. ‘comerciante’ vanaukasm. ‘habitante del bosque, anacoreta’ vasatif. ‘casa, residencia’ vācf. ‘palabra’ (cf. §§ 116-117) śaradf. ‘otoño’ śūram. ‘héroe’ saritf. ‘río’ saha postpos. (+ instr.) ‘con’ suhr dm. ‘amigo’ Ejercicios 117 7. (§§ 123-129: temas alternantes en -nt, -īyāṃs y -añc; sobre el uso del participio de presente, cf. § 252) A* jIvÁD!vae mir:yit adya jīvañ chvo mariṣyati . 1. mitmaNmUo¡ pirhsit matimān mūrkhaṃ parihasati . 2. xnvaNblvaš~aeke dhanavān balavāṃl loke . 3. äü mhÎEvtm! brahma mahad daivatam . 4. laeke xImNtae yzSvNt> loke dhīmanto yaśasvantaḥ . 5. \iTvj> puÇae xImtae i-;jae Êihtr< pir[yit r tvijaḥ putro dhīmato bhiṣajo duhitaraṃ pariṇayati . 6. suv[Raš~aehae l"Iyan! suvarṇāṃl loho laghīyān . 7. %dIic deze mhÚgr< iv*te udīci deśe mahan nagaraṃ vidyate. 8. is<hiStría< raja siṃhas tiraścāṃ rājā . 9. àaCya< idiz JyaetI<:yuÌCDiNt àtICya< c idZySt< gCDiNt prācyāṃ diśi jyotīṃsy udgacchanti, pratīcyāṃ ca diśy astaṃ gacchanti . 10. Vocabulario 7: adya ‘hoy’ astan. ‘puesta, ocaso’; astaṃ gacchati ‘ponerse (un astro)’ udañcadj. ‘del norte, norteño’ ud-gacchati → gam- 1 ‘elevarse’ r tvijm. ‘sacerdote’ gacchati → gam- 1 ‘ir’; cf. astaca ‘y’ jīvantpart.pres. (de jīv- 1) ‘que vive’ jyotisn. ‘constelación’ tiryañcadj. ‘que anda horizontalmente’ = ‘animal’ diśf. ‘punto cardinal’ duhitr - f. ‘hija’ deśam. ‘región’ daivatan. ‘divinidad’ dhanavantadj. ‘rico, adinerado’ dhīmantadj. ‘inteligente’ nagaran. ‘ciudad’ pari-ṇayati → nī- 1 ‘casarse (con)’ pari-has- 1 ‘reírse (de)’ putram. ‘hijo’ pratyañc- (f. pratīcī) adj. ‘occidental’ prāñc- (f. prācī) adj. ‘oriental’ balavantadj. ‘fuerte’ Brahmann.pr. n. (cf. § 131) ‘el Brahman, el dios Brahma’ bhiṣajm. ‘médico’ matimantadj. ‘listo, inteligente’ mariṣyati fut. (cf. § 194) de mr - 4 ‘morir’ mahāntadj. ‘grande’ mūrkhaadj. ‘idiota, estúpido’ yaśasvantadj. ‘famoso’ rājanm. (nom.sg. rājā) ‘rey’ (cf. § 130) laghīyāṃsadj. compar. (de laghu-) ‘más ligero’ lokam. ‘mundo; gente’ loham. ‘hierro’ vid- 6 Ā. ‘se encuentra, hay’ śvaḥ ‘mañana’ siṃham. ‘león’ suvarṇan. ‘oro’: suvarṇāt abl. de comparación Introducción al sánscrito 118 8. (§§ 130-143: temas alternantes en nasal, temas en -in e irregulares; gradación del adjetivo) raja miNt+[< þyit rājā mantriṇaṃ hvayati . 1. vair[a hiStn< ]alyaim vāriṇā hastinaṃ kṣālayāmi . 2. zÇu< mUi×R àhrit śatruṃ mūrdhni praharati . 3. ra}I rai} iõýit raja tu raÀ(a< n iõýit rājñī rājñi snihyati, rājā tu rājñyāṃ na snihyati . 4. AaTmEvaTmnae bNxuraTmEvaTmnae irpu> ātmaivātmano bandhur, ātmaivātmano ripuḥ . 5. c{falSyaip veZmin cNÔae dIPyte caṇḍālasyāpi veśmani candro dīpyate . 6. àasad< ink;a yuva vIrae vsit prāsādaṃ nikaṣā yuvā vīro vasati . 7. zun> puCDimv Vyw¡ jIivt< iv*ya ivna śunaḥ puccham iva vyarthaṃ jīvitaṃ vidyayā vinā . 8. ]uxa baixtae yvn> piw m&t> kṣudhā bādhito yavanaḥ pathi mr taḥ . 9. kaildas< mihó< kiv< -arte vNdamhe Kālidāsaṃ mahiṣṭhaṃ kaviṃ Bhārate vandāmahe . 10. Vocabulario 8: api (encl.) ‘también’ ātmanm. ‘uno mismo; el Yo’ iva (encl.) ‘como’ eva (encl.) ‘sólo, solamente’ kavim. ‘poeta’ Kālidāsan.pr. m. ‘Kālidāsa’ kṣudhf. ‘hambre’ kṣālayati → kṣal- 10 ‘lavar’ caṇḍālam. ‘paria, sin casta’ candram. ‘luna’ jīvitan. ‘vida’ tu (encl.) ‘pero’ dīp- 4 dīpyate ‘brillar’ nikaṣā adv. ‘cerca de, junto a’ (+ ac.) panthanm. ‘camino’ (cf. §§ 134 s.) puccham./n. ‘cola’ pra-harati → hr - 1 ‘golpear’ prāsādam. ‘palacio’ bandhum. ‘amigo, aliado’ bādhitappp. (de bādh- 1 Ā.) ‘atormentado’ Bhāratan. ‘la India’ mantrinm. ‘ministro’ mahiṣṭhaadj. superl. (de mahānt-) ‘(el) más grande’ mr tappp. (de mr - 4) ‘muerto’ mūrdhanm. ‘cabeza’ yavanam. ‘griego’ yuvanadj. ‘joven’ rājanm. ‘rey’ rājñīf. ‘reina’ ripum. ‘enemigo’ vand- 1 ‘venerar’ vas- 1 ‘habitar’ vārin. ‘agua’ vidyāf. ‘sabiduría, conocimiento’ vinā ‘sin’ (+ instr.) vīram. ‘héroe’ veśmann. ‘cabaña’ vyarthaadj. ‘inútil’ śatrum. ‘enemigo’ śvanm. ‘perro’ (cf. § 133) snih- 4 snihyati ‘amar’ (+ loc.) hastinm. ‘elefante’ hvayati → hve- 1 ‘llamar’ Ejercicios 119 9. (§ 144: flexión pronominal; pronombres personales) mm puStk< magRyaim mama pustakaṃ mārgayāmi . 1. ASmTSvsa narI suNdrI asmat-svasā nārī sundarī . 2. haeta mý< pUjaya vela< invedyit hotā mahyaṃ pūjāyā velāṃ nivedayati. 3. yu:mÑ+ata xnI yuṣmad-bhrātā dhanī . 4. Ah< Tva< àsadyaim ahaṃ tvāṃ prasādayāmi. 5. vy< k&:[< dev< mNyamhe vayaṃ Kr ṣṇaṃ devaṃ manyāmahe. 6. -ae> kar n n> kutUhl< puStke;u bhoḥ kāra, na naḥ kutūhalaṃ pustakeṣu . 7. idnaiÎn< gCDTySmak< yaEvnm! dinād dinaṃ gacchaty asmākaṃ yauvanam . 8. yu:mNmmaiht< -vit yuṣman mamāhitaṃ bhavati . 9. yUy< ipt¨ÁïaÏE> àI[yw vy< tu Xyanen yūyaṃ pitrñ śrāddhaiḥ prīṇayatha, vayaṃ tu dhyānena . 10. Vocabulario 9: asmadtema del pron. pers. de 1ª.pl. ‘nosotros’ a-hita- n. ‘desgracia, daño’ kāram. ‘autor’ kutūhalan. ‘interés, curiosidad’ Kr ṣṇan.pr. m. ‘Kr ṣṇa’ gacchati → gam- 1 ‘irse, pasar’ na ‘no’ nārīf. ‘mujer’ ni-vedayati caus. (de vid- 6) ‘comunicar, anunciar’ pitr - pl.: ‘ancestros, antepasados’ pustakam./n. ‘libro’ pūjāf. ‘ceremonia (de adoración)’ pra-sādayati caus. (de sad- 1) ‘pedir perdón’ (+ ac.) prīṇayati caus. (de prī- 9) ‘honrar’ bhavati → bhū- 1 ‘surgir, aparecer’ bhoḥ interj. ‘¡oh!’ bhrātr - m. ‘hermano’ madtema del pron. pers. de 1ª.sg. ‘yo’ man- 4 manyate ‘considerar, tener por’ (+ doble ac.) mārgayati 10 ‘buscar’ tu ‘en cambio’ tvadtema del pron. pers. de 2ª.sg. ‘tú’ dinan. ‘día’ devam. ‘dios’ dhaninadj. ‘rico, adinerado’ dhyānan. ‘meditación’ yuṣmadtema del pron. pers. de 2ª.pl. ‘vosotros’ yauvanan. ‘juventud’ velāf. ‘momento, hora’ śrāddhan. ‘sacrificio fúnebre’ sundara- (f. -ī) adj. ‘hermoso’ svasr - f. ‘hermana’ hotr - m. ‘sacerdote’ Introducción al sánscrito 126 16. (§§ 208-217: conjugación; verbo infinito) s is<hae idva igraE suPtae raÇaE vne æaMyNpzUn-]yt! sa siṃho divā girau supto, rātrau vane bhrāmyan paśūn abhakṣayat . 1. ]eÇe yuXymanaiÜpUnE]am kṣetre yudhyamānān ripūn aikṣāma . 2. dasae jlmanItvan!, dasen jlmanItm! dāso jalam ānītavān. dāsena jalam ānītam . 3. Êi-R]e[ bhvae nra dez< TyvNt> durbhikṣeṇa bahavo narā deśaṃ tyaktavantaḥ . 4. äaü[ae n hNtVy> brāhmaṇo na hantavyaḥ . 5. zÇaerip gu[a> z<snIya imÇSyaip dae;a ghR[Iya> śatror api guṇāḥ śaṃsanīyā, mitrasyāpi doṣā garhaṇīyāḥ . 6. méta< -tRajRun< ÔòuimCDit marutāṃ bhartārjunaṃ draṣṭum icchati . 7. iv*amixgNtumhmagt> vidyām adhigantum aham āgataḥ . 8. sris õaTva Vyaºae =r{ye =æaMyt! sarasi snātvā vyāghro ’ranye ’bhrāmyat . 9. guravui;Tva vedmxITy narI— pir[Iy puÇ< jniyTva ipt¨inò!va c äaü[ae m&t> gurāv uṣitvā vedam adhītya nārīṃ pariṇīya putraṃ janayitvā pitr n iṣṭvā ca brāhmaṇo mr taḥ . 10. Vocabulario 16: adhi-gam- 1 ‘obtener, hallar’ adhī- (adhi-i-) 2 ‘estudiar’ api (encl.) ‘incluso’ araṇyan. ‘bosque’ Arjunan.pr. m. ‘Arjuna’ ā-gam- 1 ‘venir, llegar’ ā-nī- ‘recoger, traer’ icchati → iṣ- 6 ‘querer, desear’ īkṣ- 1 ‘ver, observar’ kṣetran. ‘campo’ garh- 1/10 ‘censurar, reprochar’ girim. ‘montaña’ guṇam. ‘virtud, mérito’ gurum. ‘maestro’ ca (encl.) ‘y’ jan- 4 ‘nacer’; caus.: ‘engendrar’ jalan. ‘agua’ tadtema del pron. dem. ‘ese, él’ tyaj- 1 ‘abandonar’ dāsam. ‘esclavo’ dur-bhikṣa- n. ‘hambruna’ dr ś- 1 ‘ver’ (inf. draṣṭum) deśam. ‘región’ doṣam. ‘defecto’ dyu- / divm./n. ‘día’ (cf. § 112) na ‘no’ naram. ‘hombre, persona’ nārīf. ‘mujer’ pari-ṇī- 1 ‘casarse (con), desposar’ paśum. ‘ganado’ pitr - m. ‘ancestro’ putram. ‘hijo’ bahuadj. ‘mucho’ brāhmaṇam. ‘brahmán’ bhakṣ- 10 ‘devorar’ bhartr - m. ‘señor’ bhram- 1 bhramati, 4 bhrāmyati ‘andar errante’ madtema del pron. pers. de 1ª. sg. ‘yo’ marutm. ‘viento’ mitran. ‘amigo’ mr - 4 ‘morir’ yaj- 1 ‘sacrificar’ (abs. iṣṭvā) yudh- 4 Ā. ‘luchar’ rātrif. ‘noche’ ripum. ‘enemigo’ vanan. ‘bosque’ vas- 1 ‘habitar, vivir (con: + loc.)’ (abs. uṣitvā) vidyāf. ‘sabiduría’ vedam. ‘Veda, textos sagrados’ vyāghram. ‘tigre’ śaṃs- 1 ‘ensalzar, alabar’ śatrum. ‘enemigo’ sarasn. ‘lago’ siṃham. ‘león’ snā- 2/4 ‘bañarse’ svap- 2 ‘dormir’ han- 2 ‘matar’ Ejercicios 127 17. (§§ 218-225: composición verbal y nominal) ivpdai--Utae =Pyh< xm¡ n Tyjeym! vipadābhibhūto ’py ahaṃ dharmaṃ na tyajeyam . 1. g&hpit> pitg&h< ìjit gr hapatiḥ patigr haṃ vrajati . 2. mat&:vsa c matulí ipt&:vsa c ipt&Vyí devg&h< gCDiNt mātr ṣvasā ca mātulaś ca pitr ṣvasā ca pitr vyaś ca devagr haṃ gacchanti . 3. AwRatura[a< n suo< n bNxu>, kamatura[a< n -y< n l¾a, iv*atura[a< n suo< n inÔa, ]uxatura[a< n éicnR pKvm! arthāturāṇāṃ na sukhaṃ na bandhuḥ, kāmāturāṇāṃ na bhayaṃ na lajjā, vidyāturāṇāṃ na sukhaṃ na nidrā, kṣudhāturāṇāṃ na rucir na pakvam . 4. l"usUúme[ il¼e[ yaei;tae nEv tu:yiNt laghusūkṣmeṇa liṅgeṇa yoṣito naiva tuṣyanti . 5. APyiSt te zkuNtladzRn< àit kutUhlm! apy asti te Śakuntalādarśanaṃ prati kutūhalam? . 6. yÖTpya<SyapUyRma[< smuÔ< àivziNt tÖTkama vItragSy muniíÄ< àivziNt yadvat payāṃsy āpūryamāṇaṃ samudraṃ praviśanti, tadvat kāmā vītarāgasya muneś cittaṃ praviśanti . 7. ïeya<is b÷iv¹ain śreyāṃsi bahuvighnāni . 8. kiSm<iíÖne cqkd<ptI tmalték&tinlyaE àitvst> Sm kasmiṃścid vane caṭakadaṃpatī tamālatarukr tanilayau prativasataḥ sma . 9. idne;u gte;u vi[KpuÇ> suoivSm&tÊgRit> Svdez< gNtukamae =-Ut! dineṣu gateṣu vaṇikputraḥ sukhavismr tadurgatiḥ svadeśaṃ gantukāmo ’bhūt . 10. Vocabulario 17: api (encl.) ‘aun, aunque’; no encl.: ¿acaso …? abhi-bhū- 1 ‘vencer; afligir’ artham. ‘codicia, interés’ as- 2 ‘haber, existir’ (+ gen.: ‘tener’) āturaadj. ‘enfermo’ ā-pr- 3 ‘llenarse’; part.pas.: ‘rebosante, repleto’ eva (encl.) ‘ciertamente, sin duda’ kaś-cit pron. indef. ‘cierto, uno’ (§ 149); loc. kaśmiṃś-cit kāmam. ‘amor; deseo’ kutūhalan. ‘interés, curiosidad’ kr - 8 ‘construir, hacer’ kṣudhf. ‘hambre’ gacchati → gam- 1 ‘ir’; ppp. gata- ‘transcurrido’ (en loc.abs. ‘al cabo de …’; § 234); inf. gantum gr han. ‘casa’ ca (encl.) ‘y’ caṭakam. ‘gorrión’ cittan. ‘mente, espíritu’ tadvat correl. (de yadvat) ‘de tal manera, así …’ tamālam. ‘tamāla’ (un árbol de corteza oscura) tarum. ‘árbol’ tuṣ- 4 ‘quedar satisfecho, contento’ tyaj- 1 ‘descuidar, renunciar’ tvadtema del pron. pers. de 2ª. sg. ‘tú’ daṃ-pati- en du.: ‘matrimonio, pareja’ darśanan. ‘visita; acción de visitar’ dinan. ‘día’ dur-gati- f. ‘desdicha’ devam. ‘dios’; deva-gr han. ‘templo’ deśam. ‘país’ dharmam. ‘deber’ na ‘no’ nidrāf. ‘sueño’ ni-laya- ‘morada, nido’ pakvan. ‘manjar’ patim. ‘señor’ payasn. ‘agua’ pitr - m. ‘padre’ pitr vyam. ‘tío paterno’ putram. ‘hijo’ prati postp. (+ ac.) ‘en (relación con)’ prati-vas- 1 ‘habitar’ pra-viś- 6 ‘entrar’ bandhum. ‘amigo’ bahuadj. ‘mucho’ bhayan. ‘miedo’ bhū- 1 ‘convertirse en’ madtema del pron. pers. de 1ª. sg. ‘yo’ mātulam. ‘tío materno’ mātr - f. ‘madre’ munim. ‘sabio, asceta’ yadvat correl. ‘tal (y) como …’ yoṣitf. ‘mujer (joven)’ rāgam. ‘pasión’ rucif. ‘gusto’ laghuadj. ‘corto’ lajjāf. ‘vergüenza’ liṇgan. ‘falo, pene’ vaṇij- (nom. vaṇik) m. ‘comerciante’ vanan. ‘bosque’ vi-ghna- m. ‘obstáculo’ vidyāf. ‘(afán de) sabiduría’ vi-pad- f. ‘adversidad, infortunio’ vi-smr - 1 ‘olvidar’ vītappp. (de vi-i- 2) ‘desaparecido, apaciguado’ vraj- 1 ‘dirigirse a’ Śakuntalān.pr. f. ‘Śakuntalā’ śreyāṃscomparat. ‘mejor’ (§ 143) sam-udra- m. ‘océano’ sukhan. ‘alegría’ sūkṣmaadj. ‘pequeño, delgado’ sma otorga al pres. valor de pret. narrativo (§ 241) svaadj. pron. ‘su, suyo’ svasr - f. ‘hermana 128 18. (§§ 226-240: sintaxis nominal y pronominal) hNt kNya man< Tyjt, gt< yaEvn< n pungRCDit hanta kanyā, mānaṃ tyajata! gataṃ yauvanaṃ na punar gacchati . 1. yae =Nyenaú[a n ik<icTpZyit t< ka[< baexam> yo ’nyenākṣā na kiṃcit paśyati, taṃ kāṇaṃ bodhāmaḥ . 2. n ih ivixztenaip twa pué;> àvt›te ywa lae-en na hi vidhiśatenāpi tathā puruṣaḥ pravartate yathā lobhena . 3. i-;ja VyaixtayE -igNya AaE;xmdIyt bhiṣajā vyādhitāyai bhaginyā auṣadham adīyata. 4. ka_y> pU_yaeR Ëta Aagta> kābhyaḥ pūrbhyo dūtā āgatāḥ? . 5. jatSy m&TyuØRuvae m&tSy jNm Øuvm! jātasya mr tyur dhruvo, mr tasya janma dhruvam . 6. kaEilkSy jaya ¢amSy magRe mhaNt< hiStnmpZyt! kaulikasya jāyā grāmasya mārge mahāntaṃ hastinam apaśyat . 7. is<hSy vne æaMytae =Pyzi»ta ivhga gayiNt siṃhasya vane bhrāmyato ’py aśaṅkitā vihagā gāyanti . 8. majRare gte mU;ka> )lke =n&Tyn! mārjāre gate, mūṣakāḥ phalake ’nr tyan . 9. AymagCDit tv puÇ> ayam āgacchati tava putraḥ . 10. Vocabulario 18: akṣin. ‘ojo’ (§ 103) api ‘siquiera; incluso’ anyaadj. pron. ‘otro’ a-śaṅkita- adj. ‘sin miedo’ auṣadhan. ‘medicina’ ā-gam- 1 -gacchati ‘venir, llegar’ idamtema del pron. dem. ‘este’ (con sentido adverbial: cf. § 239) kanyāf. ‘muchacha’ kav. kimkaś-cit indef. ‘alguno, algo’ (§ 149) kāṇaadj. ‘tuerto’ kimtema del pron.interr. ‘¿quién? ¿qué?’ (§149) kaulikam. ‘tejedor’ gacchati → gam- 1 ‘ir’ (punar gam- ‘regresar’); ppp. gata- ‘pasado; marchado’ gāyati → gai- 1 ‘cantar’ grāmam. ‘aldea’ jan- 4 ‘nacer’; ppp. jātajanman- n. ‘nacimiento’ jāyāf. ‘esposa’ tathā adv. correl. ‘tanto’ tadtema del pron. dem. ‘ese, él’ tyaj- 1 ‘abandonar, dejar’ (pl.: cf. § 237) tvadtema del pron. pers. de 2ª.sg. ‘tú’ dā- 3 ‘dar’ (pas.: cf. § 203) dūtam. ‘mensajero’ dhruvaadj. ‘seguro’ na ‘no’ nr t- 4 ‘bailar, danzar’ paśyati → dr ś- 1 ‘ver’ pra-vr t- 1 Ā. ‘moverse, motivarse’ putram. ‘hijo’ punar adv. ‘de nuevo’ purf. ‘ciudad’ (§ 118) puruṣam. ‘hombre, ser humano’ phalakan. ‘mesa’ budh- 1 bodhati ‘reconocer (como)’ bhaginīf. ‘hermana’ bhiṣajm. ‘médico’ bhram- 1/4 bhrāmyati ‘deambular, pasear’ (part.pres. § 123) mahāntadj. ‘grande’ mānam. ‘enfado’ mārgam. ‘camino’ mārjāram. ‘gato’ mūṣakam. ‘ratón’ mr - 4 ‘morir’ mr tyum. ‘muerte’ yadtema del pron. rel. (§ 149) yathā adv. correl. ‘cuanto’ yauvanan. ‘juventud’ lobham. ‘codicia’ vanan. ‘bosque’ vi-dhi- m. ‘precepto, regla’ viha-ga- m. ‘pájaro’ vy-ādhita- adj. (ppp.) ‘enfermo’ śatan. ‘cien’ siṃham. ‘león’ hanta interj. ‘¡eh!’ hastinm. ‘elefante’ hi (encl.) ‘en efecto’ Ejercicios 129 19. (§§ 241-257: sintaxis verbal y oracional) #m< -ar< vh, Anywa à-uSTva< tafyet! imaṃ bhāraṃ vaha! anyathā prabhus tvāṃ tāḍayet . 1. iõýNtI— -ayRa< TyjNt< -tRar< ghRamhe snihyantīṃ bhāryāṃ tyajantaṃ bhartāraṃ garhāmahe . 2. $;TSmymanSy izzaemRuomI]ma[a xaÈyu½EStu:yit īṣat smayamānasya śiśor mukham īkṣamāṇā dhātry uccais tuṣyati . 3. sveR paEra> kaildasen rict< naqk< ÔòumagCDn! sarve paurāḥ Kālidasena racitaṃ nāṭakaṃ draṣṭum āgacchan . 4. inivR;e[aip nagen ktRVya mhtI )[a, iv;< -vtu ma vaStu )[a -y<kra nirviṣeṇāpi nāgena kartavyā mahatī phaṇā. viṣaṃ bhavatu mā vāstu, phaṇā bhayaṃkarā . 5. setu< bÏ!va l»a< àivZy c jeta ramae Êò< rav[< htvan! setuṃ baddhvā Laṅkāṃ praviśya ca jetā Rāmo duṣṭaṃ Rāvaṇaṃ hatavān . 6. ye pUvRe jNmin zUÔa AjayNt te SvaNxmRaNsMygnuitóNt> pre jNmin iÖja jin:yNte ye pūrve janmani śūdrā ajāyanta, te svān dharmān samyag anutiṣṭhantaḥ pare janmani dvijā janiṣyante . 7. yain vStUin pura mhta ïme[ saXyaNyas<StaNyxuna yÙa[a< samWyRadLpenae*men saXyain siNt yāni vastūni purā mahatā śrameṇa sādhyāny āsaṃs tāny adhunā yantrāṇāṃ sāmarthyād alpenodyamena sādhyāni santi . 8. ASmakmitiw_y> ikyanaharae dIyet, yavNtmaharimCDiNt tavaNdIytam! asmākam atithibhyaḥ kiyān āhāro dīyeta? yāvantam āhāram icchanti, tāvān dīyatām . 9. #CDaim punrip pu{ya< -agIrwImvgahevhIit sIta rammvdt! icchāmi punar api puṇyāṃ Bhāgīrathīm avagāhevahīti Sītā Rāmam avadat . 10. Vocabulario 19: atithim. ‘huésped’ adhunā adv. ‘hoy día’ anu-ṣṭhā- 1 → -tiṣṭhati ‘cumplir (con), obedecer’ anyathā adv. ‘de lo contrario’ api (encl.) ‘aunque’; punar api ‘de nuevo’ alpaadj. ‘poco’ ava-gāh- 1 Ā. ‘bañarse (en), zambullirse’ as- 2 asti ‘haber, ser’ (§ 159); impf. āsam etc. asmadtema del pron. pers. de 1ª pl. ‘nosotros’ ā-gacchati → -gam- 1 ‘llegar, venir’ ā-hāra- m. ‘comida, alimento’ idamtema del pron. dem. ‘este’ icchati → i  - 6 ‘desear, querer’ iti ‘así (dijo)’; part. del estilo directo īkṣ- 1 Ā. ‘contemplar’ īṣat adv. ‘levemente’ udyamam. ‘esfuerzo’ uccais adv. ‘mucho, intensamente’ kartavyager. de kr - 8 (§§ 214, 254) Kālidāsan.pr. m. ‘Kālidāsa’ kiyantinterr. ‘¿cuánto?’ garh- 1 garhate ‘censurar, reprobar’ ca (encl.) ‘y’ jan- 4 jāyate ‘nacer’ janmann. ‘nacimiento’ jetr - adj. ‘victorioso’ tadtema del pron. dem. (correl.) ‘ese, él’ tāḍayati → ta  - 10 ‘golpear’ tāvantcorrel. ‘tanto …’ tuṣ- 4 ‘alegrarse’ tyaj- 1 ‘abandonar’ tvadtema del pron. pers. de 2ª.sg. ‘tú’ dā- 3 ‘dar’; pas.: § 203 duṣṭaadj. ‘malvado’ dr ś- 1 ‘ver’ (inf. draṣṭum) dvi-ja- m. (‘dos veces nacido’→) ‘brahmán’ dharmam. ‘deber’ dhātrīf. ‘nodriza’ nir-viṣa- adj. ‘sin veneno’ nāgam. ‘cobra’ nāṭakan. ‘drama, obra de teatro’ paraadj. pron. ‘próximo, otro’ punar api ‘de nuevo’ puṇyaadj. ‘puro’ purā adv. ‘antaño’ pūrvaadj. pron. ‘anterior, previo’ pauram. ‘ciudadano’ Introducción al sánscrito 130 phaṇāf. ‘capuchón (de la cobra)’ pra-bhu- m. ‘amo, señor’ pra-viś- 6 ‘entrar’ bandh- 9 ‘tender’ (abs. baddhvā) bhayaṃ-kara- adj. ‘que infunde miedo’ bhartr - m. ‘marido’ Bhāgī-rāthī n.pr. f. ‘Bhāgīrāthī (= Ganges)’ bhāram. ‘carga’ bhāryāf. ‘esposa’ bhū- 1 bhavati ‘haber, existir’ mahāntadj. ‘grande’ (+ kr - 8 ‘hacer grande, desplegar’) mā neg. modal (= gr. μή) ‘no …’; bhavatu mā ‘(ya sea que) no haya’ mukhan. ‘rostro’ yadtema del pron. rel. ‘quien, que’ yantran. ‘máquina’ yāvantcorrel. ‘cuanto …’ rac- 10 ‘componer’ (ppp. cf. § 212) Rāman.pr. m. ‘Rāma’ Rāvaṇan.pr. m. ‘(el demonio) Rāvaṇa’ Laṅkān.pr. f. ‘Ceilán’ vad- 1 ‘decir’ vastun. ‘cosa’ vah- 1 ‘llevar, transportar’ vā (encl.) ‘o, o bien’ viṣan. ‘veneno’ śiśum. ‘bebé’ śūdram. ‘siervo’ śramam. ‘esfuerzo’ samyak (adv.) ‘fielmente’ sarvaadj. pron. ‘todo’ (§ 149.3) sādhyaadj.verb. ‘alcanzable’ sāmarthyāt (adv.) ‘gracias a, a partir de’ (+ gen.) Sītā n.pr. f. ‘Sītā’ setum. ‘puente’ snih- 4 ‘amar’ (part.pres. f.: § 125) smayate → smi 1 ‘sonreír’ svaadj. pron. ‘su, suyo’ han- 2 ‘matar’ (part.pf.act.: § 213) Bibliografía y recursos on line 1. Gramáticas, introducciones y obras generales BECHERT, H. & SIMSON, G. VON (Hrsg.) 1993. Einführung in die Indologie. Stand, Methoden, Aufgaben, 2ª ed., Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. BÜHLER, G. 1988 (= 21927). Leitfaden für den Elementarkursus des Sanskrit, unveränderter reprographischer Nachdruck, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. BURROW, T. 31973. The Sanskrit Language, London: Faber & Faber (1ª ed. 1955). COULSON, M. 21992. Sanskrit. An Introduction to the Classical Language, Oxford: Hodder and Stoughton (1ª ed.: 1976). COULSON, M. 32003 (revised by R. GOMBRICH and J. BENSON). Sanskrit, Oxford: Hodder and Stoughton. GONDA, J. 1971. Old Indian, Handbuch der Orientalistik II, Bd. I 1, Leiden: Brill. GOTŌ, T. 2013. Old Indo-Aryan Morphology and its Indo-Iranian Background. In cooperation with J.S. KLEIN and V. SADOVSKI. Wien: Österreichische Akademie der Wissenschaften. JAMISON, S.W. 2004: “Sanskrit”, en: The Cambridge Encyclopedia of the World’s Ancient Languages, ed. by R.D. Woodard, Cambridge: University Press, pp. 673-699. JAMISON, S.W. & BRERETON, J.P. (transated by) 2014. The Rigveda. The Earliest Religious Poetry in India, 3 Vols., New York: Oxford University Press. LANMAN, CH.R. 1884. A Sanskrit Reader. Text and Vocabulary and Notes, Cambridge, Mass.: Harvard University Press. MACDONELL, A.A. 1910. A Vedic Grammar (Grundriss der indo-arischen Philologie und Altertumskunde), Straßburg. MACDONELL, A.A. 31986. A Sanskrit Grammar for Students, Oxford: Oxford University Press, (1ª ed. 1927). MACDONELL, A.A. 1993 (= 1916). A Vedic Grammar for Students, Delhi: Motilal Banarsidass. MACDONELL, A.A. 1992 (= 1917). A Vedic Reader for Students, Delhi: Motilal Banarsidass. MAURER, W.H. 1995. The Sanskrit Language. An Introductory Grammar and Reader, London / New York: Routledge. 132 Introducción al sánscrito MAYRHOFER, M. 31978. Sanskrit-Grammatik mit sprachvergleichenden Erläuterungen, Berlin / New York: De Gruyter. MAYRHOFER, M. 2005. Die Fortsetzungen der indogermanischen Laryngale im Indo- Iranischen, Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. MORGENROTH, W. 1973. Lehrbuch des Sanskrit, Leipzig: VEB Verlag Enzyklopädie. MYLIUS, K. 1978. Chrestomathie der Sanskrit-Literatur, Leipzig: VEB Verlag Enzyklopädie. MYLIUS, K. 22003. Geschichte der altindischen Literatur, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag (1ª ed. 1988). Traducción española de D. PASCUAL COELLO (revisada por R. DORADO PUNTCH y A. DE CABO DE LA VEGA) 2015. Historia de la literatura india antigua, Madrid: Trotta. OBERLIES, TH. 2003. A Grammar of Epic Sanskrit, Berlin / New York: De Gruyter. RENOU, L. 21961. Grammaire sanscrite (2 tomos), Paris: Maisonneuve (1ª ed. 1930). RENOU, L. 1952. Grammaire de la langue védique, Paris / Lyon: IAC. THUMB, A. & HAUSCHILD, R. 31958-1959. Handbuch des Sanskrit. Eine Einführung in das sprachwissenschaftliche Studium des Altindischen (3 vols.), Heidelberg: Carl Winter. WACKERNAGEL, J. & DEBRUNNER, A. 1896-1957. Altindische Grammatik (3 Bände), Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht. WERBA, CH.H. 1997. Verba Indoarica. Die primären und sekundären Wurzeln der Sanskrit-Sprache. Pars I: Radices Primariae, Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. WHITNEY, W.D. 51924. Sanskrit Grammar. Including Both, the Classical Language and the Older Dialects of Veda and Brahmana, Leipzig: Druck und Verlag von Breitkopf und Härtel (reimpr. Delhi 1994, New Delhi 2004). 2. Diccionarios y léxicos APTE, V.G. 1957-1959. The Practical Sanskrit-English Dictionary (3 vols.), Poona: Prashad Prakashan. APTE, V.G. 1893. The Student’s Sanskrit-English Dictionary, Bombay: Sagoon (reimpr. 1973). BÖHTLINGK, O. VON & ROTH, R. 1855-1875. Sanskrit-Wörterbuch, 7 Bände, St. Petersburg: Kaiserliche Akademie der Wissenschaften (reimpr. Osnabrück / Wiesbaden, 1966). BÖHTLINGK, O. VON 1883-1886. Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung, 7 Teile, St. Petersburg: Kaiserliche Akademie der Wissenschaften (reimpr. en un vol. Delhi, 1998). CAPELLER, C. 1887. Sanskrit-Wörterbuch, Straßburg: Trübner (reimpr. Berlin, 1966; New Delhi / Madras, 1998). GRASSMANN, H. 1873. Wörterbuch zum Rig-Veda, Leipzig: Harrassowitz Verlag (6ª ed. revisada por M. KOZIANKA, 1996). MACDONELL, A.A. 1929. A Practical Sanskrit Dictionary, London: Oxford University Press (reimpr. 1971). MAYRHOFER, M. 1956-1980. Kurzgefasstes etymologisches Wörterbuch des Altindischen / A Concise Etymological Sanskrit Dictionary, 4 Bände, Heidelberg: Carl Winter. MAYRHOFER, M. 1986-1996. Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen, 3 Bände, Heidelberg: Carl Winter. Bibliografía y recursos on line 133 MONIER-WILLIAMS, M. 1899. A Sanskrit-English Dictionary, Oxford: University Press (reimpr. 1970 etc.). MYLIUS, K. 1975. Wörterbuch Sanskrit-Deutsch, Leipzig: VEB Verlag Enzyklopädie. PUJOL, O. 2019. Diccionario sánscrito-español: Mitología, filosofía y yoga, Barcelona: Herder. STCHOUPAK, N., NITTI, L. & RENOU, L. 1987. Dictionnaire sanskrit-français, Paris, Maisonneuve. 3. Recursos on line 3.1. Recursos genéricos (diccionarios on line, thesaurus de textos, etc.) Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Universidad de Heidelberg http://www.sanskrit-linguistics.org/dcs/ - Diccionario electrónico con unas 2.850.000 palabras - Textos (más de 180), con transcripción latina y análisis lexemático - Disponible un ‘lexical overview’ para cada texto. Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, Universidad de Colonia, Institut für Indologie und Tamilistik http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/ - Ediciones de diccionarios digitalizadas (D) y escaneadas (E). - Incluye los siguientes diccionarios: Monier-Williams (D, E), Böhtlingk- Schmidt (D, E), Böhtlingk-Roth (D, E), Apte (D, E), Wilson (D, E), Stchoupak-Nitti-Renou (D, E), MacDonell (E), Böhtlingk abreviado (E), Capeller sánscrito-inglés (E), Capeller sánscrito-alemán (E); etc. Indica & Buddhica: Materials for Indology and Buddhology. Richard Mahoney, Littledene, Nueva Zelanda. http://indica-et-buddhica.org/ Recursos para indología y budología. Léxicos, textos electrónicos, Scholia, Catalogus Bibliothecarum, etc. 3.2. Manuscritos Sanskrit Manuscripts at the University of Pennsylvania Library. Philadelphia, PA. https://www.library.upenn.edu/collections/notable/south-asian-manuscript La Biblioteca de la Universidad de Pensilvania contiene la mayor colección de manuscritos orientales de América del Norte. Esta web permite acceder a imágenes digitales de todos los manuscritos. 3.3. Otros recursos on line para Indio Antiguo (Védico y Sánscrito Clásico): The Sanskrit Heritage Site - http://sanskrit.inria.fr Herramientas para tratamiento informático de textos sánscritos Sanskrit Documents - http://www.sanskritdocuments.org 134 Introducción al sánscrito Textos sánscritos de acceso libre, software para sánscrito y escritura devanāgarī Sanskrit Fonts - http://salrc.uchicago.edu/resources/fonts/available/sanskrit/ The University of Chicago recommended Sanskrit fonts, input software and keyboard layouts Sanskrit Web - http://www.sanskritweb.net/ Fuentes para Windows y textos sánscritos para descargar, por Ulrich Stiehl (Heidelberg) Devanagari Unicode Fonts - http://www.wazu.jp/gallery/Fonts_Devanagari.html Archivos .tiff y muestras de 19 fuentes devanāgarī Unicode Pandanus Sanskrit Texts - http://iu.ff.cuni.cz/pandanus/electronictexts/ Base de datos para búsquedas de 27 textos electrónicos sánscritos (kāvya y subhāṣita) Sanskrit Studies Links and Information - http://sanskritlinks.blogspot.com/ Gramática sánscrita y estudios literarios en una colección en hyperlink desde 2003 Sanskrit & Sánscrito - http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/ Herramientas de aprendizaje, devanāgarī, reglas de sandhi. Traducción literal de Patañjali Ancient Sanskrit Online - https://lrc.la.utexas.edu/eieol_toc/vedol Serie de lecciones con lectura de textos védicos y capítulos de gramática Devanagari Callygraphy - http://sanskrit.claude-marillier.net/alpha.html Lecciones con animación sobre escritura de cada uno de los akṣaras del devanāgarī Lessons of Language - Sanscrit - http://ccbs.ntu.edu.tw/BDLM/en/lesson/fan/lesson_fan1.jsp Lecciones on line extraídos de una gramática india An Analytical Cross Referenced Grammar - http://www.warnemyr.com/skrgram/ Aproximación occidental a la fonología, morfología y sintaxis del sánscrito clásico Rigveda Ed. - http://keithbriggs.info/documents/rv.pdf Edición del R gveda de Keith Brigg Devanagari Samples - http://www.ms.uky.edu/~sohum/sansk.html Extractos del R gveda, con varios archivos de audio Language in India - http://www.languageinindia.com/feb2004/panini.html Aproximación pāṇiniana al sánscrito Sanskrit Diacritical Fonts - http://www.columbia.edu/~ph2046/RnD/Hackett/SanskritfontsPC.html Fuentes Garamond para Windows con diacríticos para la transliteración del sánscrito Itranslator - http://www.omkarananda-ashram.org/Sanskrit/Itranslt.html Herramienta para conversión (Windows) en y del devanāgarī Índice Introducción ………………………………………………………………… 1 1, Origen y evolución de la escritura en la India…………………….. 8 Escritura y pronunciación………………………………………………… 11 2. El ‘alfabeto’ devanāgarī…………………………………………... 11 Fonología……………………………………………………………………. 16 3. Esquema de fonética histórica del indio antiguo………………….. 16 4. Acentuación……………………………………………………….. 27 5. Sandhi……………………………………………………………... 28 6. Alternancia vocálica………………………………………………. 38 Morfología…………………………………………………………………… 40 7. La flexión nominal………………………………………………… 40 8. La flexión pronominal…………………………………………….. 62 9. Los numerales……………………………………………………... 67 10. La flexión verbal…………………………………………………. 69 Composición………………………………………………………………… 96 11.1. Composición verbal……………………………………………. 96 11.2. Composición nominal………………………………………….. 96 Esquema de sintaxis………………………………………………………… 99 12.1. Sintaxis del caso y el número………………………………….. 99 12.2. Sintaxis del pronombre………………………………………… 102 12.3. Sintaxis de tiempos y modos…………………………………… 103 Sobre la sintaxis oracional…………………………………………… 108 Ejercicios…………………………………………………………………….. 111 Bibliografía y recursos on line……………………………………………… 131