Sistemática, filoxenia e bioxeografía do xénero Santolina (Compositae)

ESCOLA DE DOUTORAMENTO INTERNACIONAL DA USC Rodrigo Carballal Vilaverde Tese de doutoramento Sistemática, filoxenia e bioxeografía do xénero Santolina (Compositae) Santiago de Compostela, 2022 Programa de Doutoramento en Biodiversidade e Conservación do Medio Natural Tese de doutoramento Sistemática, filoxenia e bioxeografía do xénero Santolina (Compositae) RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE ESCOLA DE DOUTORAMENTO INTERNACIONAL DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA PROGRAMA DE DOUTORAMENTO EN BIODIVERSIDADE E CONSERVACIÓN DO MEDIO NATURAL Santiago de Compostela 2021 DECLARACIÓN DO AUTOR/A DA TESE D.. Rodrigo Carballal Vilaverde Título da tese: Sistemática, filoxenia e bioxeografía do xénero Santolina (Compositae) Presento a miña tese, seguindo o procedemento axeitado ao Regulamento, e declaro que: 1) A tese abarca os resultados da elaboración do meu traballo. 2) De ser o caso, na tese faise referencia ás colaboracións que tivo este traballo. 3) Confirmo que a tese non incorre en ningún tipo de plaxio doutros autores nin de traballos presentados por min para a obtención doutros títulos. 4) A tese é a versión definitiva presentada para a súa defensa e coincide a versión impresa coa presentada en formato electrónico E comprométome a presentar o Compromiso Documental de Supervisión no caso de que o orixinal non estea na Escola. En Santiago de Compostela, 29 de Novembro de 2021 Sinatura electrónica AUTORIZACIÓN DO DIRECTOR/TITOR DA TESE D./Dna. Santiago Ortiz Núñez En condición de: Titor/a e director/a Título da tese: Sistemática, filoxenia e bioxeografía do xénero Santolina (Compositae) INFORMA: Que a presente tese, correspóndese co traballo realizado por D. Rodrigo Carballal Vilaverde, baixo a miña dirección/titorización, e a utorizo a súa presentación, considerando que reúne os r equisitos esixidos no R egulamento de Estudos de Doutoramento da USC, e que como director/titor desta non incorre nas causas de abstención establecidas na Lei 40/2015. De acordo co indicado no Regulamento de Estudos de Doutoramento, declara tamén que a presente tese de doutoramento é idónea para ser defendida en base á modalidade de Monográfica con reprodución de publicacións, nos que a participación do doutorando foi decisiva para a súa elaboración e as publicacións se axustan ao Plan de Investigación. En Santiago de Compostela, 29 de Novembro de 2021 Sinatura electrónica 7 A tese reproduce parcialmente os seguintes manuscritos: (* indica cando o autor, Rodrigo Carballal Vilaverde é o autor principal) . Carbajal, R.*, Ortiz, S. Sáez, L. (2019). Santolina L. en : Castroviejo SB, Benedí C, Buira A, Rico E, Crespo MB, Quintanar A, Aedo C (eds.), Flora iberica, vol. 16(3): 1938-1962, Madrid: Real Jardín Botánico, CSIC. Revisión monográfica das especies ibéricas do xénero Santolina no volume XVI (III) Compositae de Flora iberica. Obra de referencia para o contexto da península Ibérica e Baleares. O autor foi o responsábel principal do traballo, realizando a descrición de 11 das especies do xénero e colaborando na descrición e observacións das outras 5 especies, a corrección e coordinación co debuxante dos deseños. Nesta tese presentase unha monografía completa do xénero que implica unha ampliación deste traballo xa publicado, coa incorporación de 12 especies de fóra do ámbito ibérico. Para a reprodución dos textos xa publicados solicitouse o permiso necesario á Editorial CSIC, e aos coautores da monografía. En base a ese permiso reproducimos as imaxes das láminas de catro especies publicadas en Flora iberica. 15 Resumen El objetivo de esta tesis doctoral es estudiar la variabilidad morfológica, la taxonomía y la historia evolutiva del género Santolina L. (Anthemideae, Compositae), un género distribuido por el oeste del Mediterráneo, y con interés comercial por su aprovechamiento como ornamental, en la medicina tradicional y su uso potencial en la industria farmacéutica. La distribución disyunta de Santolina L. con taxones exclusivos de islas mediterráneas (S. magonica, S. corsica o S. insularis), del Norte de África (S. africana y S. ascensionis) y los complejos ampliamente distribuidos por el occidente Mediterráneo (agg. S. rosmarinifolia y agg. S. chamaecyparissus), hacen del género un buen candidato para el estudio de los patrones evolutivos en esta región. Las relaciones filogenéticas entre los taxones incluidos en el género, y sus relaciones con los restantes géneros de la subtribo Santolininae (Anthemideae, Compositae) fueron inferidas con métodos Bayesianos y de Parsimonia, a partir de secuencias de los espaciadores del ADN nuclear ribosómico, ETS (External Transcribed Spacers) e ITS (Internal Transcribed Spacers) y cuatro regiones no codificantes del ADN cloroplástico. Las filogenias obtenidas muestran que Santolina es monofilético, Santolina elegans, una de las especies con mayor divergencia morfológica, se sitúa como grupo hermano de un clado que agrupa dos subclados que están pobremente resueltos, y que en general se corresponden con los dos agregados descritos en el género en base a su morfología: S. chamaecyparissus y S. rosmarinifolia. Os resultados sugieren que el flujo de genes por contacto secundario es relativamente frecuente en Santolina, probabelmente explicado por procesos de introgresión, en ocasiones con eventos de alopoliploidización, debido a RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 16 débiles barreras reproductivas. Alternativamente, los patrones filogenéticos inferidos pueden ser resultado de la conservación de marcadores ancestrales en líneas evolutivas divergentes, produciéndose patrones compatibles con coalescencia profunda o “incomplete lineage sorting”. Los procesos climáticos y geológicos tienen mucho que decir en los procesos evolutivos de la flora del Mediterráneo occidental. Se presenta en la tesis una contextualización de la evolución de Santolina en el espacio y en el tiempo, a partir de la estima de divergencia y el análisis biogeográfico de secuencias de ADN cloroplástico y de ADN ribosómico nuclear. Los resultados muestran que el origen del género se sitúa en el Plioceno Medio, en un área entre la Península ibérica y el N de África, probabelmente relacionada con el cinturón Bético-Rifeño. Los procesos posteriores de dispersión y vicarianza relacionados con la Crisis Mesiniense explican la segregación de los taxones en el N de África. Por otro lado, los grandes cambios climáticos del Pleistoceno, explican los procesos de radiación y pervivencia en refugios glaciares de los distintos taxones de los agregados S. rosmarinifolia y S. chamaecyparissus. En este período la presenza del mismo haplotipo en Córsega, Sardeña, Mallorca y Menorca rebela la probabilidad de dispersión a larga distancia vía marítima, poco documentado para plantas entre las islas tirrénicas y Baleares. La diversificación del género en su área de distribución actual está directamente ligada a las adaptaciones climáticas en el pasado y en Santolina se observa que los cambios en la morfología foliar son claves en la identificación de los distintos grupos y taxones. Se aborda, a través del estudio de un grupo modelo, tres taxones del agg. S. rosmarinifolia (S. semidentata, S. rosmarinifolia subsp. rosmarinifolia y S. rosmarinifolia subsp. castellana), la relación de la variabilidad en la morfología foliar con las variábeis climáticas, y si esta variación responde a una adaptación evolutiva. Los resultados del análisis de componentes principales, muestran una diferenciación de S. semidentata con respecto a las dos subespecies de S. rosmarinifolia, y con muchos de los valores para la subsp castellana con valores Summary 17 intermedios. La variabilidad morfológica está correlacionada con la temperatura, especialmente en los meses más fríos, y con la precipitación en los meses más secos. Nuestra hipótesis es que las correlaciones observadas indican soluciones adaptativas en S. semidentata y S. rosmarinifolia para favorecer la funcionalidad de las hojas en los distintos nichos climáticos que ocupan, un rango ligeramente más húmedo y de mayor temperatura en la especie S. semidentata. La diferente amplitud de las áreas con nicho potencial para cada una de las especies, sugiere que S. rosmarinifolia podría tener una mayor plasticidad ecológica en términos climáticos, con la subespecie castellana manifestando una mayor capacidad para vivir en ambientes más secos. Factores que podrían favorecer la expansión de esta especie en detrimento de S. semidentata en escenarios de cambio climático futuro. Finalmente, en base al estudio morfológico y apoyándonos en los resultados filogenéticos se presenta una monografía del género Santolina, con una clave dicotómica para las 28 especies que reconocemos en este trabajo, descripciones completas de las mismas y observaciones complementarias. La estructura sigue el modelo de la monografía ya publicada en Flora iberica, con la incorporación de las especies de fuera del ámbito de esta obra. En este trabajo se ha optado por un tratamiento de los taxones a nivel específico. Se incluyen las descripciones de dos nuevas combinaciones propuestas, S. subclausa y S. fruticosa. También se la singularidad del endemismo del N de África, S. ascensionis, así como la diferenciación de la S. villosa del C y S de la Península ibérica respecto a las especies muy similares morfológicamente S. decumbens del S de Francia y S. africana del NW de África. 19 Summary This PhD thesis dissertation aims to study the morphological variability, taxonomy and evolutionary history of Santolina L. (Anthemideae, Compositae), distributed around the western Mediterranean basin, with commercial interest for its use as ornamental, in traditional medicine and its potential use in the pharmaceutical industry. The disjunct distribution of Santolina L., with taxa exclusive to Mediterranean islands (S. magonica, S. corsica or S. insularis, North Africa (S. africana and S. ascensionis) and species complexes widely distributed in the Western Mediterranean (agg. S. rosmarinifolia and agg. S. chamaecyparissus), make the genus a good candidate for the study of evolutionary patterns in this region. The phylogenetic relationships among the taxa included in the genus and their relationships with the remaining genera of the subtribe Santolininae (Anthemideae, Compositae) were inferred with Bayesian and Parsimony methods, analysing sequences of the ribosomal nuclear DNA spacers, ETS (External Transcribed Spacers) and ITS (Internal Transcribed Spacers) and four non-coding regions of the chloroplast DNA. The obtained phylogenies show that Santolina is monophyletic, Santolina elegans, one of the species with the most significant morphological divergence, is placed as a sister group of a clade that groups two subclades poorly resolved, and that in general correspond to the two aggregates described in the genus based on their morphology: S. chamaecyparissus and S. rosmarinifolia. The results suggest that gene flow by secondary contact is relatively frequent in Santolina, probably explained by introgression processes, sometimes with allopolyploidisation events, due to weak reproductive barriers. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 20 Alternatively, the inferred phylogenetic patterns may result from conserving ancestral copies of the markers in divergent evolutionary lineages, producing patterns compatible with deep coalescence or incomplete lineage sorting. Climatic and geological processes have much to say in the evolutionary processes of the flora of the western Mediterranean. This thesis presents a contextualisation of the evolution of Santolina in space and time, based on divergence estimation and biogeographical analysis of the phylogenetic structure obtained from chloroplast DNA and nuclear ribosomal DNA sequences. The results show that the origin of the genus is placed in the Middle Pliocene, in an area between the Iberian Peninsula and North Africa, probably related to the Betic-Rifian arc. Subsequent dispersal and vicariance processes related to the Messinian Crisis explain the segregation of taxa in North Africa. On the other hand, the tremendous climatic changes of the Pleistocene explain the processes of radiation and survival in glacial refuges of the different taxa of the S. rosmarinifolia and S. chamaecyparissus aggregates. In this period, the presence of a haplotype shared by Corsica, Sardinia, Mallorca and Menorca reveals the probability of long-distance dispersal over sea, an event scarcely documented for plants between the Tyrrhenian Islands and the Balearic Islands. The diversification of the genus within the current distribution area seems in some cases directly linked to climatic adaptations in the past, and in Santolina, changes in leaf morphology are crucial to identifying the different groups and taxa. We study a model group, three taxa of the agg. S. rosmarinifolia (S. semidentata, S. rosmarinifolia subsp. rosmarinifolia and S. rosmarinifolia subsp. castellana), to analyse the relationship between variability in leaf morphology and climatic variables , and whether this variation suggests a process of evolutionary adaptation. Principal Components Analysis results show a differentiation of S. semidentata with respect to the two subspecies of S. rosmarinifolia, with many of the values of subsp. castellana showing intermediate values. Morphological variability is correlated with Summary 21 temperature, especially in the colder months, and precipitation in the drier months. We hypothesise that the observed correlations indicate adaptive solutions in S. semidentata and S. rosmarinifolia to favour leaf functionality in the different climatic niches they occupy, being slightly more humid and with higher temperature in S. semidentata. The different geographical amplitude of suitable niche areas for each species suggests that S. rosmarinifolia may have a more remarkable ecological plasticity, and subsp. castellana shows a greater capacity to live in drier environments. The more considerable plasticity of S. rosmarinifolia could favour the expansion to the detriment of S. semidentata in future climate change scenarios if competitive exclusion among these mostly allopatric closely related species would be a relevant ecological factor. Finally, based on the morphological study and supported by phylogenetic results, we present a monograph of the genus Santolina, with a dichotomous key for the 28 species included in this work, complete descriptions of them and complementary observations. The structure follows the Flora iberica monograph template already published, incorporating all those non Iberian species not covered in that work. In this Thesis, we have opted for species-level treatment of the taxa. The descriptions of two new proposed combinations, S. subclausa and S. fruticosa, are included. The singularity of the North African endemism, S. ascensionis, is also recognised and the differentiation of S. villosa from the Centre and South Iberian Peninsula regarding the morphologically very close species S. decumbens from South France and S. africana from North-West Africa.. 23 1. INTRODUCCIÓN RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 24 1.1. O xénero Santolina Santolina L. (Anthemideae, Compositae) é un xénero de arbustos aromáticos con centro de diversificación na rexión Oeste do Mediterráneo, de interese comercial pola ampla utilización de variedades en xardinería e polo seu uso na medicina tradicional. A utilización de capítulos e follas xa foi documentada por Dioscorides na súa obra do século I Materia Medica. Na actualidade continúa empregándose para o tratamento de molestias estomacais, dores de cabeza, dermatite e contra a caída do cabelo (Tardío et al, 2006; Cornara et al., 2009). A utilización tradicional do xénero espertou o interese de investigadores e da industria farmacéutica e cosmética, sendo moitos os traballos que estudan a composición dos aceites esenciais nas especies de Santolina L. (Senatore et al., 1994; Poli et al., 1995; Palá-Paúl et al., 1999), a actividade antifúnxica e antimicrobiana dos seus compostos (Suresh et al., 1997; Ioannou et al, 2007) e o potencial como antitumoral (Elsharkawy, 2014; Bonesi et al, 2018). O xénero Santolina foi descrito por Linneo no Species Plantarum (1753), recoñecendo sete especies das cales só dúas seguen clasificadas dentro do xénero na actualidade: S. chamaeecyparissus L. que é a especie tipo do xénero, e S. rosmarinifolia L. Nas descricións linneanas a diferenza principal entre estas dúas especies establecíase na disposición das follas “foliis quadrifariam dentatis” (follas con dentes en catro series) en S. chamaecyparissus e “foliis linearibus” (follas lineares) en S. rosmarinifolia. Un traballo destacábel na clasificación do xénero, e que recolle a división en dous agregados asociados ás dúas especies linneanas S. chamaecyparissus e S. rosmarinifolia., é o realizado en Icones ad Floram Europae novo fundamento instaurandam spectantes por Alexis Jordan e Jules Pierre Fourreau (1869). Nesta obra recóllense 22 especies, das cales 6 seguen a considerarse no tratamento presentado neste traballo, e moitas das restantes son sinónimas de nomes específicos que tiñan sido validamente publicados e tiñan prioridade. Así as iconas e as descricións de Jordan e Fourreau convértense nunha referencia imprescindíbel para o estudo do xénero, catro delas porque son os protólogos das especies S. africana Jord. & Fourr., S. Introducción: O xénero Santolina L. 31 análise do ITS (Internal Transcribed Spacer) do nrDNA, propoñen unha nova clasificación na que o denominado como grupo Achilleinae II, é formalmente descrito como a subtribo Santolininae Willk. As relacións entre Santolina e os outros xéneros de Santolininae aínda non foron completamente resoltas. Nas análises filoxenéticas de secuencias de ITS do nrDNA (Oberprieler. 2002; Oberprieler et al. ,2007a, 2007b), Santolina sitúase como grupo irmán de Mecomischus e Rhetinolepis, pero esta relación non foi apoiada polas filoxenias baseadas en secuencias do cpDNA (Oberprieler & Vogt, 2000; Oberprieler, 2002). A nivel morfolóxico, as cipselas cun pericarpo moi fino formado por grandes células mucilaxinosas ordenadas en fileiras lonxitudinais e sen presenza de sacos de resina ou condutos, sería o carácter común a todos os xéneros incluídos na subtribo Santolininae, e que os diferencian das outras subtribos das Anthemideae. Porén, a maioría das especies de Santolina, carecen destas células mucilaxinosas continuas e o pericarpo é máis groso e esclerenquimatoso (Oberprieler et al, 2007a). 1.3. A monofilia de Santolina L. e relacións infraxenéricas. Unha das especies de Santolina que presenta as células mucilaxinosas nas cipselas, é S. africana, a cal precisamente en base a esta característica foi clasificada dentro do xénero Ormenis Cass.(Litandiere & Maire in Jahandiez, 1930). No estudo de Chamaemelum e os xéneros relacionados, Oberprieler (2002) conclúe que S. africana foi correctamente clasificada no xénero Santolina, con relación irmá con S. rosmarinifolia apoiada estatisticamente, pero o autor apunta a que unha revisión máis extensa é necesaria para confirmar este aspecto. Pero esta non é a única cuestión a resolver no estudo das relacións filoxenéticas en Santolina, que presenta dúas cuestións de interese. A primeira, investigar a monofilia de Santolina, en especial porque as dúas especies morfoloxicamente máis diverxentes, S. elegans e S. viscosa, non foron incluídas en ningún traballo previo. E a segunda, resolver a clasificación infraxenérica e as relacións nos dous complexos de especies considerados no xénero, os agregados S. rosmarinifolia e S. chamaecyparisssus (Jordan & RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 32 Fourreau, 1869; Guinea, 1970; Guinea & Tutin, 1976; Greuter, 2008). Rivero Guerra & Laurin, 2012, abordaron un estudo cladístico de base morfolóxica dos taxones ibéricos do agregado S. rosmarinifolia L, nel apuntan que varios taxones recoñecidos son parafiléticos ou polifiléticos, se ben atopan evidencias de diferenciación en varios liñaxes que deben ser abordadas en maior profundidade. A importante variabilidade fenotípica descrita en Santolina, especialmente no referente á morfoloxía foliar e das brácteas involucrais, complican o tratamento taxonómico. Os rangos de valores dos caracteres cuantitativos superpóñense entre os distintos taxones, e os cualitativos preséntanse en moitas ocasións mesturados nunha mesma poboación (p.ex: pilosidade en follas ou brácteas). (Guinea, 1970; López Udías et al., 1997; Rivero-Guerra, 2008a, 2011; Rivero- Guerra & Laurin, 2012; Carbajal et al, 2019). Os datos previos de análises moleculares xa contribuíron a apoiar a discriminación de dous taxones, S. montiberica e S. vedranensis (Carbajal et al, 2017), polo que un estudo completo con estas ferramentas pode apoiar novas propostas na clasificación. No referente a variabilidade cromosómica, os estudos citolóxicos mostran que a poliploidía é frecuente no xénero (Marchii & D’Amato, 1973; Valdés Bermejo & Antúnez, 1981; Rivero-Guerra, 2008b, 2008c). Probabelmente relacionado coa variabilidade citotípica e con posibles eventos de aloploidización tense sinalado que os procesos de introgresión e hibridación son fenómenos frecuentes na diversificación do xénero (Rivero-Guerra 2008b, 2008c), pero esta hipótese non foi contrastada aínda con estudos de base molecular. Estas diferenzas no nivel de ploidía, en casos como a tetraploide S. rosmarinifolia da Serra de Arrábida (descrita como S. rosmarinifolia subsp. arrabidensis); os citotipos tetraploide e hexaploide de S. villosa (Giacó et al., in press; Datos propios); ou os diploides e tetraploides de S. africana (Datos propios), non se manifestan en grandes diferencias morfolóxicas, polo que procesos de especiación no xénero poderían estar a pasar desapercibidos. Introducción: O xénero Santolina L. 33 1.4. Patróns bioxeográficos no Mediterráneo occidental. Os estudos bioxeográficos teñen como obxectivo descubrir onde, como e cales foron as presións evolutivas que xustifican a diversificación dun determinado grupo taxonómico (Avise, 2004; Lomolino & Heaney, 2004), e unha aproximación deste tipo ao xénero Santolina permitíranos comprender mellor as relacións filoxenéticas obtidas cos marcadores cloroplásticos e nucleares. Santolina L. distribúese polo oeste e centro da bacía do Mediterráneo, sendo o conxunto desta bacía identificada coma un dos hotspots de diversidade mundial (Myers et al, 2000; Thompson, 2005). A complexa historia paleoclimática e paleoxeográfica descrita na área (Rosembaun, 2002; Van Dam, 2006; Jolivet et al., 2006; Zachos et al., 2008; Sissingh, 2008) está directamente vencellada a esa riqueza de especies. As condicións climáticas actuais no Mediterráneo comezan a configurarse cando se produce a transición do clima subtropical dominante no Oligoceno (33 Ma) (Thompson, 2005; Jolivet et al, 2006), a través dun proceso de enfriamento global no Mioceno medio (14-10 Ma) (Van Dam, 2006). Neste mesmo período os procesos xeolóxicos de peche das conexións entre o Paratetis e o Océano indico e posteriormente a apertura total da bacía do Mediterráneo e separación do Océano índico. (14-10 Ma) (Jolivet et al. 2006) inflúen na configuración climática da rexión. Posterior a este período, no Mioceno medio (9-8 Ma) rexístrase un forte proceso de aridificación na bacía (van Dam, 2006), que co peche dos estreitos que comunicaban o Mediterráneo co Atlántico levou á desecación de grande parte do Mediterráneo, dando lugar á denominada Crise Mesiniense (5.96-5-32 Myr) (Krijgsman., 2002). O clima mediterráneo, con forte seca estival e marcada estacionalidade, non se considera que se estableceu até o Plioceno (3 Ma) (Thompson,2005). Finalmente, os procesos cíclicos de glaciación no Pleistoceno (2,58 Ma-11.700 a) son os últimos eventos relevantes no clima do Mediterráneo e na configuración da súa flora. (Lambeck et al, 2002 ). Este contexto de fortes presións na historia evolutiva e elevada riqueza de especies espertou o interese dos investigadores en RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 34 desentrañar a existencia de patróns filoxeográficos na flora do Mediterráneo, converténdose nun dos puntos quentes para a emerxente disciplina da filoxeografía (revisado en Nieto Feliner,2014). Nieto Feliner (2014) na súa revisión fai unha síntese das múltiples hipóteses filoxeográficas para a diversificación dos distintos grupos de plantas na área, a dispersión por gradientes latitudinais ou lonxitudinais, as hipóteses de refuxios glaciais e conseguintes radiacións (adaptativas ou non), os procesos de vicariancia ou eventos de dispersión a longa distancia. Entre os traballos filoxeográficos no Mediterráneo, son varios os que abordan a diversificación da tribo Anthemideae, á que pertence Santolina. Oberprieler (2005) discute a filoxeografía de toda a tribo no Mediterráneo, e neste estudo sinala a orixe da subtribo Santolininae no N de África hai 14 Ma, e o de Santolina na mesma rexión hai aproximadamente 10 Ma. Posteriormente a este estudo, integráronse nas datacións filoxeográficas da familia Compositae novos rexistros fósiles que terían incidido nestas estimacións (Barreda et al, 2010). Así, mentres Oberprieler (2005) databa a partir dunha orixe da tribo Anthemideae hai 21 Ma, no estudo do xénero monotípico Castrilanthemum, que xa integra estes novos rexistros fósiles a orixe da tribo sitúase entre 42-27 Ma (Tomasello et al, 2015). Neste traballo inclúese Santolina rosmarinifolia como o único representante da subtribo Santolininae, e para o clado no que se agrupa con Artemisia a idade estimada é de 24-12,5 Ma. Independentemente da cronoloxía estimada para a orixe da tribo, os estudos filoxeográficos centrados en distintos grupos da tribo Anthemideae coinciden na importancia do proceso de aridificación hai 9 Ma no comezo da diversificación das liñaxes, e en moitos casos a maior taxa de segregación de especies se produciu dende hai 2 Ma, vinculados aos ciclos glaciares do Pleistoceno (Anthemis, Lo Presti et al, 2009, 2011; Castrilanthemum, Tomasello et al, 2014; Leucanthemum, Wagner et al., 2019; Phalacrocarpum, Criado et al.,2020). Santolina presenta varios centros de distribución: Península Ibérica, onde no metade leste predominan poboacións do agregado S. chamaecyparissus e na metade-oeste poboacións do agregado S. rosmarinifolia; Norte de África con poboacións de S. africana Introducción: O xénero Santolina L. 35 (morfoloxicamente próximas ao agregado S. chamaecyparissus) dende Tunisia a Marrocos, e membros do agregado S. rosmarinifolia en Marrocos; as illas Baleares, con poboacións de S. vedranensis no illote de Es Vedrà (próximo a Ibiza), e S. magonica en Mallorca e Menorca; o SE de Francia, onde están presentes S. ericoides e S. decumbens do agregado S. chamaecyparissus; a Península itálica, con catro especies do agregado S. chamaecyparissus con áreas de distribución relativamente restrinxidas; e por último as illas Tirrenas, Córsega e Sardeña, onde se distribúen respectivamente S. corsica e S. insularis. O xénero caracterízase polo alto grado de endemicidade, con especies morfoloxicamente moi diverxentes e con poboacións moi restrinxidas (S. elegans., S. viscosa, S. oblongifolia e S. pinnata) e outras que supostamente se illaron nos límites de distribución dentro de complexos morfoloxicamente moi próximos (por ex. S. melidensis, S. benthamiana, S. impressa, S. neapolitana). Os hábitats que ocupan todas as especies son moi similares, sendo na maioría a transición entre pasteiros e matogueira e orla de bosque mediterráneo, mostrando unha elevada capacidade de adaptación con especies que medran en medios tan esixentes como os sistemas dunares, solos ultrabásicos ou dolomías. 1.5. A morfoloxía de Santolina L. Santolina caracterízase polos seus capítulos discoideos sobre pedúnculos máis ou menos longos, o porte subarbustivo e as follas de enteiras a pinnatisectas, en xeral máis ou menos lineares e en moitas das especies organizadas en fascículos. A aparencia xeral é bastante estábel no xénero, coa excepción de S. elegans na que as follas se dispoñen en caules moi curtos, practicamente reducidas a rosetas basais, e presentando crecemento vexetativo. No tratamento taxonómico do xénero, e principalmente na diferenciación dos grandes grupos, son relevantes os caracteres ligados á morfoloxía foliar, á forma das brácteas involucrais e a morfoloxía das cipselas. Outros caracteres como a disposición dos capítulos, con corimbos laxos no grupo de especies tirrenas e italianas, ou a maior ou menor pilosidade tamén contribúen á identificación dos distintos taxones. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 36 1.5.1 Morfoloxía foliar A morfoloxía foliar é chave en tódolos grupos de especies próximas considerados en Santolina. Só dúas especies teñen unha lámina de folla relativamente ampla, S. elegans e S. oblongifolia, mentres que as restantes teñen follas de lineares a cilíndricas, máis ou menos divididas. O tamaño das follas e dos segmentos permiten diferenciar as especies endémicas de Italia e das illas Tirrenas, o tamaño dos segmentos e disposición discrimina S. africana fronte S. ascensionis e só o tamaño destes entre S. ericoides e S. benthamiana. Finalmente, a forma e tamaño dos segmentos diferencian as especies ibéricas e do N de África do agregado S. rosmarinifolia. As follas son a principal diferencia apuntada por Linneo (1753) entre as dúas especies que dan nome aos agregados principais de especies no xénero, neste caso é a disposición das pinnas en catro series en S. chamaecyparissus e as follas lineares enteiras en S. rosmarinifolia. Porén o propio Linneo vai engadindo información sobre as follas nas seguintes edicións de Species Plantarum (Linnaeus, 1763, 1764), recoñecendo xa na súa última diagnose a diferenza entre as follas dos caules fértiles e estériles (revisado en Rivero-Guerra, 2013). A variación intraindividual nas follas de Santolina é moi elevada e no referido a esta diferenza entre caules fértiles e estériles, ponse de manifesto nos distintos protólogos das especies dende moi cedo. O estado de desenvolvemento das follas xa se menciona na descrición de S. pectinata (Lagasca, 1816) na que o carácter diagnóstico se refire as follas máis novas (“junioribus”) e non para as xerais da planta. Unha diferenciación de follas xuvenís que tamén se observa no protólogo de S. semidentata (Hoffmansegg, 1834), e no que incidirían á súa vez Rodríguez-Oubiña e Ortiz (1993) na descrición de S. rosmarinifolia subsp. melidensis. Rivero-Guerra (2011b) no estudo da variación morfolóxica do agregado S. rosmarinifolia, analiza tamén a posición das follas diferenciando entre as basais dos caules, as das posicións inferiores, medias e superiores dos caules estériles e as fasciculares. A variabilidade intraindividual debe ser considerada pois na análise das diferenzas entre as especies. En Santolina poden atoparse follas con segmentos totalmente adpresos e con aparencia de follas subenteiras; Introducción: O xénero Santolina L. 37 segmentos fortemente imbricados que dan orixe a unha marxe tuberculada ou crenado-dentada, ou con aparencia de folla enteira, e follas pinnadas ben en dúas ou catro series en toda a superficie ou con pinnas ou dentes na metade superior. (Fig.2). Hoffmansegg (1834) é dos primeiros que se refire á forma dos tubérculos na descrición da S. impressa, indicando con tubérculos redondeados,-“areis rotundis impressa”-, un carácter diagnóstico para a especie recoñecido nas revisións morfolóxicas recentes do grupo (Rivero-Guerra, 2011b; Carbajal et al., 2019). Jordan et Fourreau (1869) tamén inclúen na maioría das descricións a forma dos segmentos foliares, ademais da súa disposición. Xa nas revisións máis recentes os rangos de tamaños se inclúen nas chaves dicotómicas como caracteres diagnóstico entre as especies. (Pignatti, 1982; Rivero-Guerra, 2011b, Carbajal et al, 2019). A forma dos segmentos é moi variábel, dende tubérculos circulares, ovados ou elípticos nas follas subenteiras; ovados con ápice redondeado, agudo ou obtuso nas follas crenado-dentadas; e triangularlanceolados a lineares, con ápice redondeado, agudo ou obtuso nas follas pinnadas ou pectinadas. A maior variabilidade obsérvase nas follas dos caules fértiles e nas externas dos fascículos dos caules estériles, denominadas follas axilantes en Flora iberica (Carbajal et al, 2019). Ámbolos tipos de follas son moi similares e caracterízanse polo seu desenvolvemento nun ciclo anual e senescencia ao final do mesmo.. As follas axilantes serían ás que máis claramente se lles podería aplicar a diferenciación proposta de follas biseriadas e cuatriseriadas para os agregados S. rosmarinifolia e S. chamaecyparissus, si ben no caso das biseriadas é preciso indicar que poden observarse máis de dúas series de tubérculos pero dispostas aos lados dun eixo central ben marcado (Fig.2). No caso das follas fasciculares, as que forman o fascículo, este carácter é máis variábel, xa que son moitas as especies en ámbolos dous agregados que presentan follas con segmentos fortemente adpresos, por exemplo en S. villosa e S. africana as follas fasciculares son subenteiras con follas cilíndricas e tomentosas e se diferencian das do agg. S. rosmarinifolia porque as deste grupo son menos pilosas e máis planas, pero non é evidente a diferencia na disposición en catro ou dúas series. (Fig.2 j,m,n). RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 38 Un carácter máis da morfoloxía das follas axilantes e das dos caules fértiles é se son pecioladas ou sésiles, sendo na maioría das especies curtamente pecioladas (< 4 mm), pero con pecíolos maiores nas especies de Francia e Italia. Fig.2. Mostra da variabilidade foliar en Santolina L. a. Folla fascicular linear enteira S. rosmarinifolia. b. Folla axilante linear enteira S. rosmarinifolia. c. Folla fascicular subenteira S. pectinata. d. Folla axilante pectinada S. pectinata. e, Folla pinnada en 4-series S. ericoides. f. Folla tuberculada caule fértil S. villosa, g. Folla pinnada caule fértil S. decumbens marcadamente peciolada. h. Folla fascicular crenado-dentada S. neapolitana. i. Folla axilante pinnada S. neapolitana, j-l. Fascículos de follas en S. rosmarinifolia, S. canescens e S. semidentata. m-n, Fascículos de S. villosa e S. africana, coas follas axilantes de tuberculadas a pinnadas e as fasciculares subenteiras a tuberculadas. Introducción: O xénero Santolina L. 39 1.5.2. Brácteas involucrais A morfoloxía das brácteas involucrais é outro dos caracteres que destaca nas descricións do xénero e cuxa variabilidade é preciso considerar para a revisión de Santolina. A presenza de marxe escariosa nas brácteas involucrais é característica na tribo Anthemideae, con moi poucos xéneros sen el (Oberprieler et al, 2007). En Santolina a marxe escariosa está sempre presente pero a súa extensión, disposición ao longo da bráctea e coloración é variábel (Fig. 3). A amplitude da marxe escariosa nas brácteas interiores, e se esta marxe é decorrente ou non, especialmente nas brácteas exteriores, son caracteres diagnóstico no agg S. rosmarinifolia. (Rivero-Guerra, 2011b; Carbajal et al, 2019). Outro carácter das brácteas involucrais a considerar é a presenza de quilla, variando dende formas netamente carenadas a totalmente planas. A pilosidade e presenza de glándulas apoia nalgún caso a discriminación de taxones, por ex. S. ericoides con invólucros glabros a laxamente puberulentos, ou S. decumbens con brácteas pilosas só na marxe e quilla fronte a S. villosa con brácteas cubertas de tomento. 1.5.3. Morfoloxía das cipselas A morfoloxía das cipselas reúne varios caracteres que permiten discriminar os xéneros na tribo Anthemideae. As cipselas cilíndricas con 4-5 costelas son consideradas plesiomórficas na tribo, mentres que algún grupo presenta as cipselas dorsiventralmente comprimidas e con dúas costelas aladas ben marcadas. (Oberprieler et al, 2009). Esta diferenciación podemos observala en Santolina, no que S. elegans, S. africana, S. ascensionis, S. viscosa e as especies do agg S. rosmarinifolia teñen cipselas cilíndricas con 4 costelas, e as especies do agg. S. chamaecyparissus presentan cipselas máis dorsiventralmente aplanadas con só dúas costelas ben marcadas e brevemente aladas. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 40 Fig. 2. Brácteas involucrais mostrando os detalles das marxes escariosas e carácter aquillado. A. Bráctea externa con marxe escariosa no ápice e decorrente na metade superior. B. Bráctea interna con marxe escariosa ampla no ápice e decorrente na metade superior. C. Bráctea externa con marxe escariosa no ápice e lacerada nos laterais. Como xa comentabamos, á hora de falar das sinapomorfías na subtribo Santolininae, a presenza de células mucilaxinosas nas cipselas diferencia tres grupos en Santolina: a) S. africana, S. ascensionis, S. elegans e S. viscosa con fileiras lonxitudinais continuas de células mucilaxinosas; b) as especies do agg. S. rosmarinifolia con células mucilaxinosas dispersas ao longo da superficie da cipsela; c) as especies do agg. S. chamaecyparissus con cipselas desprovistas destas células mucilaxinosas. (Fig. 4). 47 2. MATERIAL E MÉTODOS. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 48 2.1.Análises filoxenéticas e niveis de ploidía. 2.1.1.Material vexetal Realizouse unha mostraxe para recoller plantas dos distintos taxones recoñecidos, así como da variabilidade morfolóxica coñecida en Santolina, co que ao menos un exemplar por especie e área xeográfica foi incluída (Material Suplementario. Anexo.1). En xeral, na nomenclatura seguimos a proposta de Greuter (2008), incorporando a recente identificación das S. chamaecyparissus do S e Centro da península Ibérica como S. villosa (Giacó et al, 2021) e os taxones recoñecidos no tratamento de Flora iberica (Carballal et al., 2019). As poboacións de S. pectinata do Norte de África, foron consideradas como S. pectinata subsp. subclausa. A mostra tamén inclúe a maioría das especies recoñecidas na subtribo Santolininae Wilk., coa excepción de Mecomischus pedunculatus (Coss & Durieu) Oberpr. & Greuter, Cladanthus flahaultii (Emb.) Oberpr. & Vogt e Cladanthus eriolepis (Coss. ex Maire) Oberpr. & Vogt. Os espécimes foron obtidos dende mostraxes de campo desecados en xel de sílice, e nalgúns casos dende material dos herbarios MA; SEV; VAL e B. (Material Suplementario. Anexo 1). Lepidophorum repandum (L.) DC. foi seleccionado como o grupo externo xa que é a especie situada como grupo irmán de todos os restantes membros da subtribo Santolininae na filoxenia baseada en secuencias de ITS (Oberprieler, 2007a). Incluíronse tamén outras catro especies representantes de diferentes subtribos de Anthemideae: Aaronshonia pubescens (Desf.) Bremer & Humphries, Cota tinctoria J. Gay, Argyranthemum frutescens (L) Sch.Bip e Achillea maritima L. 2.1.2. Niveis de ploidía O nivel de ploidía das poboacións analizadas son inferidos principalmente da ampla bibliografía existente, mais tamén a partir de datos propios. Realizáronse recontos cromosómicos para as 2. MATERIAL E MÉTODOS 49 plantas de S. villosa empregadas e por outra banda realizáronse estimas do nivel de ploidía mediante citometría de fluxo para as poboacións do N. de África e do S. de Francia. Para as tincións cortáronse os ápices das raíces dende sementes xerminadas, estas raíces foron lavadas en auga destilada e embebidas en 2 MM 9-hidroxiquinoleína durante 3 horas, seguido por un aclarado en auga destilada e un paso de fixación de 24 horas nunha disolución preparada no momento ·3:1 96 % etanolácido acético glacial , por último realizouse un lavado en 70 % de etanol co obxectivo de eliminar os restos de ácido acético glacial e dous lavados en auga destiladas de 5 minutos. As raíces foron situadas nun porta tinxidas cunha pinga de orceína e esmagadas suavemente, e observadas en microscopio óptico co obxectivo de 100X. A análise de mostras mediante citometría de fluxo foi realizada en colaboración co Centre for Functional Ecology - Science for People & the Planet” (CFE) do Departamento de Ciências da Vida da Universidade de Coimbra. Para usar como valores de referencia do tamaño de ADN enviáronse mostras da poboación de S. villosa que tiñamos verificado como tetraploide, de S. melidensis da que só existen recontos diploides e de S. ageratifolia que é hexaploide (Rivero-Guerra, 2008a, 2009). 2.1.3. Extracción de ADN, amplificación e secuenciación. O ADN foi extraído usando o método CTAB (Doyle & Doyle,1987), con modificacións menores. En xeral, pesáronse mostras de 20-30 mg de follas secas, e 100 mg de follas frescas para algunhas plantas cultivadas. No caso do material antigo de Mecomischus halimifolius (Munby) Hochr. a extracción de ADN realizouse a partir das flores liguladas. O ADN total foi comprobado en xeles de Agarosa ao 1 % para analizar a cantidade e calidade do ADN extraído. Foron amplificados e secuenciados os marcadores: ETS (External Transcribed Spacer) e ITS (Internal RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 50 Transcribed Spacer) do ADN nuclear ribosómico e catro marcadores non codificantes do ADN cloroplástico, intron trnL, e espaciadores interxénicos trnL-F, trnT-L e psbA-trnH. As reaccións en cadea da polimerasa (PCR) realizáronse empregando o PCR Ready-To-Go PCR beads (GE Healthcare) en un termociclador Thermo Electron PXE. As condicións para a realización das PCR foron un ciclo inicial de desnaturalización a 94 ºC durante 3 min., seguido por 35 ciclos con 94 º C para desnaturalización durante 1 min., variando entre 46-53 º C de aliñamento durante 1 min. e 71º C de extensión durante 1 min. 20 s. Os primers empregados foron: ETS1F e 18S-2L (Linder et al., 2000) para a rexión ETS; ITS 1 e ITS 4 (White et al., 1990) para a rexión ITS; a, b, c, d, e , f (Taberlet et al., 1991) para a rexión trnT- trnF; e primers trnH e psbA (Hamilton, 1999) para o espaciador interxénico trnH-psbA. Un primer interno foi deseñado para completar as lecturas do marcador ETS, ETS760 (5’- CAAACACCACTCATGCACCT- 3’). Os produtos de PCR foron purificados empregando un kit comercial de columnas E.Z.N.A Cycle Pure Kit (Omega, Biotek). Descartouse a secuenciación directa do ITS, debido a que se obtiveron lecturas nas que se superpoñen distintas copias deste marcador, e que como se comentou na metodoloxía xeral implica a imposibilidade de recoñecer as secuencias reais. Co obxectivo de comprobar os polimorfismos intraindividuais, realizouse a clonación dos ITS dun individuo por especie. A clonación realizouse co kit TOPO TA Cloning (Invitrogen, Carlsbad, CA, USA) seguindo o protocolo dos fabricantes. As PCRs realizáronse para 10 colonias de cada unha das mostras, seguindo o mesmo protocolo indicado para os outros marcadores. A secuenciación foi realizada nun servizo externo, o Servizo de secuenciación do Centro de Investigacións Biolóxicas (Madrid, España, https://www.sequgen.es), usando procedementos optimizados para secuencias ricas en GC (para os marcadores nucleares) e en AT(para os marcadores cloroplásticos). 2. MATERIAL E MÉTODOS 51 2.1.4. Análises bayesianos e de parsimonia. O aliñamento das secuencias de ADN foi realizado co algoritmo CLUSTALW implementado no software Bioedit 7.0.5.2 (Hall, 1999) e axustado manualmente. Unha rexión ambigua no aliñamento do marcador trnT-L pola presenza dunha cadea poli-A, foi excluída de todas as análises. A inserción de gaps nas secuencias foi necesario para o aliñamento das secuencias, para optimizar a colocación destas insercións-delacións seguíronse as recomendacións de Kelchner (2000) para rexións do cloroplástico non codificantes. Os marcadores cloroplásticos e nucleares foron analizados por separado. Despois de comprobar a congruencia entre os resultados optouse por realizar unha matriz combinada con todas as secuencias do cloroplástico, e dada a incongruencia evidente dos resultados obtidos con ETS as análises foron mantidas por separado. As análises de Parsimonia realizáronse empregando PAUP 4.0b10 (Swofford, 2002) por separado para a matriz de ETS e a combinada dos catro marcadores cloroplásticos. Realizáronse análises cos gaps nas secuencias tratados como datos perdidos ou codificados como caracteres binarios usando p método gap simple coding de Simmons & Ochoterena (2000), implementado no software Gapcoder (Young & Healy, 2003). As buscas heurísticas executáronse coa adición de 1000 réplicas ao azar (random stepwise), coas opcións TBR branch swapping (Tree Bisection- Reconection) e Multrees. Os caracteres foron considerados como igualmente pesados e non ordenados e as ramas colapsábanse se a lonxitude mínima era cero. O cladograma de consenso co apoio relativo obtívose correndo 100 réplicas de bootstrap (BP), cada unha delas con adición de 1000 réplicas ao azar stepwise, igualmente pesadas e coas opcións TBR branch swapping. As análises filoxenéticas bayesianas realizáronse empregando MrBayes v3.1.2 (Ronquist & Huelsenbeck, 2003) para as matrices RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 52 de ETS e cloroplástico por separado. Aplicouse un modelo mixto para proceso de substitución, e os datos foron divididos en secuencias e datos binarios dos gaps. Os gaps foron tratados como caracteres discretos. Os modelos evolutivos foron elixidos empregando o Akaike Information Criterion (AIC) implementado en MrModeltest (Nylander, 2004). O modelo seleccionado foi o General Reversible Time para todos os marcadores. Con este modelo corréronse catro carreiras, cunha cadea fría e tres quentes en cada unha delas, con 1.000.000 de xeracións e mostreáronse as árbores cada 100 xeracións. Con este número de réplicas conseguíronse valores do log-Likelihood que se consideran nun equilibrio estábel, é dicir unhas desviacións estándar medias por debaixo do 0,01. (Ronquist & Huelsenbeck, 2003). Os primeiros 2500 árbores (25 %) de cada unha das carreiras foron descartados como burn-in e obtívose a árbore de consenso 50% Majority Rule, co apoio dos clados recollidos como as Probabilidades posteriores (PP). A matriz das secuencias dos clons de ITS obtidos foi analizada co programa Splitstree v.4.14.4 (Huson & Bryant, 2006) e baseándose nas distancias obtívose a rede NeighbourNet dos ribotipos. 2.2. Análise bioxeográfica e da diverxencia temporal 2.2.1. Matrices de datos Para a estima da diverxencia temporal empregamos inicialmente os marcadores de ADN cloroplástico. Dende que a estima de diverxencia temporal require dunha topoloxía totalmente resolta, a matriz orixinal reduciuse aos haplotipos identificados co software TCS (Clement et al., 2000) co obxectivo de minimizar as politomías. A matriz ampliouse con secuencias do Genbank incluíndo mostras de todas as subtribos de Anthemideae do hemisferio Norte, e dende unha a tres mostras das restantes tribos da familia Compositae. As secuencias seleccionáronse mediante 2. MATERIAL E MÉTODOS 53 unha procura BLAST para xenomas cloroplásticos completos dos grupos de interese, e cando estes non estaban dispoñíbeis nalgún dos grupos mediante procuras BLAST para cada un dos marcadores (Matriz dispoñible no Material suplementario, Anexo 2). Para a estima co marcador de ADN nuclear ribosómico, o External Transcribed Spacer, realizouse unha aproximación diferente, xa que ao ser un marcador menos empregado nas filoxenias, para algún dos grupos chave na datación (por exemplo, Artemisia) só se encontraban secuencias parciais. Dúas matrices adicionais foron construídas para a estima da diverxencia en Anthemideae, para a matriz concatenada de ADN cloroplástico e para o ETS, nestas reduciuse a un representante de cada un dos taxones por área xeográfica, atendendo as topoloxías obtidas nas árbores de consenso das análises de parsimonia e bayesianas presentadas no apartado anterior. Os novos aliñamentos realizáronse no portal CIPRES v3.3 (Miller et al. 2010) co software MAFFT (Multiple Alignment using Fast Fourier Transform) (Katoh et al, 2002) e foron revisados manualmente. (Matrices dispoñibles no Material Suplementario, Anexo 3). Para a estima das áreas xeográficas ancestrais reducíronse as matrices de Anthemideae a unha selección de mostras de Santolina e mantendo Rhetinolepis como grupo externo. 2.2.2. Estima da diverxencia temporal As árbores para a estima da diverxencia temporal foron inferidas cunha aproximación Bayesiana, empregando o programa *BEAST (Bouckaert et al, 2019). Os arquivos BEAST.xml foron xerados empregando BEAUTi, version 2.5 (Bouckaert et al, 2019). As análises dos marcadores cloroplásticos e nucleares foron mantidos por separado, debido as importantes incongruencias topolóxicas. A matriz concatenada dos marcadores cloroplásticos mantívose coma unha única partición, a información dos gaps foi descartada polas dificultades de interpretación nos novos aliñamentos. Os modelos de selección para as novas matrices foron testados co Akaike Information Criterion (AIC) implementado no RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 54 software jModel-Test 2.0 (Darriba et al, 2012), resultando o TVM+ G o mellor modelo para a matriz do cloroplástico e o GTR + G para a matriz de ETS. Para a matriz de cpDNA que incluía representantes de toda a familia Compositae, seleccionáronse catro puntos de calibración seguindo os priors empregados na inferencia do xénero Castrilanthemum (Tomasello et al, 2015). Nesta calibración e en comparación coa realizada por Oberprieler (2005) destaca poder empregar os novos rexistros fósiles descubertos para a familia (Barreda et al, 2010) que sitúan a orixe da familia no Eoceno temperán (50 Ma). Así, para aplicar a prior de distribución lognormal (offset= 47.5 Ma, SD = 1) proposto para as Barnadesoideae, datamos o clado formado polos xéneros Barnadesia e Chuquiraga con respecto ás restantes compostas. A segunda calibración, a prior con distribución normal (Mean= 31.0 Ma, SD =3.1) a aplicamos ao ancestro común entre Cichorium, Lactuca e Youngia (Cichorieae), Cacosmia (Liabeae) e Gymnanthemum (Vernonieae). O terceiro punto cunha prior normalmente distribuída (mean = 30 Ma, SD =3) para as Heliantheae s.l no clado agrupando Eriophyllum (Madieae), Tagetes e Flaveria (Tageteae). E o cuarto punto, cunha distribución log normal (offset =23.03 Ma, SD =1) para o clado reunindo Artemisia e Chrysanthemum, xa que se basea na datación do rexistro de fósil de pole tipo-Artemisia. (máis detalles da selección das priors en Tomasello et al., 2015). Para a selección do modelo de reloxo molecular comparamos as opcións de reloxo estrito e non correlacionado cos dous tipos de distribución, exponencial e lognormal para as taxas de evolución, así como cos modelos de especiación Birth & Death e de Yule. Nesta análise comparativa correuse unha carreira de cadeas Markov-Monte Carlo (MCMC), con 10 millóns de cadeas, para obter a estima de máxima verisimilitude (MLE, Maximum Likelihood Estimation). O modelo que mellor se axustou aos datos, foi o reloxo molecular non correlacionado exponencial, cun modelo de especiación de Yule. (MLE -7575,19, Táboa 2). 2. MATERIAL E MÉTODOS 55 Co modelo seleccionado corréronse cinco carreiras MCMC independentes, os resultados foron comprobados co programa Tracer v.1.7.2 (https://github.com/beast-dev/tracer/; Rambaut et al., 2018) para ver a converxencia dos parámetros (ESS > 200). Os arquivos de árbores de catro das carreiras foron combinados co programa LogCombiner v.2.6.6, cun filtrado do 25 % das primeiras árbores de cada carreira como pre-burnin. A árbore de clados de máxima credibilidade obtívose co programa Treeannotator v.2.6.6 cun límite de probabilidade posterior de 0,5. Finalmente as árbores foron visualizadas e exportadas co software FigTree v.1.4.4. (https://github.com/rambaut/figtree/). Táboa 2. Resultado da estima do Maximum likelihood cos distintos modelos de reloxo molecular e de especiación Modelo Reloxo Molecular Modelo Especiación Estima Maximum Likelihood (Ln) Strict Clock Birth-Death -7683,81 Yule -7677,38 Relaxed Log Normal Birth-Death 7601,45 Yule -7608,08 Relaxed Exponential Birth-Death -7590,67 Yule -7575,19 Coas matrices de datos para as Anthemideae seguiuse o mesmo modelo e calibrouse en dous puntos a partir das estimas realizadas cos datos do cloroplástico. Así no ancestro común das Anthemideae aplicouse unha prior de distribución normal (Ma=37, SD = 3) e na diverxencia entre Artemisia e Chrysanthemum a prior de distribución logNormal (offset = 23.03 Ma, SD = 1) baseada no fósil de pole de tipo-Artemisia (Tomasello et al, 2015). RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 56 2.2.3. Reconstrución das áreas ancestrais Consideramos seis áreas na distribución de Santolina. (Fig 5) baseadas no illamento xeográfico, os procesos paleoxeográficos e a distribución das especies. A maioría das especies son endémicas dalgunha das áreas xeográficas delimitadas, unicamente S. ericoides presenta poboacións na Península Ibérica (B) que teñen continuidade no S de Francia (C), e S. canescens que está presente na Península ibérica (B) e Norte de África (A). Fig 5. Áreas consideradas na inferencia bioxeográfica. Para a inferencia da historia bioxeográfica empregamos o paquete BioGeoBears R integrado no software RASP 4.2 (Yu et al., 2020). Realizamos inicialmente un test para seleccionar o modelo máis axeitado para os datos e a necesidade de contemplar constricións. Con este obxectivo o Modeltest, incluído no paquete BioGeoBears R, correuse con 4 modelos: M1 sen ningún tipo de constrición; M2, constrinxiuse non permitindo áreas separadas por máis de dúas áreas ou unha área máis un estreito mariño e sen constrición na taxa de dispersión; M3, sen constrición nas áreas permitidas como ancestrais e con constricións nas taxas de dispersión entre áreas constante ao longo do tempo; e M4, con 63 3. RESULTADOS RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 64 3.1. Análises filoxenéticas e niveis de ploidía. 3.1.1. Niveis de ploidía. Os niveis de ploidía dos espécimes estudados resúmese por especie na Táboa 5. Nos recontos directos de cromosomas de S. villosa confírmanse como tetraploides (4n=36) as poboacións do C. da Península, mentres que as poboacións do S. da Península son hexaploides (6n=54) Tamén confirmado. O hexaploide do S. da Península tamén foi confirmado por Giacó et al.(en prensa) (referencia en Ferrer-Gallego et al., 2021).Fig. 8. A poboación para a que se realizou reconto de S. ericoides é diploide. (2n=18). Os resultados de citometría de fluxo nas especies enviadas como referencia mostran un tamaño de xenoma de 13,02 picogramos na diploide (2n=18) S. semidentata, 20,95-21,34 picogramos na tetraploide S. villosa e 29,36 na hexaploide S. ageratifolia. Coas referencias destes tamaños infírese que: as poboacións de Marrocos de S. africana e S. fruticosa son tetraploides con tamaños de xenoma 24,96 e 24,65; a poboación de S. rosmarinifolia da Serra de Arrábida confírmase que é tetraploide; as poboacións de S. africana de Tunisia, S. pectinata subsp. subclausa e S. rosmarinifolia var. fruticosa e S. canescens do N de Marrocos son diploides con tamaños de xenoma de 12,71, 14,22-14,31, e 14,80-15,22; e as poboacións de S de Francia de S. decumbens son diploides con tamaños de xenoma de 12,84-13,65. 3. RESULTADOS 65 Fig. 8. Citotipos tetraploides e hexaploides observados en S. villosa. 3.1.2. Variabilidade nos marcadores O número de caracteres informativos, o tamaño de cada un dos marcadores e das matrices obtidas presentase na Táboa 6. Rexións ambiguas no aliñamento ligadas a cadeas poli-A nos marcadores trnT- L e psbA-trnH foron descartadas na análise. Táboa 6. Número de bases dos marcadores e caracteres informativos na análise de parsimonia. Datos Combinada trnL trnL-trnF trnT-trnL trnH-psbA ETS Total caracteres 1820 445 401 531 443 1190 Caracteres informativos 130 16 21 54 39 276 Os xéneros incluídos na subtribo Santolininae resultaron monofiléticos, con apoio moderado a alto no ETS (BP 77, PP 0,81) (Fig. 9), mentres que nos marcadores cloroplásticos coa análise bayesiana a subtribo mostra un forte soporte (PP 0,99) e coas análises de parsimonia o apoio estatístico é baixo (BP >50) (Fig.10). O xénero Santolina resultou monofilético con elevados valores de soporte (ETS: BP 86, PP 1.00; cpDNA BP 72, PP 0.99). As relacións RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 66 entre Santolina e os outros xéneros foi pobremente resolta e resultou en incongruencias entre os marcadores nucleares e cloroplásticos. As secuencias de ETS de Cladanthus arabicus (L.) Cass. e Mecomischus halimifolius non conseguiron amplificarse polo que unha comparación completa entre os dous tipos de marcadores non pode ser abordada. As relacións de Santolina cos restantes membros de Santolininae foi resolta de maneira diferente nos dous conxuntos de datos. Na filoxenia baseada no nrDNA ETS, Rhetinolepis foi o grupo irmán de Santolina (BP 66, PP 0,99). Os dous representantes de Chamaemelum, C. nobile (L.) All e Ch. fuscatum (Brot). Vasc. agrúpanse o clado máis próximo a Rhetinolepis e Santolina cun soporte relativamente baixo (BP 54, PP 0,96), e Cladanthus, representado por C. mixtus (L.) Oberprieler & Vogt e C. arabicus Cass. resultan o grupo basal nas Santolininae. (Fig. 9). En contraste, na filoxenia baseada en marcadores cloroplásticos Santolina é o grupo irmán dun clado, que está subdivido en dous clados, un formado por Mecomischus e Rhetinolepis (BP 100, PP 1.00) e o outro que agrupa dúas especies de Cladanthus (C. scariosus e C. arabicus; BP >50, PP 1.00). A outra especie de Cladanthus incluída na análise, C. mixtus, sitúase como irmá do clado que reúne Santolina, Mecomischus, Rhetinolepis, e as outras dúas especies de Cladanthus (BP 84, PP 1.00). Neste filoxenia son as especies de Chamaemelum, C. nobile e C. fuscatum, as que resultan basais na subtribo Santolininae. (BP < 50; PP 0.99). 3. RESULTADOS 67 Táboa 5. Niveis de ploidía inferidos dende a bibliografía e datos propios Especie Nivel Ploidía Fonte de datos S. africana. 2n (Tunisia) 4n (Marrocos) Citometría de fluxo S. ageratifolia 6n Rivero-Guerra (2008b) S. ascensionis - - S. benthamiana - - S. canescens 2n Rivero-Guerra & Laurin (2012) / Citometría de Fluxo S. corsica 4n Marchi et al. (1979) S. decumbens 2n Citometría de Fluxo S. elegans 2n Díaz de la Guardia (1995) S. etrusca 2n Marchi & D’Amato (1973) S. ericoides 2n Reconto propio S. impressa Rivero-Guerra (2010b) S. insularis 6n Marchi & D’Amato (1973) S. ligustica 2n Arrigoni (1977) S. magonica 2n Cardona & Contandriopoulos (1983) S. melidensis 2n Rivero-Guerra (2009) S. montiberica 4n Rivero-Guerra (2008a) S. neapolitana 2n Marchi & D’Amato (1973) S. oblongifolia 2n Valdés Bermejo et al. (1981) S. pectinata 2n Rivero-Guerra (2008a) S. pectinata subsp. subclausa 2n Citometría de fluxo S. pinnata Viv 2n Marchi & D’Amato (1973) S. rosmarinifolia L. 2n Valdés Bermejo et al. (1981) S. rosmarinifolia var.fruticosa 4n Citometría de fluxo S. semidentata 2n Valdés Bermejo et al. (1981) S. vedranensis - - S. villosa l 4n (C P. ibérica) 6n (S P. ibérica) Reconto propio / Valdés Bermejo et al. (1981) Reconto propio S. viscosa 2n Valdés Bermejo et al. (1981) S. virens RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 68 Fig. 9. Árbore de consenso da análise Bayesiana coas secuencias do ETS. Valores de Bootstrap (obtidos na análise de parsimonia) sobre o 50 % móstranse sobre as pólas e Probabilidades posteriores baixo as pólas. Símbolos e cores correspóndense co mapa na figura 14. 3. RESULTADOS 69 Fig. 10. Árbore de consenso 50 % Majority Rule das 18 árbores máis parsimoniosas obtidas coa análise de Parsimonia do marcadores cloroplásticos combinados. Os valores de Bootstrap maiores de 50 % móstranse sobre as pólas e as Probabilidades posteriores da inferencia Bayesiana baixo as pólas. Símbolos e cores correspóndense co mapa na figura 14. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 70 3.1.3. Relacións interespecíficas en Santolina Dentro do clado de Santolina, S. elegans é irmán dun clado con todas as restantes especies do xénero en ambas filoxenias, con elevados valores de soporte (ETS, BP 86 PP 1.00, cpDNA, BP 94 PP 1.00). (Fig. 9 e Fig.10). Nas restantes especies preséntanse incongruencias evidentes entre as filoxenias obtidas dende os marcadores nucleares e cloroplásticos. Na filoxenia baseada en ADN cloroplástico, obtéñense dous subclados principais, aos que denominamos subclado 1 e subclado 2 (Fig. 10). O subclado 1 (BP 59 PP 0.99) resólvese con unha politomía na árbore de consenso que incluíu á maioría de especies pertencentes ao agregado S. chamaecyparissus, a S. africana, S. viscosa e S. pectinata subsp. subclausa. Aínda que non completamente resolto, a árbore resultante mostra tres liñaxes con elevado apoio estatístico. O primeiro inclúe S. africana, S. viscosa e S. pectinata. A segunda inclúe S. benthamiana, varios exemplares de S.ericoides, mostras das poboacións tetraploide de S. villosa do C da Península ibérica, S. vedranensis e un terminal de S. virens. do C da península Ibérica. Na terceira liñaxe a poboación do leste dos Pirineos de S. decumbens . é o grupo irmán dun clado que inclúe a maioría das especies italianas, e das illas Baleares e Tirrenas (S. ligustica, S. etrusca, S. corsica, S. magonica e un dos espécimes de S. insularis. A especie S. pinnata, S. neapolitana., S. decumbens da Provenza e S. montiberica colapsan na politomía basal deste clado. O subclado 2 (BP 54, PP 1,00) tampouco foi totalmente resolto, obténdose unha politomía na que S. ascensionis e un grupo que inclúe a S. villosa hexaploide do S da Península ibérica e S. insularis (tamén hexaploide) do S de Sardeña, sitúase como irmán dun clado que agrupa as especies do agregado S. rosmarinifolia (S. rosmarinifolia, S. pectinata subsp. pectinata, S. semidentata, S. impressa, S. oblongifolia e un terminal de S. virens (BP 63, PP 0,97). Por outra banda, na filoxenia baseada en ADN nuclear ribosómico os dous principais subclados (1 e 2) forman unha politomía cun subclado III que agrupa S. viscosa e un terminal de S. africana de Tunisia (BP 83, PP 1.00) (Fig. 9). Na análise bayesiana no lugar de formando unha politomía, neste terceiro clado recupérase como irmán 3. RESULTADOS 71 dos dous subclados principais, pero con pouco apoio estatístico (BP< 50, PP 0,96), polo que esta relación debe considerarse non resolta. Outra incongruencia evidente coa filoxenia dos marcadores cloroplásticos é a posición do clado no que se sitúa a maioría dos espécimes do N de África (o outro terminal de S. africana, os espécimes de S. pectinata subsp. subclausa e S. rosmarinifolia var. fruticosa Maire) que pasa de estar no subclado 1 ao subclado 2 con un apoio forte (BP 87, PP 0,98) polo que a súa relación irmá con estes marcadores é co agregado S. rosmarinifolia. Dentro dos subclados 1 e 2, a filoxenia de ETS presenta unha menor resolución que a do cloroplástico e tamén con un menor apoio estatístico para os grupos obtidos. 3.1.4. Variabilidade nos clons dos ITS A rexión ITS (Internal Transcribed Spacer) do ADN nuclear ribosómico mostra un elevado polimorfismo intraindividual nos exemplares estudados. A árbore de parsimonia mostra unha politomía no cal os ribotipos das diferentes especies se mesturan, e os grupos obtidos non teñen apoio estatístico. Con estes resultados, descartouse a ampliación do tamaño de mostra para este marcador. O gráfico de NeighbourNet obtido mostraba a división entre os dous principais subclados de Santolina, cun patrón reticulado onde se poden recoñecer grupos congruentes coa filoxenia dos ETS (Material suplementario. Fig. S1). Tan só se detectan dúas incongruencias relevantes con respecto á filoxenia de ETS: os ribotipos de S. ascensionis compartidos con S. insularis do S de Sardeña, e que están máis relacionados ao grupo principal do agregado S. chamaecyparissus. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 72 3.2. Análise bioxeográfica e de diverxencia temporal 3.2.1 Estima da diverxencia temporal en Santolina As árbores obtidas coas matrices dos marcadores cloroplásticos son consistentes para Santolina cos obtidos nas análises filoxenéticas con Máxima Parsimonia e Bayesiana presentadas anteriormente. (Fig 11 e 12). Os resultados para a matriz incluíndo os representantes de toda a familia Compositae cos datos do cloroplástico mostraron unha orixe da tribo Anthemideae no Oligoceno, hai 31 Ma (rango 36-24 Ma ao95 % HPD Interval,), e situaba a diferenciación de Santolina no Mioceno medio-tardío (Era Tortoniense) hai 11 Ma (rango 18-6,8 Ma, 95 % HPD interval. (Material suplermentario, FigS2). A aplicación desta estima para datar a orixe das Anthemideae nas matrices de ADN cloroplástico e nuclear acrecentadas con mostras da tribo ofrece unhas estimas lixeiramente diferentes pero cos rangos de confianza solapándose.(Táboa 7). Estas análises sitúan a orixe da subtribo Santolininae entre 18-20 Ma no Mioceno temperán e axustan a diversificación de Santolina en 8,7 Ma para os datos de cloroplástico e en 6,8 Ma coa matriz de ADN nuclear ribosómico. 3. RESULTADOS 79 Os resultados do cloroplástico agrupan no subclado 2 as poboacións hexaploides de S. villosa e S. insularis do S de Sardeña xunto con S. ascensionis. Neste clado o modelo explica a diversificación do xénero con dous procesos de vicarianza, primeiro entre Península ibérica e N. de África, e posteriormente de N. de África a Sardeña. Como comentabamos anteriormente, a captura cloroplástica tras un proceso de aloploidización é o máis probábel para explicar esta distribución. Fig.14. Network dos haplotipos obtida co programa TCS e mapa de distribución dos mesmos. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 80 Táboa 8. Haplotipos observados nos espécimes secuenciados. Haplotipo Especie Distribución Número cromosómic o H1 S.canecens S. melidensis S.pectinata S.rosmarinifolia S.semidentata S.virens S P. ibérica C Galicia S-C P. ibérica C P. ibérica NO P.ibérica Val do Ebro 2n 2n 2n 2n, 4n 2n 2n H2 S. impressa Estremadura Port. 2n H3 S.ageratifolia Serra Albarracín, Te 6n H4 S.ascensionis S.insularis NE Marrocos S Sardeña ? 6n H5 S.villosa S P. ibérica 6n H6 S.elegans S P. ibérica 2n H7 S.montiberica S.neapolitana Sistema Ibérico Campania 4n 2n H8 S.decumbens E. Pirineos Francia 2n H9 S.decumbens Provenza 2n H10 S.decumbens Provenza 2n H11 S.corsica S.etrusca S.insularis S.ligustica S.magonica Córsega C Italia C Sardeña E Liguria Menorca 4n 2n 6n 2n 2n H12 S. magonica Mallorca 2n H13 S.pinnata Alpes Apunos 2n H14 S.benthamiana S.ericoides S.vedranensis S.villosa S.virens E. Pirineos España E P.ibérica Illote Es Vedrà (Ibiza) C. P. ibérica Val do Douro 2n 2n 2n 4n 2n H15 S. africana S.africana S.subclausa N Marrocos Tunisia N Marrocos 4n 2n 2n H16 S.fruticosa SO Marrocos 4n H17 S.viscosa S. P. ibérica 2n 3. RESULTADOS 81 3.2.3. Rede de haplotipos. A análise estatística de parsimonia da matriz dos catro marcadores cloroplásticos de Santolina concatenados produce unha única rede resolta, que inclúe 17 haplotipos. (Fig. 14., Táboa 8). Obsérvanse dous grupos principais de haplotipos, separados por varios pasos de mutacións, que coinciden cos subclados 1 e 2 descritos no estudo filoxenético. O Haplotipo H6, observado en S. elegans, sitúase nunha posición intermedia entre os dous grupos principais. En xeral, a distribución dos haplotipos na rede é congruente cun patrón xeográfico O haplotipo H1 é dos máis representados ao observarse nos espécimes do agregado S. rosmarinifolia na Península ibérica, excepto S. impressa e S. ageratifolia que presentaron os haplotipos en posición derivada H2 e H3. Este haplotipo conéctase coa rede cun dos haplotipos que non atende ao patrón xeográfico o H4, presente nunha das poboacións da hexaploide S. insularis (endemismo de Sardeña) e en S. ascensionis (endemismo de Marrocos, con nivel de ploidía non coñecido). Destaca que un haplotipo derivado deste, o H5, foi o observado na poboación hexaploide de S. villosa (distribuída polo S da Península ibérica). O H7 tampouco encaixa nun patrón de distribución xeográfica, observouse no terminal do tetraploide S. montiberica, endemismo das montañas do Sistema Ibérico, e en S. neapolitana, endemismo da Península sorrentina. Este haplotipo sitúase como ancestral dos haplotipos amplamente representados H11, H14 e H15. O H11 reúne as poboacións insulares e do centro de Italia, o H14 mostras do E e S da Península ibérica de especies do agregado S. chamaecyparissus e S. vedranensis (endemismo do illote de Es Vedrà), e o H15 nos espécimes do N de África, incluíndo mostras do agregado S. rosmarinifolia e S. africana. Os haplotipos H8 e H9, correspondentes a dúas poboacións de S. decumbens, sitúanse nunha situación intermedia entre o H7 (S. montiberica e S.neapolitana) e o H11 (especies italianas, das illas tirrénicas e Baleares) RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 82 Finalmente, o haplotipo H17, foi exclusivo de S. viscosa o cal é endémico do SE da Península ibérica. 3.3. A morfoloxía foliar e Nicho climático en Santolina 3.3.1.Variabilidade da morfoloxía foliar. A análise das compoñentes principais mostra que as dúas primeiras compoñentes explican o 64,36 % da varianza acumulada (PC1 = 36.1% e PC2 = 28,26%). Para a PC1 os valores máis elevados correspóndense con información de lonxitude, área e perímetro das follas axilantes (LLA, ALA e PLA) e as medidas de lonxitude, anchura e perímetro das follas fasciculares (LLF, ALF, PLF). Mentres que para a PC2 as variábeis máis importantes son as relacionadas cos lóbulos das follas axilantes, anchura (ALoA) e perímetro (PLoA) e anchura das follas axilantes (WLA) e anchura e lonxitude das follas fasciculares, (WLF e LLF) e a área dos lóbulos das follas fasciculares (ALoF). Na diferenciación de S. semidentata inflúen as variábeis que definen a PC2. (Táboa 9 e Fig. 15). Táboa 9. Contribucións dos 12 caracteres morfolóxicos foliares nos 5 compoñentes principais estimados pola análise PCA Variábel PC1 PC2 PC3 PC4 PC5 LLA 0.3805 -0.1536 -0.3352 0.0085 0.3154 WLA 0.1807 0.3132 -0.1842 0.1656 -0.7795 PLA 0.3960 -0.0874 -0.3847 0.0238 0.1463 ALA 0.4209 0.0176 -0.2638 -0.2552 0.0850 ALA/LLA 0.2807 0.2352 -0.0485 -0.4849 -0.2576 ALoA 0.0645 0.4876 -0.0954 0.3761 0.1781 PLoA 0.049 0.4669 -0.0459 0.4367 0.2707 LLF 0.3214 -0.2021 0.3591 0.3156 -0.1729 WLF 0.0535 0.4125 0.1294 -0.2049 0.0860 PLF 0.3772 -0.1869 0.3394 0.1816 -0.0178 ALF 0.3873 -0.0010 0.4343 0.0596 0.0436 ALoF 0.0667 0.3361 0.4156 -0.4014 0.2306 3. RESULTADOS 83 PLoF -0.3075 0.0825 0.5963 0.0671 -0.0402 % Explicada Varianza 0.3610 0.2862 0.0867 0.0705 0.0507 Fig. 15. Proxección das plantas estudiadas no plano determinado polos compoñentes principais 1 e 2 (PC1, PC2) obtidos na PCA de variábeis de morfoloxía foliar en Santolina agg. rosmarinifolia. Cada punto corresponde a un dos pregos estudiados, coas cores en función do taxon do Santolina agg. rosmarinifolia. As frechas indican a correlación das variábeis foliares con PC1 e PC2. Para interpretar códigos das variábeis ver táboa 4.1. Os tamaños maiores dos lóbulos nas follas axilantes e a maior anchura destas follas precisamente pola presenza destes lóbulos, son os caracteres máis diferenciais para S. semidentata. Tamén se observa a diferencia nos tamaños das follas fasciculares entre as tres especies, con follas máis curtas e anchas en S. semidentata e tamén con lóbulos lixeiramente maiores. (Fig. 16). Os valores para S. rosmarinifolia subsp. castellana son intermedios, pero solapándose co rango de valores para S. rosmarinifolia subsp. rosmarinifolia. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 84 Fig. 16. Boxplots das variábeis morfolóxicas foliares. En cada gráfico, as liñas horizontais indican a mediana para cada grupo, as caixas o rango entre o primeiro e terceiro cuartil, os “bigotes” os valores mínimo e máximo (excluíndo outliers) e os puntos marcan outliers. Cada taxon de Santolina é presentado por unha cor diferente. Para ver códigos das variábeis, consultar táboa 9. 3. RESULTADOS 85 3.3.2. Relación das variábeis morfolóxicas coas variábeis ambientais. Partindo das variábeis informativas para a compoñente 2, que contribúen á diferenciación dos tres taxones, ALoA, PLoA, WLA, WLF, LLF e ALoF seleccionamos 4 variábeis climáticas coa análise de redundancia a BIO3, BIO8, BIO11 e BIO14. Os resultados da análise de redundancia (F=16,398, p < 0,001, N = 999 permutations) explican o 38,59 % da variación nos caracteres foliares seleccionados (p < 0,001), co primeiro eixo RDA 1 explicando o 97 % da varianza. As variábeis máis significativas foron a Temperatura media do cuadrimestre máis húmido (BIO8, p < 0,001) e a Precipitación do mes máis seco (BIO14, p < 0,001). Sendo menos significativas a Temperatura media do cuadrimestre máis frío (BIO11, p < 0,043) e a Isotermalidade (BIO 3, p < 0,38). (Fig. 17). As variábeis morfolóxicas de maior importancia foron a área dos lóbulos das follas axilantes (ALoA) e o perímetro dos lóbulos das follas axilantes (PLoA). Na análise de correlación de Pearson entre as variábeis climáticas e morfolóxicas, obtivéronse correlacións significativas a pesar de que en moitos casos a dispersión dos datos é importante. Os valores significativos foron: entre a Precipitación do mes máis seco (BIO14) correlacionada positivamente coa Anchura das follas axilantes (WLA; r= 0,35, p < 0,01), coa Lonxitude das follas fasciculares (LLF; r= 0,35, p < 0,01), coa Área dos lóbulos das follas axilantes (ALoA; r= 0,20, p < 0,05) e co Perímetro dos lóbulos das follas axilantes (PLoA; r=0,20, p < 0,05); a Temperatura media do cuadrimestre máis húmido (BIO8) correlacionada negativamente coa Lonxitude das follas fasciculares (LLF; r=-0,35, p < 0,01); e a Temperatura media do cuadrimestre máis frío (BIO11) correlacionada negativamente coa Anchura das follas axilantes (WLA; r= -0,25, p < 0,01) e coa Lonxitude das follas fasciculares (LLF; r = - 0,17, p < 0,05). (Fig. 18). RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 86 Fig. 17. Gráfico da análise de redundancia mostrando a relación das variábeis climáticas e as variábeis morfolóxicas Fig. 18. Correlacións significativas entre as variábeis morfolóxicas e climáticas. Valores de correlación (r) e p-value obtidos co test de correlación de Pearson. 3. RESULTADOS 87 3.3.3. Modelización de nicho Os resultados dos modelos de nicho a partir das variábeis climáticas obtidas na análise de RDA preséntanse na Fig. 19. Todos os modelos resólvense con valores dos estatísticos TSS e ROC elevados (S. semidentata: TSS = 0,971, ROC = 0,994; S. S. rosmarinifolia subsp. rosmarinifolia : TSS = 0,958, ROC = 0,988; S. rosmarinifolia subsp. castellana: TSS = 0,992, ROC = 0,998). A predición do nicho para S. semidentata ofrece un resultado moi axustado á súa distribución actual, indicando unha importante constrición de nicho para esta especie ameazada. Para as dúas subespecies de S. rosmarinifolia recupéranse valores axeitados de nicho nunhas áreas maiores á súa distribución actual e solapándose co rango de distribución de S. semidentata nas montañas palentinas onde na actualidade non se localizan poboacións mixtas. No caso de S. rosmarinifolia subsp. castellana a predición esténdese cara o S da Península ibérica, onde medran as especies S. pectinata e S. canescens, tamén pertencentes ao agregado S. rosmarinifolia. As poucas localidades dispoñibles da subsp. castellana pode ser a causa da recuperación dun nicho tan amplo para esta especie. As variábeis climáticas máis informativas varían para os 3 taxones sendo as BIO8 e BIO14 en S. semidentata, a BIO14 e BIO11 en S. rosmarinifolia subsp. rosmarinifolia, e a BIO 8 en S. rosmarinifolia subsp. castellana (Táboa 10). RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 88 Táboa 10. Importancia das variábeis climáticas nos distintos modelos e especies GLM GBM RF MAXENT S.semidentata BIO3 0.2555 0.2791 0.1235 0.1441 BIO8 0.7328 0.6980 0.6697 0.7090 BIO11 0.5592 0.012 0.080 0.023 BIO14 0.7986 0.5477 0.3523 0.5808 S. rosmarinifolia subsp. rosmarinifolia BIO3 0.1055 0.070 0.1385 0.1043 BIO8 0.2230 0.1937 0.1458 0.2536 BIO11 0.5067 0.5066 0.5588 0.4664 BIO14 0.7352 0.7214 0.4228 0.6067 S.rosmarinifolia subsp. castellana BIO3 0.0331 0.3980 0.3068 0.0150 BIO8 0.6785 0.5978 0.6321 0.7697 BIO11 0.0480 0.1333 0.1163 0.6651 BIO14 0.4157 0.6884 0.1836 0.3738 Fig. 19 Proxección dos modelos de distribución de especies ensamblados .Mapa dos valores medios do TSS. DISCUSIÓN 95 moleculares e incongruencias entre cpDNA e nrDNA ou cos datos morfolóxicos (Stanton et al, 2002; Guo et al, 2004; Lo Presti et al, 2010) apuntando a hibridación e introgresión como frecuentes na tribo. A presenza de poliploides nas liñaxes e a acumulación de polimorfismos nas secuencias de ITS nestes poliploides, explícanse por aloploidización como a causa máis probábel das incongruencias entre marcadores e unha posterior captura cloroplástica (Rieseberg & Ellstrand, 1993; Lihová et al, 2006; Soltis & Soltis, 2000; Valcárcel et al, 2002 Topel et ;al., 2011). A importancia da introgresión e aloploidización en Santolina xa foi sinalada como unha forza evolutiva importante nas especies ibéricas do agg. S. rosmarinifolia en base a estudos morfolóxicos e citolóxicos. (Rivero-Guerra, 2008a, 2008b, Rivero-Guerra & Laurin, 2012). Alternativamente, o incomplete lineage sorting podería explicar a conservación de haplotipos de ancestro de Santolina máis estendidos nas áreas de diversificación. Este tipo de “clasificación incompleta de liñaxes” é reportada abundantemente na bibliografía (Comes & Abbot, 2001, Linder & Rieseberg, 2004; Jakob & Blattner, 2006; Soubani et al, 2016). No caso das especies poliploides, a barreira reprodutiva que se crea no momento da ploidización, pode contribuír á súa vez ao mantemento e establecemento de haplotipos en poboacións illadas (Jakob & Blattner, 2006). Porén, como mencionabamos as evidencias morfolóxicas e a presenza de poliploides fai que a explicación máis plausible sexa a hibridación entre liñaxes. A filoxenia con ETS presenta incluso unha resolución menor que a do cloroplástico, pero con un número de incongruencias menor, principalmente porque as especies hexaploides S. villosa e S. insularis se agrupan coas especies do agg. S. chamaecyparissus. A relación observada da poboación tetraploide de S. africana de Marrocos cos representantes do agg. S. rosmarinifolia, pero separado da poboación diploide de S. africana de Tunisia, apoia a hipótese dun evento recente de aloploidización en áreas de contacto entre S. africana e representantes do agg. S. rosmarinifolia. A orixe alopoliploide tamén podería explicar as relacións filoxenéticas obtidas para a especie tetraploide S. montiberica¸ no que probabelmente o parental que a relaciona co agg. S. rosmarinifolia sería S. pectinata, e o RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 96 parental do agg. S. chamaecyparissus ou a S. ericoides (diploide) ou ben a S. villosa tetraploide. Unha hipótese similar podería estar na orixe das poboacións hexaploides de S. villosa, Xa que a súa ubicación dentro do agg. S. rosmarinifolia na árbore filoxenética obtida cos marcadores cloroplásticos podería apuntar a que na súa orixe intervén como parental S. pectinata subsp. pectinata ou S. canescens, e probablemente as poboacións tetraploides de S. villosa. A análise dos clons de ITS, aínda que cunha mostra pequena, confirma o patrón reticulado de evolución, con ribotipos compartidos entre as diferentes especies que ocupan as posicións centrais da rede. Os grupos obtidos teñen unha forte estrutura xeográfica, o que deixa ver a importancia do fluxo de xens entre as especies como forza evolutiva en Santolina. Coma no caso do cpDNA, atopámonos con especies moi distantes, tanto morfolóxica como xeograficamente, que suxiren a conservación de copias ancestrais do ADN nas distintas especies. i.e. S. neapolitana do grupo de especies italianas, compartindo un dos ribotipos con S. montiberica, ou S. insularis compartindo un dos ribotipos con S. ascensionis. (Fig.S2.1). 4.1.4. Implicacións taxonómicas Este traballo compleméntase coa revisión morfolóxica completa de todo o xénero Santolina. Os tratamentos parciais dalgún grupo ou área xeográfica xa teñen contribuído a clarificar a taxonomía do xénero nos últimos anos. Por exemplo: a revisión das especies ibéricas e de Baleares en Flora iberica (Carbajal et al, 2019), os traballos sobre a citoloxía e morfoloxía dos representantes ibéricos do agg S. rosmarinifolia (López Udías et al., 1997; Valdés Bermejo & Antúnez, 1981; Rivero-Guerra 2008a, 2008b, 2011; Rivero-Guerra & Laurin, 2012); os tratamentos dos taxones italianos (Marchii & D’Amato, 1973; Arrigoni, 1979; Mariotti Lippi et al., 1999); ou a tipificación de nomes no agg S. chamaecyparissus. (Giacò et al, 2021). Unha das cuestións que pode xerar máis controversia, en grupos de especies tan próximas morfoloxicamente, é a consideración das mesmas no rango de especie ou subespecie. En xeral, nós concordamos DISCUSIÓN 97 co tratamento a nivel de especie adoptado na Med-Checklist (Greuter, 2008), a pesar de que os nosos resultados mostran varias especies formando politomías nos clados resoltos. Como xa se comentou esta falta de resolución pode estar relacionada cos patróns de introgresión inferidos ou polo baixo nivel de diferenciación nos marcadores analizados. En calquera caso, as filoxenias obtidas si aportan información valiosa para a reclasificación de varios taxones, para o que idealmente debería procurarse un apoio en caracteres morfolóxicos. Así, parte do corpo de datos deste traballo xa foi empregado, xunto con evidencias morfolóxicas para mudar a rango de especie os taxones S. pectinata subsp. montiberica e S. magonica subsp. vedranensis. (Carbajal et al, 2017). Outros casos, son os taxones infraespecíficos descritos en Marrocos, S. pectinata subsp. subclausa e S. rosmarinifolia var. fruticosa, que nas filoxenias de cpDNA e nrDNA resólvense en clados diferentes aos que recollen as outras subespecies da especie á que están subordinadas. Con estes resultados e co apoio dos caracteres diagnóstico presentados nas súas descricións (Lindberg, 1932; Jahandiez & Maire, 1934), e confirmados co presente estudo morfolóxico, consideramos que o rango de especie é o máis acaído para estes taxones. Os nosos resultados poderían apoiar outras propostas taxonómicas adicionais en Santolina, pero é necesario realizar estudos con novas ferramentas e con unha perspectiva poboacional, para chegar a máis conclusións. Estes estudos deben dirixirse a clarificar: o status de S. virens, unha especie que se supón de orixe híbrido e con poboacións moi pouco abundantes, e para a cal os dous espécimes incluídos na nosa análise se resolven en clados diferentes. A posición dos espécimes de S. canescens do Norte de África, que se relacionan con S. pectinata subsp. subclausa tamén debería ser revisada. Para estas poboacións norteafricanas de S. canescens hai unha proposta a nivel infraespecífico, S. rosmarinifolia var. pharaonis Maire que podería ser a prioritaria, pero a escaseza de material de Alxeria fai complexo avaliar a variabilidade das poboacións e a súa diferenciación con respecto ás ibéricas. Outras cuestións pendentes son a diverxencia de S. africana de Tunisia, S. insularis do S. de Sardeña ou a separación das poboacións RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 98 tetraploides e hexaploides de S. villosa que se inclúen en clados diferentes nas topoloxías, e que resultan incongruentes entre os marcadores cloroplásticos e nucleares, así como con respecto ao agardado pola súa morfoloxía. 4.1 5. Novas combinacións Santolina subclausa (H. Lindb.) R. Carballal, M. Serrano & S. Ortiz comb. & stat. nov.≡ S. pectinata subsp. subclausa Acta Soc. Sci. Fenn., Ser. B, Opera Biol. 1(2):167. 1932 (basion.). Material tipo: Atlas medium, Ras el Ma prope pag. Azrou in campo sicco sterili in marg. Cedretai, 24 June 1926, H. Lindberg #4252 (MPU009602, Holotype). Santolina subclausa é endémica das montañas do Atlas Medio (Marrocos), onde medra en hábitats xéricos e solos remexidos , entre 1300 e 1600 metros de altitude. 2n=18 Santolina fruticosa (Maire) R. Carballal, M. Serrano & S. Ortiz comb. & stat. nov ≡ S. rosmarinifolia var. fruticosa Maire. Contrib. Étude Fl. Afrique Nord (fasc. 19) 23: C1256, 190 (1932) (basion.).. Material tipo: In Atlantis Majoris3 ditione Ida ou Tanane: in coementerio pagi Isk, solo calcareo ad alt. c. 1300 m.. Maire, s.n. (MPU002929, Holotype). Santolina fruticosa é endémica das montañas do Alto Atlas (Marrocos), onde medra en solos calcáreos, xéricos e remexidos na orla e bosque de Quercus ilex, entre 1300 e 1500 metros de altitude. 4n=36 4.2. Análise bioxeográfica e diverxencia temporal As nosas análises permítennos obter datacións actualizadas para a orixe de Santolina, e tamén da subtribo Santolininae. Coa matriz dos catro marcadores do cpDNA das Compositae, obtemos unha estima para a orixe da tribo Anthemideae en 41-24 Ma, coincidente co DISCUSIÓN 99 resultado para Castrilanthemum Vogt & Oberpr. (Tomasello et al., 2015). Neste traballo os autores actualizaban xa a datación da orixe da tribo Anthemideae, a 42-27 Ma, con respecto aos 21 Ma sinalados anteriormente para a diverxencia das Anthemideae (Oberprieler, 2005; Lo Presti et al, 2010). Os autores apuntaban que a discrepancia estaría fundamentalmente relacionada co avance na metodoloxía empregada na datación e a incorporación das novas evidencias fósiles (Barreda et al., 2010) que sitúan a orixe da familia Compositae hai 50 Ma, 10 Ma máis antiga que o considerado até ese momento. Como consecuencia, a estima da orixe da subtribo Santolininae, muda considerabelmente obtendo cos nosos datos unha idade da subtribo Santolininae de 19 Ma (27-13,5 Ma), fronte aos 14 Ma de anos propostos por Oberprieler (2005). Esta diferencia na faixa temporal sitúa o ancestro común da subtribo no Mioceno temperán (era Burdigaliense). Nesa época a historia paleoxeográfica indica que a colisión do “Bloque de Alborán” e o cinto Bético-Rifeño, forman unha gran masa separada por pequenos estreitos de Iberia e N de África (Sissingh, 2008). Oberprieler (2005) suxería unha orixe no N de África para a subtribo, porén na súa análise DIVA (Dispersal Vicariance Analysis) recupera como área para o ancestro común da tribo a área compartida da Península ibérica e N de Africa. Se interpretamos o seu resultado no novo contexto espazotemporal, a área ancestral da subtribo podería ter sido esa masa formada polo cinto Bético-Rifeño e o “Bloque de Alborán”. A diversificación posterior ocurriría por fenómenos alopátricos ou peripátricos, por dispersión a través dos estreitos e coa emerxencia de illas e distintos corredores entre N de África e Iberia no Mioceno Medio. (Rosenbaum et al, 2002; Sissingh, 2008). Este patrón é tamén o proposto para a diferenciación de Castrilanthemum dos seus xéneros irmáns na tribo Anthemideae (Tomasello et al., 2015), e común tamén a outros grupos de plantas vasculares e outros organismos. (Ortiz et al, 2009; Andújar et al., 2012). A inferencia bioxeográfica suxire unha área ancestral para Santolina na Península ibérica ou N de África e estímase unha idade de 9 Ma cos datos do cpDNA, coincidente cos datos obtidos por Oberprieler (2005), e 6 Ma co nrDNA. Neste período prodúcese a “Crise de salinidade Tortiniense” polo peche do corredor Bético RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 100 (Krijgsman et al., 2001), acompañada dunha aridificación crecente do clima que deixa os complexos de depósitos evaporíticos que deron lugar as dolomías do SE ibérico (Pierre & Rouchy, 2020). A diversificación de Santolina, podería pois terse producido nesta área desde un ancestro común adaptado a condicións de extrema aridez, o que se axusta a que na evolución da liñaxe atopamos como grupo irmán dous xéneros, Rhetinolepis e Mecomischus, que viven en hábitats predesérticos no Sáhara, e a máis antiga das especies do xénero, a S. elegans sexa un endemismo restrinxido a un hábitat xérico, os solos areosos dolomíticos do SE ibérico. A diversificación de S. elegans respecto a un ancestro común dos subclados 1 e 2 é a que data a orixe do xénero. S. elegans é unha rareza entre as especies que conforman o xénero, e o debate de si esta liñaxe podería ser recoñecida coma un xénero monoespecífico xa o presentamos ao falar das relacións filoxenéticas. A singularidade da liñaxe fai que S. elegans poda ser considerada baixo o concepto “Endangered Living Fossils”(ELFs) (Vargas et al., 2020). Este concepto é proposto para recoñecer liñaxes únicos que se mantiveron inalterados a través de cambios paleoclimáticos importantes, como os acontecidos na era Mesiniense e no Pleistoceno no Mediterráneo, e que na actualidade teñen áreas de presenza moi restrinxidas. O principal obxectivo da identificación destes “ELFs” é favorecer a conservación destas liñaxes que soen estar avaliadas con algunha categoría de ameaza da IUCN (Vargas et al., 2020). polo que consideramos que S. elegans é merecedora deste recoñecemento. As diversificacións dos subclados 1 e 2 estímase que comezan de ancestros comúns no Plioceno, entre 5 e 3,5 Ma e 4 Ma respectivamente. Despois da crise de salinidade Mesiniense (7-5.33 Ma) a reapertura do estreito de Xibraltar configurou un clima similar ao actual no Mediterráneo. (Suc, 1984). Fauquette et al, (1999), no seu estudo palinolóxico indican neste período unha vexetación similar á actual na área de Andalucía, con taxones aínda máis termófilos e atopados na actualidade no N de África. En xeral, indica que o clima neste período se caracterizou por un incremento da precipitación e unhas temperaturas lixeiramente superiores ás actuais. A principal incongruencia entre os marcadores do cpDNA e o ETS está na resolución do clado que reúne ás especies do N. de África. Un DISCUSIÓN 101 proceso de aloploidización podería ter sucedido no N de África, dando orixe ás poboacións tetraploides de S. africana, conservando nunha liñaxe materna o clorotipo do Subclado 1 e na paterna o Subclado 2. Como xustificamos ao tratar as relacións filoxenéticas, baseándonos nas evidencias morfolóxicas, consideramos que os datos do ETS explican mellor a evolución do xénero, polo que discutimos a inferencia bioxeográfica obtida con estes datos. O subclado 2 tería a orixe máis probábel no N de África, e diversificando por dous procesos de vicarianza, un estimado hai 3 Ma que dá orixe a S. viscosa e S. africana diploide de Tunisia. E outro proceso de vicarianza hai 2,5 Ma para a diferenciación entre o clado das especies do N de África (as tetraploides S. africana, S. fruticosa e a diploide S. subclausa) e o clado ibérico do agregado S. rosmarinifolia. O papel do estreito de Xibraltar nestes procesos de vicarianza, funcionando como barreira de illamento e sendo permeábel para a dispersión en diferentes períodos é un dos patróns repetidos na flora do Mediterráneo occidental. (Lo Presti & Oberprieler, 2009; Fernández-Mazuecos and Vargas, 2010; Hewitt, 2011; Fiz & Valcárcel, 2013). A posterior diversificación no N de África, e nos representantes do agregado S. rosmarinifolia na Península ibérica, estímase que ocorreu durante o Pleistoceno, e podería explicarse por radiación non adaptativa asociado aos ciclos glaciares deste período Este patrón é reportado frecuentemente nos procesos de diversificación no Mediterráneo (Fernández-Mazuecos & Vargas; 2010, 2013; Lo Presti & Oberprieler, 2011; Jaros et al., 2018; Criado et al, 2020) A diferenciación dos haplotipos de S. fruticosa (H17), S. impressa (H3) e S. ageratifolia (H2) na análise de rede de parsimonia, pode explicarse por unha especiación nestes períodos. A distribución de S. fruticosa, ao sur do Alto Atlas en Marrocos, e de S. impressa na Estremadura portuguesa encaixa con refuxios glaciares recoñecidos amplamente no Mediterráneo (Fig. 1 en Médail & Diadema, 2009). O mesmo sucede se atendemos á diversidade morfolóxica cos restantes taxones recoñecidos no agregado S. rosmarinifolia:, S. pectinata e S. canescens estarían vinculadas a refuxios no S da Península ibérica; S. rosmarinifolia e S. oblongifolia ao Sistema Central; S. melidensis e S. semidentata poden responder a un refuxio glacial no peninsular ligado á influencia oceánica, que xa foi RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 102 documentado noutros grupos. (Fernández Mazuecos & Vargas, 2013; Criado et al, 2020). Finalmente, a especie hexaploide S. ageratifolia endémica da Serra de Albarracín, no S do Sistema Ibérico, podería estar indicando un refuxio glacial menos recoñecido. Unha área que tamén podería ter sido o refuxio para a diferenciación da especie tetraploide S. montiberica (subclado 1). A diferenciación das especies do agregado S. chamaecyparissus subclado 1 tamén resposta ao patrón de radiación non adaptativa. A área ancestral recuperada para este clado é a Península ibérica, dende onde se recupera un primeiro evento de dispersión e vicarianza co S de Francia dende onde se expandiría a Italia e aos sistemas insulares. Os resultados da topoloxía obtida neste clado deben ser considerados con prudencia xa que, como víamos nos resultados filoxenéticos, o apoio estatístico dos clados recuperados é baixo. A rede de haplotipos obtida coa análise de parsimonia, apoia a mesma hipótese e permítenos discutir sobre como ocorreu a radiación deste grupo dende un clorotipo ancestral recuperado en S. montiberica. A hipótese de expansión e contracción de rangos en refuxios glaciais encaixa co resultado de haplotipos específicos observados no grupo. Así os haplotipos observados en poboacións únicas, H14 en S. pinnata endémica dos Alpes Apuanos; H10 nas poboacións de S. decumbens do E dos Pirineos franceses; H8 e H9 en S. decumbens da Provenza, encaixan con áreas recoñecidas como refuxios glaciais (Fig. 1 en Diadema & Médail, 2009). A distribución do H11 (S.corsica, S.etrusca, S.insularis, S.ligustica, S.magonica) en Córsega e Sardeña, e no NO e C de Italia pode ser explicado por dispersións e vicarianza entre as illas tirrénicas e S de Francia e Italia. As reconstrucións paleoxeográficas documentan amplamente a existencia destes corredores nos períodos glaciares (Hsü et al, 1977; Duggen et al.,2003; Lomolino et al., 2005). A presenza do mesmo haplotipo H11 en Menorca e o H12 (S. magonica) en Mallorca resposta a un modelo máis complexo, xa que se consideramos a diversificación da especie no Pleistoceno a historia de illamento xeolóxico das Baleares fai menos probábel a dispersión entre estas áreas. Estas áreas si estiveron conectadas durante a Crise Mesiniense, porén créese que non se xerarían hábitats propicios para a dispersión das plantas pola elevada salinidade (Schüle, 1993; Thompson, 2005), DISCUSIÓN 103 porén algún estudo baseado en modelización das condicións climáticas e análises polínicas aposta por unha diversidade de hábitats que poderían permitir o salto até as illas (Favre et al., 2007). Este escenario é altamente improbábel para explicar a distribución destes haplotipos,, xa que implicaría a conservación dun haplotipo dun ancestro común entre S. magonica, S. corsica e S. insularis sen cambios dende a súa expansión na crise Mesiniense. Unha explicación máis plausíbel, é que tivera ocorrido un evento de Dispersión a Longa Distancia, (LDD, nas súas siglas en inglés), entre as illas tirrénicas e Baleares. Esta dispersión en plantas non está moi documentada, recentemente xustificouse a distribución de Cymbalaria por dous eventos LLD independentes entre estas illas. (Carnicero et al, 2018), e o mesmo tipo de eventos tamén foi observado na filoxeografía de anfibios (Stöck et al., 2008; Martínez Solano et al., 2004). S. magonica está presente en sistemas dunares e cantís costeiros, unha distribución que pode encaixar coa chegada vía marítima de sementes ou fragmentos de plantas a longa distancia dende Córsega ou Sardeña, ou incluso como se apuntou para eventos LLD entre Baleares e a Península ibérica coa intervención de aves como vectores.(Cheirolophus, Garnatje et al., 2012). A relación de S. vedranensis con S. ericoides documenta un caso de dispersión e especiación por vicarianza entre a Península ibérica e Baleares. A falta de relación entre S. vedranensis e S. magonica que contribuíu a recombinación da primeira a nivel de especie (Carbajal et al, 2017), e a non diferenciación do seu haplotipo con respecto aos ibéricos apunta a que este contacto se produciu na última conexión da área Diánica (Alicante) coas illas Pitiusas, na glaciación de Mindel (0,40 Ma). Tal e como acabamos de expor para os haplotipos atopados en S. magonica unha dispersión vía marítima non pode ser descartada. Finalmente, nestes patróns de expansión e contracción no cuaternario xoga un papel fundamental a ploidización. A poliploidía, coma nos casos de S. africana, S fruticosa, S. ageratifolia, S. corsica, S. insularis, S. villosa e S. montiberica, percíbese como unha forza evolutiva que confire unha maior variabilidade morfolóxica e capacidade de adaptación a diferentes condicións ambientais con respecto aos proxenitores diploides (Levin, 2002; Adams & Wendel, 2005; Oswald & Nuismer, 2010; Van de Peer et al, 2021). A RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 104 especiación de Santolina encaixa co modelo proposto para o complexo poliploide en Leucanthemum Mill., xénero da tribo Anthemideae que diversificou no Pleistoceno (Wagner et al., 2019). Este modelo suxire, tendo en conta as evidencias de hibridación no nivel diploide, que os contactos secundarios entre especies alopátricas en áreas de refuxio deron lugar por hibridación ás novas liñaxes, que permaneceron neses refuxios diferenciadas dos seus proxenitores. A orixe alopoliploide pode inferirse para S. villosa (6n) e S. montiberica (4n) e S. insularis (6n) do S de Sardeña, dadas as incongruencias entre marcadores cloroplásticos e nucleares, respondendo a un patrón de contactos secundarios. No caso de S. africana este contacto secundario produciríase no N de África e para S. villosa e S. montiberica o proceso ocorrería nos refuxios sinalados na Península ibérica. A diferenciación da poboación de S. insularis no S de Sardeña é menos evidente, ademais morfoloxicamente non existen moitas diferencias con respecto ás poboacións do C de Sardeña. Un estudo dos quimotipos de S. insularis e con secuencias nucleares e encimas de restrición, recoñece 4 grupos na especie, pero nel os quimotipos do C e S da illa están relacionados (Gnavi et al, 2010). A orixe alopoliploide é apuntado polas diferencias co cariotipo respecto ás diploides do agregado S. chamaecyparissus e a súa relación co tetraploide S. corsica. (Marchi et al., 1979). Estes indicios permitirían apuntar unha orixe alopoliploide tamén para S. corsica, o que estaría apoiado polas posicións acumulativas observadas no electroforegrama de ITS desta especie (Datos propios) e para o que tería que considerarse a extinción dalgún ancestro doutro grupo (agregado S. rosmarinifolia ou S. africana), que como sinalabamos máis arriba podería ter chegado por LLDs ou a través dalgunha das conexións durante o Pleistoceno. Esta suposta presenza dun ancestro do agregado S. rosmarinifolia , tamén podería ser a base para comprender a relación observada entre S. neapolitana e S. montiberica, que comparten o haplotipo H7. A evolución de Santolina resposta aos patróns de diversificación no Mediterráneo occidental, e é un bo modelo para comprender como funcionaron as áreas refuxio no S de Europa e N de África. O estudo detallado dos distintos grupos de especies con novas ferramentas moleculares podería axudar a desvelar outros patróns de especiación (p. DISCUSIÓN 111 4.4.2. Chave de identificación Santolina 1. Planta víscido-glandulosa - cuberta de glándulas sésiles-; capítulos dispostos nunha inflorescencia ± paniculiforme ................ 1. S. viscosa - Planta non víscido-glandulosa; capítulos de ordinario solitarios ..... 2 2. Caules vexetativos reducidos a rosetas basais ............... 2. S. elegans - Caules vexetativos ben desenvolvidos, ± prolongados..................... 3 3. Planta serícea, con follas na súa maioría de oblongas a oblongoespatuladas ................................................................ 3. S. oblongifolia - Planta non serícea, con follas ± lineares, planas, cilíndricas ou subcilíndricas ....................................................................................... 4 4. Capítulos solitarios ou raramente 2 en panícula laxa, con follas dos caules fértiles menores de 3 cms............................................................5 - Capítulos en panícula laxa con 3-5 capítulos en panícula laxa, ou con capítulos solitarios e follas dos caules fértiles maiores de 3 cms..........23 5. Follas fasciculares dos caules estériles de glabras a pubescentes, subenteiras ou escasamente dentadas, con segmentos estreitamente adpresos entre si, dispostos en 2-6 fileiras nun só plano, opostos e cun eixo central evidente; as dos caules fértiles subenteiras, pinnatisectas ou pectinadas ...................... 6 - Follas fasciculares dos caules estériles de glabras a tomentosas, polo xeral con segmentos ben diferenciados dispostos en (2)4(6) fileiras en distintos planos, as densamente tomentosas cos segmentos pouco distinguíbeis; as dos caules fértiles de escasamente dentadas a pinnatisectas, con (2)4(6) fileiras........................................................ 16 6. Brácteas externas do involucro con marxe escariosa estreita por toda a súa lonxitude-até a base-, as medias e internas con marxe escariosa ampla no ápice .................................................................................... 7 - Brácteas externas do involucro sen marxe escariosa ou con marxe estreita só no ápice, as medias e internas con marxe escariosa ampla ou estreita no ápice ............................................................................... 8 RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 112 7. Subarbusto de glabro a glabrescente; follas dos caules fértiles de pinnatisectas a pectinadas, con segmentos dispostos en 2 fileiras en toda a súa lonxitude; páleas receptaculares glabras............. 4. S. ageratifolia - Subarbusto de pubescente a tomentoso; follas dos caules fértiles de enteiras a pinnatisectas; páleas receptaculares pilosas na súa metade superior ................................................................................................9 8. Follas axilantes dos caules estériles e follas dos caules fértiles subenteiras, canescentes, de ápice redondeado, con segmentos foliares de 0,2-0,4 × 0,2-0,4 mm, redondeados, fortemente adpresos………………………………………................ 5. S. impressa - Follas axilantes dos caules estériles e follas dos caules fértiles subenteiras a pinnatipartidas, de glabras a pubescentes, de ápice agudo ou redondeado, con segmentos foliares de 0,2-7,5 × 0,7-1,4 mm, ovados, elípticos ou lanceolados, de adpresos a ben diferenciados..... 13 9. Follas superiores dos caules fértiles subenteiras, as da metade inferior de subenteiras a crenado-dentadas; follas axilantes dos caules vexetativos lineares, de planas a subcilíndricas, de subenteiras a escasamente dentadas .........................................................................10 - Follas superiores dos caules fértiles de enteiras a escasamente dentadas, as da metade inferior pectinadas; follas axilantes dos caules vexetativos de lineares a oblongas, planas e pectinadas ou ben cilíndricas, de escasamente dentadas a pectinadas ........................................................................ 11 10. Planta de até 60 cm, follas axilantes dos caules vexetativos de 9-18 mm..................................................................................6. S. canescens - Planta de máis de 100 cm, follas axilantes dos caules vexetativos de 15-32 mm..........................................................................7. S. fruticosa 11. Follas da metade inferior dos caules fértiles de oblongas a lanceoladas, con segmentos dispostos no mesmo plano ben diferenciados na súa parte terminal, lanceolados, agudos no ápice................................................................................ 8. S. pectinata DISCUSIÓN 113 - Follas da metade inferior dos caules fértiles de lineares a lanceoladas, con segmentos densamente dispostos en varios planos, ovados, obtusos ou redondeados no ápice......................................................................12 12. Follas axilantes e dos caules fértiles de 12-24 mm, con segmentos de 0,2-0,6 de lanceolados a obovados e de ápice agudos……………………………………………….....9. S. subclausa - Follas axilantes e dos caules fértiles de 7-14 mm, con segmentos de 0,2-0,4 obovados de ápice redondeado ou obtuso, raramente agudos.......................................................................10. S. montiberica 13. Caules fértiles claramente diverxentes, de ± erectos a decumbentes; caules vexetativos frecuentemente reducidos a un único grupo de follas pinnatisectas, dispostos sobre unha pónla curta; capítulos frecuentemente umbilicados ........................................11. S. melidensis - Caules fértiles ± paralelos, erectos; caules vexetativos raramente reducidos a unha pónla curta; capítulos umbilicados ou non ............................................................................................................ 14 14. Subarbusto de glabro a glabrescente; follas fasciculares dos caules vexetativos de planas a cilíndricas, dentadas, con segmentos dispostos en 4 fileiras, en varios planos, xeralmente con pecíolo ben diferenciado .................................................... 12. S. virens - Subarbusto de glabro a pubescente; follas fasciculares dos caules vexetativos lineares, subenteiras, cilíndricas, con segmentos adpresos dispostos en 2 fileiras, nun só plano, pecioladas ou sésiles................................................................................................. 15 15. Subarbusto de glabro a glabrescente, con follas axilantes dos caules vexetativos lineares, enteiras ou raramente crenado-dentadas, as follas inferiores dos caules fértiles de enteiras a crenadodentadas................................................................ 13. S. rosmarinifolia - Subarbusto de glabrescente a pubescente, con follas axilantes dos caules vexetativos lineares, de crenado-dentadas a pinnatisectas, as follas inferiores dos caules fértiles de tuberculadas a crenadodentadas.................................................................... 14. S. semidentata RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 114 16. Segmentos foliares frecuentemente de máis de 3 mm; brácteas do involucro de glabras a glabrescentes ..................... 15. S. benthamiana - Segmentos foliares polo xeral de menos de 3 mm; brácteas do involucro de glabras a densamente pilosas ......................................... 17 17. Brácteas do involucro glabras ou glabrescentes ....... 16. S. ericoides - Brácteas do involucro con indumento laxo ou denso ....................... 18 18. Capítulos de 10-16 mm de diámetro con brácteas do involucro polo xeral laxamente pilosas ...........................................17. S. vedranensis - Capítulos de 5,5-10 mm de diámetro con brácteas do involucro polo xeral densamente pilosas .................................................................. 19 19. Follas axilantes dos caules vexetativos e basais dos caules fértiles con pecíolos de até 8 mm, brácteas do involucro densamente pilosas nas marxes e na quilla......................................................18. S. decumbens - Follas axilantes dos caules vexetativos e basais dos caules fértiles sen pecíolo ou curtamente pecioladas (< 2 mm), brácteas do involucro de tomentosas a densamente pilosas………......................20 20. Brácteas externas e internas do involucro con marxe escariosa ampla e tomentosas, plantas de cor branquecina ou agrisadas.............................................................................19. S. villosa - Brácteas externas e internas do involucro con marxe escariosa estreita ou sen ela, de tomentosas a densamente pilosas, plantas de cor branquecina ou verde agrisada............................................................21 21. Plantas verde-agrisadas, brácteas do involucro fortemente aquilladas, pilosas, caules fértiles ramificados na parte media superior..........................................................................20. S. magonica - Plantas branquecinas ou agrisadas, brácteas do involucro non fortemente aquilladas, tomentosas, caules fértiles non ramificados.....22 DISCUSIÓN 115 22. Follas axilantes dos caules vexetativos e as basais dos caules fértiles vermiculares, con segmentos ovoideos fortemente imbricados de até 1 mm...............................................................................21. S.ascensionis - Follas axilantes dos caules vexetativos e as basais dos caules fértiles lixeiramente oblongas, con segmentos de oblongos a lanceolados non fortemente imbricados, os do ápice maiores de 1 mm.......22. S.africana 23. Planta glabra, con capítulos solitarios de flores brancas…………………………………………………..23. S. pinnata - Planta de pubescente a tomentosa, capítulos en panícula laxa ou solitarios, con flores brancas ou amarelas……...................................24 24. Follas dos caules vexetativos de 1-4,5 cm, capítulos de 4-10 mm, organizados en corimbos que se dividen no terzo superior ou na metade dos caules fértiles.................................................................................25 - Follas dos caules vexetativos que chegan até os 6 cm, capítulos de 8- 12 mm, solitarios ou organizados en corimbos divididos dende a parte media………………………………………………………...............27 25. Flores brancas, caules fértiles en corimbo divididos na parte media ou terzo superior, capítulos de 4-7 mm, follas con lacinias de 2-4 mm non densamente agrupadas, caules vexetativos verde agrisados..........................................................................24. S. ligustica - Flores de cor amarela pálida a amarela-viva, caules fértiles en corimbo divididos no terzo superior, capítulos de 6-10 mm, follas con lacinias de 1-2,5 mm ± densamente agrupadas.....................................26 26. Follas de até 4 cm, con lacinias de 1,5-3 mm ben diferenciadas, flores de cor amarela pálida e caules verde-agrisados...... 25. S. etrusca - Follas de 1-3 cm, con lacinias de 1-2 mm conxestas, flores de cor amarela viva e caules branquecinos..................................26. S. corsica 27. Capítulos de 10-16 mm, segmentos das follas dos caules vexetativos de 2-5 mm........................................................................27. S. insularis - Capítulos de 6-12 mm, segmentos das follas dos caules vexetativos de 4-7 mm.......................................................................28. S. neapolitana RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 116 4.4.3.Descricións 1. S. viscosa Lag., Gen.Sp.Pl.: 25 (1816) Ind. loc.: “Habit. in collibus sterilibus circa Cuevas Overa oppidum, ad saxorum rimas juxta Alhama, alibique in Murciae Regno” Subarbusto 20-50 cm, viscoso, con glándulas sésiles, de ton verde agrisado, de canescente a tomentoso. Caules vexetativos 5-9(15) cm, densamente agrupados, profusamente foliosos; caules fértiles 15- 25(35) cm, ramificados dende 1/2 ou 1/3 do seu parte superior, densamente foliosos por baixo dos pedúnculos, frecuentemente con follas até a base dos capítulos. Follas lineares, planas, remotamente pinnatisectas, con segmentos foliares dispostos en 4 fileiras, con pecíolo adpreso ao caule, pardo-agrisadas; as dos caules vexetativos (6)10-22 × 2-6 mm, agrupadas en fascículos, pinnatisectas en 1/2-2/3 da parte superior ou só no 1/3 superior, con 5-40 segmentos de 1,5-5 × 0,2-0,5 mm, lanceolados, co ápice agudo de 1-2 mm; as superiores dos caules fértiles 3-8 × 0,4-2 mm, enteiras, planas, de lineares a lanceoladas, con ápice redondeado, sésiles; as medias e inferiores dos caules fértiles pinnatisectas e semellantes ás dos caules vexetativos. Capítulos de 5-8 mm de diámetro, subglobosos, dispostos en panícula laxa; pedúnculos nada ou apenas engrosados na base do capítulo -de 1,3-1,5 mm de diámetro-. Involucro de 3,5-6 mm de anchura, non umbilicado, tomentoso; brácteas dispostas en 2 ou 3 series, lanceoladas, non aquilladas; as externas 2-3 × 0,6-1,5 mm, lanceoladas agudas, con marxe escariosa estreita, até de 0,6 mm no ápice; as medias e internas 2,5-4 × 1-1,5 mm, lanceoladas, agudas, con marxe escariosa até de 0,8 mm no ápice. Receptáculo con páleas de oblongas a lanceoladas, con ápice redondeado-mucronado, glabras ou pilosas. Flósculos 2,5-3,2(4) × 0,5-1 mm, con dentes triangulares de 0,3-0,7 × 0,5 mm, con tubo estreito e fortemente sacciforme, que envolve o terzo superior da cipsela, glandulosos. Cipselas 1,2-3 × c. 0,5 mm, oblongas, cilíndricas, con 5 costelas pouco marcadas, cubertas totalmente por células mucilaxinosas, pardo escuros. 2n = 18. DISCUSIÓN 117 Matogueiras sobre xesos, en ocasións sobre substratos margosos ou xistosos; 0-600 m. V-VII. Endemismo do SE da Península Ibérica. N.v.: brochera pegajosa, campanillas. 2. S. elegans Boiss. ex DC., Prodr. [A. P. de Candolle] 7(1): 296 (1838) Ind. loc.: “in declivibus arenosis ad Trevenke in parte calcareâ Sierrae nevadae regni Granatensis ad alt. 6500 ped. detexit cl. E. Boissier” [lectótipo designado por H.M. Burdet & al. in Candollea 38: 794 (1983): G-DC] Subarbusto 15-25 cm, non viscoso-glanduloso, de canescentetomentoso a seríceo. Caules vexetativos reducidos a rosetas basais; caules fértiles até de 25 cm, erectos, en ocasións ramificados na súa parte media ou superior. Follas de ovadas a oblongo-espatuladas, de enteiras a pinnatisectas, con segmentos dispostos en 2 fileiras, seríceas; as dos caules vexetativos 4-15 × 2-6 mm, que forman rosetas, persistentes na senescencia, de oblongo-espatuladas a oblongolanceoladas, de lobuladas a pinnatisectas, curtamente pecioladas, con segmentos de 0,3-1,5 × 0,1-0,3 mm, de triangulares a lanceolados, dispostos de forma densa; as dos caules fértiles 4-8 × 0,8-1,5 mm, oblongo-lineares, enteiras ou escasamente dentadas, con ápice mucronado, sésiles. Capítulos de 9-15 mm de diámetro, hemisféricos, subglobosos, solitarios ou raramente 2 ou 3 en panícula laxa; pedúnculos de c. 1 mm de diámetro, nada ou apenas engrosados na base do capítulo, seríceos. Involucro de 5-11 mm de anchura, non umbilicado, viloso; brácteas dispostas en 3 series, non carenadas, triangular-lanceoladas, co ápice ± escuro, vilosas; as externas 3-4,5 mm, con marxe escariosa de c. 0,5 mm no ápice; as medias e internas 3,8-5 mm × 1-1,5 mm, planas, co ápice escarioso e escuro. Receptáculo con páleas de 3-4(5) × 0,8-1 mm, lanceoladas, de planas a ± cóncavas, co ápice mucronado de 0,2-0,3 mm, pilosas. Flósculos 2,8-4 × 0,7-1 mm, con dentes triangulares de c. 1 × 0,5 mm, con tubo levemente sacciforme, que envolve até un terzo do cipsela. Cipselas 1,8-3 × 0,5- 0,8 mm, oblongas, subcilíndricas, con 4 ou 5 costelas, cubertas por células con mucílago en toda a superficie, dun pardo escuro, brillantes. 2n = 18. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 118 Pedregais, claros de matogueiras, sobre solos pedregosos dolomíticos ou areosos; 1300-2000 m. V-VII. Endemismo do SE da Península Ibérica. Serra nevada, serras do Pozo, da Cabrilla, de Taibilla e de Moratalla. N.v.: brochera de cumbre. 3. S. oblongifolia Boiss., Diagn. Pl. Orient ser. 2, 3: 18 (1856) S. oblongifolia subsp. obtusifolia (Willk.) Rivas Mart. in Anales Inst. Bot. Cavanilles 32(2): 1542 (1975) Ind. loc.: “Hab. in Hispaniâ loco non notato (Herb. Pavon)” Subarbusto 20-50 cm, non viscoso-glanduloso, seríceo. Caules vexetativos 6-12(15) cm, dispostos de forma densa, con fascículos formados por 7-10 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño; caules fértiles (6)9-25(35) cm, non ramificados na súa parte media ou superior, erectos, ± paralelos. Follas oblongo-espatuladas, planas, de crenado-dentadas a pectinadas, con segmentos foliares dispostos en 2 fileiras, pardo-agrisadas; as fasciculares (1,3)4-8(11) × 1,5-3 mm, oblongas, de dentadas a pinnatipartidas, con 6-18(25) segmentos de 0,3-1 mm, oblongo-lanceolados, de ápice redondeado, con pecíolo de 0,5-1,5 mm; as axilantes 8-20 × 3-5,5 mm, pinnatisectas, planas, espatuladas, con 15-22 segmentos de 1,5-2 × 0,5-0,7 mm, ± lanceolados, densamente dispostas, con pecíolo de 3-5 mm, ou ben linearespatuladas, pinnatisectas no terzo superior, con 5-8 segmentos de 2,5-3,5 × c. 0,8 mm e dispostas laxamente; as superiores dos caules fértiles 2-6 × 1-2 mm, enteiras, planas, con ápice escarioso, sésiles; as medias e inferiores dos caules fértiles 6-12 × 1,5-2,5 mm, de dentadas a pinnatipartidas hacia o ápice, con segmentos de 1,5-2 × 0,5-0,7 mm, triangular-lanceoladas ou triangulares de contorno ± redondeado, con pecíolo de 2-5 mm. Capítulos de 7-12 mm de diámetro, hemisféricos, solitarios; pedúnculos de c. 1 mm de diámetro, lixeiramente engrosados na base do capítulo - de 1,3-1,5 mm-. Involucro de 5,5-10 mm de anchura, frecuentemente umbilicado, de seríceo a glabrescente; brácteas dispostas en 3 series, triangular-lanceoladas, carenadas; as externas 2-3 × 0,6-1,5 mm, triangulares, con marxe escariosa estreita de c. 0,1 mm no ápice; as medias e internas 2,5-3,5 × 1-1,5 mm, triangularlanceoladas, con marxe escariosa estreita no terzo superior, de c. 0,2- 0,5 mm no ápice. Receptáculo con páleas de 2-3,2 × 1-2 mm, de oblongas a lanceoladas, con ápice redondeado-mucronado, laxamente DISCUSIÓN 119 pilosas. Flósculos 3-4 × 0,5-1 mm, con dentes triangulares de 0,5-0,9 × 0,7 mm. Cipselas 1,4-3 × c. 0,6 mm, oblongas, cilíndricas, con 5 costelas pouco marcadas. 2n = 18. Claros de matogueira, taludes de camiños e estradas, en solos esqueléticos de natureza silícea; 1000-2200 m. VI-VIII. Endemismo do C Península ibérica, Serra de Gredos. N.v.: manzanilla de Gredos. Observacións.-Especie que presenta unha notábel variabilidade na morfoloxía foliar, principalmente no relativo ás follas axilantes dos caules vexetativos e ás follas dos caules fértiles. Recentemente describiuse S. orocarpetana Rivero-Guerra (2012), para designar ás poboacións que se sitúan por riba de 1800 m, cuxos exemplares se caracterizarían presuntamente por presentar todas as follas espatuladas e as follas fasciculares dos caules vexetativos escasamente dentadas e con menor número de segmentos, así como intervalos de tamaños menores para distintos caracteres, non obstante, todos estes caracteres se axustan á variabilidade observada en S. oblongifolia. A variabilidade foliar é elevada, incluso nun mesmo exemplar, e aínda que a particular morfoloxía foliar empregada por A.O. Rivero-Guerra (loc. cit.) para distinguir as poboacións situadas por riba de 1800 m. sexa a máis frecuente nas plantas deste rango altitudinal, tamén se observan exemplares con follas de estreitamente espatuladas a lanceoladas nas zonas máis altas. Por baixo dos 1800 m, S. oblongifolia forma comunidades con S. rosmarinifolia, e se poden observar exemplares con caracteres que encaixan tamén na morfoloxía das plantas das zonas máis altas-coa maioría das follas espatuladas e só algunha delas de linear a lanceolada-,e ademais exemplares que amosan evidencias de introgresión con S. rosmarinifolia -coa maioría das follas lineares-. Por estes motivos, parece razoábel incluír S. orocarpetana dentro da variabilidade de S. oblongifolia e considerar aqueles exemplares con máis caracteres propios de S. rosmarinifolia como híbridos entre S. oblongifolia e S. rosmarinifolia, sendo estas plantas altamente variábeis, non estabilizados e convivindo cos seus parentais 4. S. ageratifolia Barnades ex Asso, Introd. Oryctogr. Zool. Aragon.: 179 (1784) Ind. loc.: “circa pagum Rodenas” Subarbusto 40-80(90) cm, non viscoso-glanduloso, de glabro a glabrescente. Caules vexetativos 4-10(25) cm, erectos, con fascículos formados por 4-6 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño; caules fértiles (9)20-35(40) cm, non ramificados na súa parte media ou superior, erectos, non diverxentes. Follas lineares, de tuberculadas a pectinadas, con segmentos foliares dispostos en 2 fileiras, dun verde escuro; as fasciculares (3)5-8(12) × 1-1,2 mm, RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 120 suboblongas, de tuberculadas a pinnadas, con 22-48 segmentos de c. 0,2 × 0,5 mm, imbricados, ovados e obtusos, ou ben con segmentos de 0,2- 0,8 mm de anchura, triangulares, obtusos, conxestos, sésiles ou con pecíolo de c. 0,5-1 mm; as axilantes19-30 × 1,2-2,8 mm, pectinadas, con 12-18 segmentos de 0,8-1,5 × c. 0,2 mm, lanceolados, con pecíolo de (2)4-7 mm; as dos caules fértiles 12-25 × 1,5-2,5 mm, de pinnatisectas a pectinadas, con 9-18 segmentos de (0,2)0,5 × 1,4(1,8) mm, triangular-lanceolados, dispostos en 2 fileiras en toda a lonxitude da folla, con pecíolo de 2-8 mm. Capítulos de 9-20 mm de diámetro, hemisféricos, solitarios; pedúnculos de 1 mm de diámetro, lixeiramente engrosados na base do capítulo -de 1,3-1,5 mm-. Involucro de 5-11 mm de anchura, non umbilicado, glabrescente; brácteas dispostas en 3 series, triangular-lanceoladas, levemente carenadas, glabras; as externas con marxe escariosa-hialina en toda a súa lonxitude, laceradafimbriada, de 0,6-0,7 mm e de cor cobrizo no ápice; as medias e internas con marxe escariosa-hialina nos dous terzos superiores, lacerada e de c. 0,6-0,8 mm na parte apical e estreita de c. 0,1 mm na parte inferior. Receptáculo con páleas de 3-4(5) × 0,8-1 mm, lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, terminadas nun ápice mucronado. Flósculos 4- 5 × 0,7-1 mm, con dentes triangulares de c. 1 × 0,5 mm. Cipselas c. 1,8- 3,5 × 0,5-0,8 mm, oblongas, cilíndricas, con 5 costelas pouco marcadas. 2n = 54. Claros de matogueira, orlas de bosque, bordes de camiño, frecuentemente en medios antropizados, en substrato silíceo; 1300-1500 m. VI-VIII. Endemismo da Serra de Albarracín e arredores. DISCUSIÓN 127 0,7-1,5 mm, planas, crenado-pectinadas, con 6-12 segmentos triangular-lanceolados de 0,6-1,5 × c. 0,2 mm e de ápice agudo, ou ben cilíndricas con c. 40-80 segmentos obovados de 0,3-0,4 × 0,1-0,2 mm e de ápice agudo, imbricados, dispostos en fileiras paralelas a un eixo central, con pecíolo de 1,5-3 mm; as superiores dos caules fértiles 2-15 × 1-2 mm, oblongas, planas, con segmentos de 0,4-0,8 mm, dispostos densamente en 2 fileiras, con ápice escarioso, sésiles ou curtamente pecioladas; as medias e inferiores dos caules fértiles 8-15 × c. 2 mm, de oblongas a lanceoladas, pectinadas, con 6-20 segmentos de 0,8-3,5 × c. 0,2 mm, ben diferenciados na metade superior, de triangulares a lanceolados, decrecentes cara o ápice, con pecíolo de 2-4 mm. Capítulos de 7-11(14) mm de diámetro, de hemisféricos a subglobosos, solitarios; pedúnculos de c.1 mm de diámetro, lixeiramente engrosados na base do capítulo -de 1,25-1,5 mm-, de amarelentos a agrisados. Involucro de 5- 9,5 mm de anchura, truncado na base, en ocasións umbilicado, piloso; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, triangular-lanceoladas, carenadas, pilosas; as externas 2,5-3 × 0,3-0,5 mm, con marxe escariosa-hialina por toda a súa lonxitude, lacerada, de c. 0,3 mm no ápice e de c. 0,1 mm na base; as medias e internas 3,2-3,8 × 0,8-1,2 mm, con marxe escariosa-hialina, lacerada, de c. 2 mm no ápice e de c. 0,2 mm na base. Receptáculo con páleas de 2-3,2 (4) × 0,5-1 mm, lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, con ápice mucronado, pilosas. Flósculos 3,3- 4 × 0,7-1 mm, con dentes triangulares de 1-2 × 0,5-1 mm. Cipselas 1,8- 3 × c. 0,5 mm, oblongas, cilíndricas, con 5 costelas pouco marcadas, con células mucilaxinosas descontinuas. 2n = 18, 36. Claros de matogueira, solos esqueléticos e remexidos de zonas alteradas como marxes de estrada e camiños, polo xeral en substratos calizos, en ocasións sobre xistos; 600- 1900 m. VI-VIII. Endemismo do SE da Península Ibérica. Sector setentrional e oriental das serras Béticas. N.v.: brochera, cagamirla, hierba piojera, manzanilla silvestre, santolina, tomillo perruno. Observacións: As poboacións do N de África que se consideraban dentro de S. pectinata segréganse neste traballo na nova especie proposta S. subclausa, as diferenzas na morfoloxía das follas axilantes é o principal carácter morfolóxico que as diferenza. Esta segregación apoiase así mesmo nos resultados dos estudos con marcadores cloroplásticos e nucleares. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 128 Fig. 23. Lámina S. montiberica publicada en Flora iberica. DISCUSIÓN 129 9. S. subclausa (H. Lindb.) R. Carballal, M. Serrano & S. Ortiz comb. & stat. nov. S. pectinata subsp. subclausa Acta Soc. Sci. Fenn., Ser. B, Opera Biol. 1(2):167. 1932 (basion.). Ind. loc: “Atlas medium, Ras el Ma prope pag. Azrou in campo sicco sterili in marg. Cedretai, 24 June 1926, H. Lindberg Holotipo H1436603” Subarbusto 40-80 cm, non viscoso-glanduloso, tomentoso a pubescente, verde canescente. Caules vexetativos 5-10 (15) cm, erectos, con fascículos formados por (2)1-5 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño; caules fértiles (10)14-25 (29) cm, non ramificados na súa parte media ou superior, erectos, non diverxentes, con follas no terzo superior. Follas de linear espatuladas, lanceoladas ou oblongas, de subenteiras a crenado-pectinadas, con segmentos dispostos en fileiras nun só plano ou varios, opostos e cun eixo central evidente, dun verde oliváceo a canescentes; as fasciculares (1)2-11(14) × 0,5-1 mm, lineares, cilíndricas, subenteiras, con 30-120 segmentos de c. 0,2 × 0,2 mm, conxestos, redondeados, sésiles ou con pecíolo até de 2 mm; as axilantes 9-12(15) × 1-1,5 mm, estreitamente elípticas, lineares, cilíndricas con c. 30-80 segmentos de obovados a lanceolados, de 0,3-1,2 × 0,1-0,2 mm e ápice agudo, frecuentemente imbricados e dispostos en varios planos, con pecíolo de 2-4mm; as superiores dos caules fértiles 2-6 × 1-2 mm, de lanceoladas a lineares, subenteiras, con ápice escarioso plano, sésiles ou curtamente pecioladas; as medias dos caules fértiles 5-11 × 1,2-2 mm, planas, de lanceoladas a oblongas, de crenadas a escasamente dentadas, con 6-30 segmentos de 0,2-0,5 × c. 0,2 mm; as inferiores dos caules fértiles, lineares a oblongas, cilíndricas con 30-70 segmentos de obovados a lineares, dispostos en varios planos, imbricados a ben diferenciados, con pecíolo de 1-2 mm. Capítulos de 5-9(12) mm de diámetro, subglobosos, solitarios; pedúnculos de c.1 mm de diámetro, lixeiramente engrosados na base do capítulo -de 1,3-1,5 mm-, de amarelentos a agrisados. Involucro de 4-6 mm de anchura, non umbilicado, tomentoso; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, triangular-lanceoladas, carenadas, con ápice escuro, tomentosas; as externas con marxe escariosa-hialina, laceradafimbriada ampla, de c. 0,5 mm no ápice e de 0,1-0,5 mm nos laterais; as medias e internas con marxe hialina, lacerada, ampla de c. 1-2 mm RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 130 no ápice e pouco decorrente polos laterais.. Receptáculo piloso con páleas de 2-4 × 0,8-1 mm, lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, con ápice agudo-mucronado, pilosas no ápice.. Flósculos 3,3- 5 × 0,7-1 mm, con dentes triangulares de 1 × 0,5 mm. Cipselas 1,5-2,5 × c. 0,5 mm, oblongas, cilíndricas, con 5 costelas pouco marcadas, con células mucilaxinosas descontinuas. 2n = 18. Matogueiras de hábitats xéricos e solos remexidos, 1300-1600 m, VI-VIII. Endémica das montañas do Atlas Medio (Marrocos). 10. S. montiberica (Riv.-Guerra) R. Carbajal, L. Sáez, M. Serrano & S. Ortiz, Phytotaxa 291: 219 (2017) S. pectinata subsp. montiberica Riv.-Guerra in Syst. Bot. 36: 187 (2011) [basión.] Ind. loc.: “Spain: Cuenca Province: Olmeda do Rey, 39°48’53”n 2°4’22”W, 910 m, on marl, 1 July 1998, A. O. Rivero-Guerra s. n. Holotipo: SEV 239492” Subarbusto 40-90 cm, non viscoso-glanduloso, tomentoso, dun verde canescente. Caules vexetativos 8-12 (18) cm, erectos, con fascículos formados por (2)3-6 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño; caules fértiles (15)18-28 (35) cm, non ramificados na súa parte media ou superior, erectos, non diverxentes, sen follas no terzo superior. Follas linear espatuladas ou lanceoladas, de subenteiras a crenado-pectinadas, con segmentos dispostos en fileiras nun só plano, opostos e cun eixo central evidente, dun verde oliváceo a canescentes; as fasciculares (1)2-8(14) × 0,5-1 mm, lineares, cilíndricas, subenteiras, con 40-120 segmentos de c. 0,2 × 0,2 mm, conxestos, redondeados, sésiles ou con pecíolo até de 2 mm; as axilantes 9-14(18) × 1,2-2 mm, estreitamente elípticas, de planas a crenado-pectinadas, con 8-15 segmentos de 0,6-2,5 × c. 0,2 mm, triangular-lanceolados e de ápice agudo, dispostos nun só plano, ou ben cilíndricas con c. 50-90 segmentos obovados de 0,3-0,4 × 0,1-0,2 mm e ápice agudo, imbricados e dispostos en varios planos, con pecíolo de 2-5 mm; as superiores dos caules fértiles 2-6 × 1-2 mm, de lanceoladas a lineares, subenteiras, con ápice escarioso plano, sésiles ou curtamente pecioladas; as medias e inferiores dos caules fértiles 8-12 × 1,2-2 mm, de lineares a lanceoladas, de crenadas a escasamente dentadas, con 6-30 segmentos de 0,5-2 × c. 0,2 mm, dispostos densamente, ovados, obtusos ou redondeados no ápice, con pecíolo de 1-2 mm. Capítulos de 8-11(14) mm de diámetro, DISCUSIÓN 131 de hemisféricos a subglobosos, solitarios; pedúnculos de c.1 mm de diámetro, lixeiramente engrosados na base do capítulo, de 1,3-1,5 mm, de amarelentos a agrisados. Involucro de 6-8 mm de anchura, non umbilicado, piloso; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, triangularlanceoladas, carenadas, con ápice escuro, pilosas; as externas 2 con marxe escariosa-hialina, lacerada-fimbriada, de c. 0,3 mm no ápice e de 0,1-0,3 mm nos laterais; as medias e internas con marxe hialina, lacerada, ampla de 1-2 mm no ápice e moi estreita ou nula nos laterais. Receptáculo con páleas de 2-4 × 0,8-1 mm, lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, con ápice agudo-mucronado, pilosas. Flósculos 3,3-5 × 0,7-1 mm, con dentes triangulares de 1 × 0,5 mm. Cipselas 1,5- 2,5 × c. 0,5 mm, oblongas, cilíndricas, con 5 costelas pouco marcadas, con células mucilaxinosas descontinuas. 2n = 36. Claros de matogueira, solos esqueléticos de zonas alteradas como marxes de estrada e camiños, principalmente en substratos básicos; 700-1200 m. VI-VIII Endemismo do Sistema Ibérico meridional, no S da Serranía de Cuenca. 11. S. melidensis (Rodr. Oubiña & S. Ortiz) Rodr. Oubiña & S. Ortiz, Nova Acta Ci. Compostelana, Biol. 8: 299 (1998) S. rosmarinifolia subsp. melidensis Rodr. Oubiña & S. Ortiz in Bot. J. Linn. Soc. 111: 458 (1993) [basión.] Ind. loc.: “Galicia, A Coruña province, Santiso, area of Barazón, Holotipo: SANT 20300)” Subarbusto 15-60 cm, non viscoso-glanduloso, pubescente. Caules vexetativos 2-10(15) cm, densamente agrupados, con fascículos formados por 5-10 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño, reducidos frecuentemente a un só fascículo de follas sobre unha pónla curta. Caules fértiles (6)9-20(30) cm, non ramificados na súa parte media ou superior, de deitados a erectos, xeralmente diverxentes, polo xeral con follas en toda a súa lonxitude. Follas lineares, de subenteiras a crenado-pectinadas, con segmentos foliares dispostos en 2 fileiras, dun verde agrisado; as fasciculares (1,3)2-3,5(6) × 0,7-1 mm, lineares, cilíndricas, enteiras, con 20-70 segmentos de 0,1-0,3 mm, subesféricos, conxestos, sésiles ou con pecíolo até de 0,3-1 mm; as axilantes 4-7 × 0,7-1,5 mm, planas con marxe revoluta, crenado- RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 132 pectinadas, con 6-12 segmentos de 0,5-1 × 0,2 mm, triangularlanceolados, ou ben cilíndricas e crenado-dentadas, con 50-80 segmentos de 0,2-0,4 × 0,2-3 mm, elípticos, agudos, imbricados, dispostos en fileiras nun só plano, opostos e cun eixo central evidente, con pecíolo de 3-5 mm; as superiores dos caules fértiles 2-4 × c. 1 mm, enteiras, planas, con ápice agudo, sésiles, con pecíolo de 1-5 mm, as medias e inferiores dos caules fértiles 4-8 × 0,5 mm, de ordinario subenteiras, con segmentos de 0,2-0,6 mm, ± oblanceolados, en ocasións remotamente pectinadas, con 3-6 segmentos de 0,5 × 1,5 mm, triangular-lanceolados, con pecíolo de 1-5 mm. Capítulos de 7-12 mm de diámetro, hemisféricos; pedúnculos de 1 mm de diámetro, lixeiramente engrosados na base do capítulo - de 1,25-1,50 mm-, de amarelentos a agrisados. Involucro de 5-11 mm de anchura, frecuentemente umbilicado, pouco piloso; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, triangular-lanceoladas, carenadas, co ápice escurecido, glabrescentes; as externas 2,5-3 × 0,3-0,5 mm, con marxe escariosahialina estreita de c. 0,1 mm e lacerada no ápice; as medias e internas 3,2-3,8 × 0,8-1,2 mm, con marxe escariosa-hialina estreita na metade superior, de c. 0,3 mm no ápice e de c. 0,1 mm na parte media. Receptáculo con páleas 2-3,2 × 0,5-1 mm, lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, con ápice redondeado-mucronado, escasamente pilosas. Flósculos 3,3-5 × 0,7-1 mm, con dentes triangulares de 0,5-0,9 × 0,3-0,6 mm, amarelos. Cipselas 1,6-2,2 × c. 0,4 mm, oblongas, subcilíndricas, con 5 costelas pouco marcadas, lisas, pardo-agrisadas. 2n = 18. Pasteiros pioneiros de solos esqueléticos, claros de matogueira e marxes de camiños, en substrato ultrabásico; 350-450 m. VI-VIII. Endemismo do NW da Península Ibérica. Restrinxida ao afloramento de rochas ultrabásicas da Serra do Careón. 12. S. virens Mill., Gard. Dict. ed. 8, n.º 4 (1768) S. tuberculosa Lam., Fl. Franç. 2: 42 (1779) S. chamaecyparissus subsp. viridis Willd. ex Rouy, Fl. France 8: 224 (1903) Ind. loc.: “Spain, Castile and León, Miranda de Ebro, Neotipo: P03277835” Subarbusto 30-70 cm, non viscoso-glanduloso, de glabro a glabrescente, dun verde ± brillante. Caules vexetativos 5-15(20) cm, ± erectos, con fascículos laxos de 5-10 follas fasciculares e unha folla DISCUSIÓN 133 axilante de maior tamaño; caules fértiles (10)15-23(35) cm, non ramificados na súa parte media ou superior, erectos, paralelos, sen follas no terzo superior. Follas lineares, de denticuladas a pinnatisectas, dun verde oliva, brillantes; as fasciculares (1,3)2-6(10) × 0,7-1 mm, sublineares, dentadas, con 16-60 segmentos de 0,1-1,2 mm, imbricados, de ovados a lanceolados, dispostas nun só plano, en xeral co n pecíolo de 0,3-1 mm; as axilantes 4-12 (15) × 0,7-1,5 mm, cilíndricas, de dentadas a pectinadas, con 24-64 segmentos de0,5-2 × c. 0,2 mm, triangular-lanceolados, dispostos en 4 fileiras en varios planos, con pecíolo de 3-5 mm; as superiores e medias dos caules fértiles 6-14(20) mm, planas, escasamente dentadas en ambas marxes, con dentes de 0,1- 0,3 × 0,2 mm, triangulares, con ápice agudo; as inferiores dos caules fértiles cilíndricas como as follas axilantes dos caules vexetativos. Capítulos de 7-18 mm de diámetro, hemisféricos; pedúnculos de 1 mm de diámetro, lixeiramente engrosados na base do capítulo -de 1,2-2,5 mm-. Involucro de 5,5-14 mm de anchura, xeralmente umbilicado, glabro; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, triangular-lanceoladas, netamente carenadas, glabras; as externas, con marxe escariosa de c. 0,3 mm no ápice; as medias e internas 2, con marxe escariosa-hialina na metade superior, lacerada, de 0,6-0,8 mm no ápice e de c. 0,2 mm na parte media. Receptáculo con páleas de 2-3,2 × 0,5-1 mm, lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, con ápice redondeado-mucronado, glabras. Flósculos 2,8-3,5 × 0,7-1 mm, con dentes triangulares de 0,5- 0,9 × 0,4-0,6 mm, amarelos. Cipselas 1,5-2,6 × c. 0,5 mm, oblongas, subcilíndricas, con 4 ou 5 costelas pouco marcadas, lisas, pardas. 2n = 18. Solos alterados e claros de matogueira en marxes de río; 500-800 m. VI-VIII. Endemismo do N da Península Ibérica. Bacías Alta do Ebro e media-alta do Douro.. N.v.: abrótano hembra. Observacións.-As poboacións ibéricas son as únicas naturais coñecidas; no centro de Europa cultívase unha variedade que encaixa coa morfoloxía desta especie. Polas súas follas lineares e disposición das follas nos caules vexetativos, relaciónase co agregado S. rosmarinifolia, mentres que a disposición dos segmentos (polo xeral 4-seriados) a aproximan ao agregado S. chamaecyparissus. Esta morfoloxía, que relaciona á especie cos dous principais agregados que se recoñecen no xénero, xa levou a súa descrición como híbrido S. × pervirens Sennen & Pau (1907). Os resultados dos estudos RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 134 moleculares evidencian o orixe híbrida da especie, a cal se adaptou a un hábitat moi específico. As poboacións presentan unha morfoloxía consistente nas dúas áreas nas que está presente, porén os resultados dos análises xenéticos apuntan a que as poboacións do Douro e do Ebro poderían ter a súa orixe en procesos de hibridación independentes. 13. S. rosmarinifolia L., Sp. Pl.: 842 (1753) Ind. loc.: “Habitat in Hispania” [lectótipo designado por C.J. Humphries in Taxon 47: 365 (1998): Linn 985.2] Subarbusto 35-90 cm, non viscoso-glanduloso, de glabro a glabrescente, dun verde agrisado ou verde escuro. Caules vexetativos 6-16 cm, ± erectos, con fascículos formados por 3-7 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño; os fértiles (12)18-30(45) cm, non ramificados na súa parte media ou superior, erectos, paralelos ou escasamente diverxentes. Follas lineares, tuberculado-dentadas, con segmentos dispostos en fileiras nun só plano, opostos, dun verde agrisado a un verde oliva, de glabras a glabrescentes; as fasciculares (1,5)3-9(12) × 0,5-1 mm, lineares, cilíndricas, enteiras, con segmentos orbiculares de c. 0,4 × 0,3 mm, conxestos, sésiles ou con pecíolo moi reducido; as axilantes 15-22(35) × 1-2 mm, lineares, de subcilíndricas a planas, raramente crenado-dentadas na súa metade superior, con 80(120) segmentos de 0,2-0,6 × 0,1-0,4, do suborbiculares a ovados, conxestos, imbricados, con ápice de 0,2-0,6 mm, de redondeado a agudo, con pecíolo de 1-3 mm; as superiores e medias dos caules fértiles 3-12(17) mm, planas, enteiras, con ápice redondeado ou agudo, as superiores frecuentemente con ápice escarioso; as inferiores dos caules fértiles 8-35 × 1,2-2 mm, de enteiras a crenado-dentadas, en este último caso con 8-60(75) dentes de 0,1-0,3(0,5) mm, triangulares, obtusos ou agudos. Capítulos de 8-20 mm de diámetro, de hemisféricos a subglobosos; pedúnculos lixeiramente engrosados na base do capítulo - de 1,3-1,5 mm de diámetro-. Involucro de 6-16 mm de anchura, umbilicado ou non, de glabro a glabrescente; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, triangular-lanceoladas, netamente carenadas, de glabras a glabrescentes; as externas 2,5-4 × 0,6-2 mm, triangulares, con marxe hialina estreita de c. 0,4 mm no ápice; as medias e internas 2,5-5,5 mm × 1-1,5 mm, lanceoladas, con marxe hialina de c. 1-3 mm na metade superior. Receptáculo con páleas de 3-4(5) × 0,8-1 mm, lanceoladas, de DISCUSIÓN 135 planas a lixeiramente cóncavas, glabras ou escasamente pilosas, mucronadas. Flósculos 3,5-5 × 0,7-1 mm, con dentes triangulares de c. 1 × 0,5 mm, amarelos. Cipselas 1,4-2,2(3) × 0,5-0,7 mm, oblongas, ± comprimidas, cilíndricas, con 4 ou 5 costelas pouco marcadas, lisas, pardas. 2n = 18, 36. Claros de matogueira, pedregais, solos remexidos, indiferente ao substrato; 250-1900 m. VI-VIII. Endemismo ibérico, distribuído principalmente polo C e W peninsular. N.v.: abrótano hembra, axea, boja negra, bolina, botonera, campanilla, campanillera, pe, guardarropa, hagea de cabezuela, hierba piojera, manzanilla amarga, manzanilla fina, matuecas, meaperros, meyazo, perpetuas de monte, ramos de cacharreros, Santolina, tomillo anisero, tomillo botonero, tomillo de grana, tomillo de los collares, tomillo de los gusanos, tomillo escobero, tomillo guindero, tomillo perruno, tomillo sanjuanero, tonina, verdolan, zanca de araña; port.: abrótano, marcetão. Observacións.-Especie de morfoloxía notabelmente variábel, principalmente no que respecta ao tamaño das follas e o indumento. Algunhas das poboacións con exemplares pilosos foron descritas como S. rosmarinifolia subsp. castellana Riv.- Guerra (2011) ou ben foron incorrectamente adscritas a S. canescens López Udías & al. (1997). As variantes pilosas están amplamente distribuídas no rango de distribución da especie, e frecuentemente plantas pilosas e glabras forman parte dunha mesma poboación. Optamos por non recoñecer ningunha entidade taxonómica para estas variantes, que resultan indistinguibles polo resto de caracteres morfolóxicos. As poboacións tetraploides de Serra da Arrábida tamén foron descritas a nivel subespecífico, como S. rosmarinifolia subsp. arrabidensis Riv.-Guerra (2008), estas presentan caracteres morfolóxicos que poden englobarse na variabilidade de S. rosmarinifolia, polo que neste tratamento de base morfolóxica descartamos o seu recoñecemento. 14. S. semidentata Hoffmanns. & Link., Fl. Portug. 2: 362 (1834) S. rosmarinifolia subsp. semidentata (Hoffmanns. & Link) Valdés Berm. in Anales Jard. Bot. Madrid 38: 135 (1981) Ind. loc.: “Fréquente aux environs de Bragance” Subarbusto 30-70 cm, non viscoso-glanduloso, de glabrescente a pubescente. Caules vexetativos 4-15(25) cm, ± erectos, con fascículos formados por 5-10 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño; os fértiles (9)16-45(70) cm, non ramificados na súa parte media ou superior, erectos, ± paralelos. Follas lineares, do subenteiras a crenado-pectinadas, con segmentos foliares dispostos en 2 fileiras, dun verde agrisado; as fasciculares (3)5-12(18) × 0,7-1 mm, lineares, RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 136 cilíndricas, subenteiras, con 30-120 segmentos de 0,2-0,5 mm, subesféricos, conxestos, sésiles o con pecíolo de 0,5-1 mm; as axilantes 8-17 × 0,7-1,4 mm, de crenadas a pectinadas, con 6-12 segmentos de 0,5-1 × c. 0,2 mm, lanceolados, con pecíolo de 3-5 mm; as superiores dos caules fértiles 5-10 × c. 1 mm, enteiras, planas, sésiles, frecuentemente con ápice escarioso; as inferiores dos caules fértiles 5- 18 × c. 0,5 mm, vermiculares, de tuberculadas a crenado-dentadas, con 8-40 segmentos de (0,2)0,5 × 1(1,2) mm, oblongos, de contorno agudo, diferenciados na metade superior da folla, ocasionalmente pectinadas e con segmentos lanceolados de 1-2,5 mm, con pecíolo de 2-4 mm. Capítulos de 9-16 mm de diámetro, hemisféricos; pedúnculos lixeiramente engrosados na base do capítulo -de 1,3-1,50 mm-. Involucro de 6-12,5 mm de anchura, truncado na base, laxamente piloso; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, triangular-lanceoladas, netamente carenadas, pilosas; as externas con marxe escariosa-hialina lacerada de 0,2-0,3 mm no ápice; as medias e internas, con marxe escariosa-hialina na metade superior, de c. 0,5 mm e lacerada no ápice e de c.0,1 mm na parte media. Receptáculo con páleas de 2,5-3 × 0,7-1 mm, lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, mucronadas, pilosas na parte superior. Flósculos 3,3-4 × 0,7-1 mm, con dentes de 0,5-0,9 × 0,4-0,8 mm, triangulares. Cipselas 1,2-2,3 × c. 0,5 mm, oblongos, subcilíndricos, con 5 costelas pouco marcadas, lisas, pardoagrisadas. Solos pouco desenvolvidos, claros de matogueira, marxes de camiño e estradas, indiferente ao substrato, aínda que prefire os básicos e ultrabásicos nos seus límites de distribución; 700-1500 m. VI-VIII. Endemismo NW da Península Ibérica. S da Cordilleira Cantábrica, macizo Galaico-Leonés e montañas do E de Tras-os-Montes.. N.v.: abrótano hembra, tumillo monteseno; port.: abrótano. 15. S. benthamiana Jord. & Fourr., Icon. Fl. Eur. 2: 10 (1869) S. pinnata subsp. benthamiana (Jord. & Fourr.) Guinea in Anales Inst. Bot. Cavanilles 37: 32 (1970) S. chamaecyparissus subsp. pecten Rouy, Fl. France 8: 224 (1903) Ind. loc.: “Gall. austr. Prats de Mollo (Pyrén.Orient.)” Subarbusto 20-65 cm, non viscoso-glanduloso, laxamente tomentoso, aromático. Caules vexetativos 5-16 cm, ± erectos, con fascículos DISCUSIÓN 143 1,5-2,5 mm, con 12-48 segmentos até de 0,2-1 × 0,2-0,7 mm, polo xeral pouco prominentes, de subesféricos a subcilíndricos, sésiles ou con pecíolos de até 2 mm. Capítulos de 5,5-10 mm de diámetro, subglobosos, non umbilicados; pedúnculos algo engrosados na base do capítulo -de 0,8-1,3 mm de diámetro-. Involucro de 5,5-10 mm de anchura, polo xeral densamente piloso; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, netamente carenadas, triangular-lanceolados, polo xeral densamente pilosos, en ocasións con glándulas sésiles na súa base -ao menos nas externas-; as externas con marxe escariosa-hialina na metade superior, rara vez até a base, lacerada, de 0,4-0,8 mm no ápice e de c. 0,1 mm na parte inferior; as medias e internas con marxe escariosahialina en toda a súa lonxitude, fimbriada-lacerada, de 0,4-1,2 mm no ápice e de 0,1 mm na base. Receptáculo con páleas de 2,7-3,6 × 0,8-1,5 mm, oblongas, fortemente cóncavas, co ápice redondeado, ovadotriangular ou truncado, pilosas na metade superior, en ocasións con glándulas sésiles. Flósculos 3,5-4 × 0,5-1 mm, con dentes de 0,5-1 × 0,4-0,7 mm. Cipselas 1,3-1,8 × 0,4-0,7 mm, oblongas, comprimidas dorsiventralmente, con 4 ou 5 costelas, nos exteriores coas 2 costelas laterais aladas, dun castaño agrisado. 2n = 36, 54 Matogueiras e beiras de estrada e camiños, polo xeral en substratos calcarios; 0-1500 m. V-VII. Endemismo do C e S da Península Ibérica, con poboacións disxuntas cun núcleo nas provincias de Madrid e Guadalajara e o outro no Sur dende Cádiz a Murcia.. N.v.: abrótano hembra, bojeta, cipresillo, espantaleón, tomillo blanco, tomillo borde, tomillo chotero, santolina. Observacións.-Taxon que en ocasións foi confundido con S. ericoides, co que coincide en boa parte da súa área de distribución, no C e S da Península Ibérica. Obsérvanse dous niveis de ploidía, tetraploides nas poboacións do C da Península e hexaploides no C peninsular. Non se observan caracteres morfolóxicos evidentes para a diferenciación entre os dous taxones. As poboacións de Grazalema presentan as follas cun tamaño medio maior, pero en rangos que se solapan coas outras poboacións andaluzas e coas do C peninsular. 20. S. magonica (O. Bolòs, Molin. & P. Monts.) Romo, Fl. Silv. Baleares: 303 (1994) S. chamaecyparissus subsp. magonica O. Bolòs, Molin. & P. Monts. in Acta Geobot. Barcinon. 5: 107 (1970) [basión.] Ind. loc.: “Minorica, Tirant, ubi leg. Rodríguez Femenias (BC)” RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 144 Subarbusto 20-50 cm, non viscoso-glanduloso, tomentoso-canescente, aromático. Caules vexetativos 4-13,5 cm, ± erectos, con fascículos formados por 3-7 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño; os fértiles 5-25 cm, ramificados na súa zona media ou superior ou non ramificados, erectos, ± diverxentes. Follas de oblongas a oblongo-lineares, pinnatisectas -excepto algunhas follas superiores dos caules fértiles que son enteiras-, en xeral densamente pilosas, dun verde agrisado, ocasionalmente branquecinas, sésiles ou curtamente pecioladas, con segmentos foliares subesféricos ou de contorno ± oblongo, de ápice redondeado ou obtuso -rara vez agudo-, dispostos, polo xeral, densamente en 4 fileiras, ± decorrentes; as fasciculares 2-9 × 0,7-1,5 mm, con segmentos de 0,3-1 × 0,3-0,6 mm; as axilantes 4-12 × 0,7-3 mm, con segmentos de 0,4-1,5(2) × 0,3-0,6 mm; as dos caules fértiles 4-15 × 0,7-3,5 mm, con 4-52 segmentos de 0,3-2,2 × 0,4-1,3 mm, de subesféricos a subcilíndricos. Capítulos de (5)6-10 mm de diámetro, solitarios ou máis raramente 2 ou 3 en panícula laxa, hemisféricos; pedúnculos algo engrosados na base do capítulo -de 0,7- 1,3 mm de diámetro-. Involucro de 6-9 mm de anchura, piloso; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, netamente carenadas, polo xeral densamente pilosas e con glándulas sésiles cara a súa base -ao menos nas externas- ; as externas triangular-lanceoladas, con marxe escariosa-hialina en toda a súa lonxitude, lacerada, de 0,2-0,4 mm no ápice e de c. 0,1 mm na base; as medias e internas de oblongo-triangulares a lanceoladas, con marxe escariosa-hialina en toda a súa lonxitude, lacerada, de c. 0,5 mm no ápice e de c. 0,1 mm na base. Involucro con páleas de 2-3,1 × 0,6-1 mm, oblongas, fortemente cóncavas, co ápice de ovado-triangular a triangular, pilosas na parte superior. Flósculos 3-4 × 0,6-1 mm, con 5 dentes triangulares de 0,6-1 × 0,4-0,8 mm. Cipselas 1,8-2,1 × 0,4-0,7 mm, oblongas, comprimidas dorsiventralmente, con 4 ou 5 costelas, nos exteriores coas 2 laterais aladas, dun castaño-agrisado. 2n = 18. Matogueiras xeroacánticas de montaña ou litorais, rochedos e pedregais; 0-1436 m. (V)VI-VIII. Endemismo das Illas Baleares orientais, Mallorca e Menorca. N.v.: manzanilla de Mahón; cat.: camamilla da mar, camamilla de Maó, camamilla de muntanya, camamilla da mar, camamilla da Mola, camamilla de Maó, camamilla de muntanya. DISCUSIÓN 145 Observacións.-Taxon con certa variabilidade morfolóxica, detectábel incluso a nivel poboacional, especialmente no que se refire ao tamaño e coloración das follas e á densidade do indumento. As poboacións das zonas altas da montaña mallorquina describíronse como S. chamaecyparissus var. teucrietorum (Bolòs & Vigo, 1987), para diferencialas das poboacións de zonas litorais de Mallorca e Menorca, non obstante non se observan descontinuidades morfolóxicas entre as variedades. Os capítulos desta especie, cuxa recolección está regulada, empréganse para preparar infusións con propiedades dixestivas e antiespasmódicas, entre outras. Existen plantacións co fin de obter esta planta sen ter que recorrer á recolección en poboacións naturais. 21. S. ascensionis Sennen ex Maire, Bull. Soc. Hist. Nat. Afrique N. 26: 211 (1935). Ind. loc.: “Metalza, Ain-Zora, coteaus marneux, 1250 m. Tipo RAB042601 “ Subarbusto 40-90 cm, non viscoso-glanduloso, tomentoso. Caules vexetativos 3-11 cm, ± erectos, con fascículos formados por 3-6 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño; os fértiles 8-20 cm, non ramificados na súa parte media ou superior, erectos, en ocasións diverxentes. Follas de lineares cilíndricas a vermiculares, subenteiras a crenado-dentadas, tomentosas, branquecinas, sésiles ou curtamente pecioladas, con segmentos foliares ovoideos, polo xeral de ápice redondeado a obtuso, dispostos, polo xeral, en 4 fileiras, imbricados; as fasciculares 2,5-6 × 0,7-1,5 mm, con segmentos en xeral fortemente adpresos indistinguibles; as axilantes 9-15(20) × 0,8-1,5 mm, con 38- 80 segmentos de 0,2-0,6(1) × 0,1 mm, ovoideos de ápice agudo; as dos caules fértiles mm, con 30-60 segmentos de 0,2-0,5 × 0,1 mm con segmentos de triangulares a ovoideos. Capítulos de 8-10 mm de diámetro, solitarios, hemisféricos a subglobosos; pedúnculos escasamente engrosados na base do capítulo -de 0,5-0,8 mm de diámetro-. Involucro de 5-8 mm de anchura, densamente tomentoso; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, escasamente carenadas; as externas, triangular-lanceoladas, sen marxe escariosa, ápice escuro; as medias e internas, de oblongo-triangulares a lanceoladas, con marxe escariosahialina estreita no ápice, lacerada, de c. 0,4 mm no ápice e non decorrente. Involucro con páleas de 2,5-3,3 × 0,7-1,5 mm, oblongas, planas a lixeiramente cóncavas, co ápice agudo, abundantemente pilosas. Flósculos 2-5 × 0,7-1 mm, con 5 dentes triangulares de 0,8-1× RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 146 0,6-0,8 mm. Cipselas 1,8-2,1 × 0,4-0,7 mm, oblongas, cilíndricas, con células mucilaxinosas en bandas paralelas, de ton castaño-avermellado. 2n= ? Paredes arxilosas en solos calcáreos 1200-1300 m. (V)VI-VIII.). Endemismo de Marrocos oriental, coñecida só do entorno de Ain Zohra, Provincia de Driouch. N.v.: Observacións.- Especie cun área moi restrinxida, só a observamos no campo en paredes verticais. A recolección de Sennen está amplamente distribuída polos herbarios europeos, porén é do pouco material con esta morfoloxía que puidemos revisar. Todos os pregos amosan unha morfoloxía consistente, ben diferenciado de S. africana polas follas vermiculares que presenta. O apoio dos resultados xenéticos que manteñen esta especie distinguible de S. africana apoia a hipótese de que estamos ante un endemismo de área restrinxida ao NE de Marrocos, na parte oriental do Riff. 22. S. africana Jord. & Fourr. Icon. Fl. Eur.2: 8 (1869). Ormenis africana (Jord & Fourr.) Litard & Maire in Jahandiez & Maire, Cat. Pl. Maroc 3: 765 (1934). Ormenis pseudosantolina Maire in Mem. Soc. Sc. Not. Maroc 15: 41 (1926). Ind. loc.: “Africa bor . Batna ( Algérie )” Subarbusto 20-50 cm, non viscoso-glanduloso, tomentoso, polo xeral ± aromática. Caules vexetativos 3-6,5 cm, ± erectos, con fascículos formados por 3-5 follas fasciculares e unha folla axilante de maior tamaño; os fértiles 5,5-15 cm, non ramificados na súa parte media ou superior, erectos, non diverxentes. Follas de lineares cilíndricas a estreitamente oblongo-lineares, subenteiras a pinnatisectas, tomentosas, branquecinas o verde agrisadas, sésiles ou curtamente pecioladas, con segmentos foliares de ovoideos a lineares, polo xeral de ápice redondeado a agudo, dispostos, polo xeral, en 4 fileiras, ± imbricados; as fasciculares 3-8 × 0,7-1,5 mm, con segmentos fortemente adpresos indistinguibles; as axilantes 10-18(24) × 1,5-3,5 mm, con 25-70 segmentos de 0,2-3(4) × 0,3-0,8(1) mm; as dos caules fértiles 7-18× 0,5-4 mm, con 15-60 segmentos de 0,2-2 × 0,2-0,7(1) mm con segmentos de ovoideos a lineares. Capítulos de 6-10 mm de diámetro, solitarios, hemisféricos; pedúnculos escasamente engrosados na base do capítulo -de 0,5-0,8 mm de diámetro-. Involucro de 4-7 mm de anchura, densamente tomentoso; brácteas dispostas en 3 ou 4 series, DISCUSIÓN 147 escasamente carenadas; as externas, triangular-lanceoladas, con marxe escariosa-hialina só no ápice, lacerada, de 0,2-0,4 mm, ápice escuro; as medias e internas, de oblongo-triangulares a lanceoladas, con marxe escariosa-hialina no ápice, lacerada, de c. 0,6 mm no ápice e non decorrente. Involucro con páleas de 2,5-3,3 × 0,7-1,5 mm, oblongas, lixeiramente cóncavas, co ápice de a ovado-triangular triangular, abundantemente pilosas na parte media e superior. Flósculos 2-5 × 0,7- 1 mm, con 5 dentes triangulares de 0,8-1× 0,6-0,8 mm. Cipselas 1,8-2,1 × 0,4-0,7 mm, oblongas, cilíndricas, con células mucilaxinosas en bandas paralelas, de ton castaño-avermellado. 2n=18, 36. Matogueiras en áreas pedregosas ; 1000-1436 m. (V)VI-VIII.). Endemismo do N de África con distribución pouco coñecida. Atlas medio marroquí, e a súa continuación en Alxeria no Atlas Telliano, e no seu extremo oriental nas Montañas de Aurés. N.v.: - Observacións.- As poboacións de Marrocos son tetraploides e as de Tunisia diploides, descoñécese a distribución destes dous citotipos, e a cal corresponden as poboacións alxerinas. As poboacións diploides presentan un porte de menor tamaño e follas menores e agrisadas, poren se solapan cos rangos de tamaño na variabilidade observada nas poboacións tetraploides. Nos estudos xenéticos , existe diferenciación nos marcadores con ADN ribosómico, pero dado o reducido material dispoñíbel en Alxeria e Tunisia conservamos ambas poboacións dentro da mesma especie., á espera de futuros estudos. 23. S. pinnata Viv , Elench. Pl. (Viviani) 31 (1802). Santolina leucantha Bertol.Amoen. Ital. 43 (1819). Ind. loc.: “Monte Bruscciana,. Tipo GDC00450891 “ Subarbusto 20-40 cm, non viscoso-glanduloso, glabro a glabrescente. Caules vexetativos 4-8 cm, decumbentes, con follas dun único tipo; os fértiles 10-25 cm, non ramificados ou ramificados na súa parte media, erectos, non diverxentes. Follas de lineares a lanceoladas, pouco robustas, pinnatisectas, sésiles ou curtamente pecioladas, con 20-60 segmentos lineares, con ápice agudo, dispostos, polo xeral, en 4 fileiras, alternos;. Capítulos de 5-10 mm de diámetro, hemisféricos, pedúnculos non engrosados na base do capítulo -de 0,5-0,8 mm de diámetro-. Involucro de 5-7 mm de anchura, glabro a glabrescente; brácteas dispostas en 3 series, escasamente carenadas; as externas, triangularlanceoladas, con marxe escariosa-hialina moi estreita no ápice de 0,1- RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 148 0,3 mm, escurecida; as medias e internas lanceoladas, con marxe escariosa-hialina estreita de c. 0,4 mm no ápice e non decorrente, escurecida. Involucro con páleas lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, co ápice triangular, glabras, escariosas no ápice. Flósculos 2- 5 × 0,7-1 mm, con 5 dentes triangulares de 0,8-1× 0,6-0,8 mm, brancos. Cipselas 0,8-1,5 × 0,4-0,7 mm, comprimidas dorsiventralmente, ton pardo. 2n=18. Matogueiras en solos esqueléticos e beiras das estradas ; 1200-1600 m. (V)VI-VIII.). Endemismo restrinxido aos Alpes Apuanos no C de Italia. N.v.: Crespolina apuana. 24. S. ligustica Arrigoni, Webbia 32(1): 129 (1977). Ind. loc.: “Deiva Marina, fra Piazza e Castagnola, zona ofiolitiche,. Holotipo FI0018161 “ Subarbusto 20-45 cm, non viscoso-glanduloso, densamente pilosa. Caules vexetativos 5-15 cm, erectos, con follas dun único tipo; os fértiles 15-22 cm., ramificados dende a súa parte media ou superior, erectos, escasamente diverxentes. Follas de lineares a lanceoladas, pouco robustas, pinnatisectas, sésiles ou curtamente pecioladas, con 12- 40 segmentos lineares de 1-5 mm, con ápice agudo a redondeado, dispostos, polo xeral, en 4 fileiras, alternos, sésiles ou con pecíolos de até 3 mm. Capítulos de 4-6 mm de diámetro, subglobosos, pedúnculos non engrosados na base do capítulo -de 0,5-0,8 mm de diámetro-. Involucro de 4-5 mm de anchura, piloso nas marxes das brácteas e quilla; brácteas dispostas en 3 series, escasamente carenadas; as externas, triangular-lanceoladas, con marxe escariosa-hialina estreita no ápice de 0,2-0,4 mm, non escurecida; as medias e internas lanceoladas, con marxe escariosa-hialina estreita de c. 0,5 mm no ápice e non decorrente, non escurecida. Involucro con páleas lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, co ápice triangular, pilosas no ápice e escasamente pilosas na parte media. Flósculos 2-5 × 0,7-1 mm, con 5 dentes triangulares de 0,4-1× 0,6-0,8 mm, brancos. Cipselas 0,8-1,2 × 0,4-0,7 mm, comprimidas dorsiventralmente, ton pardo-agrisado. 2n=18. DISCUSIÓN 149 Matogueiras en solos esqueléticos e beiras das estradas, principalmente en rochas ultrabásicas. 0-600 m. (V)VI-VIII.). Endemismo restrinxido á Liguria (Italia). N.v.: Crespolina ligure. Fig. 24. Lámina de S.magonica publicaca en Flora iberica. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 150 25. S. etrusca (Lacaita) Marchi & D’Amato, Inform. Bot. Ital. 5: 93 (1973) S. chamaecyparissus var. etrusca Lacaita, Nuovo Giorn. Bto. Ital. 32:215-216 (1925) S. pinnata subsp. etrusca (Lacaita) Guinea ex C. Jeffrey, Bean, Trees & Shrubs, ed. 8, 5:323 (1980) Ind. loc.: “In glareosis prope flumen Orcia sub oppidum Radicofani,. Lectotipo BM000909645 “ Subarbusto 20-45 cm, non viscoso-glanduloso, densamente piloso. Caules vexetativos 8-20 cm, erectos, con follas organizadas en fascículos con unha folla axilante de cor agrisado, os fértiles 15-22 cm, ramificados no seu terzo superior, erectos, non diverxentes de cor verde-agrisado. Follas lineares, robustas, pinnatisectas a crenado dentadas, sésiles ou curtamente pecioladas, con 18-60 segmentos de linear-lanceolados a ovoideos; as a de 1-2,5 mm, con ápice agudo a redondeado, dispostos en 4 fileiras, alternos, sésiles ou con pecíolos de até 4 mm; as fasciculares 1-2,5 × 0,7-1,5 mm, con segmentos imbricados, ovoideos; as axilantes 16-24(30) × 1,5-2 mm, con 25-70 segmentos de 0,2-2 × 0,3-0,6 mm; as dos caules fértiles 7-18× 0,5-4 mm, con 15-60 segmentos de 0,2-2 × 0,2-0,7(1) mm con segmentos de ovoideos a lineares Capítulos de 4-6 mm de diámetro, globosos, pedúnculos non engrosados na base do capítulo -de 0,5-0,8 mm de diámetro-. Involucro de 4-5 mm de anchura, piloso en toda a superficie, brácteas dispostas en 3 series, carenadas; as externas, triangularlanceoladas, con marxe escariosa-hialina estreita no ápice de c. 0,2 mm, non escurecida; as medias e internas lanceoladas, con marxe escariosahialina estreita de c. 0,4 mm no ápice e non decorrente, non escurecida. Involucro con páleas lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, mucronadas, pilosas na metade superior. Flósculos 2-4 × 0,7-1 mm, con 5 dentes triangulares de 0,4-0,5× 0,6-0,8 mm, amarelo pálido.. Cipselas 0,8-1,2 × 0,4-0,7 mm, comprimidas dorsiventralmente, ton pardoagrisado. 2n=18. Matogueiras en solos rochosos e areosos e taludes das estradas, principalmente en rochas calcáreas e ultrabásicas. 100-800 m. (V)VI-VIII.). Endemismo do C de Italia. N.v.: Crespolina etrusca DISCUSIÓN 151 26. S. corsica Jord. & Fourr. Icon. Fl. Eur. 2: 9 (1869). S. chamaecyparissus var. incana subvar. corsica (Jord. & Fourr.) Rouy, Fl. France 8: 223 (1903). S. chamaecyparissus var. corsica (Jord. & Fourr.) Fiori. Nuov.. Fl. Italia, 2:659 (1927). Ind. loc.: “Corsica, Bastia”. Lectotipo: Ilustración “S. corsica Jord et Fourr” in Jordan & Fourreau, Icon. Flor. Eur. (1869) Subarbusto 20-60 cm, non viscoso-glanduloso, tomentoso de ton xeral branquecino. Caules vexetativos 8-15 cm, erectos, con follas homomorfas; os fértiles 10-20 cm, ramificados no seu terzo superior, erectos, non diverxentes. Follas lineares de 8-20 mm, robustas, dentadas a crenado dentadas, sésiles ou curtamente pecioladas, con 18- 60 segmentos de 0,2-0,8 mm x 0,2, esféricos a oblongo-lanceolados, imbricados. Capítulos de 4-6 mm de diámetro, globosos, pedúnculos non engrosados na base do capítulo -de 0,5-0,8 mm de diámetro-. Involucro de 3,5-5 mm de anchura, piloso en toda a superficie, brácteas dispostas en 3 series, netamente carenadas; as externas, triangularlanceoladas, con marxe escariosa-hialina estreita no ápice de c. 0,2 mm, non escurecida; as medias e internas lanceoladas, con marxe escariosahialina estreita de c. 0,6 mm no ápice e non decorrente, non escurecida. Involucro con páleas lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, ápice triangular, pilosas no ápice. Flósculos 2-4 × 0,7-1 mm, con 5 dentes triangulares de 0,4-0,5× 0,6-0,8 mm, amarelo brillante.. Cipselas 1-1,5 × 0,4-0,6 mm, comprimidas dorsiventralmente, ton agrisado. 2n=36. Solos areosos e pedregosos en matogueiras despexadas. 200-1300 m. (V)VI-VIII.). Endemismo de Córsega e C de Sardeña?. N.v.: Crespolina di Corsica Observacións: A presenza en Sardeña non está clara, con poboacións supostamente na zona central poderían ter hibridado con S. insularis e a morfoloxía é intermedia entre as poboacións de Córsega e o endemismo de Sardeña, presentando capítulos de maior tamaño que os das poboacións corsas. RODRIGO CARBALLAL VILAVERDE 152 27. S. insularis (Gennari ex Fiori) Arrigoni, Webbia 34(1): 263 (1979) S. chamaecyparissus var. pectinata f. insularis Gennari ex Fiori, Fl. Italia 3(1). 270 (1903) S. chamaecyparissus subsp. insularis (Gennari ex Fiori) Yeo, Bot. J. Linn. Soc., 70: 18 (1975) Ind. loc.: “Sardinia, Monti d’ Iglesias a S. Benedetto, Lectotipo FI002787 “ Subarbusto 30-45 cm, non viscoso-glanduloso, densamente piloso. Caules vexetativos 8-20 cm, erectos, con follas homomorfas, de cor agrisado; os fértiles 15-30 cm, ramificados na súa metade superior, erectos, non diverxentes de cor verde-agrisado. Follas lineares, robustas, pinnatisectas, con pecíolos de 4-8 mm, con 24-80 segmentos de redondeados a lanceolados; as dos caules vexetativos de 30-60 mm, con segmentos de 0,6-2 x 0,4-0,7 mm, con ápice redondeado, raramente agudo, dispostos en 4 fileiras, alternos, con pecíolos de até 6 mm; as dos caules fértiles de 18-25 × 0,7-2 mm, con segmentos de 0,8-2,5 x 0,5, de lineares a oblongos. Capítulos de 10-16 mm de diámetro, hemisféricos a subglobosos, pedúnculos engrosados na base do capítulo -de 0,6-1,2 mm de diámetro-. Involucro de 5-8 mm de anchura, piloso en toda a superficie, brácteas dispostas en 3 series, carenadas; as externas, triangular-lanceoladas, con marxe escariosa-hialina estreita só no ápice de c. 0,2 mm, non escurecida; as medias e internas lanceoladas, con marxe escariosa-hialina estreita de c. 0,4 mm no ápice e non decorrente, non escurecida. Involucro con páleas lanceoladas, de planas a lixeiramente cóncavas, mucronadas, pilosas na metade superior. Flósculos 2-4 × 0,7-1 mm, con 5 dentes triangulares de 0,4-0,5× 0,6-0,8 mm, amarelos. Cipselas 1-1,5 × 0,4-0,7 mm, comprimidas dorsiventralmente, ton pardo-agrisado. 2n=54. Matogueiras despexadas e solos remexidos beiras das estradas, principalmente en rochas calcarias. 100-1200 m. (V)VI-VIII.). Endemismo do C e S de Sardeña. N.v.: Crespolina maggiore Observacións: Os resultados dos estudos xenéticos mostran que existe diferenciación entre as poboacións das montañas do C de Sardeña e as poboacións do Sur, máis estudos son necesarios para clarificar como se relacionan estas poboacións e se existe introgresión coa especie S. corsica.