A Sociedade de Responsabilidade Limitada e doutrina do levantamento do veo

1 A Sociedade de Responsabilidade Limitada e doutrina do levantamento do veo. TFG presentado por Sara Bugallo Porto Curso académico 2016/2017 Tutor: Ángel García Vidal 2 PALABRAS CHAVE. Personalidade xurídica. Sociedade de Responsabilidade Limitada. Práctica/ técnica xurisprudencial. Fraude de lei. Responsabilidade patrimonial universal. Independencia/ autonomía. Confusión de patrimonios. Levantamento do veo societario. Normativación. RESUMO. O obxecto do presente traballo é a análise da aplicación da doutrina do levantamento do veo cando o ente interposto é unha Sociedade de Responsabilidade Limitada. Para iso, a modo introdutorio farase unha breve referencia á orixe e evolución da figura, acudindo primeiro á xurisprudencia da doutrina de terceiros desenvolta polo Tribunal Supremo durante as primeiras décadas do século XX. A continuación, será obxecto de estudo a STS de 30 de maio de 1984 que marca un antes e un despois na configuración desta técnica xurisprudencial, e afondarase no argumentario que ofrece para a súa aplicación. Para abordar as especialidades das S.L. contraporanse coa problemática propia das Sociedades Anónimas e das sociedades colectivas, xa que son os tipos sociais con que garda maiores semellanzas. Asemede, farase especial referencia aos supostos de transformacións fraudulentas e ás formas de evitalas: levantamento do veo e normativación. Finalmente, atenderase ao fraude de lei como presuposto de aplicación da figura, con especial atención ao artigo 1.2 da Lei de Sociedades de Capital como norma de cobertura. Por outra parte, os casos tratados clasificaranse segundo a normativa que se pretende eludir abusando da personalidade independente do ente. A metodoloxía, imposta pola inexistencia de normativa reguladora do levantamento do veo, parte da exposición xeral do concepto habilitante da aplicación da técnica. O 3 devandito concepto será posteriormente perfilado acudindo aos matices sinalados pola última xurisprudencia relativa a S.L. A exposición dos casos resoltos polos tribunais servirá tamén como suposto práctico que permite obter unha visión global dos problemas e das solución propostas. ÍNDICE PALABRAS CHAVE E RESUMO……………………………………………………………1 I.- A PERSONALIDADE XURÍDICA: EVOLUCIÓN E CRISE ................................................... 5 II.- CONTEXTO HISTÓRICO: AS PRIMEIRAS SENTENZAS DO TRIBUNAL SUPREMO EN QUE PENETRA NO SUBSTRATUM DA PERSOA XURÍDICA. ORIXE E ANÁLISE DAS EIVAS AÍNDA SEN SOLVENTAR ..................................................................................................... 8 1.- A DOUTRINA DE TERCEIROS .................................................................................................. 9 2.- A SENTENZA DO TRIBUNAL SUPREMO DE 28 DE MAIO DE 1984 ................................. 10 3.- A PLURALIDADE DE PRESUPOSTOS COMO DEFICIENCIA INICIAL E SEN SOLVENTAR. A SÚA CONSECUENCIA: AS DIFICULTADES SISTEMÁTICAS ................... 11 III.- ÁMBITO DE APLICACIÓN DA FIGURA ........................................................................ 13 1.- A SOCIEDADE COLECTIVA ................................................................................................... 13 1.1. Consideracións iniciais sobre a responsabilidade. A inaplicabilidade do levantamento do veo ..................................................................................................................................... 13 1.2. Os supostos de transformación. .................................................................................. 14 1.2.1. A transformación dunha S.L. en sociedade colectiva ........................................ 15 1.2.2. A transformación dunha sociedade colectiva nunha S.L. .................................. 15 2.- A SOCIEDADE ANÓNIMA. ...................................................................................................... 17 2.1. A relevancia da cifra de capital social mínimo .............................................................. 17 2.2. A configuración dos tipos. ......................................................................................... 18 2.3. A transformación dunha S.A. en S.L. .......................................................................... 19 2.4. A delimitación da escisión da S.A. en varias S.L. e a (in)existencia de ánimo defraudatorio inherente ........................................................................................................................ 20 3.-A SOCIEDADE DE RESPONSABILIDADE LIMITADA E A SLNU ...................................... 22 3.1. A Sociedade Limitada e a SLNU ................................................................................ 22 3.2. Levantamento do veo e unipersonalidade. Un exemplo paradigmático de normativación ... 23 3.3. A S.L. en réxime de formación sucesiva ...................................................................... 25 3.4. A redución do capital social e os efectos do art. 331 LSC. Outro exemplo claro de normativación ................................................................................................................ 26 4 3.5. O concurso culpable e a responsabilidade da S.L. encargada da administración doutra sociedade. Un suposto imposible se a entidade a que se encomenda a administración fose unha S.L.N.E. ........................................................................................................................ 27 3.5.1. Unha aproximación á extensión subxectiva dos efectos da calificación culpable do concurso en sociedades administradas por unha persoa xurídica (S.L.) ................. 27 3.5.2. Análise da normativa concursal. O concurso culpable e a responsabilidade da S.L. encargada da administración doutra sociedade .................................................... 28 IV.- O FRAUDE Á LEI. FRAUDE Á “LEI CONTRACTUAL” .................................................. 32 1.- CONCEPTO DE FRAUDE Á LEI. O ART. 1.2 LSC COMO NORMA DE COBERTURA ..... 32 2.- O FRAUDE AO ART. 1911 DO CÓDIGO CIVIL. .................................................................... 32 3.- O FRAUDE AO ART. 1911 EN CONCORRENCIA CON OUTRAS DISPOSICIÓNS ........... 35 4.- O FRAUDE A OUTRAS NORMAS. .......................................................................................... 36 5.- O FRAUDE Á “LEI CONTRACTUAL” .................................................................................... 37 6.- O ART. 1.2. LSC COMO NORMA DE COBERTURA NO SEO DUN GRUPO DE EMPRESAS ...................................................................................................................................... 38 6.1.- Unha primeira achega á problemática: as garantías intragrupo e a condición de terceiro dentro do grupo .............................................................................................................. 40 6.2.- A S.L. e o grupo familiar. Unha S.L. que domina un grupo formado unicamente por sociedades deste tipo ....................................................................................................... 42 6.3.- Sucesión empresarial, grupo de empresas e a S.L. como ente interposto. Un caso en que a Audiencia delimita o abuso fraudulento vs. a liberdade de organización empresarial ............... 43 7.- O USO DA S.L. PARA DEFRAUDAR A NORMATIVA CONCURSAL ................................ 45 V.- CONCLUSIÓNS .............................................................................................................. 46 1. EVOLUCIÓN DA DOUTRINA DO LEVANTAMENTO DO VEO FUNDADA NO FRAUDE DE LEI: O ART. 1.2 LSC COMO NORMA DE COBERTURA. APUNTAMENTOS SOBRE O CAMBIO DO CONCEPTO DE ÁNIMO DEFRAUDATORIO ...................................................... 46 2. SOBRE A NECESIDADE DE COMPILAR OS REQUISITOS COMÚNS A TODO TIPO SOCIAL E AS ESPECIALIDADES DAS S.L. PARA O ESCLARECEMENTO DA APLICACIÓN DA TÉCNICA ................................................................................................................................... 47 3. A NECESIDADE DE ALTERNATIVAS AO LEVANTAMENTO DO VEO PARA SANCIONAR O ABUSO DA PERSOA XURÍDICA: A NORMATIVACIÓN DE LEGE LATA E DE LEGE FERENDA ....................................................................................................................... 47 VI.- BIBLIOGRAFÍA E XURISPRUDENCIA .......................................................................... 49 1.BIBLIOGRAFÍA ............................................................................................................................ 49 2.RECURSOS WEB ......................................................................................................................... 50 3.RECOMPILACIÓN DE XURISPRUDENCIA ............................................................................. 50 3.1. Xurisprudencia inglesa .............................................................................................. 50 3.2. Xurisprudencia do Tribunal Supremo .......................................................................... 50 3.3. Xurisprudencia das Audiencias Provinciais .................................................................. 51 3.4. Xurisprudencia dos Xulgados do Mercantil e de 1ª Instancia .......................................... 51 5 4.RESOLUCIÓNS DA DIRECCIÓN XERAL DOS REXISTROS E DO NOTARIADO .............. 52 INTRODUCIÓN: I.- A PERSONALIDADE XURÍDICA: EVOLUCIÓN E CRISE O concepto de personalidade xurídica foi perfeccionado ao longo do S. XVI coa configuración das Compañías creadas para comerciar coas Indias Orientais por España1, Holanda, Inglaterra e Portugal. Aínda que inicialmente fose ligado á Sociedade Anónima2, co tempo, esta deixará de considerarse de forma exclusiva a forma típica de persoa xurídica, compartindo espazo coa S.L. tras a introdución en España deste tipo social en 1953. A caracterización resúmese en que é a sociedade quen asume a condición de comerciante e posúe un patrimonio propio e diferenzado do dos socios3. Unha vez delimitada pola doutrina como suxeito de dereitos e obrigas que responderá delas fronte os seus debedores co seu propio patrimonio, predícase a incomunicación4 entre a sociedade e os socios. Ligada a esta separación xorde a noción de hermetismo5, que non se superará até a década de 1910. 1 Para maior afondamento sobre o devagar das compañías españolas vid DELGADO BARRADO, J. M., “América y el proyecto de compañías privilegiadas de José de Carbajal (1745-1754)”, Brocar: Cuadernos de investigación histórica, nº 22, 1998, páxs. 103-120. 2 ALFARO ÁGUILA-REAL, J., “Una breve historia de la sociedad anónima y el comercio transoceánico”. http://almacendederecho.org/una-breve-historia-la-sociedad-anonima-comercio-transoceanico/ (consultado por última vez o 05/07/2017). 3 BOLDÓ RODA, C., Levantamiento del velo y persona jurídica en el Derecho Privado español, Thomson Aranzadi, Navarra, 2006, páxs. 38 e ss. 4 A denominación para referirse á “separación” entre o patrimonio social e o persoal é do máis variada. ALFARO ÁGUILA-REAL, J., “La responsabilidad limitada de los socios de las sociedades de capitales por las deudas sociales: el estado de la discusión.” https://poseidon01.ssrn.com/delivery.php?ID=82607001306909111709301101500312302611800405008302009 107811109111212506808911508410209604812300004506304100406510809703108303101907600703405010 201011307107100607402203307712410400806508609702300610106806711808707000811003000012511500 0022067015122006&EXT=pdf (consultado por última vez o 11/07/2017) vai máis aló aludindo a un “illamento” entre ambos patrimonios. 5 O hermetismo non só producirá efectos nas relacións externas da sociedade, senón nas internas. A efectos deste traballo, resultan máis interesantes as consecuencias externas: separación total entre o patrimonio da 6 Sen esquecer a súa utilidade e os avances que se produciron grazas a ela 6, a personalidade independente foi empregada para cometer múltiples abusos. A doutrina do levantamento do veo xorde neste contexto de crise da personalidade xurídica7. A necesidade de abandonar o hermetismo da personalidade xurídica é paradigmática nos supostos en que se abusa da limitación da responsabilidade derivada da creación da sociedade. Resulta interesante traer a colación un caso da xurisprudencia inglesa de 1897 para contrapoñer a valoración do xuíz e da Cámara dos Lores. Salomon v. Salomon & Co. Ltd8 sentou precedente e os seus pronunciamentos tiveron un grande impacto na xurisprudencia posterior durante décadas9. Salomon era un peleteiro (empresario individual) que decidiu constituír unha sociedade cos membros da súa familia e vender a esta o negocio. Ao ano, cando a sociedade foi liquidada o pasivo era insuficiente para satisfacer aos acredores. O xuíz entendeu que Salomon constituíra a sociedade cun propósito contrario á lei, polo que non debía ser beneficiado polo privilexio da responsabilidade limitada. Pola contra, a Cámara dos Lores ignorou as circunstancias en que tivo lugar a transmisión do negocio ou que os familiaries de Salomon se presentasen como meros testaferros, reafirmou a personalidade sociedade e o dos socios. É dicir, defende a imposibilidade de facer responsable o patrimonio do socio por débedas sociais, posto que o debedor é unha persoa diferente. 6 BOLDÓ RODA, C., Levantamiento del velo y persona jurídica en el Derecho Privado español, cit., páxs. 38 e ss: califica de “fundamental para o desenvolvemento no mundo económico moderno” a existencia de sociedades de capital. 7 Esta concepción dogmática será un inconvinte cando, durante a Primeira Guerra Mundial, os países belixerantes se amosen recelosos das sociedades cuxos membros sexan nacionais de Estados inimigos. Por exemplo, a Cámara dos Lores penetrou no substratum dunha sociedade constituída en Inglaterra pero cuxas accións, agás unha, pertencían a alemáns no coñecido caso Daimler Co. Ltd. v. Continental Tyre & Rubber Corp, cuxa resolución pode consultarse en http://www.bailii.org/cgibin/format.cgi?doc=/uk/cases/UKHL/1916/53SLR0845.html&query=(continental)+AND+(tyre)+AND+(1915) (consultado por última vez o 11/07/2017). 8 http://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1896/1.html (consultado última vez o 11/07/2017). 9 Como se sinala en BOLDÓ RODA, C., Levantamiento del velo y persona jurídica en el Derecho Privado español, cit., páxs. 118 e ss, a xurisprudencia inglesa non se actualizou até 1990 coa sentenza Adams v. Cape Industries Plc. Dela extráese que procede levantar o veo se a sociedade é unha mera fachada, aínda que non se establecen as pautas para valorar cando acontece isto. 7 independente da Company e declarou a Salomon non responsable ante ela nin ante os acredores. Este exemplo axuda a perfilar o eixo común cando se obvia a personalidade diferenzada e independente da sociedade e se responsabiliza a quen, abusando das opcións que ofrece o ordeamento, emprega fraudulentamente o ente interposto. O fraude pode ser do máis variado, pero a efectos introdutorios cómpre sinalar que serán especialmente estudados os supostos en que se empregue como norma de cobertura o artigo 1.2 do Real Decreto Lexislativo 1/2010, polo que se aproba o Texto Refundido da Lei de Sociedades de Capital10. A tarefa presenta a dificultade engadida da caracterización da S.L. como un tipo social “en que se combinan elementos procedentes de moi distintos modelos lexislativos” 11 . Tradicionalmente entendeuse que a S.L é un tipo híbrido entre as sociedades personalistas e as capitalistas (é dicir, entre unha sociedade colectiva e unha anónima)12. A exposición de motivos da anterior Lei 2/1995, de 23 de marzo, de Sociedades de Responsabiliade Limitada13 ilustrábao con claridade ao negar que se puidese entender unha S.L. como “unha pequena S.A.” ou unha sociedade colectiva cuxos socios gozan do beneficio da limitación de responsabilidade, consideracións que seguen vixentes. É por este motivo, ademais de por razóns de espazo, polo que a delimitación da aplicación da figura se restrinxe respecto destes dous tipos sociais. Convén deixar sentado dende un comezo que a análise da máis recente xurisprudencia relativa ao levantamento do veo cando o ente interposto é unha Sociedade de Responsabilidade Limitada só resulta de interese cando o presuposto de aplicación da técnica é o fraude de lei e, concretamente, a norma de cobertura empregada o art. 1.2 da LSC. Isto provoca unha duplicidade de consecuencias. Por unha banda, como se explicará, este traballo debe obviar o tratamento que recibe o abuso de dereito, a equidade ou a mala fe como presupostos de aplicación da figura, xa que da súa análise é imposible obter ningunha especialidade respecto dun ente interposto S.A. ou cooperativa. 10 BOE núm. 161, de 03/07/2010. 11 A cita extráese do Preámbulo da Lei de Sociedades de Capital e recolle o sentir da doutrina maioritaria e asentada. 12 ÁVILA NAVARRO, P., La Sociedad Limitada (Tomo I), Editorial Bosch, Barcelona, 2008, páxs. 9 e ss. 13 BOE núm. 71, de 24 de marzo de 1995, páxinas 9181 a 9206 (26 páxs.). 8 Por outra banda, é mester delimitar os casos en que a existencia dunha S.L. provoca na práctica verdadeiras especialidades. É dicir, non merecen ser traídos a colación casos en que a personalidade independente é empregada de forma fraudulenta para burlar a normativa laboral, posto que o resultado non varía aínda que o ente interposto sexa outro tipo social. Tampouco se producen diferenzas cando o levantamento do veo é pronunciado pola orde contencioso-administrativa ou pola penal. Tamén resulta estéril afondar nos últimos pronunciamentos do Tribunal Supremo sobre aspectos procesuais para aplicar a citada técnica, que nada específico sobre a S.L. achegan. É por isto polo que o obxecto de estudo foi fundamentalmente a responsabilidade civil e os intentos de defraudar as expectativas de cobro dos debedores a través deste tipo social que só precisa de 3.000€14 para ser validamente constituído. Finalmente, adicouse un espazo á análise do comportamento da S.L. nun grupo de empresas, atendendo tamén á necesidade dunha cifra de capital social menor comparándoas cunha S.A. Sen embargo, non deixan de existir casos en que os grupos de empresas están formados na súa totalidade por S.L., sen que isto impida que poida levantarse o veo se concorren os requisitos. II.- CONTEXTO HISTÓRICO: AS PRIMEIRAS SENTENZAS DO TRIBUNAL SUPREMO EN QUE PENETRA NO SUBSTRATUM DA PERSOA XURÍDICA. ORIXE E ANÁLISE DAS EIVAS AÍNDA SEN SOLVENTAR Cómpre sinalar que nun primeiro momento os casos que chegan aos tribunais estudan a Sociedade Anónima como ente interposto. Tampouco é de extrañar que a xurisprudencia relativa a S.A. comece sendo a máis abundante, posto que, como sinala Embid Irujo15, até a reforma da LSC a meirande parte das sociedades adoptaban esta forma. Sen embargo na 14 Artigo 4.1 da LSC. 15 EMBID IRUJO, J. M., “Crisis económica, derecho de sociedades y tipología societaria” en ABRIANI, N. e EMBID IRUJO, J. M. (directores), Crisis económica y responsabilidad en la empresa, Editorial Comares, Granada, 2013, páxs. 3 e ss (24). 9 actualidade a tendencia mudou totalmente16, e aos tribunais acceden cada vez máis casos en que se trata de evitar o emprego da personalidade independente da S.L. cando esta é unha mera apariencia. 1.- A DOUTRINA DE TERCEIROS En España non foi até a década de 1980 cando a xurisprudencia do Tribunal Supremo comezou a empregar a expresión “levantamento do veo”, pero a práctica xa era empregada dende os anos 50 baixo a denominación de “doutrina de terceiros17”. A afirmación de Pérez Bernabeu18, restrinxida ao ámbito tributario é xeralizable á doutrina de terceiros como técnica xurisprudencial: “a doutrina de terceiros non é equiparable á doutrina do levantamento do veo, pero ten en común o seu espírito: mirar máis aló da forma da persoa xurídica”. Polo tanto, independentemente da nomenclatura, as solución propostas e a finalidade de ambas doutrinas é coincidente, e aseméllase ás respostas proporcionadas noutros ordeamentos19. Nesta etapa inicial, o TS presta especial atención á valoración da boa fe e á existencia de fraude. A Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil) núm. 305/1950 de 12 de decembro de 195020 valora a conduta dunha das socias (que actúa de mala fe) para determinar que a Sociedade Limitada non pode alegar boa fe e, polo tanto, non está rexistralmente protexida. Pola súa parte, a Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil) núm. 1654/1956 de 22 de xuño de 195621 sinala que a sociedade non pode ter a consideración de terceiro respecto das obrigas asumidas polos socios, valorando tamén a existencia de mala fe. A creación da S.L. neste último caso tiña como finalidade o desprazamento do patrimonio dos socios, para 16 “Se antes daquela data (1989) se podía estimar que se constituían nove sociedades anónimas por cada unha limitada, agora a proporción invertiuse e segue medrando en favor da sociedade limitada” extraído de ÁVILA NAVARRO, P., La Sociedad Limitada (Tomo I), cit., páx.12. 17 A doutrina debe ao seu nome á consideración de que “terceiro” é quen non interviu nun contrato ou acto, con independencia dos efectos que a este se traten de opoñer. 18 PÉREZ BERNABEU, B., “Levantamiento del velo y responsabilidad tributaria”, Revista de información fiscal, núm. 110, 2012, páxs. 33-72 (37). 19 No Dereito anglosaxón, recibe o nome de disregard of the legal entity, pero sen que se poidan sinalar diferenzas na praxe xudicial, máis aló das derivadas da existencia da equity. Valga como punto de partida que os supostos en que se aplica a doutrina son, en esencia, coincidentes cos que examinan os tribunais españois. 20 Consultada na versión PDF facilitada polo CENDOX. 21 Consultada na versión PDF facilitada polo CENDOX. 16 Garrido de Palma41, entende o consentimento nun sentido máis próximo a unha dispensa ou renuncia. Sexa como for, a devandita responsabilidade persoal prescribirá unha vez transcurridos cinco anos dende a publicación da transformación no Boletín Oficial do Rexistro Mercantil. O sometemento a un prazo de prescrición (e non de caducidade) permite a posibilidade de que sexa interrumpido coa reclamación da débeda Esta previsión legal non exclúe que os patrimonios persoais sexan efectivamente responsabilizados polas débedas da sociedade se, aínda transcurrido o prazo de prescrición, concurren os presupostos para levantar o veo. A forma en que se artella o suposto é a seguinte. Se os socios deron o seu consentimento á transformación, ven automaticamente limitada a responsabilidade do debedor e só poderán satisfacer as súas débedas con cargo ao patrimonio persoal dos socios se proban a concurrencia de ánimo defraudatorio. A existencia de engano ou abuso de dereito que permita empregar a técnica é difícil de imaxinar, toda vez que para que mude o tipo de responsabilidade é necesario o consentimento do acredor42. A segunda hipótese nace da non aceptación expresa por parte dos acredores do cambio de tipo social. Se así fose, os socios seguirán respondendo persoalmente das débedas contraídas con anterioridade con eles durante os 5 anos seguintes. A responsabilidade ilimitada cesará unha vez transcurrido este prazo baixo a condictio sine qua non de que o acredor non reclamase. Se o acredor reclamase, produciríanse os efectos propios da interrupción da prescrición: cómputo do prazo dende novo. O suposto problemático xorde cando o acredor deixou transcurrir o prazo de prescrición sen reclamar a débeda e, cando o fai concurre a circunstancia de que o patrimonio social é insuficiente para saldala. Neste escenario a única opción que se lle presenta é tratar de atacar o patrimonio persoal do socio da agora S.L. Para que a súa pretensión prospere deberá acreditar a concurrencia de fraude ou abuso de dereito, que será difícil de artellar coa súa postura pasiva ante a reclamación do crédito durante cinco anos. 41 GARRIDO DE PALMA, V. M., La Ley 3/2009 de las modificaciones estructurales de las sociedades mercantiles, cit., páxs. 44 e ss. 42 Maior virtualidade presentaría na práctica o suposto se abondase cun consentimento tácito en que o silencio do acredor equivalese a aceptación da transformación. 17 2.- A SOCIEDADE ANÓNIMA. Tras a refundición efectuada pola Lei de Sociedades de Capital, a delimitación entre este tipo social e a Sociedade de Responsabilidade Limitada é aínda máis tenue e, polo tanto, complexa. Como sinala Embid Irujo43, o Dereito de sociedades español nunca se caracterizou por unha marcada diferenza entre S.A. e S.L., ao contrario do que acontece en ordenamentos de corte xermano (o mesmo alemán). Así, a elección dunha forma ou doutra, sostén o autor, non vén determinada polo ámbito empresarial en que se vaia actuar44. A mesma opinión foi defendida por Ávila Navarro45, antes da refundición, aínda que admitía que o proxecto do lexislador era encamiñar a elección da forma segundo o tamaño: S.L. para pequenas e medianas empresas e S.A. para as grandes. Do mesmo modo, o Preámbulo da Lei de Sociedades de Capital recolle esta realidade aludindo a unha “unidade substancial entre as distintas formas das sociedades de capital”, o que dificulta a tarefa de achar elementos diferenzadores á hora de aplicar a técnica do levantamento do veo. Sen embargo, ditos elementos existen e, unha vez identificados, procede analizar a súa trascendencia. 2.1. A relevancia da cifra de capital social mínimo O punto de partida é a varianza entre a cifra de capital social mínimo esixida para constituír validamente cada tipo social. No caso unha S.L., abonda con achegar 3.000€, mentres que para unha S.A. ascenden a 60.000€46. Esta diferenza cuantitativa pode ser tida en conta á hora de escoller a forma do ente interposto, dado que é unha vantaxe indubidable a menor cantidade de diñeiro afectado pola responsabilidade. Tendo en conta que un dos casos arquetípicos de constitución fraudulenta dunha sociedade ten como obxectivo eludir responsabilidades e que non deba responder das obrigas contraídas o patrimonio persoal, quen obra con este obxectivo procurará doutar a persoa xurídica da menor cifra de capital social. 43 EMBID IRUJO, J. M., “Crisis económica, derecho de sociedades y tipología societaria”, cit., páx. 24. 44 Valga como excepción que confirma esta regra xeral a regulación específica das sociedades cotizadas recollida na Lei 24/1988, de 28 de xullo, do Mercado de Valores. 45 ÁVILA NAVARRO, P., La Sociedad Limitada (Tomo I), cit., páx.11. 46 Art. 1 LSC. 18 Sen embargo tampouco son alleos á xurisprudencia os casos en que o ente interposto é unha S.A. descapitalizada, en que se aproveita a existencia dunha sociedade deste tipo para usala como pantalla tras a que se agocha unha S.L. que é a que desenvolve realmente a actividade. Adiantando conceptos que serán afondados no epígrafe VI, a norma defraudada é o artigo 1101 CC, empregando como norma de cobertura o art. 1.3 LSC. A Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 497/2013, de 29 de xullo de 201347 resolve un caso “atípico” de acordo coa liña con que até o de agora se presentou o traballo, posto que procede a levantar o veo dunha S.A., ente interposto a través de que actúa unha S.L. Os datos máis relevantes do suposto analizado son que a cifra de capital social S.A. roza o mínimo legal, e o resultado dos exercicios anteriores é negativo, mentres que a S.L. presenta resultados positivos. Os vínculos existentes entre Talleres Llaneza, S.L. e Diseño Fabricación y Mediambiente, S.A. (DIFAMASA) enténdense probados pola concurrencia cumulativa das seguintes circunstancias: unidade de dirección así como a pertenza dos socios a unha mesma familia, a coincidencia de domicilios sociais e incluso confusión de esferas (as labores encargadas a unha empresa son realizadas nas instalacións da outra). Ademais, da análise da tesourería de ambas sociedades48 extrapólase que a intervención de DIFAMASA no contrato de execución de obra litixioso foi en calidade de instrumento de Talleres Llaneza. A este respecto o tribunal determina que DIFAMASA interviu no contrato “coa finalidade de preservar o patrimonio desta última (Talleres Llaneza) fronte as eventuais responsabilidades económicas que puidesen derivaren da contratación”. Polo tanto, pese á existencia formal de dúas personalidades separadas, o T.S. levanta o veo societario para evitar que os dereitos da outra parte contratante sexan burlados, posto que aínda que contratou cunha sociedade “descapitalizada” (en palabras do tribunal), era Llaneza quen efectuou a obra de forma material, a ela corresponde atribuír a responsabilidade por execución defectuosa da obra. Polo tanto, o Tribunal extende a responsabilidade á S.L., coa sanción propia do fraude de lei: a aplicación da norma que se pretendeu soslaiar (o artigo 1101 CC). 2.2. A configuración dos tipos. 47 Roj: STS 4096/2013 - ECLI: ES:TS:2013:4096. 48 Vid fundamento xurídico 3º. 19 A outra especialidade que cabe reseñar é, como sinala a Exposición de motivos da LSC, que as S.A. se configuran cun sistema de defensa do capital social máis férreo, mentres que nas S.L. se permite substituír eses mecanismos por réximes de responsabilidade. 2.3. A transformación dunha S.A. en S.L. O punto de saída, aínda que obvio, non debe ser omitido: a operación supón un cambio na cifra de capital social mínimo esixido pola lei. O suposto arquetípico preséntao a Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 1375/2007 de 19 de decembro de 200749 cuxos feitos son os seguintes: D. Rafael falece mentres prestaba servizos a Construcciones Briceño, S.A, e os seus familiares vencen no litixio en que a mercantil é condeada a pagarlles unha indemnización de natureza civil. Con posterioridade a que recaese sentenza firme condeatoria, nunha Xunta Xeral Extraordinaria acórdase a transformación da S.A. en S.L. Como foi sinalado, o cambio de forma societaria non provoca a desaparición da personalidade da S.A., pero si permite aos socios reducir a cifra de capital social. Como cuestión preliminar, o T.S., á vista do material probatorio, califica que a nova sociedade como unha “tapadeira” cuxa finalidade era eludir o pago da indemnización50, defraudando o art. 1902 CC. Unha vez sinalado isto, o quid do asunto xira arredor do contido da executoria, que ao igual que a acción de responsabilidade extracontractual, se dirixe á S.A. Os demandados opoñen falta de lexitimación da S.L. e a prescrición. O Tribunal Supremo falla que a executoria pode facerse efectiva fronte aqueles que se aproveitaron do ente interposto, que foi o reclamado en 1ª instancia, sen que prospere a alegación da prescrición51. O fundamento xurídico 2º sinala que a doutrina do levantamento do veo “(se) pon ao servizo dunha persoa, física ou xurídica, para facer efectiva unha lexitimación pasiva distinta á que resulta da relación (…) mantida cunha determinada entidade ou sociedade”. É dicir, responsabilízase a terceiros alleos á relación cando a sociedade é un mero ente interposto con 49 Roj: STS 8639/2007 - ECLI: ES:TS:2007:8639 50 A S.L. nunca tivo actividade, tampouco patrimonio ou traballadores. 51 Esta, ademais da histórica STS de 28 de maio de 1984, é unha das poucas sentenzas en que o levantamento do veo se liga coa (non) apreciación da prescrición do dereito. 20 fin defraudatorio, fin que se dá cando se busca evitar o pago de débedas abusando dunha opción que poporciona o ordenamento, tal como é a transformación da sociedade. Unha vez máis a sanción é a aplicación do precepto relativo a responsabilidade que se tratou de defraudar baixo a cobertura da personalidade xurídica independente. 2.4. A delimitación da escisión da S.A. en varias S.L. e a (in)existencia de ánimo defraudatorio inherente Esta operación, regulada nos arts. 68 e ss. da Lei 3/2009, supón a transmisión en bloque, da totalidade ou parte do patrimonio social. A diferenza baséase en que, de ser a escisión total, a sociedade desaparecerá e, en caso contrario, subsistirá. Para unha mellor comprensión, procede estudar o caso tratado pola Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 670/2010, de 4 de novembro de 201052, que entrelaza o que semella a escisión53 dunha S.A. en dúas S.L. e a petición de levantamento do veo por parte dun anterior accionista (que entende que o baleiramento da S.A. lesiona os seus intereses). Os feitos son os seguintes: a sociedade Manuel Álvarez e hijos Canarias S.A. desenvolve con normalidade a súa actividade até 1991, ano en que son creadas Álvarez Las Palmas S.L. e Álvarez Tenerife S.L., posto que a elas deriva o seu patrimonio e negocios. D. Eulalio, propietario do 10% das accións, solicita ser declarado titular da mesma porcentanxe de participacións das S.L. En primeiro lugar, o TS declara que un suposto como o anterior non ilustra unha escisión de facto, senón que o que se produceu é un baleiramento da S.A. A continuación, declara improcedente a aplicación do levantamento do veo que, de acordo coa solicitude do demandante suporía “impoñer coactivamente a subentrada de socios na sociedade cuxa personalidade se afirma empregada de forma fraudulenta”54. Como afirma o tribunal, dita actuación suporía unha contradición en si mesma, posto que por unha banda afirma a existencia da pretendida personalidade fraudulenta e, pola outra, outórgalle efectos obviando 52 Roj: STS 7568/2010 - ECLI: ES:TS:2010:7568. 53 A configuración da escisión na anterior Lei de Sociedades Anónimas non presenta diferenzas respecto da recollida na Lei 3/2009, como sinala o TS no fundamento xurídico 8º. 54 Fundamento xurídico 8º. 21 a anterior calificación. Por outra banda, o TS non aprecia emprego defraudatorio da personalidade e sinala a necesidade de discernir “a actuación irregular dunha sociedade co emprego fraudulento da personalidade”. En conclusión, o baleiramento da S.A. é unha actuación irregular, pero non supón o emprego fraudulento da personalidade. A falta deste requisito esencial, non procede levantar o veo das S.L. beneficiadas polo trasvase e, en ningún caso, podería acollerse a pretensión do demandante de ser partícipe daquela sociedade que acusa de ser unha mera pantalla. Sendo a escisión unha operación habilitada pola Lei 3/2009, non pode presumirse ánimo defraudatorio ao efectuala, senón que o demandante debe achegar probas que xustifiquen a aplicación do levantamento do veo. Pola súa parte, a Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 796/2012, de 3 de xaneiro de 201355 acolle a pretensión do levantamento do veo solicitada por D. Jesús Carlos (cesionario dun crédito fronte Ramón Vizcaino S.A.), quen reclama este ás sociedades beneficiarias pola escisión parcial da debedora (entre elas, Grupo Vizcaino de Empresas Industriales y de Servicios, S.L.), afirmando que a escisión foi realizada co obxectivo de defraudar o seu dereito de crédito reclamado con anterioridade. O T.S. entende que a personalidade xurídica foi empregada de forma abusiva coa constitución dun entramado de sociedades56 cuxa finalidade era dificultar o cobro do crédito ao acredor. Para apreciar o carácter abusivo, o tribunal non só atende á existencia e configuración do entramado57, senón tamén ao momento temporal en que comeza (inmediatamente despois do requirimento formal de pago) e tamén valora a importancia cuantitativa do crédito. A entender do tribunal, a finalidade das devanditas escisións era “distraer a unidade económica de que xurdira o crédito 55 Roj: STS 433/2013 - ECLI: ES:TS:2013:433 56 Que, como sinala o fundamento xurídico 11º, comparten obxecto social, domicilio e administración, ademais de inducir a confusión por mor das denominacións. 57 Ramón Vizcaino, S.A. escíndese parcialmente, crea a S.A. Ramón Vizcaino Internacional, múdalle a denominación social a Tecfrindus, S.A. e decláraa en quebra ao abeiro da normativa vixente en 1999. Pola súa parte, Internacional de Refrigeración RV, S.A. (a sociedade escindida) muda de denominación social e adquire as accións de Ramón Vizcaino Internacional S.A., escindíndose parcialmente e beneficiando a GRV Grupo Vizcaino de Empresas Industriales y de Servicios, S.L. Á S.L. son transmitidas as accións de Ramón Vizcaino Internacional S.A. e posteriormente compra máis do 90% do capital social de Ramón Vizcaino Refrigeración, S.A. En conclusión, os movementos tendentes a defraudar o crédito de D. Jesús Carlos finalizan co trasvase de accións e activos a unha S.L. que se emprega como tapadeira. 22 da sociedade orixinalmente debedora, para que os seus activos presentes e futuros non respondesen da débeda, á vez que provocaba a quebra da debedora orixinaria”, co que procede a levantar o veo societario. 3.-A SOCIEDADE DE RESPONSABILIDADE LIMITADA E A SLNU 3.1. A Sociedade Limitada e a SLNU Como foi sinalado con anterioridade, a refundición levada a cabo en 2010 e que culminou coa aprobación da LSC disipou parte das diferenzas existentes entre S.A. e S.L. Mantense, sen embargo, unha diferenza importante na cifra de capital mínimo e algunhas varianzas ao longo do texto, como a posibilidade de constituír unha S.L. en réxime de formación sucesiva. Por outra banda, tradicionalmente o tratamento da unipersonalidade difería entre ambos tipos sociais, situación que a LSC mudou ao establecer unha regulación conxunta. Pola súa parte, a SLNU é un subtipo de S.L. creado no 2003 susceptible de presentar conflitos diferentes por mor das súas características. A configuración desta figura introduce especificidades no réxime xeral das S.L. co obxectivo de adaptarse mellor ás necesidades dos emprendedores, tratando de achegar unha simplificación que quizais na realidade non se logrou58. De acordo co art. 437.1 LSC só poderán ser socios dela persoas físicas. Polo tanto, nunca se presentará o suposto de levantar o veo e responsabilizar por unha débeda da SLNE o patrimonio afecto a outra sociedade, agás que forme parte dun grupo de empresas59. A cifra de capital social, que estará dividida en participacións, de acordo co art. 443, non poderá ser inferior a tres mil euros, pero tampouco exceder dos cento vinte mil60. 58 Algúns autores como B. Arruñada ao longo de Formalización de empresas. Costes frente a eficiencia institucional falan do “fracaso” da Sociedade Limitada Nova Empresa ao sopesar ambos estremos, cuestión que non procede discutir neste traballo. 59 O tratamento da problemática do grupo de empresa realizarase de forma común coas S.L., posto que non hai diferenzas reseñables. 60 Esta limitación no capital pódese evitar coa conversión en S.L. (art. 454). En caso contrario, a Lei prevé que un aumento de capital por riba do tope establecido permite aos socios optar por transformar a sociedade noutro tipo ou continuar actuando no tráfico como unha S.L. 23 Por outra banda, o disposto no art. 435LSC non debe levar a equívocos sobre o tipo de responsabilidade aínda que a súa redacción difira respecto das regras de denominación xerais para S.L. recollidas nos arts. 400 e ss. do Real Decreto 1784/1996, de 19 de xullo, polo que se aproba o Regulamento do Rexistro Mercantil61. O precepto específico para SLNE esixe que no momento da constitución a denominación estea formada polos dous apelidos e o nome dun socio fundador, ademais dun código alfanumérico. A inclusión do nome dun socio non provoca que este sexa responsable de forma reforzada, limítase a ser unha esixencia que deixa entrever de modo sutil o carácter máis persoalista comparada coa S.L., como sinala Ávila Navarro62. A citada norma, a diferenza do art. 126 do Código de Comercio para sociedades colectivas (ao que recorda vagamente), non engade un derradeiro parágrafo en que se sanciona cunha agravación da responsabilidade a quen incluía na razón social o seu nome. 3.2. Levantamento do veo e unipersonalidade. Un exemplo paradigmático de normativación A postura tradicional fronte a unipersonalidade propugnaba a consideración desta circunstancia como unha causa de disolución da sociedade, fundándose en que era contraria ao Dereito e á Moral63. Nun primeiro momento, a doutrina do levantamento do veo foi especialmente prolixa e inflexible ante sociedades constituídas por un único socio (ou coa conivencia de testaferros) e ante aquelas sociedades que, contando no inicio cunha pluralidade de socios, adquiren posteriormente a condicIón de unipersoais. Unha postura máis moderna e progresista afirma que a unipersonalidade non é per se un suposto en que proceda ignorar a personalidade autónoma e diferenzada da sociedade. Así, a Sentenza da Audiencia Provincial de Palma de Mallorca núm. 637/1999, de 8 de setembro de 199964, concorda co xulgador a quo en que no caso axuízado procede levantar o veo da personalidade nun suposto de adquisición de unipersonalidade analizando as circunstancias concorrentes. A transformación de Villalba Promociones y Ventas, S.L. en unipersoal, enaxenación do seu patrimonio e posterior disolución levadas a cabo por D. César (socio e 61 BOE núm. 184, de 31/07/1996. 62 ÁVILA NAVARRO, P., La Sociedad Limitada (Tomo II), Editorial Bosch, Barcelona, 2008, páx.1152. 63 ÁVILA NAVARRO, P., La Sociedad Limitada (Tomo II), cit., páx.1114. 64 Roj: SAP IB 2297/1999 - ECLI: ES:APIB:1999:2297 24 administrador), non poden calificarse doutra maneira que non sexa unha actuación fraudulenta cuxo obxectivo é evitar a responsabilidade que este debería afrontar e gravaría o seu patrimonio (en definitiva, defraudar o art. 1911 abusando da personalidade independente da S.L. recoñecida polo ordenamento xurídico). A regulación da unipersonalidade en España foi dende os comezos máis aperturista respecto das S.L. que das S.A. A normativa para ambos tipos sociais estaba recollida na Lei 2/1995, de 23 de marzo, de Sociedades Limitadas65 (aínda que o Real Decreto Lexislativo 1564/1989, de 22 de decembro, polo que se aproba o texto refundido da Lei de Sociedades Anónimas66 remitía a ela). Para S.A., a lei de 1989 no artigo 14.1 mantiña a esixencia dun mínimo de tres socios no momento da constitución (exceptuándoa no apartado 2º para as sociedades constituídas polo Estado, Comunidades Autónomas, Entidades Locais e organismos que dependesen desta tipoloxía de Administracións). Pola súa parte, a L.S.R.L. gardaba silencio respecto da necesidade ou continxencia dun número mínimo de socios, posto que nela non existía un artigo homólogo ao 14 LSA. De todos modos, a interpretación proposta pola doutrina maioritaria atopaba inconvintes dogmáticos para aceptar a constitución dunha S.L. por un único socio. Respecto da unipersonalidade sobrevida, os reparos para admitila foron disipándose, primeiro admitíndoa como unha situación provisional ou transitoria, encamiñada a obter de novo a pluralidade de socios, até aceptala como unha situación permanente sen visos de mudar. Na actualidade, a regulación recollida no Capítulo II do Titulo I da LSC é común para S.L. e S.A. A admisión da sociedade unipersoal, sexa inicial ou sobrevida, obriga a delimitar os requisitos adicionais para poder levantar o veo dunha persoa xurídica en que concorre esta circunstancia e que Ávila Navarro67 resume en dous cumulativos: apreciación do abuso de dereito e limitación ao caso de fraude68. Por outra banda, a regulación da publicidade da unipersonalidade sobrevida deseñada no art. 14 LSC sanciona ao socio único que non a fai constar no Rexistro Mercantil coa agravación da responsabilidade derivada da actuación da sociedade. En efecto, se tal 65 BOE núm. 71, de 24 de marzo de 1995, páxinas 9181 a 9206 (26 páxs). 66 BOE núm. 310, de 27 de decembro de 1989, páxinas 40012 a 40034 (23 páxs.). 67 ÁVILA NAVARRO, P., La Sociedad Limitada (Tomo II), cit., páx.1116. 68 Fraude que sinala o autor “non pode presumirse no feito de buscar unha responsabilidade limitada no exercicio social”. 25 circunstancia non é inscrita no prazo de seis meses, computados de data a data, o socio único responderá de forma persoal e ilimitada (ademais de solidaria coa sociedade) da débedas sociais contraídas durante o período de unipersonalidade. O apartado 2º do precepto sinala que, unha vez inscrita a unipersonalidade, o socio único xa non terá unha responsabilidade con semellantes características respecto das débedas que sexan contraídas con posterioridade. Esta sanción inhabilita a aplicación da doutrina do levantamento do veo, posto que normativamente está a prever os efectos que a través dela obtén o órgano xudicial. Devén estéril solicitar a aplicación da técnica se a aplicación do corpo normativo permite obter o mesmo resultado. A existencia de lexislación nesta liña provoca que parte da doutrina69 sinale a “normativización” da doutrina do levantamento do veo. A normativación, tamén denominada desentendemento legal, é definida por Hurtado Cobles70 como “unha limitación de carácter previo e normativo aos efectos propios derivados do outorgamento da personalidade xurídica a unha sociedade”. En conclusión, a lexislación que se ve impregnada desta tendencia contén cláusulas que impiden que a personalidade xurídica chegue a despregarse na súa totalidade e, a un tempo, é unha excepción legal á regra xeral que propugna a irresponsabilidade do socio polas débedas sociais. 3.3. A S.L. en réxime de formación sucesiva A aplicación das normas específicas do art. 4bis LSC non provoca diferenzas relevantes respecto dunha S.L. constituída de forma ordinaria. A única peculiaridade é obvia: se a sociedade fose liquidada mentres está sometida a este réxime e o patrimonio fose insuficiente, o apartado 2º obriga aos socios e administradores a responder de forma solidaria do desembolso do que faltase até a cifra de 3.000€, por ser este o mínimo legal. Unha vez achegada as cantidades até este límite, a aplicación da técnica do levantamento do veo esixe os mesmos requisitos e cauces que as restantes Sociedades de Capital71. 69 Autores como Felipe Díaz Capmany ou Jesús Lobato de Blas foron os pioneiros desta postura que comezou a esbozarse nos anos 90. 70 HURTADO COBLES, J., La doctrina del levantamiento del velo societario en España e Hispanoamérica, cit. páx. 44. 71 A solución ofrecida apenas dista da que se ofrece para o caso de que haxa desembolsos pendentes nunha S.A. 32 declaración de concurso culpable. De feito, na citada sentenza non se menciona nin unha soa vez a técnica de levantar o veo da personalidade. IV.- O FRAUDE Á LEI. FRAUDE Á “LEI CONTRACTUAL” 1.- CONCEPTO DE FRAUDE Á LEI. O ART. 1.2 LSC COMO NORMA DE COBERTURA O artigo 6.4 do Código Civil sanciona coa aplicación da norma que se tratase de eludir aqueles actos que, se ben son realizados ao abeiro dalgunha disposición legal, perseguen un resultado prohibido polo ordenamento. O fraude á lei esixe a concorrencia de dúas diposicións, a defraudada e a de cobertura91. A delimitación da disposición de cobertura non pode referirse a outra que non sexa o art. 1.2 da Lei de Sociedades de Capital, conxuntamento co art. 116 do Código de Comercio. Pola súa parte, a delimitación da norma defraudada na práctica ofrece posibilidades do máis variado: a constitución ou uso da S.L pode empregarse para tratar de eludir calquera precepto do ordenamento que resulte “incómodo”. Aínda que é paradigmático o fraude ao art. 1911 do Código Civil, tampouco escasean na xurisprudencia casos en que se pretende eludir a aplicación dos arts. 1901 e 1958 do CC(eludir un pacto) ou do art. 1902 (en sé de responsabilidade extracontractual). Por motivos sistemáticos, a clasificación atenderá á norma defraudada. 2.- O FRAUDE AO ART. 1911 DO CÓDIGO CIVIL. O obxectivo perseguido é evitar a responsabilización do patrimonio persoal creando unha S.L. carente de actividade que actúe como ente interposto ou pantalla. O punto de partida para abordar o fraude ao principio de responsabilidade patrimonial universal é a delimitación do mesmo. A norma non se pode entender defraudada pola mera constitución dunha sociedade a través da que realizar unha actividade empresarial sen que o patrimonio da persoa física sexa afectado polas súas resultas. O ordenamento permite crear persoas xurídicas 91 Sobre a necesidade da dualidade de normas para a existencia de fraude de lei vid MEZQUITA GARCÍAGRANERO, M. D, El fraude de ley en la jurisprudencia, Thomson Aranzadi, Navarra, 2003, páxs. 75 e ss. 33 e atribúelles a condición de empresarias baixo certos requisitos, pero non acepta que o ente sexa empregado para vulnerar os dereitos de crédito de acredores. Enténdese que hai fraude cando a sociedade é un mero ente interposto carente de actividade ou cando se aprecia confusión de esferas92. Carrasco Perera93 entende que non existe fraude á lei sen a concorrencia de dó e da creación de confianza por parte do defraudador. Esta aproximación máis depurada permite excluír da aplicación do levantamento do veo aquelas sociedades instrumentais cuxo carácter é coñecido polos co-contratantes. Son apreciables ambos elementos no suposto resolto pola Sentenza do Xulgado do Mercantil de San Sebastián núm. 9/2016, de 14 de xaneiro de 201694, que decide sobre unha solicitude de declaración de responsable solidaria, baseada na afirmación de que Inmobiliaria Kabia S.L. (condeada) é "unha mera apariencia" empregada por Dna. Inamaculada (demandada e socia e administradora única da mercantil95). O actor afirma que a S.L. foi creada para actuar no tráfico baixo forma societaria, simulando unha actividade inexistente e coa fin de eludir as responsabilidades que como persoa física adquiriu. Na simulación de actividade no tráfico96 cristalizan a existencia de dó por parte da demandada e a creación de confianza no demandante. Ademais, a falta de actividade da S.L. revela o emprego da sociedade como un ente interposto para eludir as responsabilidades persoais da demandada, quen a usa co único obxecto de evitar danos no seu patrimonio derivados do exercicio da actividade inmobiliaria. Como afirma a sentenza "non cabe a alegación da separación de patrimonios da persoa xurídica por razón de ter personalidade xurídica, cando tal separación é, en realidade, unha ficción que pretende obter un fin fraudulento". O fin fraudulento neste caso é eludir o pago de débedas contractuais, en perxuízo dos acredores. 92 É dicir, cando a imaxe que se transmite ao contratante non permite saber se contrata cunha persoa física ou xurídica ou, directamente, é enganado. 93 CARRASCO PERRERA, A., Tratados del abuso de derecho y del fraude de ley, Thomson Reuters, Pamplona, 2016, páxs. 397 e ss. 94 Roj: STS 3801/2012 - ECLI: ES:TS:2012:3801 95 O suposto é o seguinte: tras lograr a condea da Inmobiliaria Kabia S.L. e ante a imposibilidade de satisfacer a súa débeda co patrimonio social, D. Camilo solicita que o velo societario sexa levantado e que Dna. Inmaculada sexa declarada responsable solidaria. 96 Probada en xuízo documentalmente, ademais de admitida pola socia única, Dna. Inmaculada. 34 A doutrina maioritaria97 proporciona unha resposta única para os casos en que se pretena defraudar o art. 1911 do CC, sen valorar que a orixe do crédito sexa contractual ou extracontractual. Sen embargo, Carasco Perera98 defende unha aproximación diferente se o acredor é extracontractual, aludindo á necesidade de procurar un criterio distinto da confianza defraudada: o abuso de dereito. Seguindo os postulados deste autor, poderíase entender que a protección do crédito nado dun feito danoso extracontractual non debe basearse no fraude á lei, senón nun abuso de dereito en que concurra dó, sequera eventual. Sen embargo, non encaixa nesta comprensión minoritaria a xa comentada Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 1375/2007, que pese a tratar un suposto de responsabilidade extracontractual, basea o levantamento do veo no fraude e non no abuso de dereito. Tamén resolve o caso dende a perspectiva do fraude a Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 101/2015, de 9 de marzo de 201599. O suposto preséntase no proceso de execución para o pago da condea a costas que provén dun litixio anterior entre Antena 3 TV e Compañía Europea de Ideas para el Éxito, S.L. (CEDIPE). O demandante solicita que se levante o veo social de CEDIPE e se condee solidariamente a D. Victor Manuel, administrador e socio único, posto que a sociedade é insolvente. Alega para basear a súa pretensión abuso da personalidade. O T.S. afirma que a personalidade xurídica societaria foi empregada como un “medio defraudatorio coa fin de eludir o pago da débeda a favor da actora” e engade un matiz importante ao explicar os feitos en que funda esa conclusión: é irrelevante para aplicar a doutrina do levantamento do veo que a sociedade non fose instrumental dende o momento da constitución. O fundamento xurídico 2º admite que CEDIPE non foi constituída con fins instrumentais, pero tras o estudo das reducións de capital acordadas tras os litixios entablados 97 BOLDÓ RODA, C., Levantamiento del velo y persona jurídica en el Derecho Privado español, cit., páxs. 403 e ss.; DE ÁNGEL YAGÜEZ, R., La doctrina del “levantamiento del velo” de la persona jurídica en la jurisprudencia, cit., páxs. 487 e ss. 98 CARRASCO PERRERA, A., Tratados del abuso de derecho y del fraude de ley, cit., páxs. 399 e ss. 99 ROJ 1699/2015 – ECLI: ES:TS:2015:1699. 35 con Antena 3 TV conclúe que a descapitalización da S.L. ten como obxectivo eludir o pago das obrigas litixiosas100, defraudando ao acredor. 3.- O FRAUDE AO ART. 1911 EN CONCORRENCIA CON OUTRAS DISPOSICIÓNS O fraude á responsabilidade patrimonial universal pode concurrir co doutros preceptos do ordenamento, como a elusión da normativa relativa a propiedade industrial (a xurisprudencia existente refírese á derogada Lei 11/1986, de 20 de marzo, de Patentes101). No caso que trata a Sentenza do Xulgado do Mercantil de Barcelona (Sección 5ª) núm. de recurso 215/2014, de 7 de xaneiro de 2.016102, ademais da solicitude de condea solidaria á empresa sucesora, tamén se inclúe no petitum a condea por violación de patentes efectuada pola entidade instrumental. É dicir, o ente interposto empregouse cunha dobre finalidade: descapitalizar unha sociedade condeada por vulneración da propiedade industrial, imposibilitando o cobro da indemnización, e continuar vulnerando a patente (art. 50 da Lei de Patentes) a través dunha nova S.L.U. O litixio comeza coa demanda presentada por Hewlett-Packard Development Company LP por violación do dereito de exclusiva de dúas patentes, dirixida, entre outras empresas, a Ink Prime High Quality S.L.U. Asímesmo, solicítase que se declare que Tintas y Toner Shop Ink S.L.U. sucedeu a Ink Prime High Quality S.L.U. para que responda solidariamente pola indemnización á que a primeira sexa condeada, ademais da condea que por continuar violando os seus dereitos da propiedade industrial. A sucesión entre as empresas preséntase como feito controvertido que Tintas y Toner Shop Ink S.L.U. nega, mantendo que a súa personalidade xurídica, obxecto social e actividade son diferenzables das de Ink Prime High Quality S.L.U. 100 O TS valora especialmente os seguintes datos: a sentenza que condea ao pago das costas recae en setembro de 2003. A partir desa data a actividade da sociedade decae sen recuperarse en momento algún. En maio de 2006 a cifra de capital social reduceuse de 26.990€ a 13.500€. 101 BOE núm. 73, de 26/03/1986. 102 Roj: SJM B 24/2016 - ECLI: ES:JMB:2016:24 36 O Xulgado entende probado que Tintas y Toner Shop Ink é unha empresa creada coa finalidade de eludir as responsabilidades civís de Ink Prime High Quality103, co que a declara responsable solidaria da a condea indemnizatoria imposta con anterioridade. Polo tanto, a parte dispositiva da sentenza declara a sucesión fraudulenta e aplica con rigor a doutrina do levantamento do veo. 4.- O FRAUDE A OUTRAS NORMAS. Como foi adiantado, a normas normas que se poden tentar defraudar abusando da personalidade independente da S.L. non se cinguen a aquela que recolle o principio de responsabilidade patrimonial do debedor (art. 1911 CC). A modo de exemplo, no caso resolto pola Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 74/2016 de 18 de febreiro de 2016104 abúsase da personalidade xurídica para evitar a aplicación de disposicións imperativas da Lei 26/2006, de 17 de xullo, de mediación de seguros e reaseguros privados105. O litixio prodúcese no marco dun contrato de axencia entre Groupama Seguros y Reaseguros, S.A. e Uniter, S.L. A demandante (Groupama Seguros y Reaseguros) reclama unha cantidade derivada do contrato celebrado con Uniter e solicita que se condee solidariamente a este e a Aegón Unión Aseguradora, S.A. e Ingotor, S.L. (empresa que no momento de resolverse o recurso foi absorbida por Cureña, S.L.). A demandante solicita que 103 Os feitos a que se atende son os seguintes: en primeiro lugar, a constitución de Tintas y Toner Shop Ink S.L.U. prodúcese aos poucos meses do requirimento de pago a Ink Prime High Quality. En segundo lugar, o emprego dunha marca da primeira, empregada nas envalaxes dos produtos. En terceiro lugar, a coincidencia no mesmo edificio dos domicilios sociais e as sés efectivas, que constan nun único rótulo coa marca anteriormente aludida. Ademais, a imposibilidade de distinguir a actividade de ambas empresas e que no tráfico se presentan como un único negocio. En quinto lugar, a comercialización por Tintas y Toner Shop Ink S.L.U. dos mesmos produtos que antes comercializaba a súa antecesora, aos mesmos clientes, cos mesmos empregados e cos mesmos números de teléfono e fax, correo electrónico e web. Finalmente, ten relevancia que ambas sociedades están descapitalizadas e practicamente carecen de bens, o que reforza a tese de que Tintas y Toner Shop Ink. foi creada con fin instrumental defraudatorio, posto que a súa facturación foi medrando en detrimento da de Ink Prime High Quality. 104 Roj: STS 507/2016 - ECLI: ES:TS:2016:507 105 "A entidade aseguradora que subscriba un contrato de axencia de seguros con persona que fose debedora doutra entidade da mesma clase por razón de operacións propias de axente de seguros virá obrigada a cancelar dita débeda, sen perxuízo do seu dereito de resarcemento". 37 se penetre no substratum porque entende que Ingotor Seguros contratou formalmente con Aegón para que Uniter (quen sería a axente real da operación) puidese eludir as responsabilidades que lle acarrearía a súa contratación directa. Polo tanto, Ingotor só se presentaría como axente para conseguir burlar a aplicación do artigo 12.2 do citado texto legal. En 1ª instancia considérase que procede levantar o veo por concurrencia dos presupostos fácticos e xurídicos, pero a sentenza é revogada en apelación. É interesante o argumentario que ofrece o TS ao resolver (e estimar) o recurso de casación interposto por Groupama Seguros y Reaseguros, S.A. Sinala que a interpretación que realizou a Audiencia foi demasiado restritiva á hora de valorar a finalidade fraudulenta que propicia a aplicación da técnica e que non coincide coa xurisprudencia actual. Tras recordar a conexión entre abuso de dereito e o fraude de lei, lembra tamén que ambas figuras son encadrables no exercicio extralimitado dun dereito. Polo tanto, para primar a boa fe que debe dirixir as relacións mercantís, pode ser necesario actuar se a personalidade xurídica independente foi utilizada instrumentalmente con fin defraudatorio (por exemplo, para perxudicar a quen pretende o cobro dunha débeda). É respecto do concepto de “ánimo defraudatorio” onde o TS corrixe á Audiencia. A entender da autora, quizais a redacción da STS sexa enganosa ao aludir indistintamente a abuso de dereito e a fraude de lei, pero finalmente o Tribunal motiva o levantamento do veo no fraude á lei. 5.- O FRAUDE Á “LEI CONTRACTUAL” Como Sinala Mezquita García-Granero106, o T.S. non exclúe do fraude de lei os supostos en que a norma defraudada pertenza ao “ordenamento contractual”. A negativa a considerar un pacto como norma defraudada é exceptuada nos supostos de levantamento do veo. Así, é posible apreciar fraude á lei cando a S.L. é empregada para evitar o cumprimento das obrigas derivadas dun contrato. A Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª), núm. 243/2009, de 3 de abril de 2009107 resolve un caso en que a existencia de fraude á lei contractual é obvia. Automáticos Orenes, S.L., demanda a Mercantil Arenal, S.L. e a Mercantil Music Hall, S.L. 106 MEZQUITA GARCÍA-GRANERO, M. D, El fraude de ley en la jurisprudencia, cit., páxs. 93 e ss. 107 Roj: STS 1839/2009 - ECLI: ES:TS:2009:1839. 38 por incumprimento dun pacto de non concurrencia incluído nun contrato de compravenda108 e solicita a condea solidaria de ambas. A empresa Mercantil Music Hall, S.L. (que ten o mesmo obxecto social, domicilio e Administración que a vendedora109) é empregada para evitar que a compradora poida explotar as máquinas, violando o pacto de non concurrencia e frustrando o cumprimento do contrato. O TS aprecia un emprego instrumental da forma societaria cunha finalidade “desviada e fraudulenta”, polo tanto, levanta o veo da personalidade separada entre ambas S.L. e condéaas de forma solidaria a aboaren a indemnización. 6.- O ART. 1.2. LSC COMO NORMA DE COBERTURA NO SEO DUN GRUPO DE EMPRESAS O obxecto deste epígrafe é o estudo daqueles casos en que a existencia do grupo de empresas se aproveita para defraudar aos acredores, empregando como norma de cobertura o art. 1.2. LSC. Quen defrauda presenta un dobre obxectivo: por unha parte, xerar extra muros do grupo de sociedades unha imaxe de solvencia polo coñecemento dos activos das diversas empresas pertencentes ao grupo, de forma que se promova a contratación. Por outra banda, tamén interesa (e adoitan concurrir ambas finalidades) efectuar desprazamentos patrimoniais dentro do grupo cara as sociedades cuxa cifra de capital é menor (por definición, as S.L.) e alegar a personalidade separada destas, frustrando nun futuro os dereitos de cobro dos acredores. Debe establecerse como punto de partida que se ben o grupo de sociedades é diferente das sociedades individualmente consideradas como estrutura empresarial, non é un novo ente que xorda a carón das persoas xurídicas que o integran. Tampouco é a suma ou fusión dos intereses destas. O punto de partida é que, a priori nunha organización interna lícita pode priorizarse a obtención de resultados positivos (maximización dos mesmos) da empresa X fronte a empresa Y. É dicir, na práctica pode acontecer que a explotación economicamente máis rendible do 108 Recreativos Arenal, S.L. vende unha partida de máquinas recreativas a Automáticos Orenes, S.L. e comprométese a non concurrir con ela nos establecementos en que se instalen, fixando unha indemnización para esa eventualidade. 109 O TS afirma no fundamento xurídico 1º non nega a separación de patrimonios entre ambas mercantís, senón que basea a súa conclusión nunha “especial relación” e en que se complementan. 39 grupo se produza en detrimento dalgunha das sociedades que o conforman110. É posible que desta organización xurdan controversias se os acredores dunha empresa se consideran perxudicados porque o resultado acadado sexa materialmente inxusto. O quid está en harmonizar a protección dos acredores coa liberdade para organizar internamente o grupo. Pártese da base de que o co-contratante do grupo, aínda que contrate coa empresa dominada, faino coa presenza do interese do grupo. Esta postura pode pór en perigo a independencia de cada empresa dentro do conglomerado, mais o efecto propio e perseguido pola doutrina do levantamento do veo é a extensión da responsabilidade en supostos de fraude. Como afirma Boldó Roda111: “Non se trata de que os grupos de sociedades sexan un suposto de levantamento do veo”. A existencia dun grupo de sociedades non ten aparellada como consecuencia automática o levantamento do veo, como correctamente aprecia a Sentenza da Audiencia Provincial de Barcelona (Sección 7ª), núm. 204/2015 de 14 de setembro de 2015112: “Para aplicar a doutrina do levantamento do veo é necesario que o suposto poida ser calificado como de fraude de lei”. O suposto arquetípico sería o seguinte: A SL, B SL e C SL forman un grupo de empresas, cada unha delas adicada a unha fase de produción nun mesmo sector. A empresa auxiliar C contrata no exercicio da actividade que lle é propia con provedores e subministradores. Cando C non afronta o pago das súas débedas, sonlle reclamadas xudicialmente e é condeada. Á hora de executar a sentenza o patrimonio de C é insuficiente para afrontar as débedas contraídas, posto que mediante varias operacións de trasvase de fondos e activos está practicamente descapitalizada, aínda que respecte os mínimos legais. Os acredores de C solicitan que se levante o veo societario e se fagan responsables tamén a A e B para así poder ser satisfeitos. A insolvencia provocada intencionadamente a C para eludir o pago aos acredores encaixa na acción fraudulenta requirida para deixar de considerar que as empresas formantes do grupo teñen personalidades diferentes. Este modus operandi non difire en realidade dun trasvase de fondos propios da empresa a calquera testaferro, ou da constitución dunha S.L. para crear artificialmente un patrimonio separado afecto ás responsabilidades derivadas do exercicio da actividade profesional, quedando os restantes bens libres dela. 110 A afirmación é unha simple premisa que será exceptuada coas salvedades que se expoñan seguidamente. 111 BOLDÓ RODA, C., Levantamiento del velo y persona jurídica en el Derecho privado español, cit., páx. 349. 112 Roj: SAP B 8286/2015 - ECLI: ES:APB:2015:8286 40 6.1.- Unha primeira achega á problemática: as garantías intragrupo e a condición de terceiro dentro do grupo As garantías intragrupo son a controversia que resolve a Sentenza do Tribunal Supremo (Sala 1ª) núm 100/2014 de 30 de abril de 2014113 no seu fundamento xurídico 6º, a un tempo que perfila outros aspectos importantes para a aplicación da doutrina do levantamento do veo. En primeiro lugar, afirma a independencia da personalidade de cada sociedade integrada no grupo e, parella a esta, a independencia do seu patrimonio: “cada sociedade é exclusiva titular do seu propio patrimonio, que responde das súas obrigas”. En segundo lugar, nega a existencia dun patrimonio do grupo. No caso obxecto de controversia, afirma que a hipoteca realizada sobre unha nave industrial pertencente a unha empresa A (sen mediar contraprestación algunha), integrada no mesmo grupo que a empresa B, debedora do crédito, é un acto rescindible porque causa un perxuízo aos acredores da empresa. Neste caso non prosperan as alegacións de que a constitución da hipoteca favorece ao grupo, non se prioriza o “interese do grupo”. Por outra banda, a calificación de terceiro ou non, respecto das sociedades dun mesmo grupo e os negocios realizados por outras diferentes pode ter efectos substantivos. Así se pon de manifesto no caso de autos resolto pola sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 429/2014, de 17 de xullo de 2014114. Neste litixio, a postura que entende que son terceiros alleos á relación permite calificar o pago dunha empresa do grupo ao debedor doutra como pago por terceiro. A contrario sensu, unha das partes defende que se produce compensación porque hai identidade subxectiva entre acredor e debedor. Polo tanto, o quid do litixio é se se admite a personalidade independente das sociedades que pertencen ao grupo ou se é obviada entendendo que concurre confusión de esferas. Para isto, é vital determinar cal foi a verdadeira causa pola que se entregaron as cantidades que nese momento son reclamadas (en definitiva, se houbo pago por terceiro ou compensación). A Audiencia entende que non se pode compensar porque as partes litigantes non son acredoras principais entre elas e no desenvolvemente deste argumentario é onde cobra importancia a posibilidade de penetrar no substratum dun grupo de sociedades. Se, tal e como 113 Roj: STS 1954/2014 - ECLI: ES:TS:2014:195 114 Roj: STS 3166/2014 - ECLI: ES:TS:2014:3166 41 entende a Audiencia, Kyesa é a obriga principal, e os créditos que lle son opoñidos en compensación son titularidade de Nyesa Gestión e Nyesa Servicios Generales, non hai identidade entre as partes aínda que todas as empresas pertenzan a un mesmo grupo. O quid é que cada sociedade ten personalidade xurídica propia e conta cun patrimonio separado con que negocia e desenvolve a súa actividade. Valora o Tribunal que no caso non hai unha aproveitamento por parte da sociedade dominante das personalidades xurídicas das mercantís dominadas; senón que hai separación entre as esferas, dereitos e responsabilidades de cada sociedade. A continuación, a Audiencia engade un aspecto de interese para o caso de que efectivamente houbese confusión de personalidades. Sinala que esta confusión “podería ser invocada, a efectos de que non se recoñeza a diferenzación de personalidades xurídicas e de patrimonios, polo terceiro de boa para evitar o fraude do seu dereito, pero non pode ser invocada por quen creou tal confusión”. O TS resolve o recurso de casación reafirmando a personalidade independente das sociedades que integran un grupo e negando a existencia dunha personalidade nova nada pola situación de concentración. Consecuencia disto é que a existencia do grupo non permite a compensación dos créditos como se existise un única personalidade xurídica e un único patrimonio, posto que a existencia do grupo non provoca a creación dun novo ente. Recorda o Tribunal que a única excepción á incomunicabilidade das responsabilidades son os supostos de levantamento do veo societario e faise eco do pronunciamento da Audiencia afirmando que “non poden ser as propias persoas xurídicas integradas no grupo quen, nun momento determinado poidan ‘levantaren o veo’”. As mercantís que integran o grupo non poden pretender actuar como unha soa persoa xurídica no tráfico, posto que o grupo aglutina varias persoas xurídicas, pero non despraza a independencia de cada unha dentro do consorcio. En palabras do TS, “cada sociedade é un centro de imputación individualizado de relación xurídicas”115. Será só nos tribunais, cando o perxudicado pola existencia dun grupo que actúa de forma abusiva o poña de manifesto e o solicite cando se desprace a personalidade de cada mercantil. 115 Sentenza do Tribunal Supremo núm 212/2013, de 5 de abril de 2013: “non son os propios socios quen poden optaren por empregar a personalidade ou descoñecela ao seu arbitrio”. 48 uniforme para S.L. e S.A., os primeiros precepctos que admitiron a sociedade unipersoal foron incluídos na LSRL. Tamén debe pórse en relación o art. 326 LSC (sobre responsabilidade dos administradores) coa posibilidade de que sexa unha S.L. quen administre outra sociedade e coa necesidade de nomeamento dun representante persoa física. A regulación dos apartados 3º e 5º deste artigo exclúe a aplicación da técnica do levantamento do veo. Ademais, non é posible que a levanza da administración dunha SLNE se encomende a unha persoa xurídica (art. 437.1 LSC). Finalmente, débese mencionar a diferente configuración que se ofrece no seo de reducións de capital social con devolución de achegas aos socios , ao abeiro dos arts. 331 (S.L.) e 334 (S.A.). Así, o dereito de oposición regulado no art. 334 proporciona unha protección totalmente diferente da que reciben os acredores dunha S.L. Ao establecer responsabilidade solidaria polas débedas contraídas con anterioridade á redución respecto dos socios a quen se restituían achegas, a normativa está a recoller unha excepción que evita que as expectativas dos acredores sexan defraudadas. Como conclúe Boldó Roda123 sobre a evolución do disregard of legal entity, o tratamento do abuso da personalidade xurídica no Reino Unido na actualidade abórdase dende a perspectiva lexislativa (especialmente, en normas de dereito societario e concursal). Quizais o lexislador español debese acoller esta opción (que, por outra parte, é a idónea para un ordenamento de Dereito Continental) e suplir a defectuosa actividade dos Xulgados e Tribunais. Perfilar os requisitos e depurar cando procede ignorar a personalidade independente dunha sociedade (en concreto, dunha Sociedade de Responsabilidade Limitada) permitirá mitigar as tensións entre seguridade xurídica e xustiza que se manteñen latentes dende 1984. 123 BOLDÓ RODA, C., Levantamiento del velo y persona jurídica en el Derecho privado español, cit., páx. 451. 49 VI.- BIBLIOGRAFÍA E XURISPRUDENCIA 1.BIBLIOGRAFÍA ARRUÑADA, B., Formalización de empresas. Costes frente a eficacia institucional, Editorial Aranzadi, Navarra, 2010. ÁVILA NAVARRO, P., La Sociedad Limitada (Tomo I), Editorial Bosch, Barcelona, 2008. ÁVILA NAVARRO, P., La Sociedad Limitada (Tomo II), Editorial Bosch, Barcelona, 2008. BOLDÓ RODA, C., Levantamiento del velo y persona jurídica en el Derecho Privado español, Thomson Aranzadi, Navarra, 2006. CARRASCO PERRERA, A., Tratados del abuso de derecho y del fraude de ley, Thomson Reuters, Pamplona, 2016. DE ÁNGEL YAGÜEZ, R., La doctrina del “levantamiento del velo” de la persona jurídica en la jurisprudencia, Thomson Civitas, Navarra, 2006 EMBID IRUJO, J. M., “Crisis económica, derecho de sociedades y tipología societaria” en ABRIANI, N. e EMBID IRUJO, J. M. (directores), Crisis económica y responsabilidad en la empresa, Editorial Comares, Granada, 2013. GARRIDO DE PALMA, V. M., La Ley 3/2009 de las modificaciones estructurales de las sociedades mercantiles, Civitas, Pamplona, 2009. HURTADO COBLES, J., La doctrina del levantamiento del velo societario en España e Hispanoamérica, Atelier, Barcelona, 2008. MEZQUITA GARCÍA-GRANERO, M. D, El fraude de ley en la jurisprudencia, Thomson Aranzadi, Navarra, 2003. MORALEJO, I., “El ámbito subjetivo del concurso culpable: concursado, cómplices y personas “afectadas” pola calificación” en GARCÍA-CRUCES, J. A. (director), Insolvencia y responsabilidad, Thomson Reuters, Editorial Aranzadi, S.A., Pamplona, 2012. PÉREZ BERNABEU, B., “Levantamiento del velo y responsabilidad tributaria”, Revista de información fiscal, núm. 110, 2012, páxs. 33-72. SAINZ HERNÁNDEZ, E., “La extensión subjetiva de los efectos de la calificación culpable del concurso de sociedades administradas por una persona jurídica” en GARCÍA-CRUCES, J. A. (director), Insolvencia y responsabilidad, Thomson Reuters, Editorial Aranzadi, S.A., Pamplona, 2012. 50 2.RECURSOS WEB https://poseidon01.ssrn.com/delivery.php?ID=82607001306909111709301101500312302611 800405008302009107811109111212506808911508410209604812300004506304100406510 809703108303101907600703405010201011307107100607402203307712410400806508609 7023006101068067118087070008110030000125115000022067015122006&EXT=pdf (consultado por última vez o 11/07/2017). http://www.bailii.org/cgibin/format.cgi?doc=/uk/cases/UKHL/1916/53SLR0845.html&query=(continental)+AND+(ty re)+AND+(1915) (consultado por última vez o 11/07/2017). http://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1896/1.html cConsultado última vez o 11/07/2017). http://www.unizar.es/adj/sentencias/mercantil/sts28051984.pdf (Consultada última vez o 11/07/2017). http://sil.gobernacion.gob.mx/Archivos/Documentos/2002/11/asun_135226_20021121_84179 2.pdf (consultado última vez o 11/07/2017). 3.RECOMPILACIÓN DE XURISPRUDENCIA 3.1. Xurisprudencia inglesa Salomon v. Salomon & Co. Ltd. (1897). Daimler Co. Ltd. v. Continental Tyre & Rubber Corp (1915). 3.2. Xurisprudencia do Tribunal Supremo Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil) núm 305/1950 de 12 de decembro de 1950. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil) núm 1654/1956 de 22 de xuño de 1956. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil) de 28 de maio de 1984. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 326/2012, de 30 de maio de 2012. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 1375/2007, de 19 de decembro de 2007. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª), núm. 243/2009, de 3 de abril de 2009. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 670/2010, de 4 de novembro de 2010. 51 Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 796/2012, de 3 de xaneiro de 2013. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 497/2013, de 29 de xullo de 2013. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 100/2014 de 30 de abril de 2014. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 429/2014, de 17 de xullo de 2014. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 101/2015, de 9 de marzo de 2015. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 276/2015, de 28 de maio de 2015. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 74/2016, de 18 de febreiro de 2016. Sentenza do Tribunal Supremo (Sala do Civil, Sección 1ª) núm. 4177/2016, de 29 de setembro de 2016. 3.3. Xurisprudencia das Audiencias Provinciais Sentenza da Audiencia Provincial de Palma de Mallorca núm. 637/1999, de 8 de setembro de 1999. Sentenza da Audiencia Provincial de Barcelona (Sección 7ª), núm. 204/2015 de 14 de setembro de 2015. 3.4. Xurisprudencia dos Xulgados do Mercantil e de 1ª Instancia Sentenza do Xulgado do Mercantil núm. 1 de Madrid, núm. de recurso 43/2004, de 24 de xullo de 2007. Sentenza do Xulgado de Primeira Instancia núm. 2 de Teruel núm. 99/2013, de 22 de xaneiro de 2014. Sentenza do Xulgado do Mercantil de Barcelona (Sección 5ª) núm. de recurso 215/2014, de 7 de xaneiro de 2.016. Sentenza do Xulgado do Mercantil de San Sebastián núm. 9/2016, de 14 de xaneiro de 2016. 52 4.RESOLUCIÓNS DA DIRECCIÓN XERAL DOS REXISTROS E DO NOTARIADO RDXRN de 22 de setembro de 2010 (publicada no BOE núm. 276 de 15 de novembro de 2010, páx. 95398).