O movemento corporal como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria

Antía Albarellos Graña Javier Rico Díaz O movemento corporal como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria Facultade de Ciencias da Educación Xuño 2023 Traballo de Fin de Grao presentado na Facultade de Ciencias da Educación da Universidade de Santiago de Compostela para a obtención do Dobre Grao en Mestra de Educación Infantil e Primaria Traballo de fin de grao O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria El movimiento como recurso de aprendizaje en las aulas de educación primaria Movement as a learning resource in primary education classrooms O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 3 Resumo O movemento corporal pode xerar beneficios para a saúde ao incentivar a práctica de actividade física e pode converterse nun recurso educativo de relevancia nas aulas. Este Traballo Fin de Grao ten como obxectivo coñecer a presenza ou non de movemento corporal, como recurso de aprendizaxe nas aulas galegas de educación primaria, e a valoración que se ten deste entre o profesorado en activo da etapa, como elemento transversal nas aulas. Este traballo de iniciación á investigación de campo, analiza os datos recollidos a través dun cuestionario elaborado ad hoc para este estudo e aplicado a unha mostra de 160 docentes que exercen en Galicia. Os resultados obtidos reportan que o 86.88% do profesorado emprega o movemento nas aulas e a gran maioría outorga unha valoración moi positiva á importancia que ten este en diferentes situacións de aprendizaxe. Atopáronse diferenzas estatisticamente significativas entre o profesorado que emprega e non emprega o movemento nas aulas, respecto da valoración que lle da ao seu uso en diferentes materias e aos seus beneficios, cunha valoración superior por parte do que xa o usa. Parece importante incentivar a presenza, na formación inicial e continua do profesorado, de estratexias que favorezan a presenza do movemento corporal nas aulas. Palabras chave: movemento corporal, recurso educativo, aprendizaxe, actividade física, educación primaria. O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 4 Resumen El movimiento corporal puede generar beneficios para la salud al incentivar la práctica de actividad física y puede convertirse en un recurso educativo de relevancia en las aulas. Este Trabajo Fin de Grado tiene como objetivo conocer la presencia o no de movimiento corporal como recurso de aprendizaje en las aulas de educación primaria, y la valoración que se tiene de este entre el profesorado en activo de la etapa, como elemento transversal en las aulas. Este trabajo de iniciación a la investigación de campo analiza los datos recogidos a través de un cuestionario elaborado ad hoc para este estudio y aplicado a una muestra de 160 docentes que ejercen en Galicia. Los resultados obtenidos reportan que el 86.88% del profesorado emplea el movimiento en las aulas y la gran mayoría otorga una valoración muy positiva a la importancia que tiene este en diferentes situaciones de aprendizaje. Se encontraron diferencias estadísticamente significativas entre el profesorado que emplea y el que no emplea el movimiento en las aulas, respeto a la valoración que le da a su uso en diferentes materias y a sus beneficios, con una valoración superior por parte del que ya lo usa. Parece importante incentivar la presencia, en la formación inicial y continua del profesorado, de estrategias que favorezcan la presencia del movimiento corporal en las aulas. Palabras clave: movimiento corporal, recurso educativo, aprendizaje, actividad física, educación primaria. O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 5 Abstract Body movement can generate health benefits by encouraging the practice of physical activity and can become an important educational resource in the classroom. This Final Degree Project aims to find out whether body movement is present as a learning resource in primary education classrooms, and how it is valued by active teachers at this stage, as a transversal element in the classroom. This introductory work to field research analyses the data collected through a questionnaire developed ad hoc for this study and applied to a sample of 160 teachers working in Galicia. The results obtained report that 86.88% of teachers use movement in the classroom and the vast majority give a very positive assessment of the importance of movement in different learning situations. Statistically significant differences were found between teachers who use movement in the classroom and those who do not, in terms of the value they give to its use in different subjects and its benefits, with a higher value being given to those who already use it. It seems important to encourage the presence, in initial and in-service teacher training, of strategies that support the presence of body movement in the classroom. Keywords: body movement, educational resource, learning, physical activity, primary education. O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 6 Índice Resumo ...................................................................................................................................... 3 Resumen .................................................................................................................................... 4 Abstract ...................................................................................................................................... 5 Índice .......................................................................................................................................... 6 Índice de abreviaturas ............................................................................................................... 8 Índice de táboas ......................................................................................................................... 9 Índice de figuras ....................................................................................................................... 10 Introdución ............................................................................................................................... 11 Desenvolvemento do traballo ................................................................................................. 13 1. Marco teórico ................................................................................................................... 13 1.1. Actividade física e saúde............................................................................................ 13 1.2. O movemento corporal na normativa educativa ...................................................... 15 1.3. O movemento corporal desde o punto de vista pedagóxico .................................... 16 1.4. O movemento como ferramenta de aprendizaxe ..................................................... 18 2. Obxectivo .......................................................................................................................... 21 3. Poboación e Mostra ......................................................................................................... 21 4. Instrumento e Materiais .................................................................................................. 22 5. Procedemento .................................................................................................................. 22 5.1. Análise dos Datos....................................................................................................... 23 6. Resultados ........................................................................................................................ 24 6.1. Centro educativo ....................................................................................................... 24 6.2. Perfil do Profesorado ................................................................................................. 25 6.3. Valoración Xeral do Emprego do Movemento Corporal nas Aulas de Educación Primaria ............................................................................................................................ 27 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 7 6.4. Emprego do Movemento nas Aulas de Educación Primaria ..................................... 29 6.5. Non Emprego do Movemento nas Aulas de Educación Primaria.............................. 30 6.6. Formación do profesorado ........................................................................................ 31 6.7. Relacións entre as respostas do profesorado que emprega o movemento nas aulas e o que non o fai ............................................................................................................... 32 7. Discusión .......................................................................................................................... 35 Conclusión ................................................................................................................................ 38 Limitacións no estudo e futuras liñas de investigación ........................................................... 38 Contribución á Mellora das Competencias Profesionais ......................................................... 39 Referencias Bibliográficas ........................................................................................................ 41 Anexos ...................................................................................................................................... 48 Anexo I: Cuestionario ........................................................................................................... 48 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 8 Índice de abreviaturas OMS: Organización Mundial da Saúde EP: Educación Primaria EI: Educación Infantil EF: Educación física CA: Comunidade Autónoma AF: Actividade física DT: Desviación Típica M: Media fi: Frecuencia absoluta ni: Frecuencia relativa O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 9 Índice de táboas Táboa 1. Distribución da mostra en función do xénero e da idade do profesorado ............... 21 Táboa 2. Frecuencias do número total de alumnado do centro .............................................. 25 Táboa 3. Función docente principal da mostra no centro actual ............................................ 26 Táboa 4. Cursos nos que imparten docencia os e as especialistas da mostra......................... 27 Táboa 5. Valoración xeral sobre o emprego do movemento corporal en diferentes situacións fi(ni) .......................................................................................................................................... 28 Táboa 6. Valoración da influencia do movemento en determinadas cuestións ...................... 29 Táboa 7. Frecuencia coa que a mostra emprega o movemento na aula ................................ 29 Táboa 8. Motivos polos que o profesorado emprega o movemento nas aulas ...................... 30 Táboa 9. Motivos polos que o profesorado non emprega o movemento nas aulas fi(ni) ....... 31 Táboa 10. Formación recibida pola mostra relacionada co movemento corporal ................. 31 Táboa 11. Diferencias sobre a valoración do uso do movemento en determinadas materias entre o profesorado que o utiliza e o que non ......................................................................... 33 Táboa 12. Relación da valoración que lle da o profesorado que emprega o movemento corporal e o que non aos beneficios que ten empregar o movemento na aula ...................... 34 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 16 Destacar tamén que, entre os obxectivos de etapa, establecidos en ambas normativas, o k) recolle de forma explícita o papel da EF e o deporte no desenvolvemento persoal e social: k) Valorar a hixiene e a saúde, aceptar o propio corpo e o das outras persoas, respectar as diferenzas e utilizar a educación física, o deporte e a alimentación como medios para favorecer o desenvolvemento persoal e social. Por último, e de forma máis concreta, no DECRETO 155/2022, do 15 de setembro, polo que se establecen a ordenación e o currículo da educación primaria na Comunidade Autónoma de Galicia., fálase do movemento como recurso ou estratexia de ensino-aprendizaxe nas áreas de EF e de música e danza, empregándoo como elemento transversal e integral para o desenvolvemento doutros aspectos, como pode ser a expresión corporal. 1.3. O movemento corporal desde o punto de vista pedagóxico As metodoloxías que empregan o movemento como elemento transversal nas aulas fomentan unha aprendizaxe vivencial e significativa baseada na experimentación e manipulación, ademais de contribuír á interacción do alumnado cos seus iguais; isto fai que os propios nenos e nenas sexan protagonistas da súa aprendizaxe. Tal e como sinalan Learreta e Ruano (2021), o emprego de movemento nas aulas non é algo novidoso, aínda que volva a estar presente na educación, senón que tivo moita presenza noutros momentos da historia, e noutras correntes educativas que sentaron as bases das actuais, como poden ser as de autores como Dewey, Decroly, Montessori, Freinet, Freire, etc. Dewey (1938/2020), por exemplo, falaba da dimensión física da actividade e das limitacións que padece debido ás aulas tradicionais nas que o alumnado unicamente pode moverse baixo certos sinais acordados previamente e, que frea enormemente a liberdade física, intelectual e moral das nenas e nenos (Dewey, 1938/2020). Montessori, por outro lado, identificou as chamadas tendencias humanas, entre as que destacamos o movemento; que axudan á predisposición cara a aprendizaxe, polo tanto, se o ambiente permite e favorece a manifestación das diferentes tendencias humanas, as actividades de aprendizaxe serán máis significativas (Juliá, 2012). O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 17 A pesar da presenza que tivo o movemento no pensamento pedagóxico da sociedade, a evolución das escolas tras estas correntes, foi cara un modelo máis academicista, no que as clases maxistrais e as leccións expositivas convértense no habitual nas aulas; sendo o docente o protagonista do método de ensino aprendizaxe e o alumnado un mero receptor pasivo, sentado no pupitre e con poucas posibilidades de movemento e de interacción (Learreta e Ruano, 2021). Esta ausencia de movemento pódese relacionar coas corporalidades existentes durante o horario escolar en EP, no que se reparte o tempo en función das materias do currículo (Vaca, 2007). Neste senso, dicir que predomina o corpo silenciado, entendido como o que non conta coa liberdade suficiente para expresarse con naturalidade, é dicir, un corpo que reprime e ignora a súa necesidade de movemento (Learreta e Ruano, 2021). O corpo instrumentado, aquel que emprega a capacidade de movemento e o propio corpo para explicar conceptos e construír aprendizaxes de forma transversal, é o que predomina en Educación Infantil (EI), pero, en EP non se contemplan tempos para isto (Vaca, 2007). Outro dos motivos polos que o movemento se afastou das aulas ordinarias e se desprazou unicamente á área de EF foi a visión que ten deste a sociedade. A dimensión motriz ten, dentro da aula, un status moi baixo xa que se considera algo infantil que non debería ter cabida nas aulas de cursos superiores, contribuíndo á redución do movemento conforme se sube de nivel; xa que as ensinanzas son, cada vez máis serias (Learreta e Ruano, 2021). Contémplanse o corpo e o movemento, como un lastre ou algo que domesticar; polo que non adoitan ter cabida nas diferentes materias, porén, accións que realizan os nenos e nenas e que son aparentemente superficiais (tocar, xesticular, saltar, desprazarse…), teñen un alto valor educativo e abranguen unha gran complexidade cognoscitiva (Moreno et al., 2013); aínda que a sociedade as considere como unha perda de tempo nos cursos de EP. En EP a música, os desprazamentos polo espazo, os xogos, a actividade motriz… saen das aulas e sitúanse noutras materias específicas (música e danza e EF) e noutros espazos destinados a ese uso (ximnasio, patio, pavillón, talleres…). Nas aulas desta etapa predominan os pupitres individuais en fila ou, nalgúns casos, formando pequenas agrupacións, pero non hai espazos amplos destinados ao movemento; en cambio, nas aulas de infantil, os espazos adoitan estar pensados para realizar actividades en movemento, socializar con outros compañeiros/as, O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 18 sentarse no chan… Este é, polo tanto, outro dos motivos que contribúe á escaseza ou ausencia de movemento na escola (Doherty e Forés, 2020; Learreta e Ruano, 2021). Porén, o movemento está ligado, indiscutiblemente aos procesos de ensinanza-aprendizaxe e aportan numerosos beneficios na aprendizaxe (Bolaños, 2006; Chandler e Tricot, 2015; Mazzucca et al., 2018; Doherty e Forés, 2020; Supartini et al., 2020; Learreta e Ruano, 2021). O movemento, non só o libre, senón aquel guiado nas diferentes experiencias, xogos, actividades físicas e deportivas, constitúe unha parte indispensable da vida dos máis pequenos, satisfacendo a necesidade dos nenos e nenas de actividade, exploración e diversión. Polo tanto, a aprendizaxe das diferentes áreas e materias académicas debe adaptarse a estas necesidades, empregando o movemento e o xogo como elementos fundamentais nas aulas (Serrano et al., 2008). Ademais, a través do movemento físico, o ser humano pode aprender e lograr unha maior capacidade de rendemento nas diferentes áreas (Bolaños, 2006). Tal e como afirman Doherty e Forés (2020), cando as e os docentes recoñezan e honran a necesidade de movemento nas aulas e na escola, o alumnado estará máis predisposto a aprender e desfrutar aprendendo. A aprendizaxe máis significativa aparece nas propias vivencias, moitas veces corporais; o ser humano, e máis concretamente os nenos e nenas, atenden con máis facilidade cando os conceptos aparecen asociados a vivencias de carácter motriz. Relacionar corpo e coñecementos fai que sexan máis sinxelos de comprender e lembrar no futuro, polo que contribúe enormemente á aprendizaxe (Chandler e Tricot, 2015; Learreta e Ruano, 2021). 1.4. O movemento como ferramenta de aprendizaxe Existen diferentes formas de integrar o movemento nas aulas; as dúas estratexias principais serían as clases fisicamente activas e os descansos activos (Méndez-Giménez, 2019). As primeiras empregan o movemento como reforzo para os contidos académicos, conectándoos directamente con algunhas actividades físicas. Os descansos activos, pola contra, empregan o movemento como recuperación da carga de traballo académico do día a día á que se ven sometidos os alumnos e alumnas, sen necesidade de conectalo cos contidos curriculares (Méndez-Giménez, 2019). A pesares desta diferencia, as dúas estratexias poden mesturarse, O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 19 realizando descansos activos que amosen unha relación cos contidos impartidos nas clases teóricas (López-Gajardo et al., 2020). Os descansos activos xorden da necesidade de combater o sedentarismo existente na sociedade, a través das escolas e non só na materia de EF. Esta estratexia consiste na aplicación de breves píldoras de AF (Peláez-Flor e Prieto-Ayuso, 2021) integradas no horario escolar e que contribúen a mellorar o rendemento cognitivo, a atención, a concentración e a memoria (Pastor-Vicedo et al., 2021). Estes empregan o movemento para romper as longas xornadas sedentarias escolares e contribuír tamén á motivación do alumnado nas aulas (Méndez-Giménez, 2019) Hai diferentes programas de descansos activos dedicados á promoción da AF nas escolas; a nivel internacional, por exemplo, destaca Take 10!, levado a cabo en EEUU, China, Reino Unido, Brasil ou Chile; a nivel nacional, coñecense algúns como Móvete 10!, Proyectos Escolares Saludables, Descansos Activos promovidos pola comunidade de Castela A Mancha ou Aprendo Moviéndome (Peláez-Flor e Prieto-Ayuso, 2021). Outra forma de fomentar o movemento nas aulas é a través da expresión corporal; un medio de comunicación que emprega o corpo e o movemento para interaccionar cos demais, co entorno e cun mesmo/a. Trátase dunha linguaxe fundamental para o desenvolvemento integral do ser humano (Blanco, 2009) e que implica traballo físico, mental e creativo, baseándose na individualidade do xesto, da expresión e do movemento (Rodríguez-Barquero, 2008). Aínda que sexa un contido específico das áreas de EF e música e danza, o emprego desta estratexia co alumnado contribúe ao desenvolvemento da imaxinación, aprendizaxe cooperativo e coñecemento dun mesmo, entre outros, polo que é un recurso que se debería integrar de forma habitual no resto de materias (Arribas-Galarraga et al., 2019). Algúns exemplos de como integrala nas aulas poden ser: - A realización por parellas de movementos seguindo o ritmo da música segundo o que esta lles transmita (García Monge et al., 2007). - Adiviñar as películas representándoas sen describir letras, números e sen emitir sons (García Monge et al., 2007). O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 20 - Imitar animais (ditos en inglés) e agruparse segundo o número que di a docente cando para a música (García Jiménez et al., 2012). - Facer mímica con expresións en inglés aprendidas nas sesións teóricas (García Jiménez et al., 2012). - Realizar un taller de danza no que se relacione o movemento, coas máscaras creadas e coa música (Probst, 2008). Por último, non se pode esquecer o xogo como ferramenta de ensino-aprendizaxe, que ten un papel fundamental no desenvolvemento integral das nenas e nenos dende as primeiras idades (García Fernández, 2015); non só por ser unha actividade propia do ser humano senón tamén porque as cativas e cativos desenvólvense a través do movemento, e o xogo non só o permite senón que o fomenta (Benítez, 2009). Dous exemplos de propostas nas que se emprega o xogo como fío conductor da aprendizaxe poderían ser: - Unha proposta didáctica deseñada para o terceiro ciclo de EP (5º e 6º curso) na que se traballa a EF e as ciencias naturais conxuntamente, realizando unha serie de xogos de stalking nos que se estudan os hábitos alimenticios dos animais nocturnos (Angosto et al., 2016). - O proxecto “Me muevo y aprendo inglés” destinado ao alumnado de 1º e 2º curso de EP para a aprendizaxe dos contidos desta área dunha forma diferente, realizando clases no patio e no ximnasio e collendo o movemento como fío das sesións. Ademais, deste proxecto realizouse un estudo para comprobar o impacto que tivo no alumnado, chegando á conclusión de que este tipo de sesións gustan e motivan moito máis que as tradicionais; fomentando a interacción e relacións entre iguais e contribuíndo á mellora do rendemento, competencia comunicativa nas destrezas orais e predisposición, entre outros (Alías, 2011). A través dos cales podemos comprobar como, o movemento, tratado dunha forma lúdica, si pode ter espazo nas aulas. Recapitulando, pódese afirmar que o movemento non é só beneficioso para a saúde humana senón que, empregado nas aulas, logra fomentar e mellora a aprendizaxe do alumnado, contribuíndo á súa atención, memoria, rendemento... e reducindo os niveis de estrés. En O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 21 definitiva, é un recurso de aprendizaxe que debería estar presente na dinámica habitual das aulas de EP, independentemente da materia ou área que se estea a traballar. 2. Obxectivo Os obxectivos deste Traballo Fin de Grao son: - Coñecer se se emprega ou non o movemento corporal nas aulas galegas de EP como recurso de aprendizaxe. - Coñecer as diferenzas entre as valoracións do profesorado sobre o movemento corporal e o seu papel nas aulas en función de se o empregan ou non no seu día a día docente. 3. Poboación e mostra A poboación obxecto de estudo é o conxunto de mestres e mestras de EP en activo da CA de Galicia. Pola súa banda, a mostra analizada está conformada finalmente por un total de 160 mestres e mestras que respostaron á enquisa elaborada ad hoc para este estudo. Na Táboa 1, preséntase a mostra distribuída segundo o xénero e idade. Pódese observar unha porcentaxe de participación superior de docentes de xénero feminino (81,25%), mentres o rango de idade predominante sitúase entre os 36 e os 65 anos. Táboa 1 Distribución da mostra en función do xénero e da idade do profesorado Frecuencias % do Total Xénero Feminino 130 81.25% Masculino 28 17.50% Outro 2 1.25% Idade Menos de 35 22 13.75% Entre 36 e 55 88 55.00% Entre 56 e 65 49 30.63%2 Máis de 65 1 0.63% O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 22 4. Instrumento e materiais A ferramenta seleccionada para a recollida de datos foi un cuestionario ad hoc (Anexo I), instrumento estandarizado que permite recoller información de forma estruturada sobre unha mostra de persoas que representan unha poboación determinada, axudando a xerar datos cuantitativos para o seu tratamento e análise estatístico (Meneses, 2016). O cuestionario deseñouse segundo a referencia da “Declaración da iniciativa CHERRIES: adaptación ao castelán de directrices para a comunicación de resultados de cuestionarios e enquisas online” (López-Rodríguez, 2019) e empregando a ferramenta Microsoft Forms, coa supervisión do titor para a elaboración das diferentes preguntas atendendo ao obxecto de estudo. As preguntas que conforman a ferramenta para a recollida de datos son de resposta pechada, coa finalidade de limitar a liberdade de resposta da mostra de poboación para facilitar a análise estatística e a interpretación dos resultados. Integráronse preguntas de resposta única e con escalas que seguen o modelo Linkert, con 5 niveis diferenciados. Unha vez rematado o deseño e elaboración do cuestionario, redactouse un texto explicativo e procedeuse a difundilo a través da aplicación de mensaxe instantánea Whatsapp. Escolleuse esta forma de divulgación porque é facilmente accesible para a poboación á que vai dirixido o cuestionario e porque permite que o enlace chegue a numerosos grupos de persoas, que poden contestalo en cuestión de minutos e unicamente empregando un dispositivo móbil. 5. Procedemento O presente traballo de investigación iníciase no mes de novembro de 2022, coa revisión das posibles liñas temáticas e a concreción do tema sobre o que xiraría o estudo a desenvolver, neste caso, a presenza do movemento corporal como recurso de aprendizaxe nas aulas de EP. Tras a selección do tema, procedeuse a realizar unha revisión bibliográfica non sistemática sobre este, para estruturar e desenvolver o marco teórico do traballo centrado nos beneficios da AF para a saúde, o movemento corporal na normativa educativa, o movemento corporal dende o punto de vista pedagóxico e o movemento corporal como ferramenta de aprendizaxe. Ao rematar esta fase, no mes de febreiro de 2023, e tendo xa interiorizada a O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 23 fundamentación teórica sobre o tema obxecto de investigación, comezáronse a determinar aquelas variables que, en base ao recollido do marco teórico, se consideraba necesario analizar e polo tanto a recoller no cuestionario ad hoc elaborado para o estudo. Coa supervisión do titor do TFG, deseñouse un cuestionario empregando a ferramenta Microsoft Forms dirixido a mestres e mestras en activo de EP da CA de Galicia. Tras varias semanas de traballo, revisión, correccións e consultas, pechouse a versión definitiva da ferramenta para a recollida de datos. No mes de marzo de 2023, enviouse o enlace a través de Whatsapp chegando a difundirse en diferentes grupos de mestres e mestras. Finalmente, despois dunha semana en activo e á vista de que o fluxo de respostas se foi reducindo ata non haber movemento, pechouse con 160 respostas. 5.1. Análise dos datos Os resultados descritivos preséntase en frecuencias absolutas (fi) e frecuencias relativas (ni) para aquelas variables categóricas ou media (M) e desviación típica (DT) para as variables continuas. A normalidade destas variables continuas analizouse mediante a proba de Shapiro- Wilk. As diferenzas entre as valoracións do profesorado en función de se usan ou non o movemento nas aulas, analizáronse mediante a proba de U de Mann-Whitney. Para todas as análises o nivel de significación estatística estableceuse en p <0.05. Para as análises estatísticas utilizouse o software Jamovi V.2.3 (The Jamovi Project, 2022). O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 24 6. Resultados 6.1. Centro educativo Comezando polos centros educativos nos que exercen os docentes da mostra, hai que indicar que están representados centros rurais, semi-urbanos e urbanos, distribuídos de forma semellante, tal e como se pode observar na Figura 1. Figura 1 Distribución dos centros da mostra segundo a contorna En cambio, en canto á tipoloxía do centro, é importante salientar que o 98.13% dos centros nos que exerce o profesorado que conforma a mostra, son de carácter público. En relación ao alumnado total co que contan os centros, o 53.13% destes teñen entre 51 e 300 discentes (Táboa 2); e a ratio de alumnado por grupo aula é de máis de 20 nenas e nenos no 60.62% dos casos. 29% 31% 40% Rural Semi-Urbano Urbano O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 25 Táboa 2 Frecuencias do número total de alumnado do centro Número total do alumnado do centro fi ni Menos de 50 2 1.25% Entre 51 e 300 85 53.13% Entre 301 e 500 47 29.38% Máis de 500 26 16.25% 6.2. Perfil do Profesorado Como xa se comentou anteriormente, neste estudo participaron 160 docentes en activo de EP da CA de Galicia. Tomando como referencia os anos en exercicio, cómpre sinalar que o 68.1% do profesorado que respondeu ao cuestionario leva máis de 16 anos exercendo. Pola súa banda, se se analiza o tempo traballado no centro actual, este repártese case a partes iguais nos tres tramos de anos recollidos no cuestionario: 2 anos ou menos (30%), de 2 a 10 anos (34.38%) e máis de 10 anos (35.63%). Con respecto á función do persoal docente nos centros, é necesario indicar que o 60% das persoas que constitúen a mostra son mestras titoras e mestres titores, e o 40% especialistas, tal e como se recolle na Táboa 3. O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 32 6.7. Relacións entre as respostas do profesorado que emprega o movemento nas aulas e o que non o fai Cabe comentar que na análise dos resultados atopouse unha relación estatisticamente significativa entre o profesorado que que emprega e non emprega o movemento na aula e a valoración que lle outorga á importancia deste. O persoal docente que emprega o movemento outórgalle unha puntuación media de 4.4 nunha escala 1-5 á necesidade que ten o alumnado de EP de movemento corporal na escola, cunha DT de ± 0.8 fronte ao profesorado que non emprega o movemento na aula, no que a valoración media é de 3.6 sobre 5, cunha DT de ± 0.9. Non obstante, atopáronse diferenzas estatisticamente significativas, entre o profesorado que usa e non usa o movemento nas aulas, respecto da valoración que lle da ao seu emprego en diferentes materias (Táboa 11). O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 33 Táboa 11 Diferenzas sobre a valoración do uso do movemento en determinadas materias entre o profesorado que o utiliza e o que non Total M ± DT Si usa M ± DT Non usa M ± DT P-valor Educación física 4.9 ± 0.3 4.9 ± 0.3 4.8 ± 0.4 0.020 Música e Danza 4.9 ± 0.3 4.9 ± 0.3 4.8 ± 0.4 0.039 Recreo 4.9 ± 0.4 4.9 ± 0.4 4.7 ± 0.6 0.004 Fóra da escola 4.8 ± 0.5 4.8 ± 0.5 4.6 ± 0.8 0.031 Actividades extraescolares 4.8 ± 0.6 4.8 ± 0.5 4.4 ± 1.0 0.044 Educación Plástica e Visual 4.3 ± 0.7 4.4 ± 0.7 3.9 ± 0.7 0.002 Ciencias da Natureza 4.0 ± 0.8 4.1 ± 0.7 3.4 ± 1.1 0.001 Valores, Proxecto Competencial, Relixión e outras materias 3.9 ± 0.7 4.0 ± 0.7 3.4 ± 0.7 <0.001 Inglés 3.9 ± 0.8 4.0 ± 0.8 3.3 ± 1.0 <0.001 Matemáticas 3.8 ± 0.8 3.9 ± 0.8 3.2 ± 1.1 <0.001 Ciencias Sociais 3.8 ± 0.9 3.9 ± 0.8 3.1 ± 1.1 <0.001 Lingua Galega e Literatura e Lingua Castelá e Literatura 3.7 ± 0.9 3.7 ± 0.8 3.1 ± 1.0 0.002 Nota. Total = totalidade da mostra. Si usa = parte da mostra que emprega o movemento nas aulas. Non usa = parte da mostra que non emprega o movemento nas aulas Por outra banda salientar que na influencia do emprego do movemento para mellorar ou fomentar certos aspectos do alumnado na aula tamén se atoparon relacións estatisticamente significativas (Táboa 12). O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 34 Táboa 12 Relación da valoración que lle da o profesorado que emprega o movemento corporal e o que non aos beneficios que ten empregar o movemento na aula Total M ± DT Si usa M ± DT Non usa M ± DT P-valor Mellora do rendemento nas diferentes áreas de aprendizaxe 4.3 ± 0.7 4.4 ± 0.7 3.8 ± 0.7 <0.001 Facilita a adquisición de conceptos 4.2 ± 0.7 4.3 ± 0.7 3.7 ± 0.6 <0.001 Mellora na atención, concentración e memoria do alumnado 4.3 ± 0.7 4.3 ± 0.7 4.0 ± 0.7 0.027 Contribución a motivación das nenas e nenos 4.5 ± 0.6 4.6 ± 0.5 4.2 ± 0.7 0.009 Nota. Total = totalidade da mostra. Si usa = parte da mostra que emprega o movemento nas aulas. Non usa = parte da mostra que non emprega o movemento nas aulas Cabe salientar que un 81.3% do profesorado que non emprega o movemento corporal na aula considera que se tivera recibido formación, empregaríao como ferramenta educativa. Analizáronse tamén as diferenzas entre as valoración do profesorado que emprega e non emprega o movemento en relación ao xénero, á idade e aos anos que leva exercendo, non atopando diferenzas estatisticamente significativas, motivo polo cal xa non se recolleron no apartado de resultados. O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 35 7. Discusión A AF, como xa se comentou anteriormente, enténdese como calquera tipo de movemento corporal que implique un gasto de enerxía (OMS, 2022), contribuíndo a mellorar a saúde física e mental das persoas, favorecendo o seu benestar e prevendo a aparición de diferentes enfermidades (Gualdi-Russo e Zaccagni, 2021). O movemento corporal non só aporta numerosos beneficios a nivel persoal, senón que desempeña un papel fundamental no desenvolvemento do ser humano, xa que implica unha estimulación cerebral integral (Cortés Cortés et al., 2021). Actualmente existe un problema de sedentarismo e inactividade física altamente estendido na sociedade, xa dende a infancia e a adolescencia (Abarca-Sos et al., 2014), debido, entre outros motivos, ao ocio asociado ás tecnoloxías (Chacón-Cuberos et al., 2020). Os estilos de vida inactivos xorden como consecuencia da influencia e dos hábitos da sociedade; hábitos que foron alterados a nivel mundial debido, entre outros motivos, á pandemia da Covid-19. Na maioría de países do mundo, produciuse un cambio no estilo de vida dos nenos e nenas debido ás restricións de saídas, peches de parques, cese de actividades, etc. (Villaquiran et al., 2020), o que contribuíu a aumentar os estilos de vida sedentarios, a inactividade física e a obesidade na infancia (Jiménez-Parra e Valero-Valenzuela, 2023; Palma-Lozano, et al., 2021). Parece necesario, polo tanto, aumentar os niveis de AF e movemento corporal dende as primeiras idades, tratando de chegar ao recomendado pola OMS (2022), realizar 60 minutos de AF ao día entre os 5 e os 17 anos. Ademais, segundo Sánchez et al. (2019), un dos principais beneficios da práctica de AF dende a infancia é manter esa práctica na vida adulta, pero soamente se da cando dende pequenos/as se motiva e se anima a facelo. Polo tanto, dende a educación é necesario concienciar, dar pautas e motivar ao alumnado de seguir un estilo de vida activo ou de volver a el, no que a AF sexa habitual (González-Cutre, 2014), aproveitando, ademais, os diferentes beneficios cognitivos e pedagóxicos que pode ter integrar o movemento corporal nas aulas. Os obxectivos principais da presente investigación eran coñecer se o movemento está ou non presente nas aulas de EP da CA de Galicia e coñecer as diferenzas entre as valoracións do profesorado sobre o movemento nas aulas en función de se o empregan ou non no seu día a día docente. En relación con estes, e coa adquisición dos mesmos, cómpre destacar a alta O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 36 valoración que lle da a gran maioría do profesorado á importancia do emprego do movemento nas escolas entre o alumnado de EP, coincidindo coa opinión de diversos autores que afirman que o movemento é fundamental para o desenvolvemento integral do ser humano (Bolaños, 2006; Jones-Jofré et al. 2022; Sánchez e Samada, 2020), podendo ser ademais, unha ferramenta con gran potencial a nivel pedagóxico (Bassoli, 2021; Doherty e Forés, 2020; Supartini et al., 2020).No relativo á normativa oficial, o DECRETO 155/2022, do 15 de setembro, polo que se establecen a ordenación e o currículo da educación primaria na Comunidade Autónoma de Galicia, pon énfase na importancia do movemento como recurso ou estratexia de ensino-aprendizaxe nas áreas de EF e de música e danza; isto, na presente investigación, vese reflexado coa elevada valoración que o profesorado lle outorga á importancia do movemento nestas dúas áreas. Porén, neste mesmo decreto, tamén se fala do emprego do movemento como elemento transversal e integral para o desenvolvemento doutros aspectos, e que debe promocionarse dende todas as áreas do currículo integrándoo na xornada escolar. O movemento, tal e como se comentou anteriormente, produce diferentes beneficios a nivel cognitivo, entre os que destaca o aumento da capacidade de rendemento nas diferentes áreas de aprendizaxe, algo que afirma Bolaños (2006) e co que unha gran maioría do profesorado analizado nesta investigación, coincide, valorando, de forma moi positiva (o 40%) e positiva (o 54.4%) á influencia que ten este no rendemento das nenas e nenos. Segundo os resultados obtidos no presente estudo, cabe salientar a alta valoración que lle conceden os e as docentes aos diferentes beneficios que pode ter o emprego do movemento nas aulas, para ensinar contidos de forma interdisciplinaria conseguindo que as aprendizaxes sexan máis significativas para o alumnado e máis difíciles de esquecer (Rebolo e Ascenso, 2019). Por outra banda, o movemento corporal activa diferentes zonas cerebrais, e, integrado no horario escolar, mellora o rendemento académico, aumentando os niveis de concentración, atención e memoria nas aulas (Chacón-Cuberos et al., 2020; Pastor-Vicedo, et al., 2021). Isto vese reflexado no estudo, o 95.6% do profesorado que afirma empregar o movemento lle da unha alta importancia a este factor. O movemento corporal tamén pode axudar e fomentar a adquisición de conceptos (Learreta e Ruanos, 2021) e a aprendizaxe en xeral, aspectos importantes tamén para o profesorado O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 37 deste estudio. Ademais, autores como Méndez-Giménez (2019), afirman que o movemento nas aulas contribúe á motivación dos estudantes, coincidindo coa visión da práctica totalidade do profesorado participante na investigación recollida neste documento, segundo a cal esta influencia é moi positiva. A pesares do visto anteriormente e de que unha alta porcentaxe da mostra de profesorado, concretamente o 86.88%, afirma empregar o movemento corporal na aula, só a metade deles o emprega todos os días, logrando integralo na rutina escolar. Isto, segundo Jiménez-Parra et al., 2022, pódese xustificar debido ao mantemento, en moitos casos, das metodoloxías tradicionais na etapa de EP, que fundamentan que as nenas e nenos deben dedicar gran parte do seu tempo a aprendizaxes estáticos. Aínda así, outros autores coma Vale e Barbosa (2023), afirman que nas metodoloxías activas a presenza da dimensión física na rutina escolar tamén é escasa, xa que, a pesar da súa relevancia no proceso de aprendizaxe, se lle da unha maior importancia a outras dimensións, concretamente á dimensión cognitiva e á social. Segundo o presente estudo, a meirande parte do profesorado da mostra si que emprega o movemento nas aulas, porén, aqueles e aquelas que non o empregan xustifícano pola falta de formación. Se ben é certo que existen diferentes formas de integrar o movemento, á vista dos resultados desta investigación, parece que non se ensinan na formación inicial do profesorado. Neste sentido, moitas mestras e mestres consideran que, se se emprega e fomenta o movemento corporal na aula, estáselle roubando tempo aos contidos a desenvolver (De la Torre et al., 2020). Á vista desta situación, parece que é necesaria incorporar nesa formación inicial estratexias para integrar o movemento corporal e a AF nas aulas (Carriedo e Cecchini, 2019; De La Torre et al., 2020; Mayorga-Vega, 2020). Por outra banda, é preciso mencionar a relación que se atopou neste estudo entre o profesorado que emprega o movemento nas aulas, e que sabe como empregalo, e a valoración que lle da aos beneficios que este ocasiona no alumnado. A este respecto, parece que a falta formación e a falta coñecemento para que mestras e mestres se sintan seguros integrando esta ferramenta no seu día a día, condiciona o seu uso. De tal xeito, cómpre insistir na importancia que pode ter a integración de estratexias e contidos sobre o movemento corporal como estratexia educativa, dentro dos plans de estudos do Grao (Carriedo e Cecchini, 2019; De La Torre et al., 2020; Mayorga-Vega, 2020). O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 38 Conclusión Á vista da extensa evidencia científica existente, parece difícil rebater os beneficios que ten o movemento corporal para o ser humano, e máis concretamente para as nenas e nenos, mellorando a súa motivación e concentración nas aulas co consecuente incremento do rendemento académico. Existe acordo entre o profesorado e gran parte da bibliografía consultada sobre a necesidade de que o movemento corporal estea máis integrado nas aulas, pola súa importancia no desenvolvemento integral do alumnado e polo seu papel como recurso educativo transversal. O profesorado que non emprega o movemento nas aulas, a pesar de ser consciente dos numerosos beneficios que o movemento corporal lle aporta ao alumnado, non atopa o momento ou a forma de integralo na dinámica habitual da aula. O profesorado que emprega o movemento nas aulas valora de forma positiva esa experiencia , o que abre portas para que, o profesorado que non emprega o movemento se forme ao respecto e comece a valoralo e utilizalo en maior medida. Polo tanto, parece importante incorporar na formación inicial e continua do profesorado, estratexias e contidos específicos que axuden a introducir o movemento corporal nas aulas, como recurso educativo e tamén como ferramenta para incrementar os niveis de AF do alumnado e a promoción da saúde no contexto educativo. Limitacións no estudo e futuras liñas de investigación O desenvolvemento da investigación realizada e os resultados obtidos estiveron condicionados en gran medida pola mostra de poboación analizada, que non se pode considerar representativa do profesorado galego de EP. Podemos confirmar isto analizando os resultados descritivos da mostra: un 81.25 % das persoas que contestaron ao cuestionario son mulleres e o 80.6 % da mostra son mestres e mestras da provincia de A Coruña. O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 39 Cabe salientar que as dúas variables comentadas anteriormente non se tiveron en conta á hora de buscar relacións coas respostas que deu o profesorado sobre o movemento corporal nas aulas, debido a que non reflicten a poboación obxecto de estudo. Por outra banda, atopáronse dificultades á hora de atopar bibliografía sobre o emprego do movemento nas aulas de EP, sen estar ligada á área de EF, xa que a meirande parte dos artigos atopados que falaban do movemento de maneira transversal, estaban enfocados na EI, que é a etapa na que máis se fomenta o movemento nas escolas. En canto ás futuras liñas de investigación sería interesante realizar o cuestionario a un maior número de profesorado, de ambos xéneros e das 4 provincias, para comprobar a representatividade da CA. Por outra banda, poderíase realizar unha segunda investigación centrada no tipo de estratexias e de formas de integrar o movemento na aula que coñece o profesorado galego, podendo distinguir as ferramentas menos coñecidas e sobre as que debería existir máis formación. E xa para finalizar, cómpre comentar a necesidade de realizar máis estudos sobre o emprego do movemento como elemento transversal enfocados na etapa de EP. Contribución á mellora das competencias profesionais Para finalizar este Traballo de Fin de Grao cómpre comentar en que medida a realización do mesmo contribuíu á mellora das competencias profesionais do grao e que se levan traballando durante os 5 anos. Concretamente o traballo de investigación realizado permitiu colaborar cos sectores da comunidade educativa, especificamente con profesorado en activo da etapa de EP ademais de fomentar a formación en metodoloxías fisicamente activas, entendendo a dimensión educadora da función docente en canto á formación e integración de hábitos saudables. Por outra banda, contribuíu ao desenvolvemento do pensamento crítico e autónomo de cara aos valores, saberes e institucións, permitindo reflexionar sobre as prácticas de aula para innovar e mellorar a labor docente en función das necesidades do alumnado desta etapa O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 40 educativa. Neste senso, cómpre comentar a revisión bibliográfica realizada que permitiu un achegamento ao deseño, planificación e avaliación da actividade docente en función do emprego ou non de movemento nas aulas, e da aprendizaxe conseguida con dita ferramenta. Por último, é importante destacar que a realización do traballo permitiu investigar e coñecer experiencias innovadoras sobre como integrar o movemento como futura docente e que se poderían aplicar nas aulas de EP. O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 41 Referencias bibliográficas Abarca-Sos, A., Zaragoza, J., Martín-Albo, J. E García-González, L. (2014). Determinantes para la práctica de actividad física en adolescentes: Factores personales, sociales y ambientales que influencian los niveles de actividad física en Generelo, E. (coord), Zaragoza, J. (coord) e Julián, J. A. (coord), Promoción de la actividad física en la infancia y la adolescencia. Colección ICD. Alías, D. (2011). El valor didáctico del juego y del movimiento en la enseñanza del Inglés en el primer ciclo de Educación Primaria. Campo Abierto, 30(2), 23-41 Angosto, S., Lorente, A., Ruiz, V. e Gómez-López, M. (2016). Aprender conocimiento del medio en educación primaria mediante los juegos de stalking. TRANCES: Revista de Transmisión de Conocimiento Educativo y de la Salud, 8(3), 175-196 Arribas-Galarraga, S., Luis-de Cos, I., Luis-de Cos, G., Urrutia-Gutierrez, S. (2019). Aprendizaje cooperativo: un proyecto de expresión corporal en el grado de Educación Primaria. Journal of Sport and Health Research, 11(1), 155-166 Bàssoli, A., Santana, D. e De Souza, V. (2021). O movimento como porta de acesso para a aprendizagem. Retos: nuevas tendencias en educación física, deporte y recreación, 41, 834-843. https://doi.org/10.47197/retos.v41i0.84287 Benítez, M. I. (2009). El juego como herramienta de aprendizaje. Innovación y experiencias educativas, 16 Blanco, M. J. (2009). Enfoques teóricos sobre la expresión corporal como medio de formación y comunicación. Horizontes pedagógicos, 11(1), 15-28 Bolaños, G. (2006). Educación por medio del movimiento y expresión corporal. Editorial Universidad Estatal a distancia. Carriedo, A. e Cecchini, J. A. (2019). ¿Cómo aumentar la actividad física diaria dentro del horario escolar? Ejemplo de un proyecto de intervención interdisciplinar entre educación física y matemáticas. Journal of Sport and Health Research, 11(1), 221-230. O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 48 Anexos Anexo I: Cuestionario O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 49 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 50 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 51 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 52 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 53 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 54 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 55 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 56 O movemento como recurso de aprendizaxe nas aulas de educación primaria 57