O Corpiño: Preprodución, produción e posprodución dunha curtametraxe documental

87 2 O CORPIÑO: Preprodución, produción e posprodución dunha curtametraxe documental RESUMO: O CORPIÑO é unha curtametraxe de corte etnográfico centrada no fenómeno do Corpiño, un santuario situado en Santa Baia de Losón (Lalín), coñecido popularmente como “santuario dos exorcismos”, no que se celebra anualmente unha singular e moi concorrida romaría. A través da recompilación de testemuñas de persoas con diversos perfís: veciños, ex-ofrecidos, confrades, antropólogos, xornalistas... explora a historia e tradición tanto do santuario coma da romaría. Ademais, pon en valor o aspecto profano da festa popular e dá voz á denuncia veciñal sobre a representación mediática sensacionalista do Corpiño. O proxecto xorde dunha inquedanza persoal e convértese nunha investigación académica, co obxectivo de ofrecer, a través da creación documental, unha visión polifacética do devandito fenómeno cultural. O traballo escrito inclúe un relato detallado do proceso de creación da peza audiovisual, dende as primeiras labores de documentación e investigación ata a súa posprodución. PALABRAS CHAVE: O Corpiño, documental, cinema etnográfico, Santa Baia de Losón, curtametraxe O CORPIÑO: Preproducción, producción y posproducción de un cortometraje documental RESUMEN: O CORPIÑO es un cortometraje de corte etnográfico centrado en el fenómeno de O Corpiño, un santuario situado en Santa Baia de Losón (Lalín), conocido popularmente como “santuario de los exorcismos”, en el que se celebra anualmente una singular y muy concurrida romería. A través de la recopilación de testimonios de personas con diversos perfiles: vecinos, ex-ofrecidos, cofrades, antropólogos, periodistas... explora la historia y tradición tanto del santuario como de la romería. Además, pone en valor el aspecto profano de la fiesta popular y da voz a las denuncias vecinales sobre la representación mediática sensacionalista de O Corpiño. 3 El proyecto surge de una inquietud personal y se convierte en una investigación académica, con el objetivo de ofrecer, a través de la creación documental, una visión multifacética del mencionado fenómeno cultural. El trabajo escrito incluye un relato detallado del proceso de creación de la pieza audiovisual desde las primeras labores de documentación e investigación hasta su postproducción. PALABRAS CLAVE: O Corpiño, documental, cine etnográfico, Santa Baia de Losón, cortometraje O CORPIÑO: Preproduction, production and posproduction of a documentary short film ABSTRACT: O CORPIÑO is an ethnographic short film focused on the phenomenon of O Corpiño, a sanctuary located in Santa Baia de Losón (Lalín) popularly known as “the sanctuary of exorcisms”, where a unique and highly attended religious pilgrimage is celebrated annually. Through the compilation of testimonies from individuals of diverse backgrounds: neighbours, parishioners, anthropologists, journalists... the film explores the history and tradition of both the sanctuary and the pilgrimage. It also highlights the secular aspects of the popular festivity and gives voice to local complaints regarding the sensationalist media representation of O Corpiño. The project arises from a personal interest and evolves into an academic research, aiming to offer a multifaceted vision of this cultural phenomenon through documentary filmmaking. The written work includes an account of the creation process of the short film, from the initial documentation and research stages to its postproduction. KEYWORDS: O Corpiño, documentary, ethnographic film, Santa Baia de Losón, short film 4 ÍNDICE 1. INTRODUCIÓN ................................................................................................................................................. 5 2. XUSTIFICACIÓN E OBXECTIVOS ................................................................................................................ 7 3. MARCO TEÓRICO ............................................................................................................................................ 8 3.1 CINEMA DOCUMENTAL E ETNOGRAFÍA............................................................................................. 8 3.1.1 Cinema documental e cinema etnográfico ............................................................................................. 8 3.1.2 Breve repaso pola historia do cinema etnográfico ................................................................................ 11 3.1.3 Tendencias do documental contemporáneo no cinema galego de corte etnográfico ........................... 24 3.2 O CORPIÑO ............................................................................................................................................... 28 3.2.1 O Santuario da Nosa Señora do Corpiño ............................................................................................. 28 3.2.2 O fenómeno romeiro ........................................................................................................................... 31 3.2.3 O mal do Corpiño ................................................................................................................................ 33 3.2.4 O Corpiño no audiovisual .................................................................................................................... 35 4. METODOLOXÍA ............................................................................................................................................. 40 5. MEMORIA DO PROXECTO ........................................................................................................................... 42 5.1 O CORPIÑO. CONCEPCIÓN GLOBAL .................................................................................................. 42 5.2 PROCESO DE PRODUCIÓN .................................................................................................................... 48 5.2.1 Preprodución ....................................................................................................................................... 49 5.2.2 Rodaxe ................................................................................................................................................. 56 5.2.3 Posprodución ....................................................................................................................................... 58 6. ANÁLISE DE RESULTADOS ......................................................................................................................... 61 7. CONCLUSIÓNS ............................................................................................................................................... 63 8. LIGAZÓN Á PEZA .......................................................................................................................................... 65 9. COMENTARIOS INDIVIDUAIS .................................................................................................................... 66 9.1 COMENTARIO INDIVIDUAL BLANCA NAVARRETE ........................................................................ 66 9.2 COMENTARIO INDIVIDUAL ANTÍA RODEIRO .................................................................................. 70 10. REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS ............................................................................................................ 74 11. FILMOGRAFÍA ............................................................................................................................................. 78 12. ANEXOS ......................................................................................................................................................... 82 5 1. INTRODUCIÓN A relixión cristiá sostén que o Maligno se atopa en contacto directo coa humanidade dende que o pecado expulsou ao ser humano do Paraíso. No tríptico O Xardín das delicias (1500- 1505), o Bosco esconde o rostro do Demo nunha das rochas do xardín do Edén, representando así esta proximidade do fogar dos espíritos á vida humana. O relato dunha aparición demoníaca máis antigo da que se ten rexistro provén da Antiga Mesopotamia, de textos sumerios nos que se relatan exorcismos e posesións. Co paso dos milenios, historias sobre a presenza de espíritos na Terra seguiron sendo contadas, mais conforme foi evolucionando a sociedade, cara a Idade Contemporánea, estas manifestacións demoníacas e relatos pareceron ir minguando globalmente. Quizais por iso, ao descubrir que Santa Baia de Losón, unha parroquia de Lalín (Pontevedra), é coñecida por ser un lugar de peregrinación de persoas que se consideran endemoñadas, cuxo santuario (O Corpiño) está dirixido por un párroco autorizado polo Vaticano para practicar exorcismos, esta convértese en foco de interese para os medios de comunicación nacionais e autonómicos. O Santuario da Nosa Señora do Corpiño adquire a súa fama nun inicio a través da tradición oral. Comeza primeiro a darse a coñecer na contorna, na comarca do Deza, por atraer tanto a enfermos como posuídos que procuran unha cura aos seu males, sobre todo durante o mes de xuño, debido á celebración dunha romaría en honra á Virxe do Corpiño. Porén, a transmisión de historias e lendas sobre O Corpiño que nun principio se limitaba á oralidade, pasou a producirse tamén na escrita, adquirindo así recoñecemento fóra dos lindes da comarca. Xornais, revistas e libros falan do fenómeno do Corpiño, do santuario dos endemoñados, dos exorcismos, e coa posterior aparición da fotografía e o cinema, a realidade de Losón comeza a ser retratada de novos xeitos: prodúcense coleccións fotográficas, vídeos caseiros, filmes profesionais... o que atrae moita máis atención xa non só cara ao Santuario, senón tamén cara a xente que alí acode. Así, comezan a aparecer estudosos que aseguran que as persoas que historicamente acudían a Losón non eran endemoñados, senón enfermos mentais non diagnosticados por non poder acceder á medicina psiquiátrica. Pero que ocorre cando relatos morbosos sobre posesións e aparicións demoníacas seguen a ser espallados no século XXI, obviando a realidade sobre as enfermidades mentais ou a vida cotiá da vila de Losón? O Corpiño é unha peza documental de corte etnográfico que procura retratar a historia dun santuario e os seus visitantes, dunha práctica cultural como é a 6 celebración da romaría do Corpiño e dunha vila descontenta coa representación mediática do seu fogar, pero da que se aproveita para subsistir economicamente. A través do desenvolvemento dun traballo cunha metodoloxía de inspiración etnográfica, que mestura a investigación bibliográfica coa inmersión nunha cultura allea, e dando voz a quen mellor coñece a realidade de Losón –veciños, visitantes e profesionais xornalistas e antropólogos– procúrase con este proxecto audiovisual explorar o fenómeno do Corpiño dende unha perspectiva crítica, non sensacionalista, e estudando incluso os aspectos profanos ligados á celebración da romaría. 7 2. XUSTIFICACIÓN E OBXECTIVOS O principal obxectivo do presente traballo é o desenvolvemento dunha peza audiovisual documental de corte etnográfico en torno ao Corpiño, apoiada na realización dunha labor de investigación tanto sobre a historia do santuario e da romaría como da propia produción cinematográfica etnográfica. Porén, conforme foi evolucionando a concepción do proxecto, foron xurdindo novas metas, como a procura de material de arquivo que poder incluír na curtametraxe, o establecemento de lazos coa comunidade veciñal de Losón, a busca de recursos de posprodución cos que poder producir no espectador un efecto de inmersión en escenas concretas da peza ou a contribución a un entendemento crítico, non nesgado polo morbo, das prácticas culturais ligadas ao Corpiño. Con relación á motivación inicial para levar cabo este proxecto, esta foi froito do desexo de poñer en práctica e mellorar os coñecementos e habilidades técnicas adquiridas no Grao en Comunicación Audiovisual a través da exploración coa creación documental, tras varias incursións conxuntas na ficción e o vídeo-ensaio. A nivel temático, a decisión de estudar O Corpiño tamén xurdiu a raíz de inquedanzas persoais, motivadas por unha conversa na que nos foron relatadas as vivencias duns coñecidos na romaría celebrada en Losón, e que supuxo o comezo do noso interese polo Corpiño: a suposta práctica de exorcismos, a peregrinación ao santuario, a tradición da procesión, o papel dos ofrecidos para a vila… Un interese que derivou no desenvolvemento do presente proxecto como unha forma de investigar e documentar a realidade actual do Corpiño. 8 3. MARCO TEÓRICO 3.1 CINEMA DOCUMENTAL E ETNOGRAFÍA Ao emprender a creación dun proxecto audiovisual, resulta imprescindible nutrirse das obras previas doutros creadores. Como o presente traballo céntrase na creación dunha curtametraxe documental que xira en torno ao estudo dunha tradición e un fenómeno cultural nun inicio alleos ás directoras –como son a celebración da romaría do Corpiño e a asidua asistencia de fregueses ao santuario da Nosa Señora do Corpiño na busca da cura a diversos males–, construída arredor das testemuñas tanto de profesionais antropólogos e xornalistas como da veciñanza de Losón e asistentes á festa popular, consideramos necesario estudar o pasado e presente da produción audiovisual de corte etnográfico. Por que? Porque a etnografía é a rama da antropoloxía dedicada ao estudo das culturas que, precisamente, “busca comprender os fenómenos sociais dende a perspectiva dos seus membros” (Guber, 2011, p. 17), o que se aliña coa intención de O Corpiño de deixar que sexa a reflexividade das persoas entrevistadas, e non a das creadoras, a que teña verdadeira presenza na peza. Ademais, o cinema etnográfico, como será explicado máis adiante, estivo historicamente dirixido á captación da “outredade”; durante as súas orixes, polo feito de centrarse no retrato de culturas e sociedades consideradas exóticas dende un prisma colonialista, e posteriormente, pola súa evolución cara a filmación de segmentos marxinais da sociedade xeral, “suxeitos e grupos sociais que non gardan os mesmos intereses intelectuais que ‘nós’, aos que saímos a buscar por motivos social-científicos, político-solidarios ou simplemente por curiosidade intelectual”, procurando rexistrar e entender costumes alleas (Campo, 2019, pp. 171-172) –no caso de O Corpiño: a comunidade conformado polos veciños e fregueses de Santa Baia de Losón–. 3.1.1 Cinema documental e cinema etnográfico Dende o nacemento do cinema, a práctica documental e a etnografía fílmica desenvólvense simultaneamente, e establécese entre elas unha intricada relación; unha intersección enriquecedora tanto para o estudo antropolóxico como para a industria cinematográfica, pero que torna complexa por mor da natureza ambigua destas dúas formas audiovisuais, derivada dunha falta de consenso nos estudos cinematográficos con respecto ás súas definicións. 9 O termo “documental” eríxese como un concepto difuso, cualificado incluso como “torpe” polo propio responsable da súa cuñaxe –John Grierson (1993, p. 139)– e que semella ir tornando cada vez máis ambiguo conforme vai evolucionando o propio audiovisual; fenómeno apreciable ao analizar o amplo repertorio de producións cinematográficas que na actualidade se adoitan clasificar como documentais, no que se pode percibir unha ampla diversidade tanto estilística como conceptual (Carrera e Talens, 2018, p. 51). Porén, tal e como explica Català Domènech (2021), debido á influencia durante o desenvolvemento da tradición documental clásica do “desexo positivista de captar e reproducir a superficie óptica da realidade”, a expresión “documental” implántase nun inicio no imaxinario social profundamente arraigada a unha idea moi concreta: a vontade de captar a realidade de forma fidedigna a través do establecemento “dunha relación directa, nonmediada, co mundo” (pp. 31-32). O documentalista ten á súa disposición un instrumento que se deriva do paradigma fotográfico e cuxa técnica se adapta perfectamente á epistemoloxía positivista. [...] Esta ideoloxía fotográfica que se retroalimenta co positivismo perde intensidade no cine por diversas razóns [...] pero a idea dunha réplica tecnoloxicamente obxectiva da realidade permanece e acaba concretándose no cinema documental. (Catalá Doménech, 2021, p. 33). Esta concepción do cine como medio obxectivo de representación da realidade tivo un significativo impacto na ciencia, ao proporcionarlle unha nova ferramenta para as súas investigacións, e da converxencia das dúas disciplinas –ciencia e cinematografía– naceron precisamente prácticas como a antropoloxía visual, que Elisenda Ardèvol (1994) define como “o uso das técnicas audiovisuais como unha forma de documentación etnográfica ou como ilustración na transmisión do coñecemento antropolóxico” (p. 38). Con respecto a esta cuestión, cabe mencionar, como fai a devandita autora na súa tese, que A utilización de técnicas audiovisuais como ferramentas auxiliares no traballo de campo e como forma de recollida de datos para a documentación e preservación de fenómenos culturais únicos ou en vías de desaparición dáse xa nas mesmas orixes da fotografía e o cine. Non obstante, esta utilización non ten practicamente incidencia no desenvolvemento da teoría antropolóxica ou na definición da súa metodoloxía; tampouco se elabora un marco teórico e conceptual para a produción, análise e crítica 16 comerciais e competitivos no mercado, o que supón un reto debido aos elevados custos económicos e numerosos obstáculos técnicos –dificultades de transporte do material técnico, a extrema sensibilidade dos negativos, etc.– intrínsecos á propia actividade cinematográfica deste tempo. Como consecuencia, e debido ao éxito de filmes sobre culturas non-occidentais como Nanook ou Grass, prolifera a creación de pezas audiovisuais desta temática. Porén, predominan as películas de marcado carácter colonial, que perpetúan tópicos e clixés, a miúdo irrespectuosas coas comunidades filmadas e incluso ás veces gravadas en estudos en lugar de en territorios estranxeiros, co obxectivo de reducir custos e aumentar os beneficios; filmes, polo tanto, de pouco interese para a etnografía. Un tiña que estar tolo para intentar empregar (como o fixeron algúns etnógrafos) unha ferramenta tan prohibitiva como a cámara. Actualmente, cando vemos os primeiros e torpes intentos de manexala correctamente en Au pays des Dogons (1935)8 e Sous le masque Noir (1938)9 ou en Bougansville (1934) de Patric O’Reilly que máis tarde se cambiou a Popoco ìle sauvage, podemos comprender o desalento ao ver os resultados dos seus esforzos. A súa admirable documentación pasouse polo baruto da máquina de filmación. Realizouse unha montaxe insensible e salvaxe con música oriental e narración ao estilo dun comentarista deportivo. (Rouch, 1995, p. 103). Con todo, o estado da produción de cinema etnográfico comeza a cambiar significativamente na década seguinte, unha transformación motivada sobre todo polo aceleramento do desenvolvemento tecnolóxico que provocou o estalido da Segunda Guerra Mundial, e que, tal e como apunta Rouch (1995), trouxo consigo innovacións que facilitaron a práctica cinematográfica, posto que permitiron mellorar a calidade das producións e diminuír os seus custos: por exemplo, o formato reducido de 16mm ou a invención das primeiras gravadoras portátiles, en 1951 (p. 103). Amais, segundo de Brigard (1994), é tras a finalización do conflito bélico, cando comezan a organizarse os primeiros encontros de cinema etnográfico10, aparecer literatura especializada e desenvolverse definicións e tipoloxías sobre a produción fílmica etnográfica (pp. 54-55). Iníciase así no campo do cinema etnográfico un proceso de institucionalización acompañado do desenvolvemento dunha reflexión, tanto teórica como técnica, que procura delimitar un campo de estudo e metodoloxía propias para este tipo de 8 De Marciel Griaule 9 De Marciel Griaule 10 O primeiro encontro deste tipo ten lugar en 1946 no Musee de l’Homee de París e é considerado esencial na configuración de creadores que se autodenominarán “etnocineastas” e na aceptación académica desta corrente. 17 cine, e que terá como consecuencias o incremento da súa presenza en universidades, un aumento significativo no seu recoñecemento a nivel político, artístico e social, e a súa emerxencia como xénero documental con identidade propia11 (Ardèvol, 1994, pp. 76-78). Posteriormente, na década de 1950, o cinema etnográfico verase profundamente afectado polo xurdimento de dúas novas correntes: o direct cinema e o cinéma vérité, que supuxeron unha revolución para a produción fílmica en xeral, e consecuentemente, tamén para a modalidade documental e os filmes de corte etnográfico –sobre todo, no que respecta á súa metodoloxía e enfoque, ao promover ambas correntes a reflexión sobre a relación entre imaxes e palabras e entre a cámara e os suxeitos tanto filmados como filmadores–. O denominado direct cinema12 xorde en Estados Unidos e caracterízase por pretender volver a cámara “invisible”, pola súa intención de capturar a realidade de forma directa e sen intervencións, procurando evitar –na procura da máxima obxectividade– todo elemento alleo á propia filmación: comentarios en voice over, música extradiexética, entrevistas dirixidas, reconstrucións de eventos... (Ardèvol, 1998, p. 231); dentro deste grupo podemos encadrar creadores como Richard Leacock, que, segundo Ardèvol (1994), abandonou a conciencia “o sistema de entrevistas desenvolto en televisión e no xénero documental para buscar novas formas de obter información dos suxeitos que non estiveran mediadas polas preguntas do observador” (p. 100). Pola contra, o cinema verité13, iniciado en Francia, e con Jean Rouch como principal expoñente, identifícase pola participación activa do cineasta, “pola aceptación da presenza da cámara como catalizadora da acción e da inclusión da subxectividade do director no filme” (Ardèvol, 1998, p. 230), a través do emprego de recursos como, precisamente, entrevistas ou comentarios en voice over. Jean Rouch comeza a súa actividade como cineasta a finais dos anos 40, en África Occidental, onde captura as imaxes que compoñen a súa primeira obra audiovisual –Au pays des mages noirs (1947)–: a celebración dun rito no que o pobo songhai invoca ás forzas da natureza para manifestar a captura dun hipopótamo, durante o que diferentes individuos entran nunha 11 Cómpre mencionar que en España o documental etnográfico comezará a consagrarse máis tarde, durante os anos 60 e 70, grazas a figuras que filman tradición españolas, como Pío Caro Baroja –con obras como Los diablos danzantes (1964), que realiza para o NO-DO, ou a serie Fiesta (1966), para TVE– ou Jacinto Esteva con Lejos de los árboles (1972), filme no que retrata as prácticas culturais de diferentes zonas rurais españolas, construíndo unha reflexión sobre a realidade da sociedade española ocultada polo réxime franquista. 12 Designado tamén como “modalidade de representación documental de observación” ou simplemente “modalidade de observación”, na clasificación que recolle Nichols en La representación de la realidad (1997). 13 Denominado tamén “modalidade interactiva”, segundo Nichols. 18 especie de transo ao ser posuídos polos espíritos apelados, e a posterior cacería do animal. Non obstante, tal e como explica o propio director francés ao analizar esta peza na película Jean Rouch, First Film: 1947-1991 (Dominique Dubosc, 1991), o que nun principio parece un traballo etnográfico convencional, torna un “monstro” ao chegar a mans dunha compañía francesa que toma o material e o transforma radicalmente. Concretamente, inclúe na metraxe gravacións de stock de diversos animais –non filmadas por Rouch en África–, engade unha música ambiente de corte tropical, a voz en off dun comentarista deportivo –repleta de tópicos colonialistas– e reordena o material, de forma que as escenas con maior carga dramática, a cerimonia ritual, fican ao final da cinta; unha decisión que cambia por completo o significado das mesmas, pois dáse a entender ao espectador que o que presencia é un rito de agradecemento, e non unha invocación14. Esta experiencia, segundo relata o propio Jean Rouch no filme de Dubosc, sérvelle para decatarse da importancia da edición no cinema e aprender unha importante lección: debe procurar sempre que o climax estea ao final da peza. Ademais, ao facer evidente a necesidade dunha maior concienciación sobre os problemas éticos relacionados coa representación de comunidades non-occidentais, propicia a paulatina mutación da produción fílmica do cineasta francés cara un cinema etnográfico cada vez máis reflexivo e autoconsciente. Así, como apunta o antropólogo Paul Stoller (2005), “en películas posteriores, realizadas durante as décadas de 1950 e 1960, Jean Rouch utilizou a súa cámara para provocar un debate filosófico e político sobre as profundas raíces do racismo francés” (p. 123). En tódalas súas películas, Rouch colaborou significativamente con amigos e compañeiros africanos. A través desta colaboración activa, que involucraba tódolos aspectos da rodaxe e da produción, Jean Rouch utilizou a cámara para participar plenamente nas vidas das persoas que filmaba, así como para provocalas e, eventualmente, provocar aos espectadores a experimentar novas dimensións da experiencia sociocultural. Moitas das películas deste período chegan ao corazón do colonialismo europeo, obrigándonos a reflexionar sobre o noso racismo latente, a nosa sexualidade reprimida e os supostos que damos por sentados da nosa herdanza intelectual. Tamén destacan a importancia da colaboración substantiva, unha táctica de 14 Con respecto a esta cuestión cómpre mencionar que cinco anos despois da produción de Au pays des mages noirs, Rouch resárcese coa peza Bataille sur le grand fleuve (1952), na que volve a filmar ao pobo shongai, tanto celebrando o rito de invocación como cazando outro hipopótamo –escenas que esta vez son presentadas en orde cronolóxica, cos comentarios narrados do propio director–, e que poderíamos catalogar por tanto, como unha “reelaboración” da súa primeira película. 19 investigación que Rouch chamou antropologie partagée, na construción de coñecemento académico. (Stoller, 2005, p. 123). Por exemplo, en Les maîtres fous (1955), Rouch amosa un rito celebrado pola seita Haouka da cidade de Accra –capital da antiga colonia británica da Costa do Ouro15–, no que os suxeitos participantes se entregan aos deuses da cidade; espíritos que, a través da posesión dos seus corpos, lles fan adoptar a forma de diferentes autoridades coloniais británicas (o gobernador, cabos, comandantes, tenentes...). A cinta presenta unha clásica estrutura en tres actos: comeza coa presentación tanto da cidade de Accra como da seita Haouka (min. 00:00-06:08), continúa coa preparación e celebración do rito (min. 06:08-26:08) e finaliza co retorno á cidade ao día seguinte (min. 26:08-29:28), sendo contrastada, a través da alternancia de escenas cotiás con imaxes do rito, a conducta habitual dos individuos filmados coa súa actitude durante a cerimonia. Esta secuencia final, mostra de montaxe paralela, vai acompañada dunha interesante reflexión en voice over: “comparando estes rostros cos horribles rostros de onte, non podemos deixar de preguntarnos se estes homes de África non coñecen certos remedios que lles permiten non ser anormais, senón integrarse plenamente ao seu medio ambiente”; unha intervención que, como apunta Heider (2006), “suxire que o ritual ten un efecto catártico, permitindo aos nativos burlarse dos británicos o domingo para poder someterse de forma san á servidume colonial durante a semana” (p. 32). A voz pertence ao propio Rouch, que ao longo da cinta, non se limita a describir o que acontece de forma obxectiva, senón que complementa á imaxe: informa ao espectador sobre aspectos simbólicos da cerimonia difíciles de explicar de xeito visual e, como xa foi ilustrado, realiza interpretacións sobre o rito. Os artistas Haouka son un espectáculo inquietante: homes en transo, aparentemente fóra de control, botando escuma pola boca e bebendo sangue de can. A película non trata de maquillar esa imaxe. Obriga ao espectador a observar a realidade e logo condúceo a unha comprensión máis profunda. A película está no extremo oposto da banalidade deses relatos de viaxes que mostran a toda a xente, por exótica que sexa, igual. Les maîtres fous di que eses homes son moi diferentes de nós, e debemos comprender por que. (Heider, 2006, p. 32). 15 Actual Ghana. 20 Así pois, Les maîtres fous constitúe unha mostra de como a subxectividade comeza a penetrar de forma cada vez máis evidente no cinema etnográfico, tendencia presente en producións posteriores de Rouch como Moi, un noir (1958)16, na que volve empregar o recurso da voice over, mais compartindo o cineasta o papel de narrador xunto a un dos mozos do grupo de emigrantes que estuda, durante seis meses, en Abidjan: Edward G. Robinson. É dicir, alén de incorporar as súas propias interpretacións e reflexións subxectivas, Rouch procura dar voz aos suxeitos filmados, a través do establecemento dunha práctica baseada na estreita colaboración coas comunidades estudadas, que lles permitise a estas ter un maior control sobre a representación da súa propia cultura. En anos posteriores, o cineasta francés realiza Jaguar (1967), mostra do que denominará “ficción etnográfica” ou “etnoficción”; xénero que mestura o estudo etnográfico-científico dunha comunidade con narrativas ficticias. Os primeiros indicios desta corrente dentro da súa produción podémolos atopar no filme Moi, un noir17; por exemplo, na secuencia na que se nos presenta un hipotético futuro no que Edward G. Robinson traballa como boxeador profesional, que constitúe tamén unha mostra do chamado ciné-trance –método de filmación inmersivo polo que o cineasta se integra profundamente na comunidade filmada e déixase posuír pola “creatividade poética”, entrando consecuentemente nunha especie de “transo” ao acender a cámara (Henley, 2020, pp. 247), do que forman parte tamén os suxeitos filmados, que se deixan observar e permiten, ben capturar sucesos improvisados, ben capturar os seus procesos mentais, a súa propia identidade, a través da revelación das súas inquedanzas e o seu mundo imaxinario (Möller, 2011, pp. 1-9)–. No caso de Jaguar, o elemento ficcional principal reside no feito de que os protagonistas –Lam, Illo e Damouré– actúan a modo de actores; sen selo, encarnan a tres “jaguar”, tres inmigrantes que buscan fortuna na Costa do Ouro, a través da recreación da súa viaxe e dos seus labores de traballo, e por tanto, interpretan un papel. Ademais, a voice over xorde dun exercicio de improvisación, tal e como explica Heider en Etnographic Film (2006): 16 Non se menciona ao falar da penetración da subxectividade no cinema etnográfico o filme Chronique d’un éte (1961) por ser considerado de maior carácter sociolóxico, ao constituír un retrato xeral, a gran escala, do estado da sociedade francesa durante o desenvolvemento da guerra de Alxeria, malia partir do estudo de suxeitos concretos. 17 Cómpre clarificar que existen moi diversos exemplos de filmes de ficción con marcado carácter etnográfico previos á produción de Moi, un noir, como In the Land of the War Canoes (Curtis, 1915), que narra unha historia de amor prohibido entre dous indios de diferentes faccións da tribo Kwakiutl. 21 Rouch escribira extensivamente (ex: 1956) sobre o patrón da migración, pero buscaba a forma de mostrala en vídeo. [...] [Damouré] Zika e dous amigos interpretaron aos “jaguars" que camiñaron ata Accra, e Rouch filmounos. [...] Dous anos máis tarde, Rouch levou de volta unha copia, practicamente sen editar, para ensinarlla aos tres “jaguars". Atoparon un estudo e nun día os tres improvisaron unha banda sonora do que crían lembrar ter dito e pensado. (p. 33). Entón, por mor deste caldo de cultivo, das influencias do cinema verité e das etnoficcións, comeza a gañar presencia no cinema etnográfico a participación activa dos suxeitos filmados, tanto no que se refire á propia filmación do material –facilitada polo desenvolvemento nas décadas de 1960 e 1970 do son sincrónico e das videocámaras analóxicas portátiles–, como ao asesoramento sobre diferentes aspectos da peza, como a montaxe ou o guión. Tamén torna protagonista a reflixividade dos cineastas, que en lugar de limitarse a documentar acontecementos, discorren sobre o propio proceso de creación da obra audiovisual; poñamos por caso, a película The Ax Fight (Asch e Chagnon, 1975), que amosa un conflito entre diferentes membros do pobo indíxena dos yanomami, habitantes da Venezuela amazónica. O que salienta deste filme non é o que retrata, senón a maneira na que o fai, xa que presenta tres diferentes montaxes da mesma secuencia. Primeiro, tal e como explican os intertítulos (Figuras 7 e 8), preséntasenos o conflito do mesmo modo que foi presenciado polos cineastas, con poucos cortes e sen comentarios narrados. A continuación, escoitamos como os creadores dialogan en off sobre o acontecido, mais pouco tempo despois revélasenos que a súa hipótese non é certa; volvemos a observar entón a mesma secuencia de imaxes, pero esta vez editada: inclúese unha voice over que describe con detalle o acontecemento e, coa fin de promover un mellor entendemento da mesma, a velocidade da acción é minorada –incluso paralízase– en determinados momentos, aparecendo en pantalla frechas que sinalan a individuos concretos, coa fin de poder distinguilos facilmente do resto de suxeitos. Finalmente, introdúcese unha gráfica que ilustra as complexas relación e rivalidades tecidas na comunidade yanomami, seguida dunha última versión de montaxe do conflito, de novo, sen comentarios, o que fomenta realizar unha reflexión tanto sobre a práctica cinematográfica en xeral, como sobre a creación concreta de The Ax Fight, xa que, “mediante a simple comparacións da versión preliminar coas dúas versións editadas, revélanse os procesos de autoría que interviñeron na súa construción” (Henley, 2020, p. 148). Entón, nesta época toman un maior protagonismo, por unha banda, 22 As auto-descricións nativas, que sexan os propios suxeitos os que se expresan no filme, fronte á interpretación antropolóxica. Interesa o cinema realizado polos propios suxeitos, a autobiografía e a autoreferencia [...] Por outra banda, a reflexividade no cinema etnográfico tamén significa volverse cara á propia práctica; o exame da forma que toma o proceso de investigación e filmación, a forma da presentación etnográfica, o cambio que experimenta o suxeito investigador ou o etnocineasta no campo. [...] O etnocienasta fílmase a si mesmo filmando. O produto mostra o proceso polo que se obtivo. (Ardèvol, 1994, p. 108). Ademais, segundo apunta de Brigard (1994), comeza a evidenciarse o desprazamento do centro de interese da cámara, que xa non apunta exclusivamente cara un mundo exterior e exótico, senón que en ocasións mira cara o interior do entorno, pasando algúns cineastas a filmar os seus propios enclaves culturais (p. 67). Incluso os suxeitos tradicionalmente filmados convértense en creadores con proxectos como “Vídeo nas Aldeias”–iniciado en 1987 da man de Vincent Carelli e aínda operativo en 2024– que procura tanto brindar apoio á loita dos pobos indíxenas de Brasil como poñer en valor o seu patrimonio territorial e cultural a través da produción cinematográfica compartida entre cineastas e comunidades indíxenas. Posteriormente, a década dos 90 abre novas posibilidades á experimentación cinematográfica. Na vertente documental, isto dará lugar ao denominado por Català Domènech e outros autores como “posdocumental”; termo empregado para referirse á produción documental contemporánea, “non porque se ateña estritamente aos atributos da posmodernidade, senón porque supón unha alternativa ás formas e intencións da estética da modernidade”, que segundo o criterio do autor catalán, aparecen “como neceseres para poder xestionar un mundo que é moito máis complexo que aquel co que se enfrontaba o documental clásico” (Catalá Doménech, 2021, p. 169). Figs. 7 e 8: Intertítulo. “Estás a piques de ver e escoitar o rexistro sen editar desta aparentemente caótica e confusa loita, tal como os traballadores de campo a presenciaron no seu segundo día na vila”. Fotograma de The Ax Fight (Asch e Chagnon, 1975). 23 No campo antropolóxico, o pensamento posmoderno Reflexiona sobre a práctica etnográfica a partir da construción da identidade do etnógrafo, da utilización de técnicas narrativas e da elaboración do obxecto de estudo. Por outra parte, pregúntase cal é o rol da antropoloxía nun mundo conectado internacionalmente, onde se dá un proceso de desterritorialización dos procesos culturais e de desaparición do obxecto tradicional da antropoloxía: comunidades illadas e preliteratas. [...] Así mesmo, avoga por un cambio de perspectiva, a introdución da voz dos nativos en diálogo co antropólogo, a bifocalización do estudo e unha pluralidade de enfoques ou niveis de estudo. A yuxtaposición crítica dos modelos culturais e unha narratividade descontinua é o estilo apropiado para a función actual da etnografía: a crítica cultural. (Marcus, 1990, como recolle Ardèvol, 1994, p. 135). É máis, como resultado da incursión da reflexividade e da experimentación na produción fílmica de corte etnográfico, xorden, xa no século XXI, tendencias como o cinema etnográfico sensorial. Esta corrente, segundo Zirión e Cuevas (2017), atopa a súa orixe na exploración da subxectividade e na procura de representar esteticamente, a través de sons e imaxes, experiencias interculturais, a vivencia do encontro coa outredade cultural (pp. 199-202). Destaca especialmente a produción do Sensory Ethnography Lab (SEL), centro da Universidade de Harvard fundado en 2005 e dirixido por Lucien Castaing-Taylor, entre cuxas creacións atopamos filmes como Leviathan (2012), no que se fai uso dunha cámara GoPro para somerxer ao espectador na acción, recurso que xunto cun coidadoso tratamento sonoro constrúe unha experiencia completamente inmersiva na que a audiencia é trasladada a un barco de pesca e vive en primeira persoa as duras condicións de vida dos traballadores. En definitiva, os filmes de corte etnográfico pasan de estar caracterizados por unha natureza marcadamente descritiva e científica a penetrar neles a subxectividade. Ademais, observamos neles unha mudanza acorde tanto á revolución tecnolóxica como aos cambios políticos producidos durante o seu desenvolvemento: pasan de centrarse a meirande parte deles en retratar sociedades exóticas e afastadas a examinar as dos propios creadores. Así, prodúcese no século XXI un punto de inflexión na práctica etnocinematográfica, debido ao desenvolvemento de novas maneiras de abordar a investigación e representación da realidade humana –influenciadas polas bases da tradición documental pero tamén da televisión e das vangardas artísticas do século XX–, e que irán mudando de acordo ao seu tempo, seguindo na actualidade aínda en proceso de transformación. . 24 3.1.3 Tendencias do documental contemporáneo no cinema galego de corte etnográfico No século XXI, por mor do desenvolvemento de diferentes avances tecnolóxicos, Internet e plataformas como Youtube ou Vimeo, o número de pezas audiovisuais a disposición do público incrementou enormemente. Tal e como apuntan Carrera e Talens (2018), esta facilidade no acceso a contidos audiovisuais diversos provocou un considerable aumento na popularidade do xénero documental; fenómeno que tamén vinculan coa innovación e hibridación de estilos que esta modalidade permite (pp. 35-39), e que Català Domènech estuda no prólogo do seu libro Posdocumental (2021), no que explica que, ao empezar a investigar a actualidade do cinema documental, se decatou de que as pezas deste xénero que estaban a ser producidas en todo o mundo eran “arriscadas”, “ambiciosas” e “excedían os parámetros do que ata entón se considerara cine documental” (p. 13). [Os novos documentais] parecían posicionarse fronte a realidade de forma tan radicalmente distinta que facía pensar que a que contemplaban non era a mesma que a que vían os seus colegas máis clásicos. Tratábase dunha discrepancia que non podía ser menosprezada, posto que non hai dúbida de que os fundamentos do cine documental desenvólvense nunha época moi distinta da actual e, polo tanto, se a realidade actual é máis complexa, parece lóxico que xurdan dispositivos que estean abertos a esta complexidade. Introducir, por exemplo, a subxectividade, a reflexión e as emoción nun ámbito como o do documental, comunmente baseado no repudio consciente deses tres factores, tiña que provocar forzosamente unha revolución formal e epistemolóxico no seo deste cine. (Català Domènech, 2021, p. 13).18 No que atinxe a esta “revolución formal e epistemolóxica” que experimenta o documental contemporáneo cómpre recalcar, como fai Isabel Martínez (2015), que supón un cambio que non se restrinxe exclusivamente “a un grupo ou colectivo de cineastas radicado nun espazo concreto e que se ve afectado polos mesmos fenómenos”, senón que constitúe unha “mudanza de paradigma” xeral que incide sobre todo na maneira de concibir o feito cinematográfico (p. 63). Emporiso, polo carácter do presente traballo, centrarémonos neste epígrafe naquelas tendencias do documental contemporáneo que consideramos máis representativas para a 18 Cabe salientar que, con respecto ao posdocumental, o autor aclara que, se ben este inaugura unas tendencias que serán esenciais para a práctica documental do século XXI, non poden ser cualificadas como “novidades absolutas”, debido á existencia previa de documentais subxectivos e ensaios fílmicos. 25 cinematografía galega con valor etnográfico: a mestura da realidade e a ficción, o tratamento do tema documental con material de arquivo e a auto-representación19. A primeira tendencia materialízase na práctica etnográfica no denominado “cinema etnográfico explorativo”; unha vertente que segundo del Pozo (2021) propón, con tinguiduras de ficción, unha exploración etnográfica que somerxe ao espectador nunha “atmosfera emocional aprehensible” a través dun proceso polo cal a peza transcende “a función meramente representación ou mimética do cine documental”, creando unha realidade alternativa que non se limita a mostrar, senón que busca amosar (p. 2). Un exemplo paradigmático sería a longametraxe Arraianos (Enciso, 2012), docuficción etnográfica que, inspirada na obra teatral O bosque (Jenaro Marinhas del Valle, 1977), constitúe o retrato dunha aldea rural na Raia, fronteira entre Ourense e Portugal. O filme intercala accións cotiás, como o coidado dunha horta ou o parto dunha vaca, con secuencias nas que diferentes personaxes –encarnados por actores non profesionais– recitan parlamentos poéticos en planos tamén visualmente poéticos, que evidencian a realización dun coidadoso traballo de composición para a súa consecución (Figuras 9 e 10). Amais, predominan os planos de longa duración, que nos permiten contemplar con calma as diferentes escenas que compoñen a peza e que, xunto coa envolvente sonoridade do filme, crean unha atmosfera única que facilita a inmersión do espectador na vida da Raia. O resultado é un artefacto visual que desde o mesmo título preséntanos unha vontade etnográfica e con todo sitúase nun espazo articulado desde todos os límites posibles: textuais, xeográficos, lingüísticos, espazo-temporais e cinematográficos, ademais de 19 Ao centrarnos nesta análise en producións posdocumentais, realizadas no século XXI, obviaremos importantes filmes etnográficos galegos como Galicia (Carlos Velo, 1936) e O home e o carro (Fernández-Román, 1945). Fig s. 9 e 10: Planos rechamantess a nivel compositivo, nos que se evidencia un traballo de planificación, e non de improvisación. Fotogramas de Arraianos (Enciso, 2012). 32 seguindo ritos tradicionais adaptados ao tempo moderno, durante os que algúns enfermos berran ou xesticulan de forma esaxerada, como confirman o cronista Daniel González Alén ou o antropólogo González Reboredo nas entrevistas realizadas no marco do proxecto audiovisual que neste traballo se presenta. Ritos e tradicións como o contacto e veneración da reliquia, a imposición dos Evanxeos, o paso por debaixo da imaxe da Virxe na sancristía, a bendición do sacerdote-reitor, a purificación con auga bendita, a compra de rosarios, medallas, estampas, escapularios e pulseiras para ser benditos ou exvotos e velas de cera para pedir ou agradecer á Virxe (González Alén, 2024, comunicación persoal) ou prácticas como a de camiñar axeonllados arredor do Santuario ou trazar cruces na fachada do templo. A romaría do Corpiño, do mesmo xeito que o resto de celebración populares, establece unha balanza entre os actos relixiosos e profanos. Un exemplo serían os postos de venda ao aire libre, de comida e diferentes produtos, que se instalan arredor da carballeira, ao carón do templo, ou as demostracións musicais e fogos de artificio. A parte pagá da romaría é, indubidablemente, a que remata por unir aos fieis, creando unha sensación de normalidade dentro do culto, das doenzas ou preocupacións persoais. Autores coma Lisón Tolosana (1997) tratan este fenómeno de creación de comunidade no Corpiño, da xuntanza entre a relixiosidade e o profano, pois O padecer desequilibrios e problemas mentais colocounos nos seus respectivos pobos, barrios ou aldeas, fóra da normalidade e do ordinario, na inferioridade real e estrutural, á marxe, no limen; están marcados. Pola contra, ao desprazarse a un espazo de transición, inestable e anormal, encóntranse e forman unha comunidade de iguais ou similares na que é posible e fácil a relación humana cálida, directa e idiosincrática, aínda que sempre estritamente rexida polo meticuloso e inherente ritual e fácil teoloxía popular conformada polo mito e crenza. (p. 38). Así, definido coma un “contaxio” por diferentes autores, é que o Corpiño serve de espello entre os romeiros, que coas súas inquedanzas comúns unen ás súas forzas en devoción á Virxe, que pola súa historia lendaria será quen de mediar e axudar aos ofrecidos, o que xera un grande fervor, pois enténdese que, non quen estea peor, senón quen con máis exaltación e fe se aproxime á Virxe, o que será receptor dos seus favores. Por este motivo, o cume da romaría acádese na procesión, cando os devotos poden experimentar a “maxia de contacto” coa imaxe da Virxe, poden sentir unha conexión que os achegue á milagre que esperan, polo feito de pasar a anda coa imaxe por riba deles. Ademais, aínda que a colectividade é unha das 33 principais características do fenómeno do Corpiño, cómpre salientar que a parte que alberga un maior misticismo se concentra no “eu”, resaltando as características propias de cada romeiro, pero sobre todo, daqueles que máis soa lle dan a esta parroquia: os posuídos. Por outra banda, a nivel xeográfico, tal e como recolle un mapa publicado por Lisón Tolosana no seu libro Endemoniados en Galicia hoy (1997), o 63,93% dos municipios de Pontevedra, o 23,88% dos da Coruña, o 21,73% dos de Ourense e o 19,69% dos de Lugo tiveron representación entre os ofrecidos do Corpiño nos anos previos ao 1990. Consecuentemente, poderíamos concluir que a concorrencia ao Corpiño segue unha lóxica xeográfica inversamente proporcional: canto máis afastado estea o municipio, menor será a súa representación de corpiñeiros. Porén, cómpre mencionar que, por mor do fenómeno da migración galega, a fama da romaría chega máis aló das fronteiras nacionais. En efecto, algúns migrantes que buscaron noutras terras unha vida mellor e “máis moderna” retornan por veces á tradición representada por este lugar sacro, mostra clara de que a modernidade non é capaz de dar resposta acertada a todos os problemas que perseguen ao ser humano na súa existencia. (González Reboredo, 1997, p. 37). 3.2.3 O mal do Corpiño No Corpiño, o Demo preséntasenos como atormentador de corpos e inimigo ao que hai que combater coa axuda da Nosa Señora e os seus servidores. Resulta sinxelo, pois, definir os males que afectan a estes “posesos” dende unha perspectiva etic, como apunta González Reboredo (1997), podéndoos englobar dentro do socorrido clixé de “doenzas de tipo nervioso ou psíquico”; emporiso, moito máis rica é a delimitación emic dos padecementos (p. 39), que realiza Lisón Tolosana nun dos seus estudos. Empregando unha mostra de 80 casos (57 mulleres e 23 homes), o investigador elabora unha lista das denominacións que lle dan diversos doentes ao mal que padecen, entre elas: nervios, corpo aberto, espírito do demo, meigallo, cisma, epilepsia, tolemia... Aínda sendo esta terminoloxía variable á hora de definir os conflitos persoais dos corpiñeiros, existe unha clara diferenciación entre aqueles referentes á ciencia médica e outros procedentes da cultura tradicional galega. Porén, independentemente da temporalidade das análises, xa dende os primeiros escritos parroquiais, se coñecía aos devotos do Corpiño coma sufridores dun mal maior: 34 Son moitas as xentes que acoden a este santuario sobre todo os que se cren vítimas dun mal incurable sendo posuídos do príncipe das Tebras [...] enfermidade coñecida neste país por ramo cativo… A miúdo oímos berrar a aqueles desgraciados durante a misa solemne, se ben non en todos os casos debemos atribuír ao maleficio do Príncipe das Tebras o que alí ten lugar. (Manuscrito Parroquial, 1737, como foi citado en Lisón Tolosana, 1990, p. 34). Co paso do tempo, os comportamentos dos romeiros mudaron grazas ao desenvolvemento de terapias para as enfermidades de tipo nervioso, mais a xente non deixou de asistir ao santuario na busca do favor da Virxe, que segue a ser “a única esperanza para a curación do que se considerou incurable pola ciencia” (Fraguas, 1988, p. 298). Esta crenza podería achacarse a un atraso secular, e consecuentemente, podería pensarse que a relixiosidade do Corpiño é típica das sociedades agrarias non-modernas; e é que estas manifestacións adoitan ser incorrectamente catalogadas exclusivamente dentro do rural, relacionado co atraso, a falla de actualización… perpetuando prexuízos sociolóxicos sobre Galicia, cando a realidade é que en pleno século XXI seguen chegando romeiros ao Corpiño, procedentes tanto de vilas como de cidades. Calquera lector pouco crítico co seu propio universo cultural poderá pensar que este convencemento é propio de situación que se poderían definir con tópicos como “atraso”, “ignorancia” ou incluso o máis molesto, por inexacto, da “Galicia profunda”. Fronte a esta postura cremos que é máis sensato pensar que estamos ante unha alternativa máis de loita contra o mal, ese mal que nos ataca a todos os homes en todos os tempos e circunstancias, e ao que nos enfrontamos cos medios que as distintas culturas poñen á nosa disposición (González Reboredo, 1997, p. 39). Amais, xa non é maxia nin superstición o que guía ó devoto senón a procura da forza que lle impulse na súa cotiandade. Probando esta idea: “para o crente non é tan importante a causa da enfermidade como a razón da súa curación; o divino está presente, en contacto co home” (Rey Castro, 2003, p. 179). Resulta rechamante que sexa o propio aspecto mundano o que mobilice ao fiel, mais diversos estudosos coinciden en que o aspecto terreal, incluso pagán, é eximido da ollada pública, sendo creada así unha especie de especulación sobre O Corpiño e o que alí ocorre, non só dentro de Galicia senón tamén fóra. Como consecuencia, séguese a encaixar aos ofrecidos e devotos dentro do marco da histeria, e medios de comunicación e xentes alleas senten que teñen a potestade de diagnosticar e deshumanizar aos que alí van con fe, segundo 35 confirman diversos autores, que prefiren deixar os prexuízos a un lado, e transmiten a súa opinión dende unha empatía que parece carente na sociedade. Así, autoras coma María Xosé Queizán (1977) aproxímanse a esta visión dende a súa experiencia en primeira persoa: Todo o mundo os estima normais e colabora de palabra e mesmo axudando a coller a unha muller ou a agarrar a unha nena que se debate porque non quere pasar debaixo da imaxe, como é obrigado. “Teñen que metela debaixo da Santa (ninguén lle chama Virxe) senón non cura” aconsellan os que pasan. Eu teño que reprimirme para non intervir en favor da pobre cativa aterrorizada. E ao mesmo tempo recapacito no que faría eu se alguén se metera cando sosteño a un fillo meu que berra porque non quere que lle poñan unha inxección. Ou no que pensarían eles ao ver á xente desmembrarse nunha discoteca ou ergue-los puños entolecidos nun acto político. Os comportamentos histéricos continúan. O que varía é a concepción cultural que os sustenta e normaliza. (p. 25). 3.2.4 O Corpiño no audiovisual O audiovisual remata por perpetuar e alimentar certos pensamentos e prexuízos arredor do Corpiño, o santuario, a súa romaría, e indirectamente de Galicia en si mesma, en troques de amosar o marco completo no que se atopa o fervor e devoción, as situacións extremas ou vivencias persoais de cada un dos asistentes á festividade popular. Hai ademais outras poderosas bases e razón sobre as que descansa a perpetuación no chan galego da inesgotable e profusa manifestación demoníaca: a súa institucionalización. A antano xeral tradición exorcística quedou ancorada na Galicia rutinizada en toda unha rede de santuarios, mantidos e avivados por todo un exército de clérigos exorcistas e alimentados por numerosas bruxas, carteiras, corpos abertos e espiritistas que cara eles canalizan a espíritos desorientados e dubidosos. [...] Non hai máis “endemoñados” en Galicia que noutras partes de España ou de Europa; dende que pastores protestantes amosaron o seu interese e practicaron o exorcismo, os “posesos” multiplicáronse en Inglaterra. Non van ao Corpiño porque hai moitos; á contra van moitos porque hai Corpiño. O Corpiño é unha fábrica de “endemoñados”. Coa morte dos curas exorcistas declina o específico poder de atracción –ata desaparecer– do santuario; continúa a romaría pero sen o seu matiz satánico (Lisón Tolosana, 1997, p. 101). 36 Pódese interpretar que esta é unha das razóns polas que a Igrexa e os novos párrocos pretenden separarse desta práctica, pola visión perpetuada polos medios de comunicación e filmes, que se centran na parte máis morbosa das supostas posesións demoníacas, creando un latente conflito entre as pantallas e o que experimentas os fregueses, deixando claro a Igrexa nas últimas décadas que ía restrinxir o que comparte nos medios. Xa no ano 1977, redactores da revista TEIMA se enfrontaban con problemas á hora de gravar e fotografar o interior do santuario: “o sancristán estivo todo o día poñendo no santo que consiste en aplicar sobre os romeiros unha reliquia, e ameazou a un redactor de TEIMA con romperlle a máquina se se empeñaba en seguir facendo fotos” (Conde, 1977, p. 21). A día de hoxe, existe unha normativa vixente que confirma que para poder filmar ou empregar calquera aparello fotográfico no santuario da Nosa Señora do Corpiño é preciso unha autorización da diocese de Lugo, previamente aprobada polo cura-reitor do templo. A censura da Igrexa neste caso atópase estritamente relacionada cos contidos publicados ao longo dos anos no audiovisual. Destaca a película Lejos de los árboles (Jacinto Esteva, 1972), que nos seus 101 minutos de duración, o director percorre diferentes puntos da xeografía española, dos que retrata os seus costumes e tradicións. No caso do Corpiño, trátase o folclore dende a perspectiva dos rituais relixiosos, con imaxes de persoas desencaixadas que berran, a Virxe rodeada de cartos e fieis realizando rituais tradicionais, como desprazarse polos arredores do santuario de xeonllos. Existe ademais unha perspectiva máis directa e, aínda que menos explícita, quizais máis morbosa, con programas como “Equipo de Investigación” (2014), no que Glòria Serra se aproxima ao Corpiño e entrevista aos seus dous últimos párrocos; unha peza gran conflito para a vila e santuario, xa que existía unha clara diferencia entre a visión do primeiro, que chegou a realizar exorcismos fronte ao público, creando grande expectación, co segundo –o actual párroco– Don José Criado, que se negou a dar parte á xornalista. Pola súa parte, a televisión autonómica de Galicia comparte anualmente contidos sobre a romaría do Corpiño. Dende programas informativos coma o telexornal diario ou “A revista”24, ata outros de corte festivo, coma “Vaia troula!”25, “Aquí Galicia”26, “Comisión de festas”27, 24 Espazo diario de información destacada da Televisión de Galicia, en directo pola xeografía galega. 25 Repaso semanal polas festas máis sinaladas nos diferentes concellos de Galicia. 26 Magacín cuxo obxectivo é o de achegar as tradicións galegas dende a cultura, a través de testemuñas, música, festas… 37 “Quen anda aí?”28…... que crean diversos contidos de temática común arredor do Corpiño. Adaptándose aos formatos dos distintos programas, comparten ton e información, desentendéndose e afastándose do sensacionalismo e misticismo que si aportan os medios de comunicación nacionais; poñamos por caso, o antedito exemplo de La Sexta. Observamos polo tanto un contido moi similar na Televisión de Galicia (TVG): ao retrato da cultura, festa, tradición… do Corpiño, onde para tratar este último termo si se chega a facer alusión aos milagres, cando se trata dunha comunicación directa cos crentes, coma é o estilo de “Quen anda aí?”, de maneira que se constrúe un discurso a través das testemuñas dos fieis; unha perspectiva subxectiva que se extrapola tamén a outros programas de audiencias máis minoritarias da TVG como é “Polo camiño da fe”, de corte relixioso. Así, o día 24 de xuño chegan a xuntarse ata sete equipos dos diferentes programas e emisións da Televisión de Galicia en Santa Baia de Losón para filmar e retransmitir a romaría. En suma, os contidos da Televisión de Galicia non se distinguen en grandes trazos entre eles, mais si o fan cos nacionais, sobre todo procedentes de cadeas privadas, que dende unha ollada máis allea, se centran nos outros aspectos que atinxen ao Corpiño, de carácter máis morboso. Para concluír, preséntase unha recompilación de toda a filmografía existente sobre O Corpiño atopada tras unha exhaustiva labor de investigación, alén dos programas da TVG xa citados:  Antena 3 TV. 2005: Reportaxe sobre o santuario do Corpiño. Tense constancia da súa existencia pero non foi localizado.  Banet, E. O Meigallo. 1985: Peza que mestura branco e negro e cor, con imaxes ilustradas por unha voz en off narrativa. Ademais de relatar a romaría do Corpiño, concéntrase nas posesións demoníacas e corpo aberto, empregando a banda sonora para acentuar o misticismo implícito á festividade.  CUATRO. Cuarto milenio de Iker Jiménez. Exorcismos en Galicia. 2010: Programa de investigación baseado en entrevistas a fregueses, curas e crentes, dende o sensacionalismo e misticismo, centrando o contido da reportaxe nos exorcismos que ocorren no Corpiño. 27 Programa onde a TVG se involucra coa Comisión de festas da zona de gravación, para procurar dende o interior como é a organización das festas galegas. 28 Programa que se desenvolve a través de conversas e entrevistas cos espectadores. 38  Deza Vídeo Cine. Lalín enerveillada de Galicia. 1992: Peza documental recompilaría de diferentes festividades de Lalín e da comarca do Deza. Posúe unha parte dedicada ao Corpiño, centrándose no seu ambiente festivo e recollendo imaxes acompañadas de música.  Esteva, J. Lejos de los árboles. 1972.: Fragmento onde se ilustran aos posuídos polo demo no Corpiño, dentro dunha batería doutras tradicións e festividades celebradas en España.  Grupo Lupa. O Corpiño. 1973: Documental en 8mm de 15 minutos de duración. Imaxes ilustran a Romaría do Corpiño, acompañadas dunha voz en off narrativa, que relata o que se está a ver en pantalla. O foco principal son os fregueses, devotos e ofrecidos, das motivacións e tradicións que seguen na Romaría do Corpiño.  Kukuro Producións: Fe ou Ciencia. 2019: Vídeo documental realizado polos alumnos dun instituto, que se basea en entrevistas contrapostas e xogo de material de arquivo para tratar o tema dos exorcismos e posesións no Corpiño, establecendo unha pregunta ou cuestión presente durante toda a peza.  La Sexta. Una aldea en Lalín, gran templo de los exorcismos. 17-01-2014: Programa “Equipo de Investigación”, dirixido por Gloria Sierra e conformado por distintas entrevistas baseadas no sensacionalismo que tratan de xeito directo os exorcismos no Corpiño.  Luca de Tena, R. Romarías Gallegas: O Corpiño. Documental en Super-8 mm. 1976: Película muda de arquivo persoal que introduce unha montaxe de imaxes ilustrativas da Romaría do Corpiño, dende a ollada de Luca de Tena.  Montenegro J.J. El Corpiño. Ano de produción non coñecido: Documental de arquivo persoal. Imaxes con son directo da romaría do Corpiño, que recolle diversos aspectos da mesma, como poden ser o aparcamento, os devotos, os postos de venda ou mesmo a propia procesión.  Popular TV. Parroquias de Galicia O Corpiño. 2012: Programa no que se visitan distintas parroquias ao cargo do párroco D. José Criado, entre as que se atopa o Santuario do Corpiño. Baseado en entrevistas a distintos fregueses e habitantes de Santa Baia de Losón. 39  RTVE. Berdoias, un lugar de Galicia. 1988. Reportaxe emitida no marco do programa “Vivir cada día”. Tense constancia da súa existencia pero non puido ser visionado.  Televisión Pública de Alemaña - ARD. 1991. Reportaxe sobre o santuario do Corpiño. Tense constancia da súa existencia pero non foi localizado.  TVG. Santuarios de Galicia: “O Corpiño”. 1987: Documental de 30 minutos. Conta con entrevistas a Daniel González Alén, distintos fregueses e imaxes varias da Romaría, intercaladas coas intervencións dos entrevistados. Tense constancia da súa existencia pero non puido ser visionado.  V TELEVISION. Informe en V: “Devoción extrema”. 1-10-2014: Programa que trata as tradicións máis arraigadas de Galicia, dende a perspectiva lendaria, busca a orixe das tradicións e rituais, e o papel da Igrexa Católica nos mesmos. 40 4. METODOLOXÍA A metodoloxía do presente traballo constrúese sobre dúas bases: unha de carácter teórico e outra práctico. Primeiro, realizouse unha exhaustiva revisión de materiais tanto bibliográficos como audiovisuais sobre o obxecto central da peza: O Corpiño, para a que resultou esencial a colaboración de profesionais antropólogos, xornalistas e de institucións como o Museo do Pobo Galego ou a Filmoteca de Galicia. De xeito similar, foi levada a cabo unha investigación sobre a historia e evolución da produción fílmica etnográfica, baseada na consulta de textos e na análise e visionado de filmes de diversas épocas, na busca de inspiración, referentes e coa fin de adquirir coñecementos sobre pezas audiovisuais similares á concibida. A nivel práctico, aplicáronse as competencias adquiridas durante o estudo do Grao en Comunicación Audiovisual, que proporcionaron as ferramentas necesarias para abordar a produción dunha curtametraxe de maneira profesional. Tamén foi realizado un coidadoso traballo de campo, fundado nunha metodoloxía de observación participante. Así, procurouse unha inmersión na vila de Santa Baia de Losón e na comunidade de fregueses do Corpiño, mediante a organización de varias visitas ao lugar e a asistencia a eventos de carácter relixioso organizados no santuario, co obxectivo de gañar o favor de confrades e veciños e intentar comprender de primeira man o fenómeno cultural a estudar. O devandito traballo de campo serviu tamén para concretar a liña discursiva da curtametraxe, que se erixe, segundo o exposto por Nichols, en obras como Introducción al documental (2013) ou La representación de la realidad (1997), como un documental expositivo –ao estar baseado nunha “lóxica informativa transmitida pola voz falada”, evocada e complementada pola imaxe, que actúa de contrapunto do que se di (Nichols, 2013, p. 194)– no que podemos apreciar trazos da modalidade interactiva ou participativa, malia non aparecer as cineastas na peza en ningún momento, ao ser desprazada a autoridade textual cara os actores sociais e tomar recursos propios deste modo documental como a mestura do son síncrono coa voz en off –ao pertencer ás persoas entrevistadas, a voz non é omnisciente como a do narrador expositivo típico–, a metodoloxía de investigación, a realización de entrevistas e a gravación de escenas nas que se pretende inmersionar ao espectador na acción a través do tratamento sonoro e o achegamento físico da cámara á propia acción á hora de filmar. Por último, no que respecta aos procesos de elaboración da curtametraxe en si, como será explicado a continuación na memoria do proxecto, as tarefas principais foron repartidas entre 41 as dúas creadoras equitativamente, tendo en consideración tanto as necesidades de cada fase de desenvolvemento –preprodución, produción e posprodución– como as preferencias e habilidades de cada unha. Ademais, durante a rodaxe e montaxe incorporáronse ao equipo persoas externas a modo de apoio. En resumo, para levar a cabo este proxecto desenvolveuse un importante labor de documentación complementado polo traballo en campo realizado en Santa Baia de Losón, que, combinado coa recollida de declaracións, testemuñas, material de arquivo e imaxes actuais, permitiu crear unha curtametraxe que non só retrata a romaría do Corpiño, senón que a pon en valor, reivindicando o seu papel social, máis aló do seu evidente compoñente relixioso, ao mesmo tempo que constitúe unha plataforma de denuncia na que algúns veciños de Losón amosan o seu descontento coa representación mediática que se fai do santuario nos medios xeralistas. 48 5.2 PROCESO DE PRODUCIÓN O plan de produción da nosa peza estivo marcado dende un inicio por un factor clave: a celebración da romaría do Corpiño o día 24 de xuño; data que, por motivos evidentes debido á temática do documental, e por mor da nosa pretensión de depositar unha versión o máis definitiva posible do mesmo a finais de xullo do mesmo ano, condicionou todo o noso traballo. Tendo esta reducida franxa de tempo en consideración, decidimos, pois, solapar as fases –normalmente consecutivas– de preprodución, rodaxe e posprodución, ademais de, coa fin de traballar do xeito máis eficaz posible, elaborar o noso proxecto seguindo unha coidada organización e realizando un importante exercicio de detección dos nosos puntos fortes e limitacións. De feito, tras realizar este exercicio de introspección, levamos a cabo unha chamada á colaboración en redes sociais buscando aumentar o número de membros do noso equipo, precisamente, coa fin de axilizar a elaboración da peza. Deste xeito, Agustín Segura e Iria Rodríguez –compañeiros de clase cos que xa traballaramos previamente en varios proxectos– uníronse ao equipo como responsables de fotografía e operadores de cámara; Arantxa Carricoba e Ángel Nieto, que nos contactaron vía Instagram, traballaron connosco na posprodución de imaxe e son, respectivamente; e Ángela Navarrete –irmá de Blanca– incorporouse na fase final como deseñadora gráfica, encargándose do deseño da tipografía do título e da realización de posibles versións do cartelería da peza (Anexo 1). Pola nosa parte, debido ao profundo compromiso de ambas coa ideación da curtametraxe, os fluxos de traballo xurdidos noutras creacións conxuntas previas e o noso interese por múltiples áreas do audiovisual, non puidemos evitar compartir o desempeño de varios roles ao longo do desenvolvemento da peza. Ambas participamos activamente na dirección e escritura de guión, actuamos como operadoras de cámara e colaboramos na produción e na montaxe, aínda que Blanca liderou os traballos propios do equipo de produción e Antía os de posprodución; unha diferenciación que nos permitiu discernir facilmente que funcións requirían maior compromiso pola nosa parte e sobre que ámbitos tiña cada unha maior poder de decisión en caso de discrepancia. Tamén Antía encargouse da elaboración do cuestionario de preguntas personalizado para cada entrevistado e ata a incorporación de Iria ao equipo desempeñou xunto con Agustín tarefas propias da área de dirección de fotografía, mentres que Blanca traballou na transcrición de arquivos sonoros, organización do material de arquivo e na captación do son directo. 49 5.2.1 Preprodución Documentación e procura de material de arquivo O noso primeiro contacto con O Corpiño foi a raíz do relato da experiencia vivida no santuario polos familiares dunha amiga común. Tras escoitalo, procedemos a investigar en Internet, e a denominación do mesmo como “santuario dos exorcismos”, xunto ás novas sobre a gran afluencia da súa romaría, captaron o noso interese ata tal punto que decidimos converter esta curiosidade no noso traballo de fin de grao, en forma de peza documental. Así pois, en outubro comezamos un arduo proceso de busca de fontes bibliográficas, non só relativas ao Corpiño, senón tamén á creación documental –contempladas no marco teórico do presente traballo–, ao mesmo tempo que procuramos comezar a nutrirnos de posibles referentes visuais e investigar a existencia de material de arquivo relacionado co Corpiño. Durante esta primeira fase de documentación, que prolongamos no tempo debido á nosa necesidade de concilialo coa continuación dos nosos estudos e á realización de prácticas curriculares por parte de Antía, descubrimos o traballo do antropólogo Gustav Henningsen e a tradutora Marisa Rey. Estes, como explica Laura Filloy nun artigo para GCiencia (2023) “con dúas cámaras e unha gravadora, visitaron o Corpiño entre os anos 1965 e 1968 para estudar o fenómeno [das posesións e exorcismos] dende a perspectiva científica”, a través da captación de imaxes e audios dos supostos endemoñados e da realización de entrevistas a veciños da vila e incluso ao propio cura do santuario. Para poder consultar este material contactamos con dúas institucións: o Museo do Pobo Galego, onde están depositadas as fotografías; e o Instituto da Lingua Galega, que a pesar de dispoñer na súa colección das gravacións do antropólogo, remitiunos ao Arquivo do Patrimonio Oral da Identidade do Museo do Pobo Galego para poder consultalas. Logo, entre os meses de xaneiro e febreiro, realizamos varias visitas ao antedito museo, durante as que consultamos e seleccionamos os arquivos do noso interese, coa fin de solicitar despois a súa cesión; unha tarefa que resultou ardua, pois ao non estar o material sonoro transcrito, tivemos que escoitar horas de gravacións sonoras. Ao mesmo tempo, proseguimos contactando con diferentes institucións. Algunhas delas, por falta de material relacionado co Corpiño, non foron de gran utilidade, como a Deputación de Pontevedra ou o Consello da Cultura Galega, mais outras, como o Concello de Lalín, resultaron esenciais para o desenvolvemento da peza. De feito, foi a concelleira de cultura de Lalín, Begoña Blanco, quen nos facilitou dous contactos clave: o do párroco do santuario, 50 Don José Criado, e o do cronista oficial de Lalín, Daniel González Alén. De menor éxito foi a comunicación con persoas individuais. Aínda que conseguimos contactar con profesionais que nos proporcionaron información de gran interese, como a xornalista Laura Filloy e os antropólogos Rafael Quintía e Xosé Manuel González Reboredo, intentamos realizar un chamamento a través de Instagram e Whatsapp que non deu grandes froitos. O noso obxectivo era poder chegar a persoas interesadas en compartir no noso documental as súas vivencias no Corpiño, mais só conseguimos un par de respostas de interese. Con todo, cómpre mencionar que, a pesar de non cumprir este chamamento coa súa finalidade, foi grazas a el que os medios se fixeron eco do noso proxecto. Primeiro, o xornal Faro de Vigo (Figura 11) e despois, o programa “Soño ContiGo” da Televisión de Galicia, para o que nos gravaron durante a romaría, e que foi emitido o domingo 28 de xullo. Por último con respecto ao proceso de documentación, é preciso resaltar a colaboración da Filmoteca de Galicia, xa que se ofreceron a organizar connosco un visionado das diferentes pezas da súa colección referentes ao Corpiño –listadas no marco teórico do presente escrito–, e posteriormente, facilitáronnos os contactos dos posuidores dos dereitos das mesmas para poder xestionar con eles a súa cesión. Tamén foi o persoal da Filmoteca de Galicia quen, tras falar nós persoalmente co fotógrafo e obter o seu permiso, nos proporcionou as fotografías dixitalizadas da obra Ex-Votos (1994) Tino Martínez; e de xeito similar, dende o Museu d'Art Contemporani de Barcelona enviáronnos unha copia dixitalizada do filme Lejos de los árboles tras contactar con Daria Esteva, filla do director, e solicitarlle a cesión da minutaxe correspondente co retrato do Corpiño (min. 48:28-56:00). Outros materiais atopados durante a nosa busca que sopesamos empregar pero que non incluímos na peza debido á nosa incapacidade para conseguir os permisos pertinentes para o seu uso, ben por non lograr establecer contacto cos autores ou posuidores dos dereitos, ben pola negativa dos mesmos, foron: a colección fotográfica de Carlos Osorio, composta por 12 imaxes tomadas en 1987, depositadas no Arquivo Audiovisual da Deputación de Pontevedra; a reportaxe Berdoias, un lugar de Galicia (1988), emitida no programa de RTVE “Vivir cada día”; e as fotografías de Cristina García Rodero, algunhas delas parte da colección do Museo Reina Sofía. Fig 11. Captura de pantalla da páxina web d o xornal Faro de Vigo. Recuperado de: Faro de Vigo. 51 Cesión de dereitos de reprodución En paralelo á recompilación do material de arquivo do noso interese, levamos a cabo o proceso de xestión da cesión dos dereitos para o seu emprego na nosa curtametraxe. Ao tratarse dun proxecto elaborado no marco dun traballo de fin de grao, sen unha principal finalidade lucrativa, ningunha das institucións ou creadores contactados púxonos demasiadas trabas, máis alá das propias da administración, como por exemplo, a firma dunha solicitude institucional para a cesión da peza O Meigallo (Anexo 2). No que respecto ao resto de material videográfico, nin a Filmoteca de Galicia nin o Museu d'Art Contemporani de Barcelona consideraron necesario o achegamento de ningunha outra documentación; a comunicación do permiso por parte dos autores vía mensaxe de texto, email ou chamada telefónica foi suficiente. Pola súa parte, o Instituto da Lingua Galega emitiu un certificado conforme podíamos empregar as gravacións sonoras de Henningsen (Anexo 3), mentres que dende o Museo do Pobo Galego instáronnos a esperar a ter a versión definitiva da peza para solicitar a documentación pertinente á reprodución das fotografías do fondo, para evitar incorrer en gastos innecesarios debido ao custo de 12€ por reprodución dixital29. Traballo de campo: visitas a Santa Baia de Losón As nosas visitas a Santa Baia de Losón resultaron esenciais para o desenvolvemento da curtametraxe, ao posibilitar o contacto de primeira man con veciños da vila, visitantes e incluso o propio párroco do santuario. Supuxeron, pois, un gran método de recolección de información e datos; un traballo de campo, que, consecuentemente, decidimos espremer ao máximo, e durante o que incluso acudimos a varias misas e á celebración do 1 de maio organizada no santuario –data sinalada por celebrarse unha procesión con motivo do comezo do mes dedicado á Virxe–, coa finalidade de inmersionarnos na vila e na comunidade freguesa do Corpiño. Concretamente, foi a inicios de marzo cando realizamos a nosa primeira incursión en Santa Baia de Losón, co único obxectivo de familiarizarnos co lugar. Neste punto, o proceso de 29 Cómpre aclarar que contamos co permiso do responsable da área de Exposicións do Museo do Pobo Galego para a inclusión das devanditas fotografías na versión de O Corpiño adxunta no presente traballo. Porén, considérase que, en base ao feeedback recibido, esta aínda pode sufrir modificacións no futuro, e consecuentemente, a documentación oficial aínda non foi tramitada. 52 produción complicarase por dous motivos: o primeiro, unha crecente dificultade de compatibilizar os nosos calendarios, motivada por empezar Blanca a traballar a xornada completa de luns a venres; e o segundo, a alta dependencia de familiares ou amigos para poder achegarnos á vila, ante a falta de facilidades para acceder ao lugar e non dispoñer ningunha das dúas de coche propio. Ademais, o traballo de procura de posibles entrevistados comezámolo intentando buscar a colaboración do párroco do templo, que durante moito tempo nos deu largas, o que nos retrasou aínda máis. Vímonos obrigadas entón a reorganizar o noso plan de produción (Anexo 4); así, decidimos, por un lado, reducir o número de desprazamentos a Losón a datas clave e por outro, adiantar o máximo posible a gravación de entrevistas, coa pretensión de poder ir avanzando na montaxe dos brutos previos á romaría, aínda que iso implicara desenvolver de xeito simultáneo as tres fases de produción do proxecto. A nosa seguinte visita foi o domingo 31 de marzo, data que marcou profundamente o devir do documental, por mor do noso encontro con varios membros do persoal do santuario e organizadores da romaría. Ningún deles accedeu a ser entrevistado, pero as súas palabras fixéronos reflexionar, ao sernos transmitido o seu desgusto con que en determinados medios relegárase O Corpiño á denominación de “santuario dos exorcismos”. Precisamente, o que nos atraera a nós nun inicio da historia do Corpiño fora o morbo, o surrealismo e incluso tenebrismo da presunta práctica de exorcismos, mais falando con eles, decatámonos de que os veciños e fregueses tiñan unha visión moi distinta: máis alá do relixioso, para eles o santuario é tamén un lugar que alberga calma e esperanza, e a romaría, un momento de gozo, unha ocasión para encontrarse con amigos, familiares e incluso para facer negocio –no caso dos artesáns e comerciantes da zona–. Logo, tras esta visita, decidimos virar o enfoque do noso traballo, procurando amosar tamén esta parte oculta, menos tratada. Despois, o martes 2 de abril, o párroco solicitou reunirse connosco de forma repentina, cita á que por fortuna Antía puido acudir, e que serviu para gañarnos a súa confianza. E posteriormente, o venres 5 de abril reunímonos con González Alén, que deu resposta a tódalas nosas dúbidas sobre a historia do Corpiño e cedeunos unha copia do documental Lalín enerveillada de Galicia (1992), dirixido por el mesmo. A partir de entón, o resto dos desprazamentos estiveron xa máis centrados na captación de imaxes e testemuñas gravadas. O 13 de abril realizamos probas de cámara no interior do Santuario e, aconselladas por Alén, contactamos con Cecilia San Martín; o 24 de abril foi un 53 día especialmente proveitoso, gravamos tanto dentro do santuario como planos recursos dos arredores do mesmo e tres entrevistas: a do cronista, a de Cecilia, e a de Dina –coa que establecemos contactando grazas a ir de porta en porta falando coa veciñanza de Losón–; e por último antes da propia romaría, o 1 de maio acudimos ao acto celebrado con motivo do comezo do mes dedicado á Virxe, e malia ter que marchar antes do previsto debido ás malas condicións meteorolóxicas, puidemos aproveitar a mañá para entrevistar a algúns confrades e ao veciño Manuel Ramos (alcumado Abieiras). Procura de localizacións As visitas realizadas a Santa Baia de Losón non só nos permitirnos recompilar información e establecer contacto con posibles protagonistas do noso documental, senón que tamén nos axudaron a familiarizarnos coa contorna e a detectar espazos que puideran representar o aspecto relixioso do Corpiño, (alén do propio santuario, a tenda de obxectos relixiosos ou a fonte milagreira da ermida da Nosa Señora das Dores de Montouto30, entre outros), pero tamén o profano e cotiá (as zonas de aparcamento e a zona de picnic da carballeira, por exemplo). Ademais, coñecer con antelación as características dos espazos nos que pretendiamos gravar permitiunos planificar adecuadamente as xornadas de rodaxe e ser capaces de adaptarnos ante o xurdimento de imprevistos. Por exemplo, durante as nosas incursións detectamos que no horario de apertura ao público do santuario, uns altofalantes reproducían, se non a misa, música constante, polo que evitamos programar entrevistas nos arredores do mesmo durante esa franxa horaria. Tamén foi esencial ter detectado en Losón unha localización alternativa para as entrevistas programadas en exteriores, á que tivemos que recorrer debido á chuvia durante a gravación do testemuño de César Taboada. Con respecto ás localizacións das entrevistas cómpre salientar que demos prioridade a comodidade das persoas entrevistadas sobre canons estéticos, evitando obrigarlles a realizar grandes desprazamentos. Por conseguinte, por norma xeral, tivemos que adaptarnos a espazos como os seus fogares ou lugares de traballo, sen demasiado marxe para a elección de estancias, como no caso de González Reboredo ou Cecilia San Martín; unha necesidade de adaptación que tamén xurdiu debido á realización de entrevistas espontáneas, non- 30 Esta ermida ten relación directa co santuario do Corpiño, e conta coa súa propia lenda, que nun inicio sopesamos incluír na peza. Porén, finalmente decidimos descartala por falta de relevancia co discurso final. 54 programadas, como foi a de Dina López. Ademais, inicialmente planearamos dar prioridade ás filmacións en exteriores, mais por motivos meteorolóxicos, no caso de Adriana Romero e Tino Martínez non puido ser así. Tivemos entón que buscar lugares alternativos: o interior da súa casa e un centro sociocultural co que contactaramos os días previos, respectivamente. En definitiva, non realizamos unha exhaustiva labor de procura de localizacións, senón máis ben de adaptación aos lugares nos que nos fomos atopando. Permisos de gravación De cara a organizar as xornadas de gravación, contactamos co Concello de Lalín para preguntar sobre a necesidade de solicitar algún tipo de permiso á hora de gravar en Santa Baia de Losón, mais fomos informada de que ningún tipo de autorización era necesaria para filmar en exteriores. O mesmo ocorreu no Centro Sociocultural de Fontiñas, onde gravamos a Tino Martínez; unha simple chamada telefónica bastou para poder filmar no seu interior. Pola contra, si que tivemos que conseguir a emisión dun permiso para gravar no interior do santuario da Nosa Señora do Corpiño, o que resultou extremadamente dificultoso, posto que a decisión dependía exclusivamente –sen mediación posible do Concello de Lalín– do ditado pola diocese de Lugo e o párroco do Corpiño, que incluso chegaron a confesar estar voluntariamente entorpecendo os trámites pertinentes, alegando malas experiencias previas cos medios audiovisuais. Por fortuna, tras insistir incansablemente e concertar varios encontros co cura-reitor, permitíusenos gravar no interior do edificio durante unhas tres horas aproximadamente –dividas en dous días: un para realizar probas de cámara e outro para realizar a gravación final–, baixo a condición de que nas imaxes non aparecese ningún individuo (Anexo 5). Elaboración do guión Unha vez encamiñado o tema central da peza tras o anteriormente mencionado cambio de paradigma que supuxo a nosa segunda visita a Losón, tomamos a decisión de que a narrativa documental estivese integramente estruturada en base ás declaracións dos entrevistados. Por conseguinte, non consideramos preciso elaborar un guión ata dispor desas testemuñas, mais fomos traballando na concreción dunha serie de liñas narrativas en base ás que estruturar a curtametraxe, que foron cambiando de acordo coas conversas mantidas con veciños, antropólogos e xornalistas (Anexo 6). 55 Así pois, non foi ata a finalización do proceso de transcrición das entrevistas e do material de arquivo sonoro (Anexo 7) –tarefa realizada coa axuda do software Riverside.fm e o sitio web oTranscribe– que escribimos unha primeira versión do guión, cuxa elaboración foi facilitada polo feito de ter clasificado as declaracións dos entrevistados segundo un código de cores acorde ás liñas narrativas concretadas, e creado coa intención de que puidese sufrir transformación motivadas polo material que conseguísemos ou non filmar durante a romaría (Anexo 8). Financiamento Paralelamente ao desenvolvemento das devanditas tarefas, procuramos buscar posibles fontes de financiamento para o proxecto a través do lanzamento de propostas de colaboración e/ou patrocinio ao Concello de Lalín, a asociación cultural A.C O Naranxo e diferentes entidades privadas que operan en Galicia: empresas de alimentación e de servizos de aloxamento na zona de Lalín, especificamente, como Clun, Gadis ou Escapada Rural, entre outras. Para presentarlles o noso proxecto, elaboramos un breve dossier con información básica sobre o mesmo, que modificamos lixeiramente –en contido e idioma– segundo a entidade de contacto, adaptándonos aos que consideramos que poderían ser os seus intereses (Anexo 9)31. Finalmente, das empresas contactadas, tan só Froiz aceptou a proposta de colaboración, ofrecéndonos un bono de 50€ para gastar nun dos seus establecementos; o resto, ben non deron resposta á proposta tras múltiples intentos de contacto ou ben a rexeitaron alegando que o seu orzamento anual xa estaba integramente comprometido. Consecuentemente, sopesamos realizar un crowdfunding, pero finalmente decidimos desbotar a idea por dous motivos: por unha banda, porque consideramos que non dispoñíamos do tempo necesario para traballar coidadosamente nin na preparación de recompensas para os posibles mecenas nin no contido das redes sociais da peza –ao noso parecer, esenciais á hora de levar a cabo unha campaña de mecenado–; e por outra, pola gran cantidade de crowdfundings iniciados por outros compañeiros de facultade e amigos, dirixidos, ao movernos en practicamente os mesmos círculos sociais, ao mesmo hipotético público que o noso, que pensamos que podería saturarse e reducir iso as posibles aportacións. 31 Cómpre aclarar que cando ditos dossiers foron elaborados, aínda non viraramos o foco do traballo cara a realización dun proxecto máis ben reportaxístico, e non experimental. 56 Así pois, decantámonos por sufragar nós mesmas os gastos da preprodución e rodaxe do documental; unha alternativa, a de optar pola financiación propia, posibilitada pola decisión de prescindir de aloxamento en Lalín durante a romaría –que nun primeiro momento sopesaramos para aforrar tempo nos desprazamentos–, pola existencia do servizo gratuíto de préstamo de material técnico da Facultade de Ciencias da Comunicación da Universidade de Santiago de Compostela, e pola colaboración desinteresada tanto de entrevistados como do equipo técnico que nos axudou. Non obstante, cómpre salientar que esta decisión foi tomada coa intención de poder recuperar a idea de realizar unha campaña de micro-mecenado unha vez rematada a peza e disipado o boom de crowdfundings na nosa contorna; unha campaña que tería como finalidade paliar o gasto intrínseco á promoción e distribución da curtametraxe, o custo por reprodución dixital das fotografías da colección Rey-Henningsen, e de darse o caso, outros posibles gastos relativos á cesión de dereitos de autor, en caso de que así o requiran os autores pola presentación da peza a festivais audiovisuais. 5.2.2 Rodaxe No que atinxe á rodaxe, como xa foi mencionado, o material técnico empregado foi cedido na meirande parte pola Universidade de Santiago de Compostela. De acordo coas necesidades de cada día de gravación, o material empregado foi mudando, mais como listaxe xeral podemos enumerar: para imaxe, tres cámaras DSLR Canon 850D dotadas con obxectivos zoom EFS 18-55mm, un obxectivo Canon 50mm F/1.8 e un teleobxectivo Tamrom 70-300mm F/4-5.6; coma soporte utilizamos un trípode de vídeo Vinten, un trípode de foto Manfrotto, un estabilizador mecánico para DSLR e móbiles marca Zeadio e un estabilizador Zhiyun Weebill-S (Gimbal DSLR); en canto a iluminación, unha maleta de iluminación LED Neewer NL660S (con 3 focos con palas de recorte, filtros difusores e temperatura de cor regulable) e un reflector; e para a captación de son, en entrevistas empregamos unha gravadora Tascam DR40 con micro de solapa XLR, e para a gravación de son ambiente, un micrófono de canón Rode NTG1 (con zeppelin, paravento e pértega). Nun primeiro intre, procuramos dividir a gravación das entrevistas proporcionalmente ás nosas visitas ás diferentes localizacións, para aproveitar ao máximo as viaxes. Porén, debido á incompatibilidade de horarios, o noso plan de rodaxe tivo que ir sendo construíndo segundo a dispoñibilidade dos entrevistados. Ademais, establecemos un día de rodaxe específico para o 57 interior do Santuario –que como xa foi explicado, dependeu dos permisos outorgados pola diocese de Lugo–, e para os da propia romaría, á que acudimos dous días. Así, a calendarización das gravacións estableceu o seu inicio en abril, para poder adiantar a rodaxe de todas as entrevistas antes de xuño, e poder así centrarnos nese mes en establecer un guiónborrador e un plan de rodaxe para as xornadas da romaría. Para tratar as cuestións relativas á rodaxe dun xeito máis pormenorizado e ordenado, comezaremos por explicar a gravación das entrevistas, para despois centrarnos no interior do santuario e os días da romaría. Todas as entrevistas foron filmadas a dúas cámaras, cun plano frontal co dispositivo sempre en trípode, xeral e amplo para contextualizar a escena, e unha segunda cámara no lateral dereito, cun obxectivo Canon 50mm F1.8 e montada sobre un estabilizador Gimbal, para acadar un primeiro plano que nos aportase máis dinamismo e sensación de achega ao entrevistado, e poder xogar así na montaxe entre planos en función do discurso. O son foi gravado cun micrófono de gravata para facilitar a captación e comprensión do mesmo, tendo en conta as circunstancias de cada espazo. O mesmo coa iluminación, para a que se empregaron focos LED cando as condicións da localización así o requirían; porén, procuramos aproveitar a luz natural sempre que fose posible, intención que se viu entorpecida nalgunhas ocasións pola situación meteorolóxica, que nos obrigou a trasladar varias das entrevistas a interiores. Na táboa recollida no Anexo 10 establécese unha relación entre cada unha das entrevistas e as súas particularidades. Á hora de gravar o interior do santuario, a rodaxe dividiuse en dúas xornadas. A primeira foi prevista para realizar probas de cámara, o día 13 de abril, de xeito que puidésemos coñecer a localización, definir a iluminación necesaria e planos de interese; logo, achegámonos e gravamos algunhas tomas, que incluso acabamos empregando na montaxe final. Tras esta proba, consideramos necesario o emprego de focos de iluminación LED para poder retratar con claridade as figuras, xa que a luz artificial do Santuario era insuficiente. Polo tanto, acudimos de novo o día 24 de abril, esta vez cun equipo máis grande: Agustín Segura incorporouse como director de fotografía, e decidimos gravar os planos axudados do Gimbal e cunha iluminación máis dirixida, axudados dos LEDs. Así, filmamos á Virxe do Corpiño –o noso obxectivo principal–, outras figuras de santos e virxes e algún planos recurso dos que poder dispoñer, como imaxes das velas ou da bancada. 64 peza, sopesar a necesidade dunha remontaxe da mesma de cara a ser distribuída por festivais e comezar a elaborar e desenvolver o seu plan de promoción e distribución, apoiado na realización dunha análise do panorama audiovisual tanto galego como nacional e na posibilidade de retomar a idea de crear unha campaña de crowdfunding que nos permita recuperar o diñeiro invertido durante a produción e paliar os gastos derivados do desenvolvemento desta última fase do proxecto. 65 8. LIGAZÓN Á PEZA Recoméndase ver con auriculares: https://youtu.be/GB7YBbiWRmQ 66 9. COMENTARIOS INDIVIDUAIS 9.1 COMENTARIO INDIVIDUAL BLANCA NAVARRETE Funcións e tarefas desempeñadas no proxecto Como xa foi explicado na memoria do presente escrito, o traballo no proxecto estivo organizado de xeito equitativo, de acordo tanto coas propias necesidades da curtametraxe como das nosas habilidades e preferencias, solicitando axuda externa cando así o precisamos. Alén do desempeño de roles conxuntos con Antía de ideación, dirección, escritura e busca de información e posibles entrevistados, a miña principal tarefa foi o liderado dos traballos de preprodución: procura, catalogación e xestión da cesión de material de arquivo; organización dos fluxos de traballo do equipo e das xornadas de gravación; busca de financiamento e concepción de propostas de patrocinio; e calendarización e elaboración tanto do plan de produción do proxecto como o plan de rodaxe das xornadas da romaría. Tamén durante a fase de investigación e documentación dediqueime a estudar tanto as posibilidades do xénero documental en xeral como a historia do cinema etnográfico en concreto, coa fin tanto de atopar referentes dos que poder nutrirnos como de aprender sobre os fluxos de traballo habituais deste tipo de producións. Durante a rodaxe, fun responsable de microfonar aos entrevistados e gravar, amais dos seus testemuños, wildtracks e son ambiente. Despois, transcribín ditos testemuños –xunto cos arquivos sonoros cedidos polo Instituto da Lingua Galega– e clasifiquei o seu contido tematicamente, seguindo un código de cores; unha tarefa que realicei paralelamente á organización e catalogación de todo o material de arquivo recompilado. E finalmente ocupeime da posprodución sonora, adaptación dos grafismos e subtitulado da peza. Procedementos empregados para resolver as tarefas No que atinxe ás tarefas de preprodución, primeiro contactei vía correo electrónico ou chamada telefónica con institucións e persoas que, tras unha minuciosa busca en Internet, parecían poder facilitar información e/ou material relacionado co Corpiño –o Concello de Lalín, a Deputación de Pontevedra, o Instituto da Lingua Galega ou a concelleira de cultura de Lalín, entre outros–, relegando en Antía tanto a comunicación con persoas individuais (o párroco do Corpiño e varios antropólogos e xornalistas) como o contacto coa Filmoteca de Galicia e a posterior xestión dos dereitos de reprodución das pezas audiovisuais alí 67 depositadas; mentres, eu ocupeime do relacionado coa xestión de arquivos fotográficos e sonoros de Henningsen depositados no Museo do Pobo Galego e da consecución do permiso da diocese de Lugo para gravar no interior do santuario de Corpiño. Posteriormente, redactei, en base aos coñecementos adquiridos durante o meu traballo na produtora Zeitun Films, o contido dos dossiers de presentación do proxecto destinados ao envío de posibles patrocinadores, que incluían: datos básicos sobre o proxecto e a súa ideación, sinopse, un resumo do currículo das creadoras e do plan de distribución, unha recompilación de perfís de persoas que accederan a ser entrevistadas, unha listaxe de motivos polos que apoiar o proxecto, a proposta de patrocinio e –só no caso do Concello de Lalín– unha desagregación do orzamento, que finalmente foi readaptada –diminuído–, en sintonía coa nosa decisión de autofinanciar as primeiras fases de desenvolvemento do proxecto, tras a negativa de moitas empresas e sopesar a realización dun crowdfunding, finalmente descartado. Con todos os posibles patrocinadores contactei vía correo electrónico, informándome previamente do contacto das persoas responsables de marketing e dirixíndome a elas especificamente. No que respecta á elaboración de calendarios e plans de traballo, servinme de programas como GanttProject ou Excel –tamén empregado para a elaboración da escaleta de montaxe e a catalogación do material de arquivo–, seguindo modelos proporcionados por docentes en materias como Produción en TV ou Produción Cinematográfica. Debido ao carácter do noso proxecto, á proximidade temporal dos días chave de rodaxe coa data de entrega do traballo, a coidadosa preparación e constante actualización destes documentos resultou esencial. Outros softwares empregados foron: oTranscrive e Riverside.fm para a transcrición dos arquivos sonoros, Adobe Premiere Pro para a posprodución de son –labor na que apliquei os coñecementos base adquiridos na materia Tratamento do Son e Estilos Musicais, combinados cunha aprendizaxe autodidacta–, Adobe Illustrator e Adobe Photoshop para adaptación dos grafismos acorde ao deseño de Ángela Navarrete e outros dous programas: Subtitle Edit e Media Subtitler para elaboración e sincronización dos subtítulos en galego. Por último, con relación á captación de son directo, o material empregado foi unha gravadora Tascam DR40 e dous micrófonos, un de gravata (XLR), e outro de canón (Rode NTG1), reservado a través do servizo de préstamo de material da Facultade e escollido por mor dos consellos dos técnicos. 68 Experiencia e capacitación obtida Traballar neste proxecto supuxo o meu primeiro contacto coa realización documental, xénero no que aínda non traballara pese a varias experiencias previas na non-ficción, realizando vídeo-ensaios e correspondencias fílmicas, e que sen dúbida seguirei explorando, xa que resultou ser unha moi unha grata experiencia que propiciou o meu crecemento a nivel tanto persoal como profesional. Liderar os traballos de preprodución permitiume desenvolver tarefas ligadas á área da produción audiovisual, na que me gustaría especializarme nun futuro. Mellorei as miñas habilidades de organización e liderado, adquirín coñecementos sobre o funcionamento da industria audiovisual e aprendín que non hai que ter medo de cometer erros nin de recibir negativas á hora de pedir colaboración, posto que é unha parte máis do proceso de creación. Por exemplo, o traballo de contacto con posibles patrocinadores realizado non foi frutífero, xa que só conseguimos a colaboración dunha das empresas contactadas, mais a raíz de realizar esta labor adquirín tanto contactos como coñecementos que poden ser útiles no futuro, por exemplo, cando é o mellor momento do ano para lanzar este tipo de propostas. No que respecta tanto á captación de son directo como ao seu posterior tratamento, estas son tarefas que nunca me chamaron excesivamente a atención, senón que máis ben me xeraban respecto. De feito, o noso plan inicial era incluír no equipo a unha persoa con experiencia que se puidera encargar de todo o relacionado co son; encontramos varios perfís que poderían encaixar, mais debido á dificultade de compatibilizar os horarios de todo o equipo polo feito de incluír o plan de rodaxe varias xornadas bastante separadas no tempo, ao final decidín encargarme eu persoalmente destas labores –coa axuda de Ángel Nieto na posprodución–, a modo de reto persoal, coa fin de adquirir novas habilidades. Ao principio, a gravación de audio resultou unha tarefa frustrante, pois non me sentía segura coas miñas decisións técnicas, pero xornada a xornada fun gañando confianza e considero que conseguín bos resultados no que á gravación de audio se refire. Menos satisfeita estou co meu traballo na prosprodución sonora, ao que, por falta de tempo, non puiden dedicarlle tanta atención como me tivera gustado, e que por tanto, decidín simplificar con respecto á proposta ideada nun comezo de aplicar en determinados momentos un efecto de son 8D. Non obstante, malia que a realización de ámbalas dúas tarefas supuxo un desafío, finalmente resultaron labores enriquecedoras. Aprendín moito sobre un área practicamente descoñecida para min e 69 perfeccionei o meu manexo do software Adobe Premiere Pro, que empregara en múltiples ocasións, pero sen profundar no relativo á edición sonora. Crítica construtivo respecto do traballo realizado en grupo O desenvolvemento de proxectos audiovisuais é un proceso que, alén da posesión de determinadas habilidades técnicas, require da combinación de creatividade e organización. Neste aspecto, considero que Antía e máis eu complementámonos á perfección, actuando por norma xeral ela como fonte de incansable creatividade e eu como contrapunto máis pragmático e prudente. Ademais, pese as nosas cambiantes situacións persoais e pasar a vivir en diferentes cidades, conseguimos estar en contacto practicamente constante, realizando actualización diarias do traballo realizado para manter á outra informada. Por suposto, como é habitual, houbo discrepancias sobre diferentes aspectos durante o desenvolvemento do proxecto, mais ambas soubemos escoitarnos, ceder, pedir consello á titora en caso de consideralo necesario e respectar as decisións tomadas pola outra nas súas áreas de responsabilidade; isto é, en caso de haber, por exemplo, algún tipo de desacordo nun aspecto relacionado coa posprodución de imaxe, ambas tiñamos claro que Antía tería a última palabra, e viceversa, no caso de tratarse da posprodución sonora. A nivel individual, coido que un gran hándicap para o meu traballo no proxecto foi ter que compatibilizalo coa miña entrada no mundo laboral, que como é evidente, quitoume moito tempo e que, sumado ao feito de que deixamos de vivir ambas na mesma cidade, dificultou a compatibilización de horarios. En xeral, gustaríame poder terlle dedicado moito máis tempo ao proxecto, posto que as miñas circunstancias persoais provocaron que durante a fase de preprodución Antía tivera unha maior carga de traballo da esperada inicialmente, ao ter que relegar diversas tarefas nela. De feito, considero que en xeral, o noso maior obstáculo foi non dispoñer de máis tempo, que a min me houbera permitido, por exemplo, acabar de perfeccionar o tratamento sonoro da peza ou comezar antes o proceso de busca de financiamento externo, quizais conseguindo así resultados máis positivos. Non obstante, consciente de que hai marxe de mellora de cara ao futuro, persoalmente estou moi satisfeita co traballo realizado en equipo xunto a Antía e orgullosa do vídeo presentado, froito dun profundo esforzo e dedicación, e sobre o que pretendemos seguir traballando nos vindeiros meses. Considero que xuntas formamos un bo tándem e espero que O Corpiño sexa un de moitos máis proxectos realizados xunto a Antía. 70 9.2 COMENTARIO INDIVIDUAL ANTÍA RODEIRO Funcións e tarefas desempeñadas no proxecto Dende un primeiro momento, a división de tarefas (aínda que compartindo varias delas), resultou dos gustos e habilidades de cada unha, antepoñendo os puntos fortes de ambas, para conseguir empregar ao máximo as nosas capacidades e continuar nutrindo os nosos intereses. No meu caso, sempre estiven máis interesada nos aspectos creativos do proxecto, asumindo así o grosso da investigación e documentación sobre O Corpiño, o que me permitiría establecer a liña temática que guiase as entrevistas, proceso que resultou paralelo á complementación coas labores de preprodución. Desta maneira, concentreime en coñecer e investigar sobre a temática tratada, ao comezo allea a nós, comunicándolle en todo momento a Blanca os resultados da pescuda, o que nos axudou a atopar contactos cos que poder establecer unha relación que nos axudase tanto no traballo teórico coma na rodaxe. Así, dirixín as entrevistas e a conversa cos entrevistados. Ademais, encargueime do contacto coa Filmoteca de Galicia coa fin de conseguir os permisos para parte do material de arquivo empregado. Porén, foi Blanca quen se ocupou da maior parte da preprodución, pasando a asumir eu outro tipo de tarefas (como a maquetación do dossier que se enviou ás empresas) e maior peso noutras fases do proxecto. Desta maneira, dirixín xunto con Blanca as gravacións, tanto de entrevistas coma da Romaría, sendo tamén cámara fixa nas entrevistas e terceira cámara os días 23 e 24 de xuño, para filmar imaxes de apoio durante as xornadas de gravación, ademáis de capturar imaxe fixa para o posterior póster do proxecto. Ademais, encargueime da meirande da montaxe e etalonaxe, xa dentro da fase de posprodución. Procedementos empregados para resolver as tarefas Blanca encargouse da organización e loxística do proxecto, asumindo gran parte das labores de produción. Porén, eu participei activamente na busca e contacto das persoas individuais de interese. Así, mantiven contacto co Cura-Reitor do Santuario do Corpiño, Daniel González Alén, González Reboredo, Tino Martínez… mantendo diversas reunións previas ás gravacións ou chamadas telefónicas. Acudín a unha reunión con Tino Martínez para explicarlle o proxecto, encontro do que derivou a súa participación no documental e cesión de fotografías. 71 O mesmo ocorreu co párroco D. José Criado, co que tiven que establecer un encontro coa fin de que validase a nosa solicitude de filmación dentro do Santuario. Nese intre fomos conscientes da necesidade dunha maior liberdade de desprazamento, polo que comecei a realizar prácticas de conducir coa fin de deixar de depender de terceiros, xa que, para as viaxes de última hora, decatámonos de que era inviable continuar pedindo transporte. Desta maneira, levei a cabo todas as actividades de loxística que precisasen de desprazamento, por comodidade e medios, como a solicitude, recollida e devolución de material técnico. Por outra banda, dentro da fase de preprodución, encargueime do contacto coa Filmoteca de Galicia, xa que despois de revisar e anotar os minutados que nos interesaban e facer xuntas unha selección, debín contactar individualmente cos propietarios das pezas, para conseguir os dereitos que nos permitisen a súa utilización, tanto por email coma por chamada telefónica. Unha vez comezou a filmación de entrevistas, e tras a previa calendarización con Blanca, encargueime das localizacións e filmación das mesmas, coa cámara fixa. Elaborei tamén un cuestionario de preguntas persoal para cada entrevistado, de maneira que se adaptase á estrutura de guión acordada, conseguindo a información precisa para a liña temática que queríamos construir, dentro dos cambios froito da improvisación e discurso de cada individuo. Durante a rodaxe da Romaría, o meu papel foi o de filmar material de apoio e recursos, de maneira que tivese liberdade para dirixir xunto con Blanca, pero dispoñendo do suficiente material audiovisual, de xeito que me axudase tamén a coñecer e dividir os espazos coas outras dúas cámaras, tendo en conta que sería eu a que faría a posterior montaxe. Así empreguei Adobe Premiere Pro para a montaxe e etalonaxe da peza, seguindo o guión que establecéramos e consultando os avances con Blanca, para que as dúas estivésemos conformes coa forma que ía tomando o proxecto. Tiven que acelerar este proceso para deixar tempo á posprodución de son, e as datas de entrega establecidas, de maneira que seguín unha división do material en distintas secuencias –gozo, procesión, santuario por dentro…– para facilitar a montaxe posterior, empregando unha clasificación de cor das mellores imaxes, ademáis de facer unha previa selección dos vídeos, ao final de cada xornada de rodaxe. Experiencia e capacitación obtida Eu xa tiven realizado algún que outro proxecto documental- Kalabukú (la semilla del cambio) ou Rusofobia. Porén, nunca empregara material de arquivo, nin tivera un amplo contacto con 72 todo o proceso de produción. Así, considero que aprendín moito da miña compañeira, que partindo de cero, estableceu uns prazos e intencións claras, guiando ao equipo. Desta maneira, penso que adquirín capacidades organizativas, das que carecía con anterioridade. Tamén coñezo os aspectos polos que antes non amosara interese, e que me vin obrigada a realizar ao tratarse dun equipo tan pequeno. Sobre todo, coido que mellorei a miña utilización do material técnico, controlando moito mellor as cámaras, e polo tanto, aprendendo a aproveitar ao máximo os focos, creando esquemas lumínicos adecuados para a localización concreta, aprendizaxe que foi progresiva ao avance do proxecto. O mesmo ocorreu cas entrevistas, pois considero que aprendín a dirixilas dun xeito moito máis natural, perdendo a vergoña inicial segundo foron pasando as xornadas, conseguindo máis información nas últimas, e de maior interese para o proxecto. Aínda que o proceso de montaxe xa o tiña máis controlado, nunca me parara a dedicarlle moito tempo á etalonaxe, proceso que considerei moito máis complexo do que nun inicio pensaba. Desta maneira realicei unha labor autodidacta para conseguir unha etalonaxe natural pero que acentuase as cores verde e vermella, do traxe da Virxe, o que resultaba contraproducente para algúns planos, levándome a aprender a utilizar e entender as curvas de cor e gráficos, nos que non chegáramos a profundar na materia de Edición Audiovisual, da que si empreguei os coñecementos para o resto da montaxe. Porén, a habilidade que coido máis importante, foi a da escoita. Aínda que xa traballara con Blanca en distintos proxectos, nunca estivéramos tan implicadas en ningún, o que levaba a que cada unha tivera unha visión moi marcada. Por esta razón, fomos quen de ceder en distintos aspectos, o que nos ensinou unha co-dirección comprometida e consciente, xerando unha balanza que elevase o proxecto en positivo, en troques de crear conflitos, creando un ambiente cómodo de traballo tanto para os compañeiros que se sumaron como para as persoas que foron entrevistadas. Crítica construtiva respecto do traballo realizado en grupo Ao ver a primeira versión do proxecto finalizar, si que atopo cousas que cambiaría, ou que tería feito doutra maneira. Porén, penso que aproveitamos ao máximo os medios e coñecementos que tiñamos, realizando unha peza visualmente atractiva, rica en contido e con coherencia no discurso. 73 A título persoal, gustaríame ter acompañado aos entrevistados en actividades diarias, e facer o vídeo un pouco máis persoal para cada un, con planos máis costumistas, similares aos da última entrevista (Abieiras), ou con material de arquivo persoal (fotografías, estampas...). Porén, son consciente de que era infactible realizar isto para a peza da duración e características que procurabamos, ademais da dispoñibilidade dos propios entrevistados. No que me atinxe, si creo que podería ter mirado as localizacións mellor, para conseguir polo menos un emprazamento máis acorde co resto da estética, como xa se citou na memoria, nas entrevistas de Tino Martínez ou Adriana Romero. Coido que ás veces, ao me comunicar cos entrevistados, e por medo a importunarlles, non preguntei ou tiven unha actitude tan líder na toma de decisións, priorizando a súa comodidade. De cara ao final si que conseguín impoñerme máis, e penso que é un cambio moi notorio na calidade das imaxes. Ademais, á hora de facilitar os fluxos de traballo, coido que non sempre fun de todo organizada, relegando en Blanca os aspectos lóxicos do proxecto, e seguindo as súas directrices e indicacións en canto a prazos, entregas ou iniciativa de rodaxe. Aínda que si considero que ela exerceu gran parte da produción, coas tarefas implícitas, penso que podería ter unha maior capacidade organizativa e loxística durante todo o proxecto, para que resultase máis eficaz para ambas, habilidades que fun adquirindo e aprendendo dela segundo foi avanzando a produción. Polo xeral, estou moi contenta co traballo realizado, tanto do resultado final como da cooperación coa miña compañeira Blanca. Ela é a voz da razón neste dúo, recollendo todas as ideas que ambas espallamos e dándolles forma. Desta maneira, penso que nos complementamos á perfección, sempre dende o respecto e a amizade, que nos fixo ter unha moi boa comunicación durante todo o proceso. Ao final, e dende a miña perspectiva, “O Corpiño” é o resultado do esforzo e a visión conxunta. E se algo sacamos do proxecto, é saber que seguiremos a traballar xuntas nun futuro, neste proxecto ou noutros, e que temos máis ferramentas para acadar cada vez mellores resultados. 80 Montenegro, J.J (Director). (s.d). El Corpiño. [Curtametraxe]. Parroquias de Galicia (2012). Parroquias de Galicia O Corpiño. [Programa de TV; Youtube]. Popular TV Galicia. Recuperado de: https://www.youtube.com/watch?v=9tXnAse- Gv8&ab_channel=PopularTvGalicia Patiño, L. (Director). (2020). Lúa Vermella [Longametraxe; AGalega]. Zeitun Films, Amanita Films. Piñeiro, C. (Directora). (2020). Dores [Curtametraxe]. Poitras, L. (Directora). (2022). La Belleza y el Dolor [Longametraxe; Filmin]. Praxis Films. Pösch, R. (Director). (1908). Bushman speaks into the phonograph [Obra audiovisual; Dailymotion]. Recuperada de: https://www.dailymotion.com/video/x1hr8x Puente, M. (Director). (2019). Fe ou Ciencia. [Curtametraxe; Youtube]. Kukuro Producións. Rouch, J. (Director). (1947). Au pays des mages noirs [Curtametraxe; Youtube]. Archives du Film du Centre National de la Cinématographie. Recuperada de: https://www.youtube.com/watch?v=C1WeSAeuNhM&ab_channel=JeanRouch Rouch, J. (Director). (1952). Bataille sur le grand fleuve[Curtametraxe]. Institut Français - Afrique Noire, Musée de l'Homme. Rouch, J. (Director). (1955). Les Maîtres Fous [Curtametraxe; Filmin]. Les Films de la Pléiade. Rouch, J. (Director). (1959). Moi, un Noir [Longametraxe; Filmin]. Les Films de la Pléiade. Rouch, J. (Director). (1967). Jaguar [Longametraxe; Filmin]. Les Films de la Pléiade. Rouch, J. e Morin, E. (Directores). (1966). Chronique d'un été. [Longametraxe; Youtube]. Argos Films. Recuperada de: https://www.youtube.com/watch?v=HrbsVIs6KWY&ab_channel=Artes2 Ruíz Vergara, F. (Director). (1980). Rocío [Longametraxe; Youtube]. Tangana Films, PCA. Recuperada de: https://www.youtube.com/watch?v=_esOhwj6eEQ&ab_channel=JoseLuisTirado 81 Spencer, B. (Director). (1901). Australian expedition [Obra audiovisual; Dailymotion]. Recuperada de: https://www.dailymotion.com/video/x1hr9e Tramullas, A. (Director). (1914). Calatayud en fiestas [Obra audiovisual; Europeana]. Kinofilm. Recuperada de: https://vimeo.com/60333357 82 12. ANEXOS  ANEXO 1 – PROBAS DE CARTELERÍA  ANEXO 2 – PERMISO DE CESIÓN DE O MEIGALLO  ANEXO 3 – AUTORIZACIÓN DO INSTITUTO DA LINGUA GALEGA  ANEXO 4 – CRONOGRAMA – PLAN DE PRODUCIÓN  ANEXO 5 – AUTORIZACIÓN DA DIOCESE DE LUGO  ANEXO 6 – LIÑAS NARRATIVAS  ANEXO 7 – TRANSCRICIÓNS ENTREVISTAS E ARQUIVO SONORO REY-HENNINGSEN  ANEXO 8 – GUIÓN LITERARIO V.1  ANEXO 9 – DOSSIER ENVIADO AO CONCELLO DE LALÍN  ANEXO 10 - TÁBOA RECOPILATORIA DAS CARACTERÍSTICAS DE CADA ENTREVISTA  ANEXO 11 – PLAN DE RODAXE  ANEXO 12 - CLASIFICACIÓN DO MATERIAL DE ARQUIVO  ANEXO 13 - ESCALETA DE MONTAXE V.3 83 ANEXO 1 – PROBAS DE CARTELERÍA 84 85 ANEXO 2 – PERMISO DE CESIÓN DE O MEIGALLO 86 ANEXO 3 – AUTORIZACIÓN DO INSTITUTO DA LINGUA GALEGA 87 ANEXO 4 – CRONOGRAMA / PLAN DE PRODUCIÓN 2 88 87 ANEXO 5 – AUTORIZACIÓN DA DIOCESE DE LUGO 1 89 96 nin expresan con palabras, expresan con xestos. Por iso é unha relixión de apariencia moi teatral. En ese sentido temos casos moi típicos, incluso na tradición bíblica. Recordemos, por exemplo, o caso de cando se recupera a arca da alianza, e volve a Xerusalén recuperada, o rei David, emocionado, sacase a roupa e ponse a bailar ao redor da arca. Ese teatralismo, por emoción, por sentimento profundo, que ele percibe nese momento de que está un obxeceto que representa toda a creencia do pobo de Israel, está volvendo o pobo de Israel, pois el emociónase, e coa súa emoción, manifesta en xestos, en xestos de danza, de bailar, non en oracións nin en palabras. E iso dáse moito no Corpiño. Nos corpiñeros que van a Corpiño dáse moito iso. É importante ter en conta iso para entender a religiosidade popular, para entender o caso do Corpiño, porque parece que eses como se foran uns anormales ou uns subnormales. Non, non son subormales. O que pase é que en vez de expresar as cousas con palabras expresan con xestos dese tipo. 16:11 P4: Pois tamén respondeu a miña seguinte pregunta, un pouco xa. Dende o que falamos nós, por exemplo, coa xente do Corpiño, ese aspecto de teatralidade non lles gusta nada, Fálannos dende un punto de vista crítico de ese furor, esa maneira de facer como algo super performático duunha tradición máis popular e dun lugar que en teoría é máis tranquilo, pero que aí evidentemente pois ten ese aspecto que se ve nos medios e o que se percibe de portas para fóra, pero que están moi descontentos con esa visión deles mesmos. 17:08 -Non cabe duda de que eu o que acabo de facer é dar unha opinión (?), diríamos. Unha opinión desde o punto de vista da nosa cultura urbana actual. Evidentemente, para eles iso non é teatro. Eu, se das miñas palabras queres vender eso pois non comparto esa interpretación en absoluto. Para eles iso é relixión de verdade. Esa teatralización non é unha teatralización caprichosa, é para chamar a atención ou para traer a un público alrededor deles. Non. É para chamar a atención do sagrado, para que o sagrado os atenda. Os atenda e os trate de curar dos seus males. Por tanto, é evidentemente que para eles iso non é teatro. O que pasa é que moitas veces nós, na nosa linguaxe facemos unha cousa… O etnógrafo a veces é un traductor, un traductor que traduce certos aspectos rituais, por exemplo neste caso, de ritual relixioso popular. Traducilos a un lenguaxe máis urbano porque nós escribimos sobreeses temas, pero tamén pensando en que o lea unha persona que pertenzca ao mundo urbano, e que entenda o que queremos dicir. Entón usamos categorías que non son as categorías do corpiñeiro normal. Pero en certa medida si que estamos os etnógrafos a veces sendo non só traductores, senón tamén traidores, un pouco, o fenómeno que estamos estudiando. Pero a veces non queda máis remedio que facer esa tradución para que a xente normal nos entenda. Elen non. Para eles, eso tampouco é superstición, como diría un clérigo, así un pouco estricto. Tampouco para eles é superstición. Para eles eso é fe. Punto, nada máis. Pura fe. Eles sinten que eles teñen fe. Porque esa é unha idea moi importante 97 que hai que tener en conta tanto no Corpiño como en calqueira outro fenómeno de relixiosidade popular. É o problema da fe. Fe nos sentido ademais que lle aplicou a iglesia o longo da súa historia. A fe que é crer o que non vimos. Crer as cousas que non vimos, ou crer cousas que non podemos percibir polos sentidos, pero neso cremos, e eso é fe. Bueno, eso é o que eles teñen. Por eso moitas veces, cando nos rituais romeiros de todas partes, en o Corpiño tamén, a veces o sistema fracasa, a persona non millora do seu estado, unha das explicacións que da a xente é que non tuvo bastante fe, non puxo bastante fe na cousa, non? Eso de ter máis fe ou menos fe nos santuarios inflúe moito. O santo nunca ten culpa, o santo é un santo, ou unha virxe, ou un cristo... non ten culpa ningunha. A culpa é do Romeiro que non puxo fe suficiente para conseguir ese beneficio que iba buscando ao santuario. Eu usei a palabra teatro para que a xente entendera un pouco, pero pa eles, pa eles, eso non é teatro, pa eles, eso é fe. 20:34 P5: Xusto falamos, por exemplo, porque fomos Blanca e eu, de visita, e falounos unha que usou a palabra teatro, per no significado, efectivamente, que estaba... osea, non no significado de traducción de comportamentos, senon propiamente como persoa que ía ao Corpiño, como un concepto... Dicía que a xente que facía todo eso era teatro. Quizais ese punto de vista máis duro dos clérigos, do que se fala de superstición, como dicía antes... Porque ao final, como que vemos que hai moita xente, como do aspecto da igrexa, como da xente do pobo, como outros fieis, quizais, que non está nada de acorde con darlle como unha veracidade a que isto sucedera. Incluso se hai xente que evidentemente que tiña como ese furor, provinte da fe probablemente, como di vostede... como que renegan un pouco diso e prefiren que non se fale diso. Por que cre que é esta reticencia? 21:36 -Ben, por unha parte, hai sempre o medo, o que chamaríamos, o medo a que as persoas que non entenden eso, que se burlen un pouco deles e entoces síntense avergonzados. Non? Pode suceder que iso lle pase a moito romeiros. Pero hai que ter en conta outra cousa. Outra vivencia que teño eu do Corpiño pode ilustrar un pouco eso. Non? A veces frente ao discurso do Corpiño, que é un discurso de curación, de salvación a través do sobrenatural, de recuperación da normalidade a través do sobrenatural... Frente a iso hai o contra-discurso. Eu recordo un detalle típico de contra-discurso. Nunha das miñas visitas a O Corpiño, iba xunto conmigo Carlos García Martínez, o que foi director do Museo do Pobo Galego, que morreu hai uns pocos anos. Ous dous tiñamos interese nese tema e fomos alí os dous xuntos. E mentras eu ía sacar unhas fotos, iba a tomar unos datos, Carlos quedou alí no outro lado. A el acercouse unha persona, que estaba ali no Corpiño, e esa persona empezou a falar con Carlos. Díxolle que era un taxista, que fora alí co taxi levando a unhas ofrecidas desde a súa aldea, contrataran o taxi para que as levara alí e tal. Pero, bah, dicía, "todo isto é unha tontería". "Todo esto non é máis ca un chupacartos dos cregos, un chupacartos dos curas" E bueno, e empezou a esbardellar así e tal. Carlos, cando volvín a xunto de Carlos, Carlos me dixo, "estivo aquí un home que dixo tal" e fixouse e dixo 98 "hombre, mira, mira". E no momento que estaban todos os fieis pasando por debaixo da anda da virxen, ese taxista puxérase tamén para pasar por debaixo da anda da virxen. Por unha parte, estaba facendo ese contradiscurso antisantuario, pero por outra parte, á hora da verdad, por eso de polo si ou polo non, participou dese xesto ritual. Despois hai tamén o que o nega rotundamente, claro, evidentemente. Iso hai posturas para todo. Incurso no mismo mundo rural, os etnógrafos todos sabemos que frente ao discurso digamos máis normal ante un fenómeno, dentro da sociade rural ou popular, sempre hai os do contradiscurso. Os do contradiscurso que din "bah, bah,, iso todo é unha tontería, iso non é nada, iso é unha bobada", e tal e qual. Hai o discurso e o contradiscurso. Un contradiscurso que non anula o discurso, porque non consigue anulalo. O que fai o contradiscurso é introducir un elemento de contraste, de opinión contraria o contraste con respecto a opinión seguida polos corpiñeiros máis de fé, pero non consigue un debate que en realidad está en todas as sociedades do mundo, entre os que aceptan unha creencia e os que non aceptan. É curioso que no nosos mundo, incluso no propio mundo rural onde se desenvolve este tipo de fe popular, pode aparecer tamén o contradiscurso, enemigo. Pero que a veces é unha enemistad como lle pasou a este home, a este taxista, moitas veces máis de postura que no fondo, porque ao final no fondo el non deixou de meterse na fila para que lle pasara por encima a anda da virxe. 25:24 P6: Ao final, todas estas actitudes, esta contraposición, non se percibe soamente falando coa xentes ou vendo como actúan as persoas, senon tamén en diferentes medios:na literatura, nas películas, na televisión... Non sei se viu, por exemplo, un fragmento da película de Lejos de los Árboles, de Jacinto Esteva. Este en concreto foi moi criticado porque din que non representa para nada o que é O Corpiño que se extrapola a moitísimos medios audiovisuais. Que hai moitas entrevistas, moitos reportaxes, que non representan o que é O Corpiño. Entón, nos queríamos amorarlle este fragmento para que tamén nos de a opinión de como se está representando este discurso, onde está a liña entre o que está ben e o que está mal, un pouco, dende o punto de vista de tratar as persoas, do que falabamos antes de poñernos no lugar do outro. 26:46 -Se conseguín entender a súa pregunta, respondería de dúas maneiras. Para a persona vai ao corpiño de boa fe, ao Corpiño non de boa fe, con fe, que vai con fe ao Corpiño, que vai coa convicción de que no Corpiño pode mellorar a súa situación, para esa persona esas contrarréplicas significan pouco. Non se vai apear en principio de entrada da súa actitude favorable a participar en toda esa amalgama de feitos que se dan arredor do Corpiño, non. Para outros si, para outros é unha crítica que pode ser destructiva. E é especialmente destructiva cando esa crítica, como creo que xa insinuo algo antes, nace dos propios membros da igrexa, dos propios personas que son máis responsables dentro da iglesia como é o propio clero. De feito, estamos comprobando, no caso do Corpiño non teño noticia de que aínda suceda dunha maneira intensa, pero doutros santuarios onde se están tratando de desterrar, non 99 solo aquí, senón noutras partes. Hai pouco estiven de membro do tribunal dunha tese de doutoramento dun portugués, e no norte de Portugal pasa o mesmo, por exemplo, de cregos que emprenden verdadeiras campañas para destruir eso. Para eles eso é superstición. Non se dan convencido, ou non lles convence, a idea de que a través desas cousas tamén hai fe, tamén pode haber fe para os que o viven con fé. Pois, entonces, hai un verdadeiro ataque contra eso. Estamos ahora, hai unha romería, a de Santa Marta de Ribarteme, que recibiu serios ataques por parte do propio clero que é responsable do santuario. Entonces hai esa crítica, sempre. Pero hai crítica neso e en moitas outras cousas. E sempre a houbo. Non? Os descreídos sempre os houbo. Eu recordo tamén lendas, lendas de tesouros, que eu estudei na miña tese de doutoramento. Moitas xentes, di "non, esa casa fixo (?) porque encontrou un tesouro dos mouros, da época dos mouros, e tal e cual. E moita xente di "eso todo é unha patraña, todo eso é mentira, eso é unha bobada, tal... Claro, aí a contracrítica sempre existe. Non? Sempre existiu e sempre existe. Pero eu creo que o importante do Corpiño, igual que de moitos outros santuarios, non é que esa crítica exista, porque se existe é lóxico que a haxa, desde certo punto de vista. O que sí é importante é que a pesar de todo o santuario resiste. O santuario resiste porque ao final a xente encontra solo o remedio para os seus males no santuario. Ou pensa que vai a encontrar remedio para os seus males no santuario. E entonces menta haxa que pense eso, o santuario vai resistir. 30:13 -Eu, se me permitides, apuntaría outra cosa. Vamos ver, con respecto a Corpiño e con respecto a todos os outros santuarios de Galicia, diría unha cosa. Sobre eles pesa unha amenaza de conxunto moi grande e é unha amenaza de conxunto de tipo demográfico. Galicia leva moitas décadas, varias décadas, mellor dito, nunha situación de crisis demográfica. Temos unha natalidade baixísima, enormemente baixa, das mai baixas do mundo, e iso fai que, en certa medida, cada vez haxa menos galegos. E galegas. Menos galegos e galegas. E iso crea un problema de que estas crenzas que veñen dunha tradición a veces secular, de séculos atrás, vaian decaendo simplemente porque decae a poboación. Xa no mundo rural estamos vendo como a decadencia da pobación sobre certas zonas de Galicia é drástica. Hai que ver as estadísticas dos municipios do interior de Lugo, do interior de Ourense, vendo como está caendo en picado a poboación rural. Entonces, eso fai que algúns santuarios entraran xa en decadencia.. que antes funcionaban, e xa algúns entraron en decadencia e outros entrarán en máis decadencia no futuro. Non quere decir eso que todos teñan que desaparecer, ou vaian desaparecer, polo menos a medio plazo, non? Pero quere decir que vai a ver unha reducción dese tipo de relixiosidade, sin lugar a dudas, non solo xa por novas ideas ou novos conceptos da vida, senon tamén polo propio declive demográfico, que vai traer probablemente consecuencias dese tipo. REBOREDO PARTE 2 [Tras visionado Lejos de los árboles] 100 03:15 Ben, as imaxenes que me acabades de ensinar deste reportaxe visual sobre O Corpiño... aí o que se ven son as persoas esas, no seu momento de máxima euforia histérica, podíamos decir, euforia histérica, que é difícil medir, moi difícil de medir, o que ten de realmente sentimento histérico do que pode ser algo de teatralidade, pode haber un pouco das dúas causas. De todas as maneiras, hai que ter en conta unha cousa. Se nos remitimos a terminoloxía que usou tradicionalmente a psiquiatría, por exemplo, usouse moito o término de shock, poñer ao enfermo nunha situación de shock extremo, de tal maneira que ese shock o calmase. A solución técnica máis avanzada que houbou no seu día para eso, hoxe en día xa casi non se usa ou non se usa, é o electroshock, non?. Un shock eléctrico forte na cabeza da xente para que quede serenado e calmado cando está nun ataque así histérico. Non? En certa medida, O Corpiño, desde esta interpretación psiquiátrica, que non é unha interpretación popular, sino que é psiquiátrica, funcionaría como unha especie de electroshock. Situar ao individuo nunha situación de tensión máxima, nun ambiente onde se vive, se respira esa tensión, e ante esa tensión, el reacciona tamén exteriorizando esa tensión. E despois de exteriorizar a súa tensión nunha mezcla quizáis de acción teatral, máis propiamente tensión que vive o individuo, nese momento, esa tensión levao a un éxtasis moi forte que despois supón unha relaxación, a continuación unha relaxación e queda o individuo relaxado despois de todo eso. E o fenómeno que dixen eu antes do exemplo que eu puden vivir daquela moller que berrou, berrou e caeu ao chan cando lle pasaba a imaxe por encima e ao cabo dun minuto levantouse e púxose de pé sorrinte como se non pasara nada, como se estivera en plena fest, sin que todo o anterior pasara nada. Xa saiu relaxada desa tensión. Nes sentido, e desde ese punto de vista, eu diría que O Corpiño ten as súas dosis de eficacia curativa, xa pensando dende un punto de vista racional, non dende un punto de vista puramente creencial-sentimental. Ten unha certa eficacia, non? Por iso quizais seña o seu éxito tamén. Aínda que seña unha eficacia que pode ser temporal, nada máis. Pode esa relaxación pode durar un tempo, e ao cabo dun tempo, o individuo pode recaer no mal, e por iso ten que repetir a veces, moitas veces, ten que repetir reiteradamente o ritual para que siga facendo algo de efecto. 06:37 Pero polo demais non vin nada que me sorprendera extraordinariamente. O único que si teñen este tipo de reportaxes é ao meu xuicio un pequeno defecto. Que xuntan en moi poco tempo unha batería de imaxenes que casi como unha ametralladora disparando continuamente xuntan eses fenómenos. Sin embargo, na Romería do Corpiño hai outros fenómenos, moitos outros, que son menos aparatosos, pero que tamén forman parte da romería. E sin embargo, aí non se aprecian para nada. Parece como se a romería fora só eso, e a romería non é só eso. A romería é moito máis. 07:28 Cando falamos desto, esquencímonos ou esquencémonos porque nos centramos sempre no máis chamativo. Pero na propia romería, ao lado do Corpiño, ao lado do 101 campo relixioso, do templo, dos arredores do templo onde suceden todos estes fenómenos... ao lado hai un campo de festa, donde se pode comer pulpo, se pode oír música, se pode comprar obxectos diversos, se poden comprar incluso doces, ou roscas.. se pode disfrutar da vida material. E moitas veces estes romeiros que a veces berrean durante unos minutos, no momento de éxtasis máximo, ao cabo dunha hora ou dúas horas ao mellor están consumindo pulpo nos postos de pulpo que hai na romería. Entonces, creo que cando se fan este reportaxes se produce un efecto distorsionador da realidade do santuario. O santuario é máis que eso. O santuario é tamén diversión. O santuario, cando se superan eses momentos así críticos, é diversión, é gozo e disfrutar de cousas da vida agradables como é o bon xantar, o bon beber, ou podes comprar algúns recordos, ou incluso comprar algún xoguete pros nenos ou algunha cousa así. Entón creo que nos olvidamos moito deso. Cando facemos reportaxes deste tipo, olvidámonos un pouco deso, esquecémonos un pouco esa dimensión también diversiva que ten a Romería, esa dimensión mundana que tenga a romería, que moitas veces non a retratamos. Quizá porque como se repite tanto e tan parecido en todas partes, pois resulta menos chamativa. Pero non por eso de ser menos feito que forma parte da misma esencia do fenómeno romeiro. 2. ENTREVISTA A CECILIA SANMARTÍN SOTO CECILIA (SÓ AUDIO) PARTE 1 00:11 P1: Primeiro, se nos queres contar un pouco, por exemplo, estando ti aquí que ven moitísima xente. Como se nota esa diferencia de persoas que veñen cando se acerca ot empo da romerí, por exemplo, e cando é unha época normal. Ao mellor hai tamén un perfil diferente de xente que vén, porque é xente do fóra... Así un pouco o que ti queiras contarnos. 00:36 -Vale. Aquí no Corpiño, a afluencia de xente é todo ano. Durante todo ano hai movimiento, porque como é un santuario que abre todos os días, pois hai todos os días xente. Pero, bueno, según se acerca o mes de maio, que é o mes da Virgen, e o mes de xuño, pois hai moitísima máis afluencia de xente. Sobre todo, familia, xente maior. E, bueno, cada vez hai máis xente nova que ven a visitar tamén o santuario. 01:07 P2: E por que cres que hai máis xente nova cada vez? 01:08 - Sí, a verdade é que sí que se nota... A ver, veñen moitos papás con nenos. Antes era moita xente maior que viña en buses e agora cada vez máis é famílias así completas. Que veñen a xente nova cos nenos e xa non hai tanto bus, é máis en coche particular. 102 01:28 P3: Porque antes, vimos uns vídeos, por exemplo, dos anos 70 ou así e había moitísimos autobuses o día da romería. Enchíase todo o parking de buses. 01:41 -Si, agora siguen vindo buses, ao mellor o día da romería, igual hai cen buses, ou igual máis, pero despois de coches particulares tamén hai moitísimos. Como ahora hai mellores carreteras, é máis fácil chegar aquí. E claro, antes era máis complicado. A xente intentaba xuntarse en buses e viña en buses, pero ahora, calquera día, collen o coche e veñen aquí, que está cerca. 02:08 P4: Por que cres que a xente ven? 02:13 - Eu creo que hai parte de tradición e e parte de fe, sobretodo. E bueno, moita xente é eso, viñeron os seus abuelos, viñeron os seus pais e agora veñen eles. Eu incluso conozco xente de Suiza que ven as vacacións e ven sempre aquí. Esa semana que ven de vacacións non se pode perder vir ao Corpiño. E hai xente que ven desde moi lonxe. Xente que ven... Conozco familias de Barcelona. Ven xente incluso do outro lado do Atlántico, que veñen comer aquí siempre.... Veñen visitar o santuario e despois pasan por aquí. 02:51 P5: E algún sitio que dixeras ti por exemplo, sorprendeume un montón esta persoa que me dixo que viña de aquí. 02:54 -Os que máis así me acorde é de Miami. É unha familia que os abuelos eran de aquí, que marcharon para alá e que todos os anos veñen. Os dous días que veñen, porque teñen casa en Coruña, cando veñen a Coruña, sempre veñen aquí. Era unha familia bastante grande e agora veñen as netas. Antes viñan os abuelos, despois viñeron os pais e agora veñen as netas. É como unha tradición. Entonces siguen vindo. 03:24 P6: E que tamén é algo como moi xeracional, non? Que ao final, polo que nos contaron, ao mellor vén unha persoa que veu para pedir algo e se se lle cumple que ten que vir toda a familia... 03:34 Si, iso si, porque hai moita xente que dí, "pois se se me cumple esto, vou vir unha vez ao ano durante toda a miña vida". Entonces veñen, entón ao final esa persoa ao mellor morre, e os fillos siguen con esa tradición de vir. Hai moitas famílias que teñen eso na súa axenda. 03:59 P7: E algunha historia que che contaran a ti que che sorprendera? 04:04 -Buf, hai moitísimas... É que non sei sei, buf, hai tantas... Eu levo aquí, claro, desde que nacín. Eu hai familias... e que non sei que contarche agora... 103 Nos aquí dabamos pensión entonces antes era moi tradicional vir e estar nove días. Porque claro antes a xente non tiña coches. Entón chegaban aquí e quedaban aquí nove días. E aos nove días marchaban. Ao mellor alguén que tiña problemas. Pero... Agora xa non se leva tanto eso. Agora veñen un día a misa, despois ao mellor veñen outro domingo. Ou veñen nove domingos seguidos. Pero xa non se quedan. 04:57 P8: Cando eras ti pequena, por exemplo, aquí faciades de pensión tamén? 05:00 -Si, si, si. Nós... a nosa casa é moi grande e tiñamos casi sempre a casa chea. Incluso había, a ver, familias que viñan enteiras. Había... a ver, nenos da nosa edad que viñan, e bueno, pasabamolo en grande con eles. Viñan eso, nove días, ao mellor, 2 veces ao ano, no vrau e despois no inverno e despois había matrimonios, había xente maior que estaba sola e viñan para aquí unha semana. En vez de ir de balneario viñan así como de retiro espiritual. E despois, tamén era moi tradicional levantarse, como a misa era a tarde, entonces á mañá levantabanse e iban camiñar ao Santuario dos Dolores, da Virxia das Dores, que está aquí cerquiña, e despois a tarde iban ao Santuario do Corpiño. Todos facían así, como unhas vacacións espirituales. 06:01 P9: Porque a túa perspectiva, sendo nena, é como, vale, ven aquí xente... E sabias por que viñan? Ou era como, bueno, ven aquí xente porque son vacións e ven pasar aquí as vacacións e xa está. Ou era como, pois sei que esta xente ven para x cousas. 06:17 Si, a ver, había xente que che contaba, que tiña algún problema, que tiña preocupacións, ou así... que viñan e lle facía ben estar aquí. Porque claro, é que había de todo. Había persoas así moi nerviosas, que despues ao estar aqui unha semana que cambiaban. Despois, que non sei, eu a verdade que o vivía.. viñan para aquí e o tratabas como se foran... A ver, non sei, é que non sei explicar. 06:45 P10: E que, por exemplo, eu estiven lendo un libro tamén. Nós, claro, somos de Noia e de Coruña entonces non coñeciamos nada de aquí ata que empezamos a vir. Falaban de que moita xente se sentía como estando nun vecindario, nunha comunidade, porque chegaban aquí e ao mellor cad aun, cos seus problemas, as súas preocupacións, o que sexa que os taria aquí, e ao final chegan e é como que existe un sentimento de comunidade que todo o mundo está abríndolle as portas. 07:14 Si. A ver, pasa como un pouco os peregrinos que contan, que veñen e que aquí é diferente. A xente viña e claro, estaban como en familia. Incluso a ver, é que todas as casas do Corpiño daban pensión, non era solo aquí. Entonces claro, tratabamos a esa xente toda como se fora familia. E claro, moitas veces eu creo que era psicología. Que a xente viña aquí e desconectaba, estaba en paz e ir aí a estar... A ver, e que é un sitio moi tranquilo... Iban á iglesia, e queiras que non, estar aí 2 horas na iglesia rezando ou orando, estando así en tranquilidade, pois iso era como, 104 non sei, unha limpieza psicológica ou algo así, non sei, como quitar o estrés. Eu creo que iso sí que lle facía ben á xente. 08:04 P11: Por exemplo, si que é verdade que hai como moitísimo estigma e moitísimo sensacionalismo nos medios e foi algo do que tamén nos dimos conta nós porque mirando e intentando descubrir material de arquivo, tal... encontramos vídeos que eran… 08:19 - Xa, e que había xente que viña con cousas, hai xente que cre en espíritus, cre en cosas desas, pero había xente que non. Pasa que claro, cada un viña coa súa intención, algún viña coa intención de curarse, outro coa intención de que lle curaran unha persoa da familia, e autos viñan pola tradición, porque seus abuelos viñan ou así. E claro, cada un ven coa súa fe. Ao mellor un viña pensando nunha cosa, outro noutra. Pero bueno, a Virgen de todas as formas sempre lles axudaba dalgunha maneira. Eles é o que creían, vamos, o que cren. Por iso sigue vindo a xente. 09:02 P12: Ti non vas, por exemplo? 09:06 -Si, eu, cando podo ir a misa, vou. A ver, non son moi practicante, porque entre o traballo e todo non... Pero sí, a min gustame ir a... ademais é que un sitio no que se respira así paz. Estás tranquilo, estás moi ben. 09:20 P13: Claro é que nos sorprendeu moitísimo como a contraposición que hai pois en todo o que buscas en Internet e o que é a realidade. Ao final cambia un montón e como que nós tamén no noso traballo queriamos como facer ese contraste… 09:34 A ver, é que vende moito máis que se ven cousas raras, que se ven espíritus… que dicir que iso é un remanso de paz. Entonces, claro, van salir moito máis rápidas esas noticias que as notícias de que isto está tranquilo. Entonces, depende quen o conte, depende da tua visión, vai ser distinto.... Entonces, claro, iso depende da fe coa que veñas e da intención que traigas. 10:06 P14: Pero bueno, dirías que hai moitísima máis xente que vén con boa fe que a que ven con… 10:10 -Si, eu creo que si. A xente, eu creo que... Non sei, pero eu creo que a xente que ven é xente boa. Bueno, a xente que nos encontramos aquí, a mi sempre me pareceu que veñen con boa intención. Coa intención de curarse, coa intención de axudar a alguén, de pedir por alguén ou así. Que non creo que veña a alguien para facerlle daño a nadie, vamos. Pero bueno... sempre habrá de todo… 10:38 P15: Si, bueno, era máis ben por iso de ao mellor intentar buscar onde non hai. Evidentemente hai un montón de anos, non había psicología e había xente que tiña problemas e que recurría… 105 10:45 Claro, é que había moita xente que... A ver, eu vexo agora que Don José, cando ve que unha persona está enferma, e ve que el non pode facer nada, mándaa ao médico, ao psiquiatra, ao psicólogo. Porque podes vir aí, se realmente non che vai facer nada a santo ou a tua fe, pois por moito que veñan non vai... É como se tes un cáncer, por moito que veñas non te van curar. Pódeche axudar a ter mellor humor, a ter moitas cousas, pero non cho vai a quitar. Pero claro, hai moita xente... Eu o que digo é que a fe move montañas e a veces cambiar a forma de pensar, de estar alegre, de levar as cosas con bo humor, é de que vés aí e pensas que che vai a xudar. E eu que sei, ao mellor no fondo si que che axuda. É que cada un é tan diferente… [Tras conversa sobre Lejos de los árboles] 12:17 A ver, iso si que pasou aí. O do vídeo ese pasou. E había xente que chillaba. O que pasa é que sae xente ao mellor era xente que tiña esquizofrenia ou enfermidades mentales que agora non vén aquí. E agora si que podes encontrar algún día que pase iso, pero é moi raro que pase eso... Agora o que podes encontrar é, o que digo eu, o Don José, se ve unha persona que ten eses problemas, xa vai intentar guiala para que vaia a un médico. Sabes? Que alí pode el chegar a onde pode chegar. Bueno, e o que creo eu... Non sei. E claro, ese vídeo que se ve é impresionante pero iso si que pasaba. Eu acórdome de que a xente gritaba así. O que pasa que agora a xente, claro, acude a un psiquiatra, medícase... E non é o mismo. E antes esa xente ao mellor, claro, tiña problemas mentales. Non é só o que din de espíritus ou posesións. Pode haber moitas cousas sen ser posesións ou sin ser... o que pasa é que... Claro, eu creo que tamén ao mellor moitas veces era contagiarse... Porque moitas veces eu creo que viña xente así e si un empezaba a gritar e outro está con enfermidades así pois ía facer o mismo. Non o sei… 13:38 +Si, nós tamén pensamos igual. Ao final, é eso, cada un ven coa súa mochila das súas preocupacións, da súa vida… 13:46 Si, e a moitos vai axudar, pero moitos... Teñen que buscar un alternativo. 13:51 P16: E si que noitas moito cambio dende que eras nena a agora? 13:52 -Moito, si. Hai moito cambio. O que é eso. Que non hai eses episodios así de personas que perden o control e eso. Agora hai personas que si, que ves, que veñen, e despois nótaslles melloría. Sobre todo os nenos... cambios de comportamiento e eso, pero eu creo... non sei, a fe tamén axuda... rezar e verse neste ambiente así distinto. Eso cre que tamén axuda. Porque agora o estrés tamén nos está matando. Entonces, tomarte así un día de respiro, vir a a rezar e eso... eu creo que si que axuda. 112 que foi ela que che axudou pois vas a ter que vir para agradecer... Pero hai xente que claro, iso non o... é que é tan persoal… 13:58 P12: E bueno, a última pregunta xa que che vou facer. Que diferencia notas ti de como vivías o que era pois a romería, o santuario e como o vives agora? Cal serían como as diferenzas da visión dun neno? 14:20 -A ver, antes víase o tema ese de que a xente se quedaba moito máis... pero eu creo que a esencia sigue sendo a misma. Si. Agora a xente ven máis espaciada, pero a esencia da fe está aquí e non cambiou moito... Sigue sendo o mismo, a xente sigue vindo polo mismo... para que a Santa lle axude... Eu creo que sí, que sigue sendo a misma esencia, e a pesar de que o mundo avanzou moito nestes 30 anos, 40... Sigue sendo o mismo si. Cando eu era pequena a xente viña coa fe que pode vir agora igual. Si. Eu creo que si. Ademais os ritos que se fan son os mismos, intentan facer o mismo que s efacía sempre. 15:06 P13: E cres que de aquí a 50 anos seguirá sendo como era cando eras ti pequena? 15:13 -Ai, non sei... Pero eu creo que si, porque creo que ese sentimento de fe, eu creo que si que se vai, porque se vai pasando. Porque eu vexo que hai xente que xa morreu e veñen os seus fillos, os netos... Hai xente da miña edad que xa ven cos seus fillos, que viña cando eramos pequenas que dormían aquí, que eramos unha piña... pois xa vén cos seus nenos e dis ti... pois isto sigue... non se perde. Entón eu creo que si, que se vai seguir mantendo. 3. ENTREVISTA A DANIEL GONZÁLEZ ALÉN ALÉN PARTE 1 - 0073 02:11 -Coma tódolos santuarios galegos, este do Corpiño ten a súa lenda. Unha lenda que a tradición oral trouxo ata os noso días. Cóntase que alá polo século octavo vivía na Serra do Faro un ermitaño moi devoto da Virxe, chamado Luisón. Este ermitaño predicaba entre os veciños que lle tiñan moito respeto tanto a él como a Virxe, que era a protagonista de todo o que el falaba. Un día atoparon o corpo del incorruto, aquí, neste lugar onde estamos, frente onde se ergueu a capela, e non querendo profanalo, pues déronlle sepultura aquí mesmo. Ergueron unha pequena capilla. Nesa capela empezaron a producirse algúns 113 milagros. Entón a xente tíñalle gran devoción Pero, aconteceu que coa chegada dos sarracenos, dos musulmans, a Santiago, según conta lenda... cando viñeron levar as campas da catedral, estragaron a capela que había aquí no Corpiño. E pasaron así vários séculos coas pedras amoricadas aquí neste lugar, cando... nunha ocasión, estando aquí uns rapaces, do Corpiño, unos pastores, coas ovellas, pois viron uns resplandores e aparecéuselles a Virxe, a Virxe María. E xa se propagou entre os veciños a visión que tiveran e viñeron xuntarse aquí en varias ocasións e comprobaron que efectivamente os rapaces viran á Virxe María. Entón volveron a erguer, levantaron novamente sobre as ruínas da anterior, este capela-santuario que chega aos nosos, con varias reformas a partir do século XIV, XV e en adiante e hasta o XIX. 04:09 Esta capela erixéuse coa devoación da Virxe do Corpiño, e dende entón pois aquí veñen centos e centos e miles de persoas ao longo do ano na busca, na procura, dos remedios aos males, as enfermedades... agradecer á Virxe os favores concedidos... e así se mantén a tradición oral e máis hasta os nosos días. [Interrupción] - Toma 2 05:34 -Pois coma tódolos santuarios, este do Corpiño, ten a súa lenda que a tradición oral chega aos nosos días. Cóntase que alá polo século octavo, vivía na Serra do Carrio un ermitaño chamado Luisón, moi devoto da Virxe, que predicaba que entre os veciños, que o tiñan en moita estima... De xeito que un dia apareceu morto, era un home pequeno, apareceu morto neste lugar, e non querendo profanar o seu corpo, o seu corpiño, porque realmente ao ser unha persoa pequena, pois seica consideraban que era un corpiño. E aquí mismo o soterraron e no lugar ergueron unha pequena capela. 06:18 Nesa capela empezou a xente a vir con grande devoción, ofrecida. Empezaron a producirse xa daquela milagres que ahegaron a sona deste Santuario a casi todos os recantos da Galicia Central. Pasaron así un tempo, e coa invasión dos musulmáns, e a súa chegada a Santiago de Compostela, donde levaron as campas, tamén pasaron, polo que conta a tradición, tamén pasaron por aquí, arrasaron a capela que aquí tiña erixida a Virxe do Corpiño, que así se chamaba. [Interrupción] ALÉN PARTE 2 - 0074 01:46 -Coma tódolos santuarios galegos, este do Corpiño ten a súa lenda, a súa tradición. Conta esta lenda que a transmisión oral chega aos nosos días, que aquí na Serra do Carrio (?) vivía un ermitaño, moi devoto da Virxe María, que predicaba entre os veciños daquí da contorna, e un día atoparon o seu corpo morto, incorruto. E non 114 querendo profanalo, pues aquí en este mesmo lugar onde se erixe a capela/ Santuario... pois aquí mesmo lle deron sepultura. Era un home de cativa estatura e porén isto comezou a chamarse o Santuario do Corpiño, o corpo daquel santo ermitaño que aquí quedou incorrupto. Ergueron aquí unha capela, na que empezaron a producirse moitos milagres e co paso do tempo cada vez iban vindo máis ofrecidos de toda a contorna da Galicia central. Un século máis tarde, cando houbo a invasión sarracena aquí a Galicia e cando marcharon coas campás da Catedral de Santiago, os sarracenos estragaron esta pequena capela que aquí había. E así correron outros séculos, hasta que no século XVII - XVIII, cando uns pastores se atopaban aquí cunhas ovellas, uns cativos viron un resplandor e decatáronse da presencia de Virxe iluminada entre as ruínas do que fora a antiga capela. A visión dos rapaces correu pola parroquia e aquí se xuntaron os vellos, os novos a rezar e repetidamente foi aparecendo a Virxe unha e outras veces. Entón decidiron dos veciños xuntos co cura daquela pois erguer esta Igrexa-Santuario que chega aos nosos días. Na que empezaron a producirse moitos máis milagres e cada vez viñan máis peregrinos. E aquí dente entón honrouse á Virxe que se coñeceu como a Virxe do Corpiño. [Interrupción] ALÉN PARTE 3 - 0076 00:15 A maior parte dos medios de comunicación, das reportaxes todas que se levan feito do Santuario do Corpiño, das súas devocións, buscan o lado sensacionalista, o lado místico, misterioso, tenebroso se se quere, do Corpiño, dos enmeigados, dos que veñen aquí poseídos, dos curas avariciosos que tentan sacarlle os cartos aos crentes, aos ofrecidos... 00:44 Cando realmente, o Corpiño dende sempre ten unha tradición pía, unha tradición relixiosa, unha tradición popular, que creo que é a que cómpre poñer máis en valor e cómpre que sea a que se conte realmente, porque o interese do Corpiño vai máis alá dunha simple manifestación relixiosa... Ten un componente xa na actualidade económico, turístico, para estas terras... un valor, un recurso importante e cómpre tratalo con todo o respeto, non só o santuario, senón aos que aquí veñen na procura de remedios ou males e enfermedades, os que veñen agradecer os favores da Virxe. 03:37 P1: Que é o que ao final pensa que distingue máis o Corpiño doutros santuarios, doutros sitios, e que o fai tan especial para a xente que ten fe e que vén hasta aquí? 03:46 -O Corpiño ten as súas características propias, dende sempre as tivo xa, dende inmemorial, aquí concorrían os que padecían o meigallo. Esa visión daunha meiga que fai que todas as cosas che salgan mal... o mal de óllo, a diabólica posesión, o ramo cativo. Pero fundamentalmente era o meigallo que se viña curar aquí. Hoxe, 115 vénse a curar, pois como en moitos outros santuarios xa, toda a casta de enfermedades, a pedir calquera solución aos problemas que un ten na vida. Agradecer, como dicía, os favores da Virxe. 04:24 Con todo, é un santuario que está aberto tódolos días do ano, tódolos días aquí se oficia. 04:32 Outra caracaterística propia deste santuario é a aplicación de reliquias. Aquí hai varias reliquias de santos que se lles aplican aos ofrecidos, que o distinguen tamén doutras, noutros santuarios son outras as reliquias. E fundamentalmente, agora mesmo debe ser xa o único santuario de toda Galicia e un dos poucos se cadra de España, se non é unico, pois onde se lle aplican os exorcismos aos que teñen enfermedades mentais, os que están poseídos do demo e un dos poucos, moi raramente, como reconoce o rector, poir si, aquí practícanse os exorcismos de acuerdo con un libro, de acuerdo con un libro que hai para esta práctica, que non, xa digo, hoxe non é habitual. En tempos, pois sí. 05:12 Aquí viñan moitos, precisamente, para liberarse da diabólica posición, do meigallo, do ramo cativo, destas enfermedades, casi todas elas da mente. Hoxe, como digo, xa non é un distingo con respeto a outros santuarios, aquí vénse para resolver, para mediar toda casta de problemas que afecten a vida de enfermedades, hasta problemas de traballo, de amore... Hoxe aquí a xente vén por moitos motivos. E nese senso hai que respetalo porque é o último recurso para moitos, desahuciados dos médicos, aqueles que os problemas os desbordan. E se cadra non é como poda parecer, pero se unha persoa, se un ofrecido, vén aquí coa convicción de que isto lle é bo, pues seguramente acaba sendo bó, e se non sana de todo, pois ten unha corda onde agarrarse cara última, e iso tamén é importante telo en conta. ALÉN PARTE 4 - 0077 00:12 -Hoxe en día, que todo o que cheira a incienso parece que está un pouco de lado, e un pouco pasado de moda, cómpre ser respetuoso con santuarios como este do Corpiño. Tradicións como esta, que suponñen un recurso incluso económico, turístico importante, non solo xa relicioso, para toda unha zona. 00:33 Aqui, ao longo de todo ano, veñen moitísimos ofrecidos e dan vida a esta contorna, a parroquia, os restaurantes, as fábricas de queixo, as fábricas de chourizos, os artesáns da zona. Todos estes compoñentes indudablemente, supoñen un beneficio para unha zona do interior, desta Galicia central. E nese senso, cómpre apoialo e de feito xa se está a facer, dende algunhas institucións. Apoialo convenientemente para que esta tradición, para que esta tradición relixiosa ao mesmo tempo teña o seu componente profano, como festa, como santuario, como lugar de concorrencia. 116 01:15 Se se quere, aínda que poda sonar mal, ese aspecto turístico, ese recurso económico que é importante para unha zona como esta de Lalín, onde repetidamente, tódolos días e sobre todo, tódolos fins de semana... non é unha cousa estacional e ocasional, solamente do gran día da festa do Santuario do Corpiño... senón que ao longo do ano supón para esta zona un beneficio, reporta un beneficio económico de importancia. 4. ENTREVISTA A DINA LÓPEZ OTERO DINA 0078 / 00:00 +Cando queira 00:03 É un señor que veu que tiña a vaca... a muller moi enferma. E dixo: se me sana a muller, doulle a mellor vaca á Virxe do Corpiño. Tiñas moitas vacas, gordas, gordas e boas. E dixo: se me sana a muller, se a Virxe do Corpiño ma sana, doulle a mellor vaca que teña na cuadra á Virxe. [...] A virgen sanoulle a muller e despois tróuxoa por alí abaixo nun camión de rodas macizas, destes que é… non había carreteras. Vin paquí hai 62 anos e xa teño 94 facilmente. Así que mira se choveu. 00:38 E o home dixo: se me sana a muller, doulle a mellor vaca que teño á Virgen. Os cartos. E trouxérona nun camión coas rodas macizas porque non había carreteras, era unha pista. Un camiño ancho, bueno. 00:52 E pois subastárona, alí, aí adianta na capilla aí, subastaron a vaca en 30.000 pesetas, e mira xa choveu, 30.000 pesetas daquela e doullas á Virgen e sanoulle á muller. [Interrupción] 01:28 P1: Aquí tiña unha taberna, verdad? E nos días do Corpiño viña moita xente? 01:34 Bueno, home. Eramos catorce a traballar. Non se daba feito a vender. Por que non había esos chismes que hai agora. Agora venden churrasco, venden pulpo, pero antes non había ninguén. E as tabernas, as poucas que habían, non daban feito a vender. Todos querían comer, todos querían. Non deixaban unha lata de pulpo, nin de bonito. Nin queixo. Non quedaba nada. Nin huevos, nin nada. A xente quería comer, quería comer. E non había que comer. E despois non dábamos feito a vender. Había algún pulpeiro por ahí para ir comer aí, e así. (...) 02:12 P2: E algunha que lle contaran e que lle sorprendera, por exemplo, traballando aquí? 02:20 117 Unha vez, meu home era carpinteiro, e trouxo uns... uns puntos... uns tablóns grandes de madeira. E puxóos aí uns tableros aí, por que non collía a xente no bar aí, mas é ben grande. E púxose un home que andaban buscando. E andaba buscando a casa do tablón, a casa do tablón por comer aí un día. Porque non había que comer, non había onde sentarse e andaba a muller a (...) malamente. Pois a casa do tablón é esta. Pois, así, trapalladas. 02:57 P3: E con cantos anos chegou aquí? 03:00 Eu? 22 anos. 03:04 P4: E por que decidiu vir aquí? 03:05 Porque eu son de Merza. Unha parroquia que hai en Bueu. E vin casar pao Corpiño. E fixemos esta casa eu e máis o meu home. Compramos o terreno e fixémolo todo. E fomos a Francia tamén. Pelear cos franceses. 03:27 P5: E que diferencia viu entre vivir aquí por exemplo ou vivir alá? É diferente ou é igual? 03:28 Ali é bonito, porque había tres médicos, había abogados, había peritos... no meu pueblo. Pero como gustoume ese mozo que tiña aquí. E casei con el. Con 22 anos. 03:47 P6: Claro, con 22 anos chegou aquí e xa tiña a taberna daquela? 03:51 Non, non. Nos fixemos a casa, compramos o terreno fixemos o que temo aquí todo. O que ganamos eu e máis o meu home. 03:55 P7: E facía pensión aquí? 03:59 Pensión, sí. Comían e dormían, e andaban aí... Pois paraban nove días, e iban a capilla aí. 04:05 P8: E non lle daba medo abrir así as portas e que a xente lle viñera durmir a casa? 04:10 Ai, non. Pero eran bos todos. Un marchoume sen pagar, tirouseme por unha ventana pa fora, deixoume unha maleta toda vella, chea de trapos vellos... E botouse pola ventana para fóra que había un servicio por baixo. E quedouse por aí e escopou. E non me pagou nove días. Estaba aquí nove días, aqui na capilla, na iglesia. E así. 118 04:35 P9: Pero cre que a xente que viu aquí, pola súa experiencia, era xente boa? Aínda que tivera aquel que se escapou pola ventana. 04:45 Eso era de vez en cando. Todos eran bós. Moitas mulleres tanto cariño me collían, marchaban chorando. Dábanme besos e marchaban chorando. Porque deixaban isto. Porque sanaban aquí moitos. 05:01 P10: Vostede cre que é bonito que a xente viñera aquí? Cre que agora é un pouco máis frio? Porque antes viñan aquí, estaban cos veciños, estaban todos xuntos... E agora claro, agora que cada un vai co coche… 05:12 Iso é verdade. Hai un santuario aí en Montouto. A virgen dos Dolores, vai moita xente aí aos Dolores. E ían rezando o rosario de aquí a alá, dáballe media hora boa andando. E volvían andando outra vez. 05:28 Collían unha botella de auga na fonte que hai alí e poñíana diante da capilla, diante da porta e víase a Virgen dos Dolores na botella da auga. 05:40 P11: E vostede viuna alguna vez? Viu á Virxe na botella algunha vez? Ou non o fixo? 05:42 Non o fixen. Pero un que estaba aquí de Villagarcía. Que tiña a muller moi mala, veulle cunhas compañeiras. Estaba mal, estaba mala. E díxenlle á muller e ás compañeiras, vinde con nós ao Corpiño. E veu pa aí, nese campo que hai no Corpiño, na capilla aí... andaba a borcallazos, a borcallazos, berrando, berrando, berrando... E dixéronlle as compañeiras: ten o mal do Corpiño, ten o mal do Corpiño. Despois viñeron, veu para aquí, e o home tíñao no mar embarcado... mandou vir o home para vir ao Corpiño, para que viñera con ela. 06:19 E despois foron á Igrexa do Montouto. E puxeron a botella de auga diante da porta. E viron a Virxe na botella. Máis descubriu que todo o mal que llo fixera unha veciña: non quería que tivera fillos e moitas cousas malas. E despois, viñeron todos comer, tiña se cadra 10 ou 12 persoas aquí paradas na casa, facendo de comer, e dixéronme os que viñeran diante “está máis contenta, porque descubreulle a Virgen todo o que lle pasaba a ela, descubriulle todo que era unha veciña que lle quería mal, que non quería que tivera fillos mais ela que estivera enferma. E díxenlle eu: podíasme dar unha botella... un vaso desa auga da Virgen. E dixo el: pídeme o que queiras, pero iso non llo dou por nada. Canto cariño... Descubriulle todo o que lle fixera a veciña. Desas cousas unha chea delas, boh. [Interrupción tractor] 09:26 P12: E, por exemplo, vostede cre que viña máis xente antes? Ou que vén máis agora? 09:32 119 Vén máis xente agora. Antes viñan andar, tiñan que parar no prado, ese prado, aí empezando nesa carrera. Paraban e pasan por Lalín, par e son 8km. A xente viña cargada, con comida... con patacas... o que podían... con carne de cerdo. E agora xa veñen os coches ata aquí. Cambiou o conto. E o cura tamén lles decía: quédense por aí, quédense por aí. Mandábaos quedar por aí e tiñas as casas todas cheas de xente. O que quere sanar, está enfermo e quere sanar… 10:15 Esta é a cousa dos espíritus malinos e envidias e plagas, este santuario é para eso. É deso. 10:20 P13: E por que cre que é para eso este santuario? 10:22 A Virxe do Corpiño é esa. Apareceulle a uns pastores aí, andaban cas vacas aí... Había un ermitaño e o ermitaño chovía e meteuse nunha caseta que tiña alí vella, toda chea de silvas... e apareceulle unha señora moi guapa, e era a Virxe do Corpiño. E díxolle, vós facede o por la señal, facede o por la señal, que habedes de sanar. E despois foron á casa e contaron o que lles dixera aquela muller, aquela que era moi bonita, aquela foi a Virgen. (...) 11:42 P14: E vostede coñecía moita xente que viña aquí para sanar? 11:44 Non os conocía, pero pedían pensión. E pois había...dáballa, dáballe as camas. Tiña dous os tres... habitacións. E camas, e durmían alí. E durmían e comían. Era pensión completa. 5. ENTREVISTA A TINO MARTÍNEZ TINO Parte 1 - 0086 00:16 Pues si quieres empezar a contarnos un poco la historia que hay detrás de alguna de tus fotos... Empieza por la de la mujer en el árbol que a mí esa.... [FOTO 1] 00:48 Es que a mí la foto de esa mujer, pasados los años, ya una vez cuando empiezas a verlos con más tranquilidad, me doy cuenta de que si os fijáis...que es esta. 01:10 Es una fotografía hecha con un 200 milímetros a bastante distancia, porque una de las cosas que tengo siempre en cuenta es no invadir el espacio vital de la gente. Primero, por respeto, y segundo, porque, de esa manera, evito que se pongan para la foto, porque también es muy habitual. Entonces a mí el aspecto de esta mujer me produjo una sensación de tristeza. Tanto porque como tengo gran empatía por todos los ofrecidos, la tristeza la refleja en el rostro, la impotencia, la inseguridad en su salud seguramente, la soledad. Y yo no sé si en esta fotografía... No sé quién es más protagonista, si el madero que la soporta 120 o ella misma. Porque en su soledad no encontró refugio, seguramente. Y entonces se apoyó en el árbol como quien se apoya en un ser querido. Me impresionó mucho esta… 02:25 Esta mujer además tenía... Porque la vi otros años, que a medida que se iba acercando la Virgen... hacia donde ella estaba, empezaba a hacer unos gestos muy extraños con las manos, unos gestos enfermizos, muy a lo robótico. Y a medida que se iba acercando, iban siendo mucho más ostensibles, mucho más fuertes, y su rostro se transformaba. Y a medida que iba pasando la Santa o la Virgen, se iba serenando, se iba tranquilizando. No fui capaz nunca de hablar con ella porque me dio un poco de coraje y un poco de miedo a la vez, por lo que me iba a contar, porque tampoco quiero que me afecte demasiado. ¿No? Porque como me pasó con otros ofrecidos, que les pedí su testimonio al notar estos movimientos o estas entregas, esta fe tan poderosa, llegaban a afectarme y no quiero, no es esa mi labor, mi labor es fotografiarlo. Indudablemente esta es una de las fotografías más significativas del corpiño que tengo. ¿No? Hay otras. A ver si las encontramos… [FOTO 2] 03:48 Hay aquí una señora que está rezando al pie del altar y su expresión corporal te indica la fe con que va a pedir. Muy probablemente no sea por ella, eh, probablemente sea por algún familiar o alguna cosa... que es lo que suele suceder, que no todos los ofrecidos van por su propia persona. Y a mi ver a esta mujer con un sol radiante, con una especie de manta por encima... una prenda de vestir tapándose al estilo antiguo, cuando las mujeres se cubrían para ir a la iglesia con un velo, siempre muy retocado, siempre muy hecho, siempre muy rococó... muy así, pero siempre iban... los hombres no podían ir, como yo estoy ahora en manga corta, a la iglesia, dentro de la iglesia, o ante los oficios de la iglesia, y las mujeres se cubrían, y ésta se cubría con un sol de justicia, con las manos derechas ahí, sin levantar cabeza mirando al suelo, con una inclinación… 05:00 Era todo fe, era todo fe. Y yo no soy capaz de detenerme mucho tiempo porque me afecta. Entonces lo veo, lo fotografío y me aíslo, porque si no, salgo de allí hecho un desastre. Y había alguna fotografía por aquí… [FOTO 3] 05:23 Esta de la columna, de las pilastras que tenían fotografías que era muy... digamos que era para sonreírte, no para reírte de nadie, sino para sonreírte ante la inocencia de la gente, porque son fotografías de ofrecidos que en su momento fueron al santuario. Y entonces siempre tenían un texto... triste, de que habían acudido, por su enfermedad habían acudido al médico y nombraban a los médicos, no vayas a creer, hasta que un día fueron ofrecidos al santuario y se sanaron. Entonces, te lo decían con una redacción pobre y triste y abajo: Fotos González. La publicidad del fotógrafo siempre iba. No 06:12 121 Y ya los últimos años ya noté que esto lo habían sacado porque causaba, si no la hilaridad, por lo menos la sonrisa, sobre todo del que no es creyente. 06:24 Porque a estas manifestaciones religiosas tanto van ofrecidos como mirones. Y los mirones son los peligrosos, porque luego ahora, ahora, y ya entonces, en las redes sociales, enseguida te ponen a decir que es toda una farsa, que es toda una cosa y tal. La ignorancia nos lleva a hacer estos comentarios. Posiblemente no se ha encontrado nunca en una situación límite de salud porque cuando el avión empieza a caer, cuando tu avión empieza a caer, recurres a donde sea, a los santos también, y estas no son romerías, bajo mi punto de vista, estos son concentraciones religiosas en donde la gente va a pedir el bien, donde va a pedir la gracia. Y no sabe nunca si va a poder conseguirla. 07:18 Porque el que va de romería va a comer, a beber, a cantar, a bailar, a pasárselo bien, lo cual es cojonudo, claro. El ofrecido, como te decía el otro día, es distinto, él se va con su mochila cargada de pena, de dolor, de incertidumbre. De no saber lo que le va a pasar en el futuro y de plegarias, de oraciones, que son las que estaba haciendo esa señora en ese momento.... Luego se unen, o no, a la romería, y comen y beben... pero su motivo principal era ese. 07:58 Y aquí las dificultades que yo me encontré siempre fue con los... con algunos, con algunos curas, porque da la impresión de que... o tienen la impresión, digo yo, que no quiero pensar por ellos, de que les puedes, con tus fotografías, que no sabes lo que puedo hacer con ellas, pero le tienen más que nada miedo al pie de foto en la prensa. No? Porque enseguida a los periodistas, a veces, se les va un poco la mano y se les va un poco la opinión, y opinan de una manera demasiado fuerte, que no es lo que siente el... el ofrecido, y además, el ofrecido va con su dolor y va con su pena, no para que nadie se ría de ellos. 08:51 Y en esto, en esta romería, en esta concentración, en esta manifestación religiosa... había un dicho, que todavía lo hay, que cuando a la gente no tiene suerte, las cosas le salen mal, "vas a ter que ir ao Corpiño", porque allí te sacan el meigallo, te sacan el mal de ojo, te sacan lo que no hay. Y esto hubo un tiempo en que se manifestaba, pero ya últimamente, para mí dejó de tener interés, por tanto, ya no había poseídos, había gente, simplemente gente. Ya no había poseídos porque empezaron a aparecer los vídeos, cuando dejó de existir el cine, porque prácticamente, el tomavistas propiamente dicho, el Super 8, o el 16 milímetros, y llegó el vídeo que con dos duros hacías horas de... Y entonces empezaron a salir cosas en televisión demasiado escabrosas y la gente ya venía mareada de casa, ya venía predispuesta a otra... [FOTO 4] 09:55 Y entonces, porque tú fíjate en esta fotografía, lo que es... el rostro que está en primer plano de una persona que se ve que es una enferma mental o por lo menos 128 domingo, ao Corpiño.Entonces fomos, perdémonos por esas carreteras, a verdade é que xa había cola de coches, impresionoume a cantidade de xente que arrastra esa... esa tradición, esa festa, e tal. De feito, había tanta cantidad de xente que tivemos que quedar fora e aínda así non podíamos movernos porque estaba todo cheo. 02:20 E facía moitísima calor, entonces aguantamos o tempo todo que se da a misa e a procesión da Virxe. Realmente non chegamos nin a ver á Virxe, osea, chegamos a visualizar á Virxe, fora, pero non poidemos nin acercarnos. Porque había moita xente... bueno, uns encima de outros para poder estar cerca da Virxen. A parte de sorprenderme a cantidade de xente que atraia esa festa, sorprendeume moitísimo a xente que vai que está mal, que está enferma. Está enferma non físicamente, está enferma de salud mental. 03:15 Tamén había xente que se iba de rodillas, se iba descalza, xente que estaba enferma, pois igual doutras cousas, pero sobre todo recordo varias mulleres con caras desencaixadas, con caras de non estar ben. Non falo solo de depresión, de ansiedad e todo iso. Falo de temas de salud mental máis fortes. 03:47 Entón, antiguamente decíase que todo o que che pasaba, mentalmente, todo o mal que tiñas era porque che habían metido en un mal de ollo e por eso esas personas estaban mal. Entonces creo que iban alí para que lles quitaran ese mal de ollos e se puideran recuperar ben. O que eu entendín alí era que... Eu sí estaba mal, pero non estaba a ese nivel de mal. Tampouco me daba como unha enferma de depresión e de ansiedad, pero sabía que iba a salir deso. E intuía que esa xente non iba a salir deso. 04:35 Como experiencia valeume ver ao golpe da realidad, ver que hai xente mal, moi mal. Non sei a día de hoxe eso foi o efecto Corpiño ou se foi o efecto choque de decir eu podo saír pa diante porque non chego a eso. 05:03 P1: E ti por exemplo dirías que a xente que vai aí mellora tamén por iso porque ao mellor vai con tanta fe ou con tantas ganas...? 05:10 Pode ser, sí, pode ser. Eu, que conste, que eu non iba con esa a fe. Vale, osea, eu estaba mal, eu deixeime ir. Somos un grupo de xente que tampouco somos creyentes aí ao fervor, pero, bueno, por decidir... vamos a algún lado, que non perdemos nada e non fai nada mal. Pero creo que hai xente que vai con tanto fervor, con tanta creencia, con tanta fe, que creo que, si é certo que creen nesa Virxen, e... mellora. Mellora. 05:59 P2: E ti escoitaches algo, algunha anécdota que se contará alí? Ou foches un pouco a cegas? 06:05 129 Fomos a cegas porque a mi nunca me... ou sea, empezáronme a falar e empecei a escoitar a raíz que fun. Pero si é verdade que meus amigos e amigas que son máis vellos que min, si sabían do que había, que sabían que alí iba xente que estaba mal e que se acababa recuperando. E eu pois dixen, bah, pois se unha Virgen me vai a axudar a recuperarme, pues vamos a ello. Pero non sei si realmente no meu caso foi eso, ou foi o tal, porque realmente non fun con esa devoción que vin que había ali. É que me chocou moitísimo. De feito, salín dalí hacia o coche, impresionada, dicindo que non quería volver alí, sobre todo nesas fechas. Porque, bueno, hai cousas que que a ver, non é a día de hoxe, non é que me impacten, pero sí é certo que me marcaron. Entonces, dalí non sei se se curou alguen por esa fe, por esa devoción. O que si sei é que todos falan e de que se curan, non? Como cando dIn que van ao meigo e lles saca todo. Tamén é certo que antiguamente, ainda así nas aldeas máis pequenas e máis alejadas da cidade, onde aínda hai moita xente maior. Sí, é certo que sempre se creou, non?, unha imaxen de que unha persona que está mal, que non ten nada físicamente, pois ten un mal de ollos. Nunca nadie desa xente maior, non? Eu recordo, miñas abuelas... non creían nunha enfermedade de salud mental. Entón eles sempre decían, non?, tes un mal de ollo. Entón creo que é o que pasa en zonas así aínda no rural, non? Que creo que a medida que vai pasando o tempo xa se deixa de decir eso, non? Pero creo que en ese época aínda había moito estigma coa a salud mental, entón era todo moi "tes un mal de ollo". 09:05 P3: Por exemplo, nos escoitamos, porque falamos cun antropólogo tamén, e díxonos que cando unha persoa está mal o primeiro que fai é intentar ir ao falar coas súas persoas máis cercanas para pedir consello, cando eso non funciona van ao médico e despois vai probar pola medicina menos tradicional e despois vai ao santuario. Ti cres que fixeches un pouco así? 09:38 Non. Nós fomos, vamos, todo ao revés. Claro, eu non salía de una. É que eu realmente non era que estivera mal de dicir "teño ganas de chorar tódolos días". Era que estaba enferma sempre. Se non era porque tiña gastrointeritis cada mes, tiña bronquitis, tiña tal. A consecuencia realmente era que o meu sistema estaba fallando porque algo había mal, pero non o ves, ou non o queres ver. O corpo vai avisando. Entonces, eu teño un amigo que estudiou psicología, e sabía perfeitamente que eu me estaba provocando todo o mal que eu tiña. Entonces por iso dixeron, vamos ir ao Corpiño, que total, non perdemos nada e facemos un excursión. E despois daí, si é certo que... Bueno, como non me puxen na situación da xente que vin, si é verdade que... dixen: vale, estou mal, pero non en esto, non? 11:01 Pero non mellorei por ir alí. Eu non me vin enferma, non me din tanta importancia, por como vin esa xente. Vin que había xente peor. Pero claro, tampoco me vía con ansiedad. Bueno, de ansiedad, sí, porque sempre sufrín de ansiedad. Pero non me 130 vin que estaba metida en un bucle. Non? Eu víame máis que estaba metida en enfermedades físicas. Entonces, a raíz daí foi cando despois, primeiro busquei consellos, despois fomos ao Corpiño, porque coincidía ese fin de semana, se non iríamos igual, e despois foi cando busquei axuda médica. 11:54 P4: Que dirías que foi o que máis che impactou de todo? 12:06 A min o que máis me impactou é o aguante que ten a xente para... por fe. Porque, bueno, hai junios que non veñen bos. Pero hai outros que veñen con moita calor. E ese día facía moitísima calor. Era un ano dos que facía moita calor. Estabas claro, eran as doce da mañá, a pleno sol e a xente toda aí agolpada. Entonces, eso sí que me agobiaba. A día de hoxe aínda me siga agobiando estar con moita xente. Pero sí que me agobiou moito, bastante, eso. 12:49 Sobre todo, ver, impactoume o aguante que tiña a xente que estaba dentro da iglesia, porque estaba chea, e o aguante que ten a xente por poder tocar e ver á Virxe. Iso si que me impactou, porque realmente eu non iba con esa fe. Entón vin que sí existe esa fe, porque vin a xente moi desesperada para esa fe. 9. ENTREVISTA CÉSAR TABOADA JORDEDO - 0095 01:41 P1: Cantos anos levas na cofradía? E por que decidiches meterte a cofrade? 01:45 Bueno, membro da cofradía desde que se, fundou, refundou, no ano 2017, pero como membro-porteador da Virxe do Corpiño dende moi neno. Entonces, teño 43 anos, non sei, non me acordo en que ano empecei, pero moitos anos. 02:01 P2: Cando eras pequeno eras portador? Non, portador non. A ver, o portador, vaste involucrando, vaste indo ca xente que xa levaba moitos máis anos,osea, de vello, aquí. Entonces, vaste empezando a como se fai, aprendendo, pero non me acordo en que ano foi. Neno, neno, neno, moi neno non, pero bueno, un pouco xovenciño, pero bueno, non me acordo en que ano. Tería, non sei, non me acordo. 15, 16, 17, non me acordo . 02:30 P3: Cal cres que é un dos momentos clave da romaría? 02:46 Quizá un momento culmen do que é a romería, sobre todo o día grande, que é o 24 de xuño, quizais sea cando a Santa sae do santuario. E o que se ve o momento máis álxido, un pouco máis de exaltación, porque a xente quere tocar, quere pasar por debaixo da Santa. Entonces, bueno, pues ese é o momento quizais de máis fervor. [Interrupción altofalantes] 131 03:37P4: Por que cres que tanta xente vén aquí ao Corpiño e ten tanta devoción á Virxe? E non outras romerías. Porque esta ten moita afluencia de xente... 03:45 Quizais sea porque cada persoa ten a súa Virxe, non? Ten a súa devoción, supoño que lle concederon... pedíronlle moitos favores á Virxe, entonces pues bueno, llos concedeu... É unha romería que, co paso do tempo, foi incrementándose… Entonces pues quizás a devoción. Entonces eso pasa de xeneración en xeneración. Entón quizá sexa eso, un pouco de que a xente nova pois vai vindo cos seus abuelos, cos seus pais, cos seus fillos. Quizais sexa un pouco esa xeración da devoción da Virxe do Corpiño. 03:37P5: A túa entrada na cofradía foi algo xeracional? Non, eu fun o primeiro da miña familia en entrar en ser membro, como porteadora. Despois fun na cofradía, que foi no '17. Pois somos catro membros da familia os que participamos na cofradía. 04:45 P6: E por que crees este aspecto un pouco de tradición? 04:50 Bueno, quizá, por ejemplo, no meu caso particular foi un pouco de vivilo desde recién nascido. O que che comentaba antes. Esto vívelo dende moi pequeniño, entonces claro, os meus abuelos son de aqui, eu nacín aquí, entoces, bueno, pues iso vaise... vívelo dende pequeno. Entonces, empeza un...vai outro.. entonces qquizá sexa un pouco eso de 4 membros da mesma familia aquí. [Interrupción anuncios bendiciones] 10:32 P7: E como describirías a experiencia de levar á Santa? Porque claro, con tanta xente pasando… 10:39 A experiencia de levar á Santa é moi bonito, está claro que é moi bonita. Collles a Santa, está claro, o 24, hai moitísima xente... a xente sobe por encima túa, a xente quere tocar, iso é... Pero bueno, iso é unha vez ao ano, tampouco... que é cando máis xente hai que é o 24, que é o día grande. O 25 de marzo é o Corpiño pequeno, hai menos xente, festa do inverno... e despois o 23 xa empeza a haber máis xente, o 23 de xuño e despois o 24, que é o día grande, pero bueno, é moi bonito. Como xa digo, eu levo dende moi pequeno vivindo eso e ojalá me coincida o deseo de seguir por moitos anos máis. 9. ENTREVISTA MANUEL RAMOS LÓPEZ (ABIEIRAS) - 0097 00:27 P1: A primeira pregunta é. Vostede é de aquí? Do Corpiño? 132 00:32 Si. Nacín aquí neste pueblo si. 00:35 P2: E canto tempo leva vivindo nesta casa de aquí? Esta casa leva feita como 70 anos. 00:50 P3: Estando aquí cerca do Santuario, por exemplo, vive como o fervor da xente de outra maneira que canto viviando outra parte do Corpiño? Eu vivín sempre aquí no Corpiño. Dende que nacín. 01:00 E sempre nesta casa... Si. É a casa que teño para vivir. 01:05 P4: Tamén nos dixeron que tiña unha taberna, non? 01:06 Tívena, si, tívena moitos anos... como 50 anos igual, pero cerreina hai 3 ou 4 anos pola edad. 01:23 P5: Aí víñalle moita xente, víñanlle sobre todo clientes do propio pueblo ou..? 01:28 Non. Viñan de fóra, do pueblo, de todos os lados. Aqui vén moita xente a este pueblo. De fóra de Galicia incluso, soea que... Veñen de Asturias, veñen de León, veñen de cada parte da España. 01:36 Entonces, contaránlle moitas historias... 01:41 Bueno, hombre, sempre se contan algunhas historias. Non é historia moi larga, porque son momentos pequenos. Xente vén a marcha, entendes? Pero pregúntanche, e tu sempre lle falas. 01:54 P: E por exemplo, ten algunha anécdota que lle contaran que lle chamase a atención? 01:59 Home, aquí hai cousas que aquí eu teño visto algunha cousa que me parece que foi un milagro, pero non sei se foi un milagro ou foi casualidad, que eso xa non o podo afirmar... pero hasta que creo que sería milagro, porque aqui chegou nena, aí da zona de Pontevedra, cando eu traballaba en obras daquelas, que eu traballei en obras cando era maís xove, e viña de Barraquer de Barcelona, dunha clínica da vista que hai en Barcelona, que a operaron e quedou cega. Entonces os pais viñeros para aquí e botaron aquí 9 días facéndolle unha novena á Virxe do Corpiño. Eesa nena pois os pobres pais non tiñan medios para pagar a pensión e díxenlle á miña nai: méteos aquí na casa e deille pensión que esa é a miña maneira de axudar á xente a tal. 133 Espetaron aí nove días, entonces aos nove días a nena marchou vendo. E hai por aí xa seis meses ou sete que viñeron os pais por aquí. E víronme aí e saludáronme, eu xa non me daba conta deles. E dixéronme, pois nos somos os pais daquela nena que meteu vostede na casa cando viñemos aquí de Barcelona, que a deron por cega en Barraquer, e marchou vendo daquí. E dixen, "e que foi dela?". Pois é unha persona normal, tá casada, ten dous nenos, osea que... Esa foi unha cosa, e máis cosas que hubo por aí, si… 03:19 Se nos quere contar algunha máis que lle chamase a atención... 03:22 Home, pois aquí houbo unha, cando eu era moi pequeno, que xa morreu o señor, que estaba nunha cama tirado, entón. Dixéronlle os médicos que a única manera que puidera andar era operando, pero daquela non habíais ainda seguridad social nin esas cosas. Eu teño 80 anos, agora, soea que... Os hermanos reuníronse para xuntar os cartos para pagar a operación en Santiago. E a nai parece que ofreceu o peso dela en centeno á Virgen do Corpiño,e o día que iba a marchar con ela ao hospital... o pai con el que era rapaz, non era rapaz, o rapaz botou andar, fixo unha vida normal, casouse e tivo fillos e , aínda andaba unha filla por aí fai pouco... e máis tivo netos e tivo unha familia completa, hasta que morreu. 04:06 P8: E vostede foi algunha vez pedirlle algo á Virxe? 04:08 Home, eu, a verdade que, cando me vexo apurado, sempre lle pido favores á Virgen, de verdade. E penso que me escoita en moitos casos, osea que si. Penso que me escoita e que me axuda, osea que é un detalle. 04:22 P9: E por que cree que a xente vén a esta Virxen e non a outras? 04:27 Porque... eso xa llo dixen a un médico en Santiago, dunha afonía que tivera, que me preguntou, de onde era, cando me dixo que estaba curado. Díxenlle, eu son dun pueblo que cando a ciencia falla aquí en Santiago, van ao meu pueblo e algúns curan. O médico dixo: oh, ti es do Corpiño. Pois si señor. Alí dende logo vai moita xente e sona que fai milagros a Virgen. Entendes? Que ese é o detalle. E eu polo que levo visto penso que algún milagro que o fai. Penso eso, vamos, o creo. 05:00 P10: Cal é a diferenza máis grande que cre que houbo dende que era pequeno ata agora? 05:11 A vida cambiou moito, antes a xente viña andando, paraba aquí nas pensións, paraban nas casas por aí que tiñan bar, por aí, e dábanlle pensión e botaban aquí nove días, pero agora a xente vén (?), pero a xente (?), cada vez vai a máis. Mira o que hai hoxe aquí no Corpiño, igual hai aquí 200 coches no campo e máis no aparcamiento. E hai autobús... non sei os que hai, pero tres ou catro tamén os hai por aí... E iso é o que hai, aquí ven a xente por algunha cousa debe ser. Ou por fé, ou polo que sea, por mérito da Virgen, u polo que sea. Ven crendo que lle vai facer un favor a nosa señora esta. Porque desde logo, este pueblo é un pueblo que é unha referencia a nivel Galicia, non a nivel do Corpiño, a nivel das 4 provincias gallegas, e incluso para fora daqui. Entendes? Moi lexos daqui. Veñen hasta de Cáceres, 134 algunha vez, da parte da Andalucía, por aí de todos laos... Non che podo dicir moito máis. 06:08 P11: Da xente que viña, cre que hai algún perfil de xente que viña antes e que vén agora? Algo cambiou? 06:13 Home, a xente... é o que che dixen antes... a xente cambiou moito, a xente antes penso que creía máis que ahora... pero a xente cando está apurada recurre ao que sea e ven aquí moitas veces tamén, osea que é así, e hai que recoñecerlle o mérito á casa esa que temos aí, que é a capilla do Corpiño. Entendes? 06:33 Que si falta esta Santiña de aquí... É bó para aquí para o pueblo, e máis para a comarca de todo Deza e para todo. Incluso chegando a Ourense e Santiago, restaurantes que hai nas carreteras por aí e tal, pois vai comer moita xente que ven aquí e aí. Hoxe mismo, seguramente, hai restaurantes que están a tope e non teñen onde meter a xente, é asi bo detalle. [Interrupción altofalantes santuario] 08:45 P12: Usted, por exemplo, falábanos de que non ía moito ao Santuario... Pero para a romería si que vai pa festa. 09:44 Home... estou aquí no pueblo... non vou ir á festa o día da romería. 09:49 P13: E que cousas se fan? Que é o que se fai aquí no pueblo para celebrar eses días? Aquí facíase unha festa moi boa, que ahora esas costumbres perdéronse. Ante de haber carretera, que eu recordo facer a carretera que da ao pueblo, a xente viña camiñando, viña ata Fontao que é onde chegaba a carretera ou alá hasta Anza a 3 km daqui. E viñan de víspera 23, porque o día grande é o 24. Viñan de víspera o 23, e a noite do 23 ao 24 había festa hasta que era día. E ao que era día viñan as outras bandas, orquestas ou o que houbera, non paraba a verbena desde o 23 ao 24 á noite. Porque a xente viñan, como non tiñan coche, viñan andando de aló dende moi lonxe e paraban aquí no campo, estaban aí hasta que era día, e ao dia siguiente ao que acababa a festa, marchaban, e outros xa marcharían antes. Supoño. E así. 10:48 Si. Eu lín como que moita xente paraba polo camiño e facían aí todos os pecados xuntos e logo subían para arriba. 10:52 Pois eu non sei, eu non sei. Non sei porque está a forma de crer das personas que adoitan a súa, a súa maneira. E que vos podo dicir máis? 11:05 P14: O día da festa propio... Agora, como é a romería? É só a procesion? 135 11:11 Home, agora prácticamente as verbenas estanse perdendo porque agora non hai xente nova nas aldeas. E a xente nova actá agora nos buratos eses donde se bebe e fuma cousas raras. E non queren campos de festa. Ante nos tiñamos que ir ás festas que non habías esas cousas. Bailabamos aí cas mozas e as mozas connosco e pasabamolo ben toda a noite. Ahora, claro, traes pa aí unha orquesta ou días. E pa que? Ou unha banda de música ou dúas? Pa que? Pa tocarlle aos carballos moitas veces... A xente que vén aquí ao Santuario non vén pola festa da música, vén polo santuario, non é por outra cosa. 11:44 A parte ahora nas aldeas non hai xente, e as rapazas novas coma vós xa non veñen aquí, osea que... van a outros sitios, ven algún así perdido por aí, cando, vén oir misa para pedirlle un favor á santo ou eso, nada máis. É o que hai.  RS64-02A_a (05:23) Cura: Que quede la puerta mayor completamente libre para salir estos señores y señoras. Que entren por la puerta lateral los demás para que vayan ocupando los sitios libres. Mientras todos cantamos: (Dios te salve María) Dios te salve María Llena eres de gracia El señor es contigo Y bendita tú eres Entre todas las mujeres Entre todas las mujeres Y bendito es el fruto De tu vientre Jesús Santa, Santa María, madre de Dios Ruega por nosotros Por nosotros pecadores Ahora y en la hora Ahora y en la hora De nuestra muerte, amén  RS64-02A_b 02:17 (Yo te adoro dulcísimo corazón) Yo te adoro, dulcísimo Corazón dulcísimo, dulcísimo Corazón de Jesús Inflama mi corazón inflama mi corazón en el amor divino 136 en que te abrasas, en el amor divino en que te abrasas. 05:47 (Jesús vivir no puedo) De tí sólo yo espero, el bien sin par, la paz que el mundo entero no puede dar por mi bajaste al suelo, ¡oh qué bondad! Jesús vivir no puedo lejos de tí, Jesús sin tí me muero, ay, ven a mí, Mirad que bonita Castígame si quieres; soy pecador, pero dame tu gracia, dame tu amor. Y ven, ven a mi alma, dulce Señor. Castígame si quieres; soy pecador, pero dame tu gracia, dame tu amor. Y ven, ven a mi alma, dulce Señor. Castígame si quieres; soy pecador, pero dame tu gracia, dame tu amor. Y ven, ven a mi alma, dulce Señor. Castígame si quieres; soy pecador, pero dame tu gracia, dame tu amor. Y ven, ven a mi alma, dulce Señor.  RS66-34A_a / Entrevista cura parte 1 00:00 -Cura: Una cosa de las oraciones, pero con las dos. Y después al principio, cuando empiezo, leo, eso que decía antes, para todos en general. Y después es cuando leo esto otro, y que ya me lleva menos tiempo de memoria, que voy recitando ya uno por uno al mismo tiempo que se le pone la reliquia, y se le da la bendición. Henningsen: Y lo que usted lee mientras que pone las reliquias es... lo siguiente. 137 -Cura: Esto y los evangelios. Es lo que digo mientras pongo las reliquias. Por lo más colectivo. Henningsen: Eso es casi todo que lee usted con las reliquias... 00:36 -Cura: No, lo que pasa es que... hay, por decirlo así, como cierto permiso, si no expreso, pues sí, por lo menos si implícito, de que podemos leer algunos exorcismos, cuando es que vemos cuando efectivamente el caso lo merece. Claro, yo unas cuantas veces que lo hice pedí permiso.. Henningsen: Si? Hay que tener permiso... -Cura: No, pero es que dicen que va aquí por razón del santuario y del sitio, pues sí, sí puede sin permiso. Pero yo pedí permiso siempre porque, cuando lo hice además, 2 o 3 casos, que vi así que podían ser... Eso es difícil de saber y de calcular... Este fulano está poseso, no está poseso. Eso es una cosa tan difícil de afirmar como de negar. Henningsen: Si, y a usted... Bueno, entonces voy a repetir mi cuestión sobre este. ¿Usted notaba que le costaba mucho, las veces que usted lo hizo, que le costaba mucho trabajo que usted... estaba muy cansado después? ¿O usted notaba algo al final... los exorcismos? Porque hay muchos sacerdotes que dicen que les cuestan... 02:15 -Cura: Es una cosa siempre, es una cosa que atemoriza un poco. Eso es propio. Pero después así como... no, yo no tuve... Yo, gracias a Dios, ni tuve miedo a eso, ni tengo miedo a nada. Además, es que los hay que pegan, los hay verdaderos dementes. Sí. Y no me... Gracias a Dios me soportaron. Henningsen: Yo hablaba con sacerdotes que dicen que este de leer el exorcismo es una cosa que se encuentra tan cansada como han estado llevando sacos al hombro... -Cura: Ah no, es que es pesado, es que es larga la rúbrica esa de la lectura de los exorcismos, y después es una... Mira, pesado es todo, esta misma bendición es pesadísima, porque tiene usted que estar concentrado. Y bueno, estar concentrado dos minutos, media hora... pero es que a mí a veces me lleva pues dos horas. Claro, dos horas al mañana, dos horas tardes son cuatro horas. Que está usted en esa tensión... que además puede saltarle una sorpresa en cualquier momento. Puede saltarle una sorpresa de un bofetón. Henningsen: ¿Esto le pasa a usted alguna vez? -Cura: Sí, hombre, precisamente. El otro día rompió la reliquia. La tengo rota. Hay uno que quiso pegarme. Yo pues en eso hice así con la reliquia, así mismo contra ella, y claro, tiene así una parte que es delicada en la reliquia, y dobló, y se me 144 03:15 -Cura: No, es que nada más es lo interesante. A mí por ejemplo, a mí me gustaría... A mí me viene aquí un médico y yo nunca le digo que le cierre la puerta. Yo sí me pide explicaciones, yo hablo con él y él se las doy. Porque yo precisamente, a mí me gusta... que salir de esa... poder conocer, llegar a más, a ver. Ahora que si viene uno y empieza ya a negarle, empieza ya a decirle de todo y quiere explicárselo todo. Entonces, meu filliño... ya creo que no empezamos a explicar nada 03:45 Henningsen: Sí, sí. Además, puede usted decir que hay hasta psiquiatras franceses de alta categoría que no niegan las posibilidades de... 04:00 -Cura: No, no se puede negar. Henningsen:No se puede negar. -Cura: Es que un cristiano no puede negar. No. No puede negar. Ahora, es decir, este fulano está, este fulano está. Eso ya es... la iglesia en eso como en muchas cosas más... Ahora que si, todo lo que sea para conocimiento y beneficio de la humanidad yo no tengo nada que...  RS68-03A_a 03:03 Fun á Virgen do Corpiño Fun alá, hei de volvere Quedoume a miña mantilla No seu altar para collere Vengo de tan largas tierras (?) Con la Virgen do Corpiño Rosita de los rosales 03:47 Miña Virgen do Corpiño Que está posta nun altar Ábreme las puertas Virgen que te vengo a visitaren 03:56 Viva a Virgen do Corpiño Non a teño que olvidar Fíxome grandes favores Nunca llo podo pagar 04:30 Viva a Virgen do Corpiño Tráioa no corazón 145 Que librou á miña irmana de morrer na operación 04:51 Viva a Virgen do Corpiño Ten a capilla de pedra Ben que a podía ter d'ouro Miña Virgen se quixera 05:12 Viva a Virgen do Corpiño Non a teño que olvidar Fíxome grandes favores Nunca llo podo pagar 06:33 Adiós Virgen do Corpiño La espalda te voy virando La despedida va buena La vuelta sabe Dios cuando 06:50 Adiós Virgen do Corpiño Lévote no corazón Non te olvido miña Virgen Non te olvido, Virgen, non. 09:13 Gracias a Dios que llegamos al portal de la hermosura. Onde se recrean el sol, las estrellas y la luna. Vengo de tan largas tierras pisando (?) Solo por ver a la Virgen, rosita de los rosales Miña Virgen do Corpiño, fun alá hei de volver Quedoume a miña mantilla no teu altar por coller Viva a Virgen do Corpiño, la tengo de venerar Fíxome grandes favores, nunca llo podo pagar Miña Virgen do Corpiño, estás posta nun altar Ábreme las puertas Virgen, que te vuelvo a visitar Miña Virgen do Corpiño ten a capilla de pedra Ben cha podía ter d'ouro miña Virgen se quixera Viva a Virgen do Corpiño, la tengo de venerar Los favores que me ha hecho nunca los puedo pagar Miña Virgen do Corpiño tráiote no corazón Que librache á miña irmana de morrer na operación Esta casa si que é escasa, estas si que son paredes En donde habita la Virgen, que es la flor de las mujeres Romeros da romería, que non vos pareza mal Vivan tódolos romeros, viva el señor parroquial 146 ANEXO 8 – GUIÓN LITERARIO V.1 O CORPIÑO SECUENCIA 1: INTRODUCIÓN SECUENCIA DE MONTAXE 1. MATERIAL DE ARQUIVO. CINTAS HENNINGSEN SOBRE NEGRO: Viva a Virgen do Corpiño Non a teño que olvidar Fíxome grandes favores Nunca llo podo pagar "Viva la Virgen del Corpiño que a mi me sana". Ay ay ay. "Viva la virgen” FADE IN: SON DE CAMPÁS e BERROS, que van dando paso a unha pequena recompilación de imaxes de arquivo de supostos “endemoniados”. FADE OUT: 2. TÍTULO DA PEZA. FIN DA SECUENCIA DE MONTAXE 3. EXT. SANTUARIO - DÍA Imaxes do exterior do Santuario acompañadas do SON DAS CAMPÁS e a voz de Alén (Voz) González Alén: Esta capela erixéuse coa devoación da Virxe do Corpiño, e dende entón pois aquí veñen centos e centos e miles de persoas ao longo do ano na busca, na procura, dos remedios aos males, as enfermedades... agradecer á Virxe os favores concedidos... 3A. EXT. SANTUARIO - DÍA. ENTREVISTA A ALÉN. 05:12 González Alén: Aquí viñan moitos, precisamente, para liberarse da diabólica posesión, do meigallo, do ramo cativo, destas enfermedades, casi todas elas da mente. 04:32 González Alén: E fundamentalmente, agora mesmo debe ser xa o único santuario de toda Galicia e un dos poucos se cadra de España, se non é unico, pois onde se lle aplican os exorcismos aos que teñen enfermedades mentais, os que están poseídos do demo. 147 4. INT. SALÓN REBOREDO - DÍA. ENTREVISTA A REBOREDO 09:21 Reboredo: Eso que é o que estudia a psicoloxía clínica ou a psiquiatría no noso mundo urbano, pois aquí no Corpiño ten unha réplica. Ten unha réplica ademais, con unha referencia cristiana clarísima. Porque a xente, os romeiros que van ao corpiño, din, por exemplo, eu vou porque é un mal do Corpiño. É un mal que só se pode curar no Corpiño. Hasta nin os médicos os poden curar. É un mal que só se pode curar o corpiño. Un mal típico do corpiño. . E cando tratan de explicar cal é ese mal, pois descubrimos que todos caen na definición clásica e tradicional da iglesia católica, que é dicir que anda o demo polo medio, dicir que están medio poseídos do demo, ou que están poseídos do demo. SECUENCIA 2: PRESENTACIÓN DA ROMARÍA 5. EXT. SANTUARIO DURANTE A ROMARÍA - DÍA. 6. EXT. SANTUARIO DURANTE A ROMARÍA. APARCAMENTO - DÍA. IMAXES DE ARQUIVO da zona de aparcamento 09:32 (Voz) Dina: Vén máis xente agora. Antes viñan andar, tiñan que parar no prado, ese prado, aí empezando nesa carrera. Paraban e pasan por Lalín, e son 8km. A xente viña cargada, con comida... con patacas... o que podían... con carne de cerdo. E agora xa veñen os coches ata aquí. Cambiou o conto. 6/7B.Zona de aparcamento na actualidade 01:41 (Voz) Cecilia: Agora siguen vindo buses, ao mellor o día da romería, igual hai cen buses, ou igual máis, pero despois de coches particulares tamén hai moitísimos. Como ahora hai mellores carreteras, é máis fácil chegar aquí. E claro, antes era máis complicado. 7. INT. CASA SAN MARTÍN - DÍA. ENTREVISTA CECILIA. 03:04 Cecilia: Entón, tódalas casas tiñan pensión. A nosa casa era moi grande e tiñamos sempre cheo. Temos creo que 14 habitacións e estaban sempre completas. 04:34 Cecilia: De feito, o día da festa é que non chegaban as camas a nada. Había que xuntarse. Os da familia xuntábamos nunhas habitacións, e o resto, usábano. 8. EXT. CASA DINA - DÍA. ENTREVISTA DINA 09:32 Dina: E o cura tamén lles decía: quédense por aí, quédense por aí. Mandábaos quedar por aí e tiñas as casas todas cheas de xente. O que quere sanar, está enfermo e quere sanar…10:15 Esta é a cousa dos espíritus malignos e envidias e plagas, este santuario é para eso. É deso. 148 SECUENCIA 3: PRESENTACIÓN DO CORPIÑEIRO 9. INT. SALÓN REBOREDO - DÍA. ENTREVISTA A REBOREDO 03:46 Reboredo: O Corpiño ten as súas características propias, dende sempre as tivo xa, dende inmemorial, aquí concorrían os que padecían o meigallo. Esa visión dunha meiga que fai que todas as cousas che salgan mal... o mal de ollo, a diabólica posesión, o ramo cativo. Pero fundamentalmente era o meigallo que se viña curar aquí. Hoxe, vénse a curar, pois como en moitos outros santuarios xa, toda a casta de enfermedades, a pedir calquera solución aos problemas que un ten na vida. Agradecer, como dicía, os favores da Virxe. 10. INT. ROCHO AVIEIRAS - DÍA. ENTREVISTA A AVIEIRAS 04:27 Avieiras: Porque... eso xa llo dixen a un médico en Santiago, dunha afonía que tivera, que me preguntou, de onde era, cando me dixo que estaba curado. Díxenlle, eu son dun pueblo que cando a ciencia falla aquí en Santiago, van ao meu pueblo e algúns curan. O médico dixo: oh, ti es do Corpiño. Pois si señor. Alí dende logo vai moita xente e sona que fai milagros a Virgen. Entendes? Que ese é o detalle. E eu polo que levo visto penso que algún milagro que o fai. Penso eso, vamos, o creo. 01:59 Avieiras: Home, aquí hai cousas que aquí eu teño visto algunha cousa que me parece que foi un milagro, pero non sei se foi un milagro ou foi casualidad, que eso xa non o podo afirmar... pero hasta que creo que sería milagro, porque aqui chegou unha nena, aí da zona de Pontevedra, cando eu traballaba en obras daquelas, que eu traballei en obras cando era maís xove, e viña de Barraquer de Barcelona, dunha clínica da vista que hai en Barcelona, que a operaron e quedou cega. Entonces os pais viñeron para aquí e botaron aquí 9 días facéndolle unha novena á Virxe do Corpiño. Esa nena pois os pobres pais non tiñan medios para pagar a pensión e díxenlle á miña nai: méteos aquí na casa e deille pensión que esa é a miña maneira de axudar á xente a tal. Espetaron aí nove días, entonces aos nove días a nena marchou vendo. 11. INT. SALÓN REBOREDO - DÍA. ENTREVISTA A REBOREDO 06:27 Reboredo: Houbo un antropólogo andaluz, Rafael Briones, que falou de como no mundo que vivimos nós, que combina elementos tradicionais con elementos do mundo urbano-tecnolóxico, se producen unha especie de circuitos, o que el chama o circuito curativo para males diversos. Moitas veces un enfermo que padece certos males empeza polo médico da medicina oficial. Como a medicina oficial a veces non lle resolve detodo o problema, acude ao curandeiro, e do curandeiro vai despois o santuario. E cando fallan os tres, repite o círculo, repite o circuito, ese é o itinerario terapéutico, poderíamos dicir. Entón, aí moitas veces hai curandeiros que aconsellan á xente ir a un santuario determinado, neste caso, ao Corpiño. 12. INT. COCIÑA ADRIANA - DÍA. ENTREVISTA ADRIANA 06:05 Adriana: E eu pois dixen, bah, pois se unha Virgen me vai a axudar a recuperarme, pues vamos a ello. Pero non sei si realmente no meu caso foi eso, ou foi o tal, porque realmente non fun con esa devoción que vin que había ali. É que me chocou moitísimo. De feito, salín dalí hacia o coche, impresionada, dicindo que non quería 149 volver alí, sobre todo nesas fechas.Porque, bueno, hai cousas que que a ver, non é a día de hoxe, non é que me impacten, pero sí é certo que me marcaron. Entonces, dalí non sei se se curou alguen por esa fe, por esa devoción. O que si sei é que todos falan e de que se curan, non? SECUENCIA 4: RELATOS DO CORPIÑEIRO 13. VÍDEOS DE ARQUIVO - OFRECIDOS E MISA 03:15 (Voz) Adriana: Tamén había xente que se iba de rodillas, se iba descalza, xente que estaba enferma, pois igual doutras cousas, pero sobre todo recordo varias mulleres con caras desencaixadas, con caras de non estar ben. 14. RECOMPILACIÓN IMAXES DE TINO MARTÍNEZ IMAXE CONCRETA da que fala 01:10 (Voz) Tino: Es una fotografía hecha con un 200 milímetros a bastante distancia, porque una de las cosas que tengo siempre en cuenta es no invadir el espacio vital de la gente. Entonces a mí el aspecto de esta mujer me produjo una sensación de tristeza. Tanto porque como tengo gran empatía por todos los ofrecidos, la tristeza la refleja en el rostro, la impotencia, la inseguridad en su salud seguramente, la soledad. Y yo no sé si en esta fotografía... No sé quién es más protagonista, si el madero que la soporta o ella misma. Porque en su soledad no encontró refugio, seguramente. Y entonces se apoyó en el árbol como quien se apoya en un ser querido. Me impresionó mucho esta… 15. INT. CENTRO CÍVICO FONTIÑAS - DÍA. ENTREVISTA TINO 02:25 Tino: Esta mujer además tenía... Porque la vi otros años, que a medida que se iba acercando la Virgen... hacia donde ella estaba, empezaba a hacer unos gestos muy extraños con las manos, unos gestos enfermizos, muy a lo robótico. Y a medida que se iba acercando, iban siendo mucho más ostensibles, mucho más fuertes, y su rostro se transformaba. Y a medida que iba pasando la Santa o la Virgen, se iba serenando, se iba tranquilizando. No fui capaz nunca de hablar con ella SECUENCIA 5: A PROCESIÓN 16. EXT. SANTUARIO. PROCESIÓN - DÍA. 16A. EXT. SANTUARIO. PROCESIÓN - DÍA. [ACTUALIDADE] 02:46 (Voz) César:Quizá un momento culmen do que é a romería, sobre todo o día grande, que é o 24 de xuño, quizais sea cando a Santa sae do santuario. 16B. EXT. SANTUARIO - DÍA. ENTREVISTA CÉSAR 02:46 César: E o que se ve o momento máis álxido, un pouco máis de exaltación, porque a xente quere tocar, quere pasar por debaixo da Santa. Entonces, bueno, pues ese é o momento quizais de máis fervor. 150 16C. INT. COCIÑA ADRIANA - DÍA. ENTREVISTA ADRIANA 02:20 Adriana: Realmente non chegamos nin a ver á Virxe, osea, chegamos a visualizar á Virxe, fora, pero non poidemos nin acercarnos. Porque había moita xente... bueno, uns encima de outros para poder estar cerca da Virxen. 16C. IMAXES DE ARQUIVO - PROCESIÓN 13:07 (Voz) Reboredo: Durante a procesión a xente fai un xesto, que é un xesto ritual moi significativo, que é meterse por debaixo e pasar, que a anda, a imaxe da Virxe, que pase por riba deles. O que está nun mal, métese debaixo do sagrao e polo outro lado sale como recuperado dese mal. É un ritual de curación, de curación simbólica, non?, podíamos decir. 17. INT. SALÓN REBOREDO - DÍA. ENTREVISTA REBOREDO 13:07 Reboredo: Eu encontreime un caso moi curioso que estaba eu vendo aquelo, sacando algunha fotografía e tomando algunha nota, e de repente unha muller de uns 40 anos, ben vestida, ben arreglada, con traxe de festa, que estaba alí tan normal na fila, agachada, en canto pasa imaxen, por encima dela, empeza a dar uns berridos desesperados, cae ao chan, empeza a retorcerse no chan sigue imaxe máis adiante, e ao cabo dun minuto ou así, recúperase, érguese, e tan sonrinte, tan tranquila, como se non houbera pasado nada. Eses xestos que combinan fortes sentimentos psicolóxico-anímicos con unha certa teatralidade. Moitas veces os romeiros están expresando profundas creencias, pero non expresan con oracións, nin expresan con palabras, expresan con xestos. Para eles iso é relixión de verdade. Esa teatralización non é unha teatralización caprichosa, é para chamar a atención ou para traer a un público alrededor deles. Non. É para chamar a atención do sagrado, para que o sagrado os atenda. Os atenda e os trate de curar dos seus males. Por tanto, é evidentemente que para eles iso non é teatro. SECUENCIA 6: BERROS E POSESIÓNS EN O CORPIÑO 18. INT. CENTRO CÍVICO FONTIÑAS - DÍA. ENTREVISTA TINO 08:51 Tino: Y en esto, en esta romería, en esta concentración, en esta manifestación religiosa... había un dicho, que todavía lo hay, que cuando a la gente no tiene suerte, las cosas le salen mal, "vas a ter que ir ao Corpiño", porque allí te sacan el meigallo, te sacan el mal de ojo, te sacan lo que no hay”. Y esto hubo un tiempo en que se manifestaba, pero ya últimamente, para mí dejó de tener interés, por tanto, ya no había poseídos, había gente, simplemente gente. Ya no había poseídos porque empezaron a aparecer los vídeos, cuando dejó de existir el cine,porque prácticamente, el tomavistas propiamente dicho, el Super 8, o el 16 milímetros, y llegó el vídeo que con dos duros hacías horas de... Y entonces empezaron a salir cosas en televisión demasiado escabrosas y la gente ya venía mareada de casa, ya venía predispuesta a otra... 151 19. MATERIAL DE ARQUIVO. FRAGMENTOS LEJOS DE LOS ÁRBOLES O SIMILAR 12:17 (Voz) A ver, iso si que pasou aí. E había xente que chillaba. O que pasa é que sae xente ao mellor era xente que tiña esquizofrenia ou enfermidades mentales que agora non vén aquí. E agora si que podes encontrar algún día que pase iso, pero é moi raro que pase eso... E claro, ese vídeo que se ve é impresionante pero iso si que pasaba. Eu acórdome de que a xente gritaba así. O que pasa que agora a xente, claro, acude a un psiquiatra, medícase... E non é o mismo. E antes esa xente ao mellor, claro, tiña problemas mentales. Non é só o que din de espíritus ou posesións. Pode haber moitas cousas sen ser posesións ou sin ser... o que pasa é que... 20. INT. CASA SAN MARTÍN - DÍA. ENTREVISTA CECILIA. 09:59 Cecilia: Atribuirlle eso ao santuario é máis morboso. Pero bueno, agora cada vez eso vése menos. 11:43 Claro, é que é máis morboso dicir, pois hai episodios de xente que grita e que tal, entonces hai xente que ven a ver, a ver se é verdade. 21. INT. CENTRO CÍVICODÍA. ENTREVISTA TINO 06:24 Tino: Porque a estas manifestaciones religiosas tanto van ofrecidos como mirones. Y los mirones son los peligrosos, porque luego ahora, ahora, y ya entonces, en las redes sociales, enseguida te ponen a decir que es toda una farsa, que es toda una cosa y tal. La ignorancia nos lleva a hacer estos comentarios. 22. IMAXE TINO 02:25 Tino: Y aquí en esta. Que es una fotografía que tiene casi 50 años... el acceso por la parte de atrás de la iglesia era a través del monte. Y yo observé que venían estas dos mujeres,. Y subieron casi a rastras todo el camino, todo el monte, a la que se supone que es que era la enferma, que era la ofrecida. Aquí, con el cansancio, la dejaron descansar un rato y ellas también. Entraron en la iglesia y la mujer no quería entrar. Y el mirón, el escuchante, el que está allí de voyeur, le dice, "mira, o demo, que o ten dentro, está chegando á Igrexa e non quere entrar". Y entonces, claro, la mujer no quería entrar, y las otras, bueno, un esfuerzo de la leche.... Entraron en la Iglesia, supongo yo, y tal, y al terminar, curiosamente, en las escaleras que dan acceso al atrio, estaba la más joven, hecha un desastre. Cansada, seguramente... los kilos, el cansancio, el calor... El haber arrastrado todo. Y otro que oigo, porque yo tenía la cámara fotográfica, pero estaba también como... claro, porque era la única manera que tenía de enterarme de qué iba la vida. ¿No? Esta vida. "Mira, ahora, a muller", la ofrecida, venía perfectamente, "e ahora, o demo, meteullo a ela". 23. EXT. SANTUARIO - DÍA. ENTREVISTA ALÉN 00:15 Alén: A maior parte dos medios de comunicación, das reportaxes todas que se levan feito do Santuario do Corpiño, das súas devocións, buscan o lado sensacionalista, o lado místico, misterioso, tenebroso se se quere, do Corpiño, dos enmeigados, dos que 152 veñen aquí poseídos, dos curas avariciosos que tentan sacarlle os cartos aos crentes, aos ofrecidos... 24. INT. SALÓN REBOREDO - DÍA. ENTREVISTA A REBOREDO 06:37 Reboredo: Este tipo de reportaxes é ao meu xuicio un pequeno defecto. Que xuntan en moi poco tempo unha batería de imaxenes que casi como unha ametralladora disparando continuamente xuntan eses fenómenos. Sin embargo, na Romería do Corpiño hai outros fenómenos, moitos outros, que son menos aparatosos, pero que tamén forman parte da romería. E sin embargo, aí non se aprecian para nada. Parece como se a romería fora só eso, e a romería non é só eso. A romería é moito máis. SECUENCIA 7: MÁIS ALÁ DOS EXORCISMOS 25. EXT. SANTA BAIA DE LOSÓN Recompilación de paisaxes. 07:14 (Voz) Cecilia: A ver, pasa como un pouco os peregrinos que contan, que veñen e que aquí é diferente. A xente viña e claro, estaban como en familia. E claro, moitas veces eu creo que era psicología. Que a xente viña aquí e desconectaba, estaba en paz e ir aí a estar... A ver, e que é un sitio moi tranquilo... Iban á iglesia, e queiras que non, estar aí 2 horas na iglesia rezando ou orando, estando así en tranquilidade, pois iso era como, non sei, unha limpieza psicológica ou algo así, non sei, como quitar o estrés. Eu creo que iso sí que lle facía ben á xente. 09:34 Entonces, depende quen o conte, depende da tua visión, vai ser distinto.... Entonces, claro, iso depende da fe coa que veñas e da intención que traigas. 26. EXT. SANTUARIO. ROMARÍA - DÍA Imaxes de agrupacións musicais tocando. Imaxes dos postos de comida, de venda de obxectos. SECUENCIA DE MONTAXE Mestura de imaxes e vídeos de arquivo da parte “profana” da romaría, con intervención de Reboredo 07:28 Reboredo: Cando falamos desto, esquencímonos ou esquencémonos porque nos centramos sempre no máis chamativo. Pero na propia romería, ao lado do Corpiño, ao lado do campo relixioso, do templo, dos arredores do templo onde suceden todos estes fenómenos... ao lado hai un campo de festa, donde se pode comer pulpo, se pode oír música, se pode comprar obxectos diversos, se poden comprar incluso doces, ou roscas.. se pode disfrutar da vida material. E moitas veces estes romeiros que a veces berrean durante unos minutos, no momento de éxtasis máximo, ao cabo dunha hora ou dúas horas ao mellor están consumindo pulpo nos postos de pulpo que hai na romería. 153 FIN DA SECUENCIA DE MONTAXE 26. EXT. CARRETEIRA DE O CORPIÑO. ROMARÍA - DÍA Imaxes das tabernas, dos resturantes… 06:37 (Voz) Alén: Tradicións como esta, que supoñen un recurso incluso económico, turístico importante, non solo xa relixioso, para toda unha zona. 27. INT. ROCHO AVIEIRAS - DÍA. ENTREVISTA A AVIEIRAS 06:33 Avieiras: Que si falta esta Santiña de aquí... É bó para aquí para o pueblo, e máis para a comarca de todo Deza e para todo. Incluso chegando a Ourense e Santiago, restaurantes que hai nas carreteras por aí e tal, pois vai comer moita xente que ven aquí e aí. Hoxe mismo, seguramente, hai restaurantes que están a tope e non teñen onde meter a xente, é asi bo detalle. 28. SECUENCIA DE MONTAXE Mestura de imaxes e vídeos de arquivo da parte “profana” da romaría, con intervención de Reboredo e filmacións da actualidade. 07:28 Reboredo: Entonces, creo que cando se fan este reportaxes se produce un efecto distorsionador da realidade do santuario. O santuario é máis que eso. O santuario é tamén diversión. O santuario, cando se superan eses momentos así críticos, é diversión, é gozo e disfrutar de cousas da vida agradables como é o bon xantar, o bon beber, ou podes comprar algúns recordos, ou incluso comprar algún xoguete pros nenos ou algunha cousa así. Entón creo que nos olvidamos moito deso. Cando facemos reportaxes deste tipo, olvidámonos un pouco deso, esquecémonos un pouco esa dimensión también diversiva que ten a Romería, esa dimensión mundana que tenga a romería, que moitas veces non a retratamos. Quizá porque como se repite tanto e tan parecido en todas partes, pois resulta menos chamativa. Pero non por eso deixa de ser menos feito que forma parte da misma esencia do fenómeno romeiro. FIN.