O Paraguai como destino atípico da inmigración española: o caso dos galegos (1850-1960)

ESCOLA DE DOUTORAMENTO INTERNACIONAL DA USC Philip Duncan Webb Tese de doutoramento O Paraguai como destino atípico da inmigración española: o caso dos galegos (1850-1960) Santiago de Compostela, 2022 Programa de Doutoramento en Historia Contemporánea TESE DE DOUTORAMENTO O PARAGUAI COMO DESTINO ATÍPICO DA INMIGRACIÓN ESPAÑOLA: O CASO DOS GALEGOS (1850-1960) Philip Duncan Webb ESCOLA DE DOUTORAMENTO INTERNACIONAL DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA PROGRAMA DE DOUTORAMENTO EN HISTORIA CONTEMPORÁNEA SANTIAGO DE COMPOSTELA ANO 2022 2 3 DECLARACIÓN DO AUTOR DA TESE O Paraguai como destino atípico da inmigración española: o caso dos galegos (1850-1960) D. Philip Duncan Webb Presento a miña tese, seguindo o procedemento axeitado ao Regulamento, e declaro que: 1) A tese abarca os resultados da elaboración do meu traballo. 2) De selo caso, na tese faise referencia ás colaboracións que tivo este traballo. 3) A tese é a versión definitiva presentada para a súa defensa e coincide coa versión enviada en formato electrónico. 4) Confirmo que a tese non incorre en ningún tipo de plaxio doutros autores nin de traballos presentados por min para a obtención doutros títulos. En .........., ... de ..... de 2022 Asdo. Philip D. Webb 4 5 AUTORIZACIÓN DA DIRECTORA/TITORA O Paraguai como destino atípico da inmigración española: o caso dos galegos (1850-1960) Dna. Mª del Pilar Cagiao Vila INFORMA: Que a presente tese, correspóndese co traballo realizado por D. Philip Duncan Webb, baixo a miña dirección/titorización, e a utorizo a súa presentación , considerando que reúne os r equisitos esixidos no R egulamento de Estudos de Doutoramento da USC, e que como directora/titora desta non incorre nas causas de abstención establecidas na Lei 40/2015. En….., a……… 2022 Asdo. Mª del Pilar Cagiao Vila 6 7 AGRADECEMENTOS Quixera darlle as grazas, como non, a Pilar Cagiao Vila por todo o seu apoio ao longo deste proxecto, que ao fin e ao cabo xa ocupou unha boa parte da miña vida. Grazas, Pilar, por todo. A Eduardo Rey Tristán tamén, por terme acompañado nos inicios da investigación, cando aínda era un traballo fin de máster. Aos que sodes ou fostes membros de HistAmérica e que nalgún momento me brindastes a vosa amizade ou polo menos tolerastes a miña compañía, envíovos un forte abrazo en orde diplomaticamente alfabética: Adrián, Andrea, Ánxela, Javi, Jonatan, José Manuel, Patri, Rux, Valeria, Xaquín, Xosé Ramón, e Xurxo. Silvia, creo que xa sabes todo o que significas para min e non fará falta dicircho aquí. Se non cho digo suficientemente, síntoo. Grazas por todo o que me dás; seica é máis do que eu che podo dar a ti. E se me permites, para agradecer toda a túa familia, que en parte sinto como se fose a miña, vou plaxiar descaradamente a dedicatoria da túa tese. Silvia, Francisca, José Luis, e Luis: alicerces. Grazas. Ahora bien, le debo las gracias a Eva Morales Raya por haberme allanado el camino con su tesis sobre los inmigrantes catalanes, y por haber facilitado mi investigación ofreciéndome consejos o proporcionándome fuentes. Y a Herib Caballero Campos también le agradezco por todas las veces que me ayudó y asesoró durante los cinco meses que estuve en Asunción (y unas cuantas veces más desde entonces). Un agradecimiento muy sentido a la familia Ruiz Díaz-Yáñez — Zoilo, Mirta, Nata, Pati, Belén, y Anahí. El tiempo voló, pero con ustedes yo sentía que tenía un auténtico hogar paraguayo. Quiero dejar constancia, además, de los nombres de unas personas que, entre compañeros investigadores y descendientes de inmigrantes gallegos en el Paraguay, contribuyeron al desarrollo de esta investigación de alguna forma u otra compartiendo sus ideas y opiniones conmigo, contándome sus historias o prestándome materiales y fuentes: Hernán Almeida Melgarejo, David Balbuena, Juan Manuel Casal, Miguel Chiloteguy, César y su hija Gigi Espósito, Ruy Farías, Olavo Ferreiro, Melanio Agustín Gómez Vázquez, Beatriz González del Bosío y su primo Julio González Oddone, Mónica Mareco, Fernando Oddone, Sebastián Pérez Codas y su padre Gustavo Pérez Samaniego-Abente, Pablo Pesado, Martín Romano y Andrea Tutte, Ricardo Scavone Yegros, Miguel Anxo Seixas Seoane, y Eduardo Veiga Ortiz. Finally, switching to my native tongue, I would like to thank Barbara Hogenboom at the Centre for Latin American Research and Documentation in Amsterdam for the interest she showed in my PhD project during a brief sojourn in the Netherlands, and for giving me access to the university’s well-stocked library. To Mum and Dad, I can’t thank you enough for having raised me to be the kind of person who’d plough so much time and energy into something like this. And George, I won’t bother thanking you because you’ll just protest that you didn’t do anything and that it’s a meaningless gesture. 8 RESUMO A presente tese abarca a inmigración española e particularmente a galega no Paraguai durante o período das grandes migracións transatlánticas. En primeiro lugar, analízanse as características cuantitativas deste fluxo migratorio (o número e o perfil demográfico dos inmigrantes españois ao longo do tempo e en función das distintas rexións de orixe). Abórdanse logo as cuestións cualitativas como a distribución física dos inmigrantes dentro e fóra da cidade de Asunción; os procesos de inserción socio-económica; o papel da man de obra estranxeira na transición paraguaia ao capitalismo trala Guerra da Tripla Alianza (1864-1870); as contribucións dos inmigrantes á política, á sociedade civil e ás artes; ou os seus vínculos con España e coas comunidades de emigrados no Río da Prata a través da prensa, os cónsules e outros mediadores culturais. Os resultados tamén aportan novos coñecementos sobre aspectos da historia paraguaia como a inmigración espontánea nos tempos do presidente Carlos Antonio López (1844-1862), o desenvolvemento da prensa e a literatura decimonónicas, a actividade galeguista do escritor paraguaio Eloy Fariña Núñez nos anos 1920, ou a Legión Civil Extranjera durante a Guerra do Chaco (1932-1935). A conclusión central consiste en que, malia seren poucos numericamente, a influencia dos inmigrantes galegos na historia do Paraguai foi considerable e desproporcionada ao seu pequeno tamaño como colectividade. Non obstante, hai que matizar que os contemporáneos non adoitaban percibilos como un grupo diferenciado dentro da colonia española. Palabras clave: Paraguai, Galicia, España, inmigración, emigración, destino atípico, sistema mundial, política, prensa, literatura, asociacionismo, hispano-americanismo, cónsules RESUMEN La presente tesis aborda la inmigración española y particularmente la gallega al Paraguay durante el período de las grandes migraciones transatlánticas. En primer lugar, se analizan las características cuantitativas de este flujo migratorio (el número y perfil demográfico de los inmigrantes españoles a lo largo del tiempo y en función de las diferentes regiones de origen). Después, se abarcan temas cualitativos como la distribución física de los inmigrantes dentro y fuera de la ciudad de Asunción; los procesos de inserción socioeconómica; el papel de la mano de obra extranjera en la transición paraguaya al capitalismo después de la Guerra de la Triple Alianza (1864-1870); las contribuciones de los inmigrantes a la política, la sociedad civil y las artes; o sus vínculos con España y con las comunidades de emigrantes del Río de la Plata a través de la prensa, los cónsules y otros mediadores culturales. Los resultados también aportan nuevos conocimientos sobre aspectos de la historia paraguaya como la inmigración espontánea durante la época del presidente Carlos Antonio López (1844-1862), el desarrollo de la prensa y la literatura decimonónicas, la actividad galleguista del escritor paraguayo Eloy Fariña Núñez en la década de 1920, o la Legión Civil Extranjera durante la Guerra del Chaco (1932-1935). La conclusión central es que, a pesar de ser pocos, la influencia de los inmigrantes gallegos en la historia del Paraguay fue considerable y desproporcionada con respecto a su pequeño tamaño como colectividad. Sin embargo, cabe señalar que los contemporáneos no solían percibirlos como un grupo diferenciado dentro de la colonia española. Palabras clave: Paraguay, Galicia, España, inmigración, emigración, destino atípico, sistema mundial, política, prensa, literatura, asociacionismo, hispano-americanismo, cónsules 15 B. The majority of immigrants arrived during the interwar period (1870-1932), and in particular after the year 1900. C. At the commencement of the migratory cycle, the pioneers were unmarried young men. D. Later on, migration chains formed, and women, married men and elderly people arrived too. E. There was Spanish and Galician immigration outside the city of Asunción, but quantitatively it was very limited. F. Most immigrants worked in commerce. G. A minority of immigrants worked in the liberal professions. H. Galicians’ involvement in civil society organisations helped them to integrate, become visible in and exert an influence upon Paraguayan society. I. Working in the liberal professions, some Galicians made notable contributions to the arts and science in Paraguay. J. Some differential traits can be detected in the Galician immigrant community when contrasted with other Spanish groups. K. However, in the case of the small Spanish community in Paraguay, immigrants’ shared traits and sense of identity were more visible and historically important than their regional differences. L. The Galician community in Paraguay maintained strong kinship, associative and cultural connections with Spain and the countries of the River Plate region, thanks to the existence of migration networks on the one hand, and the activities of various cultural agents and institutions on the other. M. Said connections gained in intensity during the twentieth century as a result of the continued development of migration networks and the rise of the Hispano-Americanist zeitgeist on both sides of the Atlantic. N. Consuls stimulated commercial and cultural exchange with more success than they did the transfer of Galician emigrants to Paraguay. Furthermore, one last transversal hypothesis is proposed for this line of research: GHVSLWHEHLQJIHZLQQXPEHU*DOLFLDQLPPLJUDQWV¶TXDOLWDWLYHLQIOXHQFHRQWKHVRFLDO economic, and cultural history of Paraguay was considerable and disproportionate to their numerical weight. Lastly, it is appropriate to justify our chosen period of study. The decades comprising 1850-1960 are not an “orthodox” timeframe because neither 1850 nor 1960 coincide with any event that has traditionally been treated as a cut-off point in Paraguayan history. The motive behind this decision is to contextualise the object of study in the longue durée. As is stated in hypothesis B, as we start this work of research, we expect to find that the majority of Galician immigrants settled between the Triple Alliance War (1864-1870) and the Chaco War (19321935). Nevertheless, by leaving these margins before and after the interwar period, we also hope to observe processes of change and continuity that occurred in the decades immediately preceding and following it. 16 OBJETIVOS E HIPÓTESIS Con la presente tesis doctoral pretendemos llenar un vacío en dos historiografías: la de la emigración gallega y la de la inmigración en Paraguay. Hace ya más de veinte años, Ramón Villares (1998: 84) escribió que puede resultar escasamente original comenzar por afirmar que la historia de la Galicia contemporánea es difícil de comprender sin tener en cuenta la influencia del fenómeno migratorio. Estamos ante un hecho decisivo en la historia reciente de este país, sobre el cual ha ido reflexionando una tradición historiográfica fecunda que sigue creciendo en la actualidad. Pero todavía no se ha estudiado la presencia de estos emigrantes en el Paraguay, a pesar de su proximidad —apenas unos días de viaje por el río Paraná— a la gran urbe de Buenos Aires, esa «quinta provincia gallega» donde arribaron cientos de miles de hijos e hijas de Galicia durante nuestro período de estudio. Por otro lado, existe una historiografía bastante consolidada sobre la inmigración extranjera en tierras paraguayas. Las diferencias regionales siempre pesan de una forma u otra sobre cada flujo migratorio específico, pero tienen una influencia especialmente marcada en el caso español. Dentro de este campo, podemos señalar que la comunidad española en dicha república ha despertado el interés de diversos investigadores, pero muy pocas veces se ha discriminado entre sus regiones de origen. Los inmigrantes gallegos nunca se han estudiado como tal. El objeto de estudio puede ser novedoso, pero también es necesario plantear algunas cuestiones históricas que hagan “avanzar” la disciplina al profundizar en ámbitos que no se hayan tratado en trabajos anteriores. Estos temas se relacionan con las características de la colonia española en conjunto, el contexto más amplio de la influencia de la inmigración extranjera en el desarrollo histórico del Paraguay, la formación sociocultural del país durante los grandes cambios y rupturas de este período, o la expansión de las redes migratorias que los gallegos tejieron a lo largo del Cono Sur. Entonces, el objetivo de esta investigación es resolver las siguientes preguntas centrales: 1. ¿Cuántos españoles y gallegos inmigraron entre 1850 y 1960? 2. ¿Cuál fue su perfil demográfico? 3. ¿Hubo inmigración española y gallega fuera de Asunción? 4. ¿En qué sectores laborales se insertaron y qué papel socioeconómico tuvieron? 5. ¿Qué participación tuvieron en las instituciones de la sociedad civil? 6. ¿Realizaron contribuciones destacadas a las artes o las ciencias en el país de destino? 7. ¿Presenta la comunidad de inmigrantes gallegos algún rasgo diferenciador frente a las demás comunidades españolas? 8. ¿Qué vínculos familiares, asociativos o culturales se forjaron entre la comunidad gallega en Paraguay y sus pares en los países vecinos o España? 9. ¿Qué papel desempeñaron los cónsules a la hora de potenciar las migraciones y el intercambio entre Galicia y Paraguay? Las respuestas a estas preguntas contrastarán las hipótesis que guían el proceso de investigación. A partir de las conclusiones de una aproximación inicial a esta temática, concretamente un trabajo fin de máster realizado en la Universidade de Santiago de Compostela (USC) durante el curso 2015-2016 bajo la dirección del profesor Eduardo Rey Tristán, proponemos las siguientes hipótesis: A. Paraguay era un destino migratorio muy minoritario para los españoles y gallegos. 17 B. La mayoría de los inmigrantes llegó durante el período de entreguerras (1870-1932), pero especialmente durante el siglo XX. C. Al inicio del ciclo migratorio, los pioneros fueron varones jóvenes y solteros. D. Posteriormente, se formaron cadenas migratorias y también llegaron mujeres, hombres casados y ancianos. E. Hubo inmigración española y gallega fuera de Asunción, pero cuantitativamente muy limitada. F. La mayoría de los inmigrantes trabajaba en el sector comercial. G. Una minoría de los inmigrantes trabajaba en las profesiones liberales. H. Su acción a través de las asociaciones de la sociedad civil facilitó que los gallegos se integraran, se visibilizaran e influyeran en la sociedad paraguaya. I. Desde las profesiones liberales, algunos gallegos hicieron contribuciones relevantes a las artes y las ciencias en el Paraguay. J. Pueden observarse algunos rasgos diferenciadores entre los inmigrantes gallegos frente a los demás españoles. K. Sin embargo, en el caso de la pequeña colonia española en Paraguay, las características e identidad compartidas de los inmigrantes nacidos en diferentes regiones tuvieron más visibilidad y relevancia histórica que sus diferencias. L. La comunidad gallega en Paraguay mantuvo importantes vínculos familiares, asociativos y culturales con España y los países del Río de la Plata, gracias al funcionamiento de las redes migratorias por un lado, y por otro a las actividades de diversos agentes e instituciones culturales. M. Estas conexiones se intensificaron en el siglo XX con el mayor desarrollo de las redes migratorias y al calor del pensamiento hispano-americanista a ambas orillas del Atlántico. N. Los cónsules estimularon los intercambios comerciales y culturales con mayor éxito que el movimiento de emigrantes gallegos hacia el Paraguay. Además, proponemos una hipótesis central y transversal que vertebrará la totalidad de la investigación: a pesar de ser pocos numéricamente, la influencia cualitativa de los inmigrantes gallegos en la historia social, económica y cultural del Paraguay fue considerable y desproporcionada en relación a su pequeño tamaño como colectividad. Finalmente, puede resultar conveniente justificar el período de estudio elegido. El lapso 1850-1960 no constituye un marco temporal “ortodoxo” porque ni el año 1850 ni el 1960 coinciden con ningún acontecimiento tradicionalmente reconocido como punto de corte en la historia paraguaya. El propósito tras esta decisión es contextualizar el objeto de estudio en el tiempo histórico de larga duración. Como reza la hipótesis B, al inicio de la investigación creemos que la mayoría de los inmigrantes gallegos llegó al país entre la Guerra de la Triple Alianza (1864-1870) y la Guerra del Chaco (1932-1935). No obstante, dejar estos márgenes antes y después del período de entreguerras permite detectar los procesos de cambio o continuidad que se produjeron en las décadas anteriores y posteriores. 18 CAPÍTULO 1. INTRODUCIÓN: OBXECTIVOS, METODOLOXÍA E FONTES 19 1.1. Obxectivos, hipóteses e marco temporal Coa presente tese doutoral pretendemos encher unha lagoa en dúas historiografías: a da emigración galega e a da inmigración no Paraguai. Hai máis de vinte anos xa, Ramón Villares (1998: 84) escribiu que pode parecer escasamente orixinal comezar por afirmar que a historia da Galicia contemporánea é difícil de comprender sen ter en conta a influencia que sobre ela exerceu o fenómeno migratorio. Estamos ante un feito decisivo na historia contemporánea deste país, o cal redundou nunha historiografía fecunda que segue crecendo na actualidade. Pero aínda non se estudou a presenza destes emigrantes no Paraguai, a pesar da súa veciñanza —uns días de viaxe polo río Paraná— á gran urbe bonaerense, aquela «quinta provincia galega» onde arribaron centenares de miles de fillos e fillas de Galicia durante o noso período de estudo. Tamén existe unha historiografía bastante consolidada da inmigración estranxeira en terras paraguaias. As diferenzas rexionais pesan dunha forma ou outra noutras correntes migratorias, pero teñen unha influencia particularmente marcada no caso español. Neste ámbito, podemos sinalar que a colectividade española naquela república ten suscitado o interese de diversos investigadores, mais soamente en moi contadas ocasións se discriminou entre as súas rexións de procedencia. Os inmigrantes galegos xamais se estudaron como tal. O obxecto de estudo pode ser novidoso, pero tamén hai que formular unhas preguntas históricas que fagan ‘avanzar’ a disciplina mergullando en asuntos que non se trataron en traballos previos. Estes asuntos relaciónanse coas características da colonia española en conxunto, o contexto máis amplo da influencia da inmigración estranxeira no devir histórico do Paraguai, a formación socio-cultural do país durante as grandes mudanzas e rupturas deste período, ou a expansión das redes migratorias que os galegos teceron por todo o Cono Sur. Entón, o obxectivo desta pesquisa é resolver os seguintes interrogantes centrais: 1. Cantos españois e galegos inmigraron entre 1850 e 1960? 2. Como foi o seu perfil demográfico? 3. Houbo inmigración española e galega fóra de Asunción? 4. En que sectores laborais se inseriron e que papel socio-económico tiveron? 5. Que implicación tiveron nas institucións da sociedade civil? 6. Realizaron algún aporte destacable ás artes ou á ciencia no país de destino? 7. A colectividade galega amosa algún trazo diferencial fronte ás demais colectividades españolas? 8. Que vínculos familiares, asociativos ou culturais se urdiron entre a comunidade galega no Paraguai e as súas pares nos países veciños ou na propia España? 9. Que rol exerceron os cónsules á hora de potenciar as migracións e o intercambio entre Galicia e Paraguai? As respostas a estas preguntas servirán para comprobar as hipóteses que orientan o proceso investigador. Baseándonos nas conclusións dun achegamento inicial á temática, concretamente un traballo fin de máster que realizamos na Universidade de Santiago de Compostela (USC) durante o curso 2015-2016 baixo a dirección do profesor Eduardo Rey Tristán, propoñemos as seguintes hipóteses: A. Paraguai era un destino migratorio moi minoritario para os españois e galegos. B. A meirande parte dos inmigrantes chegou durante o período de entreguerras (18701932), pero sobre todo no século XX. 20 C. No inicio do ciclo migratorio, os pioneiros foron varóns mozos e solteiros. D. Posteriormente, formáronse cadeas migratorias e tamén chegaron mulleres, homes casados e persoas maiores. E. Houbo inmigración española e galega fóra de Asunción, pero cuantitativamente moi limitada. F. A maioría dos inmigrantes traballaba no comercio. G. Unha minoría dos inmigrantes traballaba nas profesións liberais. H. A súa actuación nas asociacións da sociedade civil facilitaba que os galegos se integrasen, se visibilizasen, e influísen na sociedade paraguaia. I. Dende as profesións liberais, certos galegos realizaron aportes destacables ás artes e á ciencia no Paraguai. J. Obsérvanse algúns trazos diferenciais entre os inmigrantes galegos fronte aos demais españois. K. Non obstante, no caso da pequena colonia española no Paraguai, as características e a identidade compartidas dos inmigrantes nacidos en distintas rexións tiñan máis visibilidade e relevancia histórica que as súas diferenzas. L. A comunidade galega no Paraguai mantiña importantes conexións familiares, asociativas e culturais con España e os países do Río da Prata, grazas ao funcionamento das redes migratorias por un lado, e por outro ás actividades de diversos axentes e institucións culturais. M. Estas conexións intensificáronse no século XX co maior desenvolvemento das redes migratorias e á calor do pensamento hispano-americanista a ambas beiras do Atlántico. N. Os cónsules estimulaban os intercambios comerciais e culturais con maior éxito do que estimulaban o movemento de emigrantes galegos cara ao Paraguai. Ademais, propoñemos unha hipótese central e transversal que vertebrará a investigación: malia seren poucos numericamente, a influencia cualitativa dos inmigrantes galegos na historia social, económica e cultural do Paraguai foi considerable e desproporcionada ao seu pequeno tamaño como colectividade. Por último, en certa medida cómpre xustificar o período de estudo escolmado. O lapso 1850-1960 non é un marco temporal ‘ortodoxo’ porque nin o ano 1850 nin o 1960 coincide con ningún acontecemento tradicionalmente tratado como un punto de corte na historia paraguaia. O propósito desta decisión é contextualizar o obxecto de estudo no tempo histórico de longa duración. Como reza a hipótese B, ao iniciar a pesquisa cremos que a meirande parte dos inmigrantes galegos chegou ao país entre a Guerra da Tripla Alianza (1864-1870) e a Guerra do Chaco (1932-1935). Porén, deixando esas marxes antes e despois do período de entreguerras, tamén pretendemos observar os procesos de cambio ou continuidade que se producisen nas décadas anteriores e posteriores. 21 1.2. O marco teórico 1.2.1. As teorías macro dos estudos migratorios Nas postremeiras do século XIX, o xeógrafo anglo-alemán Ernst Georg Ravenstein sentou as bases dos estudos migratorios como disciplina sistematizada e diferenciada. As súas «leis da migración» son froito dun estudo que utilizou datos procedentes de máis de vinte países, entre eles os censos ingleses de 1871 e 1881. A raíz desta investigación, Ravenstein (1885, 1889) puido describir o mecanismo que expulsaba efectivos das rexións onde había un exceso de man de obra para canalizalos ás rexións onde había unha deficiencia. Unha das innovacións científicas de Ravenstein foi introducir os factores pull (de atracción) e push (de expulsión), formulados basicamente como forzas de índole económica. Arango (1985: 8) sinala que se trata da primeira teoría sistemática —menos analítica que descritiva— para explicar as migracións humanas. Estas leis da migración servirían como punto de partida para toda formulación posterior (García Abad, 2003: 331). Nesta primeira etapa, as teorías empregaban modelos macroanalíticos, particularmente macroeconómicos, que tentaban identificar regularidades que dilucidasen os fenómenos a gran escala. Concretamente, as teorías macro abordan o estudo de grandes grupos de persoas, amplos marcos xeográficos e longos períodos de tempo. Baséanse en fontes de datos agregados como censos de poboación, rexistros civís ou series estatísticas (García Abad, 2003: 331, 335). A publicación dunha nova teoría das migracións por Lee (1966) supuxo un avance técnico considerable. Lee aportou matices aos modelos clásicos, herdeiros de Ravenstein. Destaca a novidade de que, malia a existencia de factores de atracción e expulsión obxectivos, outros factores persoais poden provocar reaccións moi distintas á hora de tomar a decisión de emigrar, dependendo do individuo (Lee, 1966: 52). O traballo de Lee representa un primeiro paso cara á “explosión teórica” que se produciu dende finais dos anos sesenta (Silvestre Rodríguez, 2000: 161). Nestoutra etapa, os investigadores partían de novos enfoques que xa non trataban o migrante como un obxecto inerte, arrastrado dunha rexión a outra polas forzas impersoais do mercado salarial, sen explicaren os comportamentos diferenciados, as dinámicas locais nin o proceso de toma de decisións das persoas (García Abad, 2003: 334). Moitos dos novos enfoques seguirían obedecendo a criterios de análise macro. Por unha banda están as teorías da «economía neoclásica», o denominado «modelo dualista» ou «modelo de desequilibrio», cuxos inicios atópanse nos traballos —anteriores á teoría de Lee— de Lewis (1954), Fei e Ranis (1961). Estes modelos procuran explicar o proceso de desenvolvemento típico en países do Terceiro Mundo, onde o exceso de man de obra no sector agrario de subsistencia se transvasa cara ao sector urbano industrial (Silvestre Rodríguez, 2000: 172). Parten da suposición de que a causa principal das migracións son os desaxustes salariais e que os mercados non laborais teñen pouco peso na súa articulación (Massey et al., 1993: 443-434). Por outro lado están os enfoques «histórico-estruturais». Denomínanse «históricos» porque reivindican unha maior atención ao contexto histórico-social onde se están producindo as migracións, e son «estruturais» porque se centran nas transformacións que as sociedades e as economías sofren como resultado da penetración capitalista, e como estas transformacións afectan a diferentes sectores da poboación (Silvestre Rodríguez, 2000: 174). Entón, son enfoques que estudan as migracións a vista de paxaro cunha perspectiva aínda máis ampla que a teoría macro da economía neoclásica, dado que a emigración non é considerada como un 22 conxunto de decisións individuais, senón que se interesan pola mobilidade de grupos socioeconómicos enteiros (García Abad, 2003: 337). O primeiro dos enfoques histórico-estruturais é a «teoría do sistema mundial», deliñada orixinalmente por Wallerstein (1974). No contexto da medra da emigración procedente do Terceiro Mundo nos anos setenta, este método explica que a expansión do sistema mundial do capitalismo destrúe as formas de produción tradicionais en zonas ou países «periféricos», o cal crea un excedente de man de obra e estimula a migración cara ás cidades das zonas ou países «centrais» (Massey, 1990: 17). O segundo é o «modelo de traballo dual ou segmentado», cuxo máximo representante é Piore (1979). Piore divide o mercado laboral en dous segmentos: un sector primario de emprego profesional e estable, no cal as empresas teñen que inverter na formación dos traballadores converténdoos virtualmente nunha forma de capital; e un sector secundario de emprego inestable ou estacional que dá traballo a grandes cantidades de persoas non cualificadas. Este segundo sector adoita estar máis aberto aos inmigrantes pois é pouco atractivo para os nativos da rexión receptora (Massey et al., 1993: 442-443). Mentres que a teoría do sistema mundial interésase sobre todo polos factores de expulsión nos países de orixe, o modelo de traballo dual ou segmentado céntrase máis nos factores de atracción nos países de destino, ou sexa as necesidades intrínsecas das economías industrializadas que demandan a chegada masiva de inmigrantes (García Abad, 2003: 338). 1.2.2. As teorías micro dos estudos migratorios Os enfoques micro xurdiron durante os anos setenta e oitenta para paliar algunhas das deficiencias das teorías macro. Este cambio de rumbo enténdese no contexto dunha crise xeneralizada en todos os campos do saber que respondía ao despunte do feminismo, do poscolonialismo, e doutros movementos que cuestionaban os grandes paradigmas explicativos (Burke, 2004: 43). Nestas décadas publícanse as primeiras obras de microhistoria de autores como Carlo Ginzburg ou Natalie Zemon Davis, cuxos ‘personaxes’ Menocchio e Martin Guerre son case tan coñecidos como os mesmos investigadores que reconstruíron as súas vidas (Burke, 2004: 43). A xuízo de Szijártó (2004), o emprego das técnicas da microhistoria leva varias vantaxes. Unha delas é que a perspectiva micro achega o lector aos detalles máis finos do pasado, e así crea unha historia máis ‘realista’, máis atada aos feitos ocorridos. Isto vincúlase a outra das súas vantaxes: a microhistoria acércase á vida cotiá das persoas. Ademais, dado que as experiencias individuais non se limitan a un só contexto social ou profesional, a microhistoria ten o potencial de presentar toda unha diversidade de contextos dentro dunha mesma pesquisa, polo cal sempre está orientada cara ás xeneralidades. A posibilidade de observarmos comportamentos singulares e sacar conclusións xerais é de gran proveito nos estudos migratorios. As dúas grandes correntes nesta liña son os modelos micro da economía neoclásica e a «nova economía das migracións» (new economics of migration). Os autores que aplican a teoría neoclásica a unha escala micro aínda antepoñen os mercados laborais e as diferenzas de salarios a outros factores causais, pero o seu obxecto de estudo é a decisión migratoria individual que se conceptúa como un cálculo de costes e beneficios realizado por un actor racional, cuxas preferencias propias poden levalo a amosar comportamentos que o diferencian doutros emigrantes ante idénticas condicións económicas 23 (Massey et al., 1993: 434; Silvestre Rodríguez, 2000: 165). Este método non ten por que chocar coas conclusións dunha análise macro, senón que ofrece datos complementarios dende o punto de vista do individuo. A corrente central destes enfoques considera a emigración como unha inversión en «capital humano» (human capital). Os representantes principais de dita teoría, en orde cronolóxica, son Solow (1963), Becker (1975) e Schultz (1987). Outro aporte relevante é o concepto das «ganancias esperadas» (expected income) de Todaro (1976) que sirve para distinguir entre as diferenzas reais de salarios e o aumento salarial ao que un emigrante pode aspirar na práctica, tomando en conta a información dispoñible e as súas habilidades. Segundo estes autores: As persoas múdanse aos lugares onde poden ser máis produtivas en función das súas aptitudes; pero antes de que poidan conseguir os salarios altos asociados coa maior produtividade laboral, deben facer certas inversións, entre elas os costes materiais da viaxe, os costes de manutención durante a mudanza e a busca de emprego, o esforzo de aprender unha nova lingua e cultura, a dificultade de adaptarse a un novo mercado laboral, e os costes psicolóxicos de romper lazos afectivos e forxar novos. (Massey et al., 1993: 434) [Tradución do autor] En resumo, o emigrante usualmente escollerá o destino onde as ganancias esperadas — ou sexa os rendementos á súa inversión en capital humano— resultarán maiores durante o período de tempo máis dilatado (Borjas, 1990). Como xa quedou constatado, a óptica micro da economía neoclásica non necesariamente colide coa perspectiva macro; ambas comparten o suposto dun proceso racional de toma de decisións que responde ás presións do mercado salarial. Pero algunhas das súas conclusións son distintas, e estoutras serven para arroiar luz sobre certos aspectos do proceso que están fóra do alcance dunha análise macro. Concretamente, ao reducir o obxecto de estudo ao nivel do individuo, comeza a ser posible discernir os motivos do comportamento diferenciado das persoas en función dos seus recursos de capital humano (como educación, formación, linguas ou experiencia laboral). Ademais, ofrécese unha potencial solución ao problema conceptual da existencia de fluxos migratorios cara a un destino con peores condicións laborais que na zona de orixe – algo que parecería socavar a validez dos modelos dualistas ou de desequilibrio. En cambio, se as condicións nun país son propicias para estas micro-inversións en capital humano, os costes migratorios poden ser negativos incluso se hai un lixeiro empeoramento salarial (Massey et al., 1993: 435). Por outra banda, a teoría da nova economía das migracións asume que o estudo das decisións individuais é unha perspectiva demasiado restrinxida, e insiste na necesidade de tomar a familia como unidade mínima de análise. O máis coñecido dos seus propoñentes é Stark (1993). Esta teoría sostén que a emigración non depende única nin principalmente das diferenzas salariais entre orixe e destino, senón que a decisión de emigrar forma parte dunha estratexia familiar para diversificar riscos (Massey et al., 1993: 435). Outro aporte destacable na nova economía das migracións é o modelo confeccionado por Root e De Jong (1991) que procura recoller os distintos condicionantes que inciden nas estratexias familiares e organizalos nun esquema empiricamente comprobable. Son cinco os condicionantes: os vínculos de parentesco entre o lugar de orixe e o lugar de destino que poden facilitar as migracións posteriores; a presión familiar a favor ou en contra da emigración dunha persoa; a estrutura e o tamaño da familia; os recursos —diñeiro, terra, capital humano— dos que dispón a familia; e a mobilidade anterior dalgún membro dela (Root e De Jong, 1991: 223). 24 A este modelo ten que engadirse o concepto de «carencia relativa» (relative deprivation). Baixo este concepto, as familias ou os migrantes potenciais non adoitan comparar o seu nivel de vida e recursos con, por exemplo, os salarios que poden cobrar no estranxeiro. En vez disto, confróntanos co nivel de vida e recursos doutras familias na súa mesma comunidade — un cotexo que se pode condensar en catro frases: “non teño”, “quero ter” (carencia), “os meus veciños teñen” e “eu tamén podería ter” (relativa) (Stark e Taylor, 1989: 8-9). Entón, Stark (1993: 110) teoriza que en xeral a emigración non procede necesariamente das zonas máis pobres senón das máis desiguais. Neste senso, o enriquecemento dunha comunidade a base súa experiencia migratoria podería fomentar máis emigración se se aumentase a carencia relativa. Xa no século XVIII, un exemplo práctico sería a observación do político Gaspar Melchor de Jovellanos de que o ouro que traían os indianos retornados a Asturias facía medrar a avaricia dos seus veciños e estimulaba a mobilidade da poboación (Anes, 1988: 36). En contrapartida, unha teoría clásica de Scott (1976: 167) argúe que a carencia relativa é un concepto dificilmente aplicable ás migracións nas sociedades rurais pre-capitalistas, nas cales un certo nivel de desigualdade tolérase sempre que se respecte a «economía moral do campesiño» (moral economy of the peasant) que se funda no dereito á subsistencia e a norma de reciprocidade, a miúdo sostida mediante redes de clientelismo. Efectivamente, a nova economía das migracións non está libre de controversias sen resolver. Ao nivel máis básico, o suposto da racionalidade da economía familiar, ao igual que a racionalidade das decisións individuais na economía neoclásica, tense criticado por “no probado y simplista” (García Abad, 2003: 345). Por tanto, unha traba metodolóxica moi difícil de superar é como lidar coas tensións intra-familiares, os integrantes que non se someten aos intereses xerais, ou as dinámicas de poder que privilexian algunhas persoas na organización das actividades económicas da familia. Un exemplo deste tipo de conflitos é o caso do avogado asturiano Rafael Calzada, quen emigrou ao Río da Prata en 1875 a pesar dos consellos disuasivos do seu tío: A la América se van ²me dijo² los hijos de los pobres labradores, que no tienen más armas que sus brazos, ni más porvenir que el del trabajo material, que aquí apenas da para vivir; pero eso de gastarse muchos años y mucho dinero en adquirir un título como el de abogado, e irse por el mundo con la casi seguridad de que no ha de servir para nada, me parece el más garrafal de los disparates. (Calzada, 1927: 143) O caso deste emigrante tamén exemplifica outro obstáculo que o uso de fontes como correspondencias ou memorias persoais implica: os problemas de representatividade. Calzada chegou a ser un persoeiro de gran influencia social e política no Bos Aires finisecular — un «líder étnico» da colectividade española (Cagiao Vila e Márquez Macías, 2016). Por tanto, non pode tratarse como un emigrante ‘típico’ e non é doado saber até que punto as súas experiencias poden ser extensibles a outras persoas e outros contextos. É preciso ter en mente as citadas dificultades, pero é innegable que a nova economía das migracións abriu novos e importantes campos de pesquisa. Como afirma Silvestre Rodríguez (2000: 169), ao abarcar factores como os sistemas familiares e hereditarios, o ciclo vital, o tipo de traballo a que se aspira ou os imperativos culturais, “esta perspectiva ha mostrado […] XQDPD\RUVHQVLELOLGDGKDFLDHO³FRQWH[WR´GRQGHVHKDGHVSOHJDGRHQFDGD caso la toma de decisiones migratorias”. Outro avance é a proliferación de estudos sobre as 31 Raya (2015a). O primeiro consiste nun rexistro completo de 36 volumes de expedientes de solteiría que van dende 1776 até os anos 1940, gardados polo Arcebispado de Asunción. Solteiría refírese á obriga que tiñan os estranxeiros ou nacionais que viviran no exterior de probaren o seu status de solteiros antes de poder contraer matrimonio. Os expedientes aconchegan unha riqueza de datos de carácter persoal sobre os noivos: nomes; apelidos; idade; país, provincia e ás veces parroquia de orixe; domicilio; nomes dos pais e testemuñas, e tamén a nacionalidade destas. Estas informacións poden cruzarse coas fontes rescatadas por Morales Raya no transcurso da súas pesquisas acerca dos inmigrantes cataláns no Paraguai durante o período de entreguerras. En concreto, esta autora elaborou unhas táboas que recollen os contidos dos libros de rexistro de socios da SESMAP (1873-1933), a Sociedad Recreativa España (SRE) (1915-1922), o Centre Català (até 1924), e os españois e familiares anotados no libro de rexistro da Oficina de Inmigración de Asunción (1918-1932). A diferenza dos expedientes de solteiría, estas fontes especifican as profesións de moitas das persoas, o cal convérteas en ferramentas case imprescindibles á hora de reconstruír o perfil socio-económico dos inmigrantes. 1.4. Estado da cuestión 1.4.1. A emigración galega, un estado da cuestión A emigración durante a época contemporánea é un tema capital nas ciencias sociais en Galicia dende hai máis de tres décadas. Sería pouco práctico citar e directamente imposible ler todos os textos editados nese tempo. En cambio, confeccionamos un marco que contemple os principais autores, enfoques e fitos cronolóxicos a partir de dous estados da cuestión anteriores: Cagiao Vila (2009) e Núñez Seixas (2010). A este modelo engadiremos algunhas tendencias e referencias para non desestimarmos as novidades dos últimos dez anos. Antes de mediados dos anos oitenta, a emigración xeralmente aparecía como un aspecto máis da historia galega entre outros tantos, un aspecto importante quizais, pero raras veces dotado de centralidade. As excepcións moitas veces proviñan dos galegos en América ou dos seus descendentes, como Vilanova Rodríguez (1966) ou Pérez-Prado (2007 [1973]). Ambas estas obras clásicas son froito dunha vasta erudición, aínda que carezan do rigor científico dos aportes máis recentes. O ano 1985 supuxo a irrupción definitiva dos estudos migratorios en Galicia (Cagiao Vila, 2009: 146). As primeiras contribucións foron maioritariamente visións de conxunto da emigración e dos países de destino. Un exemplo sería o capítulo de Vázquez González (1988) en Españoles hacia América, o libro editado por Nicolás Sánchez-Albornoz. Dita interpretación corresponde á teoría da economía neoclásica, xa que a emigración é tratada como unha cuestión de oferta salarial nunha Galicia que comeza a modernizarse, mentres que as remesas son consideradas como unha contracorrente de capital dende os países onde os salarios son máis atractivos. Non obstante a utilidade deste tipo de contribucións, xa constatamos que cun enfoque macro o individuo e as súas experiencias vividas tenden a fundirse nun océano de cifras. Produciuse axiña a necesaria diversificación de temáticas e niveis de análise na historiografía galega. A conmemoración do quinto centenario da primeira expedición de Colón a América foi un momento clave neste proceso, pois a gran efeméride renovou o interese pola investigación americanista e migratoria en toda España. Apareceron publicacións como a Revista da 32 Comisión Galega do Quinto Centenario (dezanove números entre 1989 e 1991), e foron xurdindo novos métodos, puntos de partida e obxectos de estudo para os coñecedores da emigración galega. Un deles foi a cuestión das asociacións étnicas, concibidas como notables condicionantes dos sistemas migratorios. Ao nivel macro, mencionamos o resumo universal do asociacionismo español que realiza Blanco Rodríguez (2010) ou, xa a unha escala nacional, a síntese de Campos Álvarez (2009) das asociacións galegas en Venezuela. Tamén hai traballos que baixan do nivel nacional para enfocaren no asociacionismo nunha soa cidade como Río de Xaneiro (Sarmiento da Silva, 2014) ou nun só municipio ou barrio, como o partido bonaerense de Avellaneda (Farías, 2015). Efectivamente, os achegamentos micro cobraron cada vez máis importancia a partir dos anos noventa. Os estudos micro poden abranguer as causas e os efectos da migración nunha comarca concreta, como a de Compostela (Botana Iglesias, 2014) ou Salceda de Caselas (Vázquez Lojo e Soutelo Vázquez, 2019). A unha escala máis íntima, a arriba citada Sarmiento da Silva (2007) realizou un traballo iluminador sobre a vida cotiá de inmigrantes galegos en Río de Xaneiro. Tradicionalmente ignorada por historiadores que, se cadra comprensiblemente, se concentraban nos intres do pasado en que ‘pasaban cousas’, a vida cotiá das persoas empezou a suscitar máis interese académico no século XXI. Unha fonte crucial neste senso son as cartas privadas, como exemplifica o volume colectivo Amarras de tinta, coordinado por Núñez Seixas e González Lopo (2009). Existe todo un abano doutros tipos de vínculos fraguados entre Galicia e América a causa da emigración e o retorno. Villares (1998, 2014) é a referencia no que concirne ás remesas e o seu papel na modernización do agro galego. A prensa étnica galega en América tamén é o obxecto de estudo de diversas investigacións, como Pulpeiro e Rodríguez (2016). Verbo doutros enfoques que xiran en torno ás letras e á cultura, Suárez Suárez (1998) versa sobre a relación entre os inmigrantes galegos e o tango uruguaio. Pola súa parte, Núñez Seixas (2002) e Lojo (2008) examinaron os estereotipos sobre os galegos e galegas no imaxinario popular e a literatura na Arxentina 9 . Outra achega da que facemos mención é Cen anos da Biblioteca América da Universidade de Santiago, coordinada por Cagiao Vila (2004), na que se realiza un exhaustivo estudo dunha das máis importantes manifestacións materiais do clima intelectual americanista que reinaba en Galicia a inicios do século XX. A emigración segue sendo un tema de referencia, e ano tras ano aparecen os resultados de novas investigacións. Con todo, persisten as lagoas e os novos retos. Un deles é o muro invisible que se erixe entre a emigración e o exilio. A emigración tradicionalmente é o dominio da historiografía, mentres que nos debates arredor do exilio, as perspectivas literarias gozan dun predominio case “esmagador” (Núñez Seixas, 2010: 12). O mesmo autor así resume as limitacións impostas por tal falta de rigor historiográfico nalgúns textos sobre o exilio: Esses últimos privilegiam, é claro, o estudo da opinião publicada e das minorias de exilados (intelectuais, artistas e outros profissionais) que optaram por ligar seu nome às atividades criativas, para além da descrição (e por vezes análise) das atividades políticas dos exilados comprometidos com os seus partidos e organizações. Sua projeção ao conjunto de estudos históricos sobre o exílio leva igualmente à preponderância do que poderíamos denominar de paradigma de empatia emocional com o objeto de estudo que se traduz habitualmente na reprodução de biografias ou RSURVRSRJUDILDVµKHUyLFDV¶$UHFRQVWUXomRDFUtWLFDGDPHPyULD dos exilados e a sua produção escrita, ou das suas biografias individualizadas, continua ainda 9 No Paraguai tamén se escoitan os famosos ‘chistes de gallegos’. Isto non responde á visibilidade real da inmigración galega neste país, senón que se trata dun humor importado da Arxentina, cuxa cultura exerce unha poderosa influencia sobre a paraguaia. 33 a predominar sobre a análise das suas trajetórias sociais, da sua inserção socioprofissional ou da sua experiência coletiva. (Núñez Seixas, 2010: 18) Esta situación empezou a remediarse coa publicación de O exilio galego de 1936 (Núñez Seixas e Cagiao Vila, 2006) — un labor historiográfico continuado por outros autores posteriores. Por exemplo, indicamos un número especial de Madrygal: Revista de Estudios Gallegos (Madrid) que incorpora unha sección titulada “Exilio e recuperación de memoria histórica”. Entre outras contribucións, Domínguez (2015) explora como se construíu un imaxinario idealizado do exilio na literatura galega durante o século XX, responsable en parte pola tendencia a tratar os exiliados en termos case haxiográficos. Para terminar, existe un pequeno corpus de textos sobre diferentes rexións de destino minoritarias. A análise destes casos atípicos demostra que as redes migratorias galegas non estaban confinadas ás grandes urbes, senón que alcanzaban os cantos máis illados do continente americano. Un exemplo son os pescadores galegos que se trasladaron ao Perú durante os anos corenta no emprego do empresario corcubionés Benigno Lago Estévez (González Domínguez, 1997). Como afirma Zubillaga (1998: 191) nun ensaio sobre os galegos e a literatura gauchesca uruguaia, que os historiadores prestasen insuficiente atención á inmigración fóra do medio urbano “ha limitado la apreciación global del proceso y, en especial, la evaluación del tránsito intrarregional de los migrantes (desplazamientos sucesivos o alternados entre Uruguay, la Mesopotamia argentina, el Brasil gaúcho y Paraguay)” (letra grosa no orixinal). Trátanse de contornos menos industrializados e máis remotos, convertidos en destinos secundarios ou terciarios para persoas emprendedoras cunha experiencia previa da emigración americana. O estudo de destinos inusitados e dalgún modo periféricos, como Perú ou Paraguai, revela que estes lugares non son irrelevantes —até diriamos que son fundamentais— para entendermos o verdadeiro alcance do fenómeno migratorio galego en América. 1.4.2. A inmigración no Paraguai, un estado da cuestión O ensaio “Los españoles en el Paraguay” (1917) de Mosqueira representa un primeiro intento de sopesar a inmigración dende a independencia (1811) non exclusivamente como unha cuestión contemporánea, senón tamén con ollos de historiador. O autor argumenta que o “español se considera como entre los suyos desde el primer día que pone los pies en tierra paraguaya”, como consecuencia da historia común de ambos pobos. No eido económico, Mosqueira afirma que os españois foron os “primeros comerciantes que repoblaron el país después de la gran guerra” 10 . Estas dúas ideas — a doada integración cultural e a función dos comerciantes estranxeiros como o principal motor da economía— caracterizan moitos aportes posteriores nesta materia. Agora ben, Mosqueira escribiu dito ensaio como unha homenaxe á colonia española, sen maiores pretensións científicas. En cambio, o estudo de Majavacca e Pérez Acosta (1951 [1930]) sobre a inmigración italiana destaca entre as obras pioneiras pola súa profundidade e rigor. Pérez Acosta (1952) tamén é o autor dun dos textos clásicos respecto da emigración paraguaia, a cal sempre foi cuantitativamente moito máis notable que a inmigración. Outros aportes destacados neste ámbito son Ayala (1996 [1915]), Flores Colombino (1967) ou Rivarola 10 Unión Iberoamericana. Órgano de la sociedad del mismo nombre. Madrid, maio de 1917, p. 14. [Para máis información sobre o pensamento histórico e político de Mosqueira, véxase Webb (2018).] 34 (1967). Nun capítulo máis recente sobre a temática, Oddone (2011: 62) define acertadamente o interese histórico da emigración neste país: No se trata de hechos circunstanciales, aleatorios o complementarios a los procesos esenciales que configuraron el perfil peculiar de nuestra sociedad. Se trata de uno de los ejes vertebrales de nuestro acontecer, en el cual sus actores centrales son tan protagonistas como los que dejaron su impronta de trabajo, sacrificio y heroísmo en las guerras y revoluciones, o en la construcción de su sistema productivo y su cultura. En xeral, os estudos da emigración teñen analizado os movementos de grandes masas de campesiños analfabetos e anónimos valéndose de métodos provenientes da socioloxía. Moitas das primeiras manifestacións da historiografía da inmigración, ao contrario, foron menos científicas, limitándose nalgúns casos a resumir os apelidos e fazañas dun puñado de persoeiros destacados. Por exemplo, pode citarse un capítulo de Giménez Caballero (1958) que resume as contribucións artísticas dalgúns inmigrantes españois. Despois de Majavacca e Pérez Acosta, outra monografía que si sobresae pola súa maior cientificidade é ¿El extranjero es factor positivo en el Paraguay? de Zacarías Arza (1954). Neste caso, o autor aduce datos obtidos na Oficina de Inmigración e a Dirección General de Estadística. Máis tarde, Toness (1973) levou as novidosas técnicas da microhistoria ao terreo da historiografía paraguaia. Lamentablemente, a súa tese doutoral The Political and Social History of a Paraguayan Town segue sendo inédita, pero trátase dun excelente estudo dos procesos transformadores que sufriu Yaguarón (Paraguarí) durante o século XX. Un destes procesos foi a virtual monopolización do comercio local polos inmigrantes europeos, e como isto influíu nas relacións sociais, nas prácticas de consumo, na vida política e na mesma organización física da comunidade. Ao outro extremo da escala, a visión de conxunto da inmigración de Pidoux de Drachenburg (1975) é un estudo macro que proporcionou un marco conceptual en que se fundamentaron numerosos estudos posteriores. Moitos destes, seguindo o exemplo de Majavacca e Pérez Acosta, optaron por considerar os inmigrantes en función da súa nacionalidade. O final da ditadura de Alfredo Stroessner (1954-1989) foi un punto de inflexión para a historiografía paraguaia. Nun ambiente de apertura de liberdade relativas, arrincouse un fenómeno de renovación na disciplina, de cuestionamento dos tópicos dunha tradición nacionalista fosilizada e impermeable ás influencias externas (a conquista como un proceso de masiva e pacífica mestizaxe, a consagración de Francisco Solano López como heroe patrio, etc.), e da aparición de novos enfoques e obxectos de estudo (Brezzo, 2009: 76). As meditacións de Peña Villamil (1991: 60) son todo un manifesto a pro da actualización e a liberación do pensamento histórico durante a transición á democracia: +DOOHJDGRHOPRPHQWRGH³SHQVDU´HQODKLVWRULD […] Es lo que corresponde ahora hacer a los historiadores paraguayos, comenzando por desacralizar una historia creada para consumo político, impuesto arbitrariamente dentro de un supuesto nacionalismo, que nadie sabe definir en qué consiste, romper con los mitos, falsos héroes, guerreros de méritos dudosos o cuestionados. É precisamente nesta época máis recente, cunha historiografía orientada cara á innovación, cando máis medra o campo dos estudos migratorios paraguaios. Zalazar (2005), Benítez Martínez (2010) ou Morales Raya e Marqués Rodríguez (2016) ofrecen visións de conxunto da inmigración durante o entreguerras, o seu marco lexislativo e as súas 35 consecuencias económicas, pero a meirande parte das investigacións dende os anos noventa enfoca unha colectividade nacional ou étnica específica. Na súa bibliografía da inmigración e emigración no Paraguai, Cooney (1996) recolle referencias historiográficas sobre as seguintes colectividades: alemáns, árabes, australianos, bielorrusos, británicos, chineses, coreanos, daneses, españois, italianos, menonitas, norteamericanos, polacos, rusos, suecos, suízos, xaponeses e xudeus. O grupo que conta coa maior riqueza bibliográfica son os menonitas. Sexa polo aparente romanticismo das súas conquistas chaqueñas, pola curiosidade que as súas idiosincrasias culturais suscitan —moitos viaxeiros describen as súas colonias como ‘outro mundo’ dentro do Paraguai—, ou sinxelamente a causa do momento xerado polos estudos preexistentes, a inmigración menonita non deixou de ser un tema atractivo para os historiadores, por exemplo Marqués Rodríguez (2017). Alén dos menonitas, as investigacións por nacionalidade ou etnia atanguen varios niveis de análise. Algunhas concirnen á traxectoria dunha colonia agrícola en concreto, como son Herken Krauer (1981) sobre os Lincolnshire farmers (1870-1873); Rodríguez Alcalá e Capdevila (2005) sobre a colonia vasco-francesa Nouvelle-Bordeaux (1855); ou Sajia (2010) cun estudo sobre a poboación italiana de Trinacria (1897-1908). Cipko e Lehr (2006) falan sobre varias vilas fundadas por inmigrantes ucraínos na zona de Itapúa durante os anos trinta. Para informacións xerais sobre todas estas colonias, referímonos ao capítulo sobre inmigración en Kleinpenning (2009). Por outro lado, hai estudos que tratan un grupo étnico ao nivel nacional, por exemplo o capítulo de Montenegro (2010) que emprega a teoría das redes migratorias coa ollada posta na inmigración árabe. A inmigración tamén é un dos temas tratados por Caballero Campos (2017) na súa monografía sobre as relacións entre o Paraguai e Gran Bretaña. Ademais, mencionamos algúns traballos que consideran o rol dos inmigrantes nas cidades fóra de Asunción, é dicir, as cidades máis antigas que non son colonias de recente creación no contexto da inmigración organizada. Nesta categoría inclúense Alvarenga Caballero (1999), que entre outras cuestións fala sobre a chegada dos primeiros inmigrantes a Concepción durante a ocupación aliada; Zub Kurylowicz (2002) sobre Carmen del Paraná (Itapúa); Boccia Romañach (2007) sobre a historia da Villa del Pilar; ou Webb (2020a) sobre a inmigración española en Concepción. Por outro carón, Gómez Vázquez (2015) transcribe as actas e listaxes de socios do Centro Español de Villarrica, preparando o terreo para a súa inserción nunha análise do asociacionismo español ao nivel nacional. Os estudos sobre os inmigrantes españois escasean na bibliografía de Cooney. Esta só recolle oito aportes sobre o particular, dos cales sete tratan a época colonial. Cooney (1996: 69) teoriza que os españois e os paraguaios, sendo estes de extracción hispano-guaraní, son tan fluída e mutuamente asimilables que resulta dubidoso até que punto o español realmente debe considerarse como un inmigrante. Como vimos, a crenza de que os cidadáns de ambos países son compatriotas naturais remóntase polo menos ao pensamento de Mosqueira. Pero, como observa Morales Raya (2015a: 80), tal crenza pode explicar pero non xustificar a lagoa historiográfica. Se o español realmente fose tan asimilable, até o extremo de apenas contar como inmigrante, dificilmente se entendería a ampla produción científica sobre a inmigración hispana que se dá noutras ex colonias. Dende os anos oitenta apareceron algunhas obras neste ámbito, algunha anterior á bibliografía de Cooney pero non incluída nela. O ensaio Españoles en la cultura del Paraguay 36 de Plá (1985) traza a súa análise dende os albores da Conquista até o século XX. A autora ten o mérito de tratar o intercambio cultural hispano-paraguaio con extraordinaria clareza e sen recorrer a receitas simplistas. O dicionario biográfico de inmigrantes cataláns de Bonnet de Mendonça (1993) tamén é digno de mención. Porén, a produción intensificouse durante a última década. Así, Gamarra Doldán (2011) publicou outro dicionario biográfico, Españoles ilustres en el Paraguay. Do mesmo ano temos un interesante achegamento á figura de Plácido Casaús e ás innovacións técnico-estéticas e discursivas que a súa traxectoria supoñía para a prensa paraguaia (Rodríguez Alcalá, 2011). A historiografía recente ten amosado bastante heteroxeneidade ao traballar diferentes tipos de conexións que se urdiron entre España e Paraguai como consecuencia da consolidación das redes migratorias e á calor do pensamento hispano-americanista. Drozdowicz (2012), por exemplo, fala sobre as conexións estritamente literarias. Morales Raya (2014b) describe a viaxe á capital paraguaia que Adolfo Posada emprendeu en 1910 en representación da Junta para la Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas de España (JAE). Noutros aportes, a citada autora aborda o asociacionismo español no Paraguai, os medios de comunicación utilizados pola colectividade catalá en Asunción, ou unha análise das problemáticas metodolóxicas dos estudos migratorios iberoamericanos que se basea nun estudo de caso paraguaio (Morales Raya, 2014a; 2015b; 2019). Aquí tampouco podería faltar unha mención da súa tese doutoral La emigración catalana a Paraguay entre finales del siglo XIX y principios del XX (Morales Raya, 2015a). Esta representa a culminación de varias liñas de indagación centradas na demografía migratoria, as relacións Estado-inmigrante, as relacións culturais e comerciais hispano-paraguaias, e as redes migratorias. No que atinxe ás relacións hispano-paraguaias, tamén é preciso citar os traballos de Dalla-Corte Caballero e Cagiao Vila. Os seus enfoques acadan institucións como o Banco de España y Paraguay (BEP) ou a CAB, máis tamén o contacto entre Paraguai e a colonia española no Río da Prata a través dos líderes étnicos Rafael Calzada e Matías Alonso Criado (DallaCorte Caballero, 2016b; Cagiao Vila e Dalla-Corte Caballero, 2016; Cagiao Vila e Márquez Macías, 2016). Estas autoras fan fincapé no papel exercido polos cónsules para reforzar as relacións internacionais: Dalla-Corte Caballero (2015) fala sobre o proxecto americanista entre Cataluña e Paraguai durante a década de 1910; namentres Cagiao (2018) retoma a traxectoria de Matías Alonso Criado para tratar a fondo a actuación deste leonés como cónsul-xeral do Paraguai en Montevideo dende 1884 a 1905. Na mesma liña, cabe empatar unha contribución do presente autor sobre o consulado paraguaio en Vigo (Webb, 2019). En resumo, producíronse algúns avances notables nos estudos migratorios paraguaios dende o ano 2010. Non obstante, aínda percibimos máis sombras que luces no que respecta á inmigración española no Paraguai. E como xa se dixo, para o caso específico dos inmigrantes galegos aínda non se produciu nada. Entre os temas que apenas se trataron ou que só se trataron fragmentariamente, preséntanse moitos novos camiños que percorrer. Son estas lagoas as que definen os obxectivos desta tese. 37 1.5. Metodoloxía Ao longo deste capítulo establecemos os obxectivos da investigación, identificamos as principais teorías migratorias que se teñen utilizado e as fontes localizadas para o presente estudo, e avaliamos os antecedentes historiográficos nas especialidades da emigración galega e da inmigración en Paraguai. A heteroxeneidade observada no estado da cuestión reafirma un máximo fixado no marco teórico: ningunha teoría por si soa é suficiente para dar respostas a todas as preguntas históricas que se suxiren no campo dos estudos migratorios, nin para tratar satisfactoriamente calquera fonte. O pluralismo metodolóxico tamén é indispensable porque, como xa vimos, as fontes son moi diversas e han de resistir a aplicación ríxida dunha única ferramenta interpretativa. Porén, este feito non implica que vaiamos usar todas as teorías de maneira indiscriminada. Para analizar a inserción e o impacto deste fluxo migratorio, en primeiro lugar é conveniente definir o contexto histórico e cuantificar o fluxo. Como afirma Massey (2002: 144), as investigacións en materia migratoria teñen corroborado os postulados da teoría do sistema mundial: a expansión do capitalismo é a causa principal das migracións contemporáneas porque desbarata as formas de produción e as estruturas sociais nas rexións pre-capitalistas, o cal provoca que as persoas emigren para vender os seus servizos nos novos mercados. As diferenzas salariais non son nin o único nin o principal motivo. Por tanto, no seguinte capítulo elaboramos un resumo da historia económica, social e política do Paraguai entre 1850-1960 cun enfoque particular nas mudanzas que acompañaron a penetración do sistema capitalista neste país. Para facelo, empregamos a literatura secundaria consultada no transcurso do proxecto de investigación 11 . Posteriormente, a nosa análise ten unha parte cuantitativa. Esta baséase nos expedientes de solteiría e os libros de rexistro de socios da SESMAP e a SRE, pois estas tres fontes son as únicas que recollen os nomes dun número elevado de inmigrantes españois (entre catrocentos e seiscentos cada unha) e, simultaneamente, outros datos de comparación como idade, estado civil, lugar de orixe, domicilio ou posto laboral. Malia o nesgo que cada fonte pode ter, os datos inscritos son bastantes como para ser estatisticamente relevantes. Cotexando estas variables, podemos describir o perfil típico do inmigrante español no Paraguai en distintos momentos, e tamén observar as semellanzas e diferenzas entre os inmigrantes en función da súa zona de orixe en España. Non obstante, os galegos no Paraguai foron unha minoría de inmigrantes nun país de emigrantes — algo dificilmente explicable sen baixarmos da perspectiva macro. Traballarmos as fontes cuantitativas permítenos estimar que arredor dun oito por cento dos españois residentes no Paraguai durante o período de estudo eran galegos, como se explica no capítulo 3, o cal implica que estes foron poucos — seica entre mil e dous mil. Estes representan unha fracción moi menor dos dous millóns de galegos que emigraron entre 1836 e 1960 (Villares, 1998: 97). O noso obxecto de estudo é pequeno, e incluso dentro desta pequena colectividade galega, só contamos con extensos datos biográficos sobre un puñado de individuos. Como tal, a maior parte da análise é de carácter micro en vez de macro, e cualitativo en lugar de cuantitativo. Un achegamento cualitativo procura acadar un coñecemento profundo de conceptos, significados e comportamentos ao nivel individual, para logo enmarcalos no seu 11 Localizada en formato dixital; nas bibliotecas da USC; en distintas librerías e bibliotecas paraguaias, sobre todo a BNP e o Museo Etnográfico “Andrés Barbero”; ou no Centro de Estudios y Documentación Latinoamericanos e no International Institute of Social History durante unha estancia de investigación en Ámsterdam entre xuño e agosto de 2018. 38 contexto social máis amplo (Colodrón Valbuena, 2018: 29). A cuestión aquí, entón, non é narrar todas as actividades de todos os galegos que descubrimos nas fontes, senón que aplicaremos as técnicas da microhistoria para facernos cunha noción o máis realista posible do comportamento das persoas en determinados períodos e situacións, sempre situando esta análise no contexto histórico e migratorio nun plano máis xeral (Szijártó, 2004). Concretamente, tratamos de comprender como os inmigrantes galegos encaixaban nun Estado non industrializado cuxos produtos, antes da primeira metade do século XX, xeralmente se destinaban á subsistencia, que recursos de capital humano tiñan para adaptárense ao novo entorno, e se operaban mecanismos de causación acumulativa como, especialmente, as redes migratorias. Alén diso, interésanos saber como os inmigrantes influían na sociedade de acollida. Como comerciantes e profesionais liberais, tal vez sexa posible concibir estes inmigrantes como axentes da penetración capitalista. A formación de latifundios agroexportadores provocaría rupturas nas formas tradicionais de repartir a terra e nos mercados locais, á vez que a consolidación dunha nova elite de comerciantes e intermediarios estranxeiros reestruturaría o sistema de clases. Ao mesmo tempo, a prensa e a educación exercerían o papel de inculcar unha nova ‘mentalidade capitalista’ na poboación. Este obxectivo pedagóxico evidénciase, por exemplo, nunha convocatoria de 1905 do Consejo Nacional de Educación para seleccionar un libro estándar de lectura para terceiro grao. Ofrecíase un premio de dez mil pesos ao autor dun texto que, entre outros requisitos, adoutrinase os cativos na “afición a las faenas agrícolas y ganaderas y la ideal de que en esas industrias estriba el porvenir del país” 12 . Neste senso, estamos falando dun impacto socio-económico pero tamén cultural, polo cal é preciso deliñar o que entendemos por «cultura». Concretamente, non nos limitamos a considerar aquelas institucións dedicadas á produción e difusión de artefactos culturais, senón que utilizamos a definición inclusiva de Sewell (2005) en que a cultura se comprende como un sistema de símbolos e significados, e ademais a reacción práctica das persoas e as institucións a ese sistema. É dicir: a cultura como práctica. A cultura como práctica facilita o estudo dos comportamentos culturais diferenciados de distintas persoas porque “a práctica cultural implica utilizar o código semiótico para realizar unha acción no mundo, […] ser capaz de recargalo, modificalo ou adaptar as súas regras a novas circunstancias” (Sewell, 2005: 51) [tradución do autor]. Sewell acuña o termo «coherencia fina» (thin coherence) para denotar a existencia de comunidades semióticas que non necesariamente coinciden coas «comunidades imaxinadas» (imagined communities) (Anderson, 1987) das persoas —os vínculos que as unen poden ser tan sutís que se volven invisibles— nin tampouco impiden que se produzan prácticas culturais distintas a partir da manipulación diferenciada dun mesmo código semiótico. Por outra banda, pór énfase na natureza mutable dos sistemas semióticos fai que a concepción práctica sexa especialmente útil para os historiadores ao facilitar a análise da acción social de modo diacrónico, mentres que o estudo da propia lóxica dun sistema, pero non a acción resultante del, adoita ser máis propicio para a antropoloxía sincrónica. Recapitulando, a metodoloxía ten que ser pluralista pero selectiva. O resumo do contexto histórico nacional, caracterizado polo auxe e a crise posterior do capitalismo liberal, e a reconstrución das facetas cuantitativas da colonia española son necesarios para encadrar a análise micro e cualitativa das vidas, os discursos e as redes familiares, profesionais ou sociais dos inmigrantes. Dado que os galegos no Paraguai non foron numerosos, estoutra parte 12 El Diario. Diario de la tarde. Asunción, 1 de xuño de 1905, p. 4. 39 constitúe a achega máis importante á hora de xerar novos coñecementos e interpretacións históricas. 40 CAPÍTULO 2. O CONTEXTO HISTÓRICO: PARAGUAI ENTRE 1850-1960 47 persecución aos rivais, os comicios cun só candidato, ou as redes clientelares que condicionaban os resultados electorais (Soler, 2007: 445). O fraude era perenne — na ocasión do centenario, Sosa Escalada (1911: 20-22) comentou con ironía que o pobo elixiu cada presidente unanimemente durante corenta anos. A corrupción era outra das grandes lacras. Por exemplo, os préstamos de Londres de 1871-1872 foron unha boa oportunidade para revitalizar a tesouraría do Estado. Lamentablemente, por culpa do masivo desfalco cometido por algúns interesados paraguaios e o que equivale a unha estafa por parte dos corredores británicos, os préstamos fundiron o crédito nacional e endebedaron o país durante décadas (Caballero Campos, 2017: 95-97). Tamén se xeneralizou o uso da violencia política. Isto non representa unha desviación das prácticas autoritarias de López, pero a violencia quizais fose máis frecuente nos tempos da “anarquía política”. Un exemplo, entre as moitas persecucións que se poderían citar, é a clausura de El Progreso en 1873. Dirixido por R. Ferreyra, dito xornal publicou a súa última noticia o 4 de maio: Ayer por la tarde fuimos sorprendidos con la órden del ministerio del interior, notificada por la policía mandando suspender la publicación de EL PROGRESO. Una vez mas, ha sido pisoteada la Constitucion del pais. De nada ha servido que la ley fundamental estableciera las garantias mas formales a favor de la prensa política […] La razon ostensible que dá la Policía para fundar su órden, es la de suponer que somos órganos, de la revuelta. 15 Un cuarto de século despois, o xeneral Víctor Ferreira finalmente admitiu que recibira ordes oficiais para destruír a imprenta de El Progreso en 1873. A redacción de El Pueblo, máis que acostumada a tales represións, así titulou o seu artigo sobre as revelacións de Ferreira: “+DEOyHOEXH\\GLMR«P«” 16 Por todos estes motivos, a inmediata posguerra foi un período moi difícil para a sociedade paraguaia. Os primeiros indicios dunha posible recuperación manifestáronse no crecemento demográfico ao longo dos anos setenta, empuxado pola adopción temporal dun modelo de familia poligámico que, segundo Cardozo (2007b [1965]: 112), recordaba a vida comunal guaraní. O feito de que moitas familias aínda tiñan a posibilidade de arrendar parcelas de terras fiscais permitía que de momento os pequenos agricultores (ou pequenas agricultoras, dado o desequilibrio demográfico) puidesen retomar o seu modelo tradicional de subsistencia (Areces, 2005: 12). Como xa mencionamos, a guerra provocou a ruína da industria gandeira. Pero coas súas fronteiras novamente abertas ao comercio estranxeiro, o Paraguai podía satisfacer a súa demanda cárnica con bois correntinos arreados a Villarrica e ao matadoiro de Trinidad nas bisbarras de Asunción (Johnston, 1875: 202-203), mentres que o cadro vacún reprodutivo empezou a reconstituírse con reses importadas de Corrientes e Brasil (López Decoud, 1911: 73). Iso si, estes primeiros, tímidos sinais de recuperación non podían ocultar a magnitude da catástrofe nin impedían que grandes masas de paraguaios emigrasen; tan só no ano 1877 estimábase que unhas doce mil familias pasaron a Corrientes (Gaona, 2007 [1967]: 91). 15 El Progreso. Asunción, 4 de maio de 1873. 16 El Pueblo. Órgano del Partido Liberal. Asunción, 26 de abril de 1897, p. 1. 48 A pesar de todo, a finais da década dous acontecementos reviviron o optimismo acerca do porvir nacional (González, 2010: 26). O primeiro foi o laudo arbitral do presidente estadounidense Rutherford B. Hayes (13 de novembro de 1878) que recoñecía a soberanía paraguaia sobre a franxa do Chaco entre os ríos Pilcomayo e Verde, e a consecuente retirada das tropas arxentinas de Villa Occidental. O segundo acontecemento foi a concesión obtida en 1879 polo empresario pontevedrés Francisco Javier Brabo coa fin de construír un porto, camiños carreteiros e unha liña de ferrocarril que facilitasen o comercio entre Bolivia e Paraguai (o plan non chegou a concretarse). Entón, a fase máis desesperada e ‘salvaxe’ da posguerra xa pasou. Entrando na década de 1880, os paraguaios ollaban cara ao futuro con certas esperanzas. 2.3. A pax colorada e as grandes estancias (1880-1904) A recuperación económica notábase sobre todo nas zonas do norte que, grazas á súa posición xeográfica, se aforraran as peores privacións e violencias até o derradeiro ano da guerra. A partir de 1880 cando a Villa Real de Concepción comeza a chamarse “a opulenta” por este motivo (Alvarenga Caballero, 1999: 91). Pero o dominio político que logra a facción de Bernardino Caballero durante esta década facilita un nivel de estabilidade e seguridade relativas en todo o país. O caballerismo inaugura unha liña política que redobra a institucionalización gobernamental e a abertura internacional da economía paraguaia. É durante estes anos cando se fundan os partidos políticos tradicionais. A súa configuración en 1887 non supuxo un novo cisma na política, senón que institucionalizou as divisións que xa existían. Nos seus inicios, o Centro Democrático (Partido Liberal) e a Asociación Nacional Republicana (ANR) (Partido Colorado) respondían a intereses personalistas máis que a diferenzas reais de ideoloxía, aínda que en liñas amplas podemos dicir que entre os colorados había unha maior proporción de persoas asociadas ao réxime lopizta, pero con diversas excepcións como o lexionario José Segundo Decoud. En cambio, e como suxire o seu nome, o Partido Liberal sostería posicións máis liberais que os colorados. Estes flirteaban con ideas nacionalistas e illacionistas, pero a fin de contas tamén terminaron propugnando políticas liberais. Chiaradía (2015: 7) indica que estas pequenas diverxencias teóricas entre liberais e colorados foron unha manifestación local dos choques entre liberais e conservadores que se observan en moitos países americanos durante toda a segunda metade do século XIX, se ben con características autóctonas en cada caso. Agora ben, todos os presidentes entre 1887 e 1904 pertencían á ANR. Trátase, entón, dun período de hexemonía colorada. Unha das medidas do goberno de Bernardino Caballero (1880-1886) foi renovar a representación diplomática no exterior. En parte, a misión dos cónsules consistía en fomentar a chegada de poboadores para que a nova Ley de Inmigración y Colonización (xuño de 1881) puidese dar froitos. A idea de fundar colonias agrícolas tiña antecedentes: a NouvelleBordeaux; o experimento dos Lincolnshire Farmers; ou unha colonia alemá en Yaguarón (1871), cuxa poboación axiña quedou reducida a apenas dúas ou tres persoas (Johnston, 1875: 270). Os defectos destes proxectos evidenciaron a necesidade dunha maior organización. José Segundo Decoud, un dos principais arquitectos da política nacional no tardío século XIX, explica que na primeira posguerra “la idea fué dispersar la poblacion extrangera, para que ella, confundiéndose con la nuestra, pudiera ejercer una influencia benéfica, modificando los constumbres del pueblo y sustituyendo por los hábitos el trabajo, que caracteriza tanto al 49 colono extranjero”. Non obstante, a base daqueles fracasos iniciais nos anos setenta, Decoud aprendeu que: […] el inmigrante que se establece en un paraje aislado, sin tener otros vecinos que los naturales del país, pronto llega á olvidar las constumbres europeas que ha traido para abrazar las que encuentra en el país donde se ha radicado. La población nativa tiene necesariamente que absorver al colono y ejercer influencia sobre él. La fisonomía moral de un pueblo no es tan fácil cambiarla. Era necesario que el elemento estrangero estuviera en mayor número para que pudiera operar el fenómeno de la transformación. Y precisamente la colonización tiende á este resultado. (Citado en Teijeiro Martínez, 1882: 25) Entón, o Álbum gráfico de López Decoud (1911: 298-300) salienta as seguintes colonias agrícolas fundadas ao amparo da lei de 1881: 1. San Bernardino (1881): “principal centro invernal de los turistas rioplatenses”, situada na beira do lago Ypakarai. ‘San Ber’ segue sendo un importante destino turístico na actualidade. 2. Nueva Germania (1887): 281 habitantes en 1911. 3. Elisa (1890): fundada polo Banco del Paraguay y Río de la Plata. Dezaoito propietarios e 66 casas en 1911. A actual Villa Elisa forma parte da Gran Asunción. 4. 25 de Noviembre (1893): seis mil habitantes en 1911, dispersados sobre unha superficie de 37.500 hectáreas a oito leguas de Villarrica. 5. Nueva Australia (1893): fundada pola Compañía Cooperativa Colonizadora “Nueva Australia”. Inicialmente foi un experimento comunista pero as condicións da concesión tiveron que modificarse poucos anos despois. 174 familias en 1911, das cales 114 eran paraguaias, 53 australianas, tres alemás, dúas norteamericanas, unha arxentina e unha norueguesa. 6. Cosme (década de 1890): segundo intento comunista promovido polo australiano William Lane. 49 habitantes en 1911, dos cales 25 eran paraguaios, trece ingleses, seis australianos, catro escoceses e un arxentino. 7. Trinacria (1898): fundada pola Sociedad Colonizadora Italo-Argentina, cerca de Villa del Rosario (San Pedro). 784 habitantes en 1911, dos cales a maioría (734) era paraguaia, con apenas 23 italianos e catro arxentinos entre os demais inmigrantes. 8. Hohenau (1900): concesión aos industriais Reverchón e Closs na zona das Misiones. 638 habitantes en 1911, dos cales 358 eran brasileiros de orixe alemá, 131 paraguaios, sesenta arxentinos, 55 alemáns, trece austríacos, doce italianos, cinco suízos, dous chilenos, un ruso e un luxemburgués. 9. Gaboto (1901): 180 habitantes en 1911, dos cales 160 eran paraguaios. 10. Nueva Italia (década de 1900): 14.848 hectáreas entre Lambaré e Angostura sobre o río Paraguai, 434 habitantes (106 familias) en 1911, dos cales 314 eran paraguaios. É forzoso dicir que a colonización non cumpriu coas altas expectativas; non foi suficiente para ‘transformar a fisionomía moral do pobo’. Non obstante, a colonización tivo algúns efectos positivos: a introdución de capital e novas tecnoloxías, a creación de infraestruturas e servizos, a xeración de emprego para os paraguaios, ou a diversificación das actividades económicas (Kleinpenning, 2009: 368). A participación do Paraguai en diversas exposicións internacionais era outra vía de inserción no ‘concurso das nacións civilizadas’. Na segunda metade do século XIX, tales 50 exposicións representaban unha das formas máis importantes de entaboar relacións comerciais e promover os produtos para a exportación. Tendo participado na Exposición Universal de París (1867) —en plena guerra—, o Paraguai non concorreu ás exposicións de Córdoba (Arxentina, 1871), Lima (1872), Santiago de Chile (1875) nin París (1878). A reinserción paraguaia neste circuíto comercial produciuse por fin na Exposición Continental (Bos Aires, 1882), seguida polas de Anveres (1885), Barcelona (1888), París (1889) e Chicago (1893) (Dalla-Corte Caballero, 2018: 196-197). Esta reinserción nos circuítos internacionais correspondía a un proceso real de recuperación económica, se cadra simbolizada nas medallas de ouro que as mostras de herba mate paraguaia de Tomás Larangeira, cidadán brasileiro, gañaron en cada unha desas cinco exposicións (El comercio paraguayo, 1899: 145). O goberno nacional estaba conseguindo difundir unha propaganda positiva para mellorar a reputación do país no exterior. Escribindo en 1887, un viaxeiro arxentino expón diversos aspectos do progreso paraguaio (empresas, bancos, peiraos, valores de solos etc.) e conclúe que “con esa enumeración los comentarios son inútiles, si se considera que hace diez y seis años el Paraguay era un cadáver, y que de sus frías cenizas ha nacido esta joven y floreciente nación” 17 . Pero non esaxeremos o alcance da recuperación. Sánchez Bazán (1887: 12) describe Asunción como unha cidade onde todos os edificios públicos aínda están en ruínas e as rúas máis céntricas seguen sen empedrado. As impresións de Sánchez Bazán, quen en 1883 puxera en marcha o primeiro consulado xeral estranxeiro no Paraguai 18 , corrobóranse na xeografía universal de Reclús (1896: 91): “Paraguay tiene muy pocos pueblos dignos del nombre de villas; las localidades que se honran con este título no son, en su mayor parte, casi más que un conjunto de chozas bajas de madera y de tierra cocida”. Non queda constancia de cales foron as fontes que o anarquista francés empregou, pero que Ramón de Olascoaga, residente durante longos anos en Asunción, traducise esta descrición do Paraguai suxire que lle parecía correcta. De feito, como afirma Rivarola (2010 [1993]: 71-72), as únicas afirmacións que Olascoaga ‘desminte’ nunha nota de pé son os comentarios fulminatorios de Reclús acerca das condicións de virtual escravitude que os peóns sufrían nas grandes estancias herbeiras. O estado dilapidado das rúas e os edificios públicos era un síntoma das arcas baleiras do Estado e o pouco que se podía facer coas enormes débedas da guerra, pero o goberno si contaba con recurso importante: a terra. Durante a Guerra da Tripla Alianza, os pastos, bosques e herbais en mans do fisco aumentaron a causa das confiscacións ou a morte dun gran número de propietarios. Para 1870 case toda a superficie do país era de propiedade pública, e esta situación resultaba problemática para os gobernantes liberais porque obstaculizaba a iniciativa privada (Areces, 1998: 107). En cambio, ceibar toda aquela riqueza material aos vaivéns do mercado representaba a posibilidade para revivir as contas do Estado. Por tanto, unha lei do 2 de outubro de 1883 e un decreto do 31 de xaneiro de 1885 legalizaron a venda de bosques, herbais e campos de pastoreo. Entre 1886 e 1889, catorce dos corenta millóns de hectáreas vendidas pasaron a ser a propiedade privada de oito consorcios europeos, brasileiros e sobre todo arxentinos (Rivarola, 2010 [1993]: 71-72). Contra finais do século XIX, aproximadamente o cincuenta por cento do país pertencía a uns 79 particulares, bancos e sociedades estranxeiras (Brezzo e Figallo, 1999: 192-193). A economía paraguaia da posguerra converteuse nun virtual apéndice da arxentina (Gaona, 2007 [1967]: 68). O país veciño absorbía o setenta por cento dos produtos agrícolas paraguaios, o noventa por cento dos produtos forestais, o vinte por cento da produción gandeira, sendo asemade o seu principal subministrador de alimentos, combustibles, 17 Archivo Diplomático y Consular de España. Madrid, 24 de maio de 1887, p. 7. 18 Archivo Diplomático y Consular de España. Madrid, 16 de outubro de 1886, p. 5. 51 lubricantes, pigmentos, pinturas, metais, maquinarias, motores, manufacturas e téxtiles (DallaCorte Caballero, 2009: 297). A venda de terras fiscais tivo uns efectos positivos. Os beneficios permitiron a creación da Universidad Nacional de Asunción (UNA) e os Colegios Nacionales de Concepción, Encarnación (Itapúa), Pilar e Villarrica en 1889, coa fin de formar a seguinte xeración de intelectuais e especialistas para conduciren os destinos do país (un Colegio Nacional funcionaba en Asunción dende 1877) (Centurión, 1948: 93). No plano financeiro, en 1890 o goberno puido negociar en Londres un empréstito de cincocentas mil libras para pagar a débeda de 1871-1872. Dado que o seu crédito no exterior era pésimo, o Paraguai ofrecía o produto da contribución directa, unha cuarta parte das rendas alfandegueiras, e as accións do Estado no Ferrocarril Central del Paraguay como garantías (Caballero Campos, 2017: 106-107). Estas negociacións remontábanse a 1886, ao convenio do 20 de marzo firmado entre o comisionado José Segundo Decoud e os titulares de bonos dos préstamos de 1871-1872. O convenio acordou que se utilizase unha parte dos beneficios da venda de terras para estender o ferrocarril dende Paraguarí a Villarrica. O 22 de setembro de 1887, a administración de Patricio Escobar (1886-1890) aprobou unha lei que designaba William Stewart como concesionario do Ferrocarril Central. A troco disto, o escocés comprometeuse a realizar ditas obras de extensión (Dalla-Corte Caballero, 2009: 303). Algúns contemporáneos alertaron acerca do perigo de que estas xestións resultasen tan calamitosas como as de 1871-1872. Unha carta anónima, enviada dende a capital británica a La Democracia en 1892, denuncia que “ese gobierno ha hecho muy triste figura en Londres con motivo de un contrato de empréstito confiado á un grupo de españoles dedicados desde largos años atrás al chantage en esta capital”, a un “cónsul general [Christopher James] que se rodea de gente sospechosa, que nada hace, que es extranjero al Paraguay”, todo o cal demostra que “el gobierno paraguayo en sus operaciones más serias ignora las precauciones más elementales” 19 . Non obstante, a diplomacia paraguaia mellorou bastante dende os primeiros momentos da posguerra. Os bonos de 1871-1872 foron cancelados en 1893 e convertidos por valor de 1.479.000 libras. Logo, o 14 de agosto de 1895, o representante dos titulares de bonos estranxeiros en Londres, Henry L. White, firmou un convenio co goberno de Juan Bautista Egusquiza (1894-1898) que “arregló” a débeda externa paraguaia (Dalla-Corte Caballero, 2009: 303). Entrada a década de 1890, Gaona (2007 [1967]: 91) comenta que a mellora económica comezou a notarse na rúa. O gremio de mestres albaneis medrou durante estes anos porque, habendo máis liquidez, firmáronse máis contratos e había máis traballo que facer. O aspecto colonial de Asunción —“blancas casitas escalonadas, sembradas, diseminadas hacia lo alto, jugando al escondite entre la tupida vegetación, alegremente invasora” (Barrett, 1912: 173)— ía modernizándose. No ano 1894, construíronse 88 novas vivendas, nove murallones e 119 murallas con beirarrúas, imprescindibles nos días de chuvia. Rafael Calzada (1927: 459) visitou Asunción por primeira vez en 1891, cando a súa poboación ascendía a sesenta mil persoas, e os seus comentarios dan unha idea destas mudanzas e o camiño que aínda faltaba por percorrer: El aspecto de la ciudad era bastante bueno. No había en ella grandes edificios, se veían no pocos que denunciaban ser, por su construcción, de la época colonial, pero, en general, se 19 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 2 de febreiro de 1892, p. 1. 52 echaba de ver que la gente vivía con cierta holgura y, sobre todo, con limpieza. [...] a causa de ser arena el suelo de una gran parte de las calles, no era posible andar por ellas en coche. Por outra banda, a cesión de terras ao sector privado tamén exerceu unha influencia dinamizadora, non ‘milagrosa’ pero si segura, sobre as exportacións. Nos Apuntes geográficos e históricos que Benjamín Aceval elaborou para a sección paraguaia da Exposición Mundial Colombina de Chicago (1893), reprodúcense valores procedentes das alfándegas paraguaias entre 1887 e 1891 sobre os cinco principais produtos exportados: tabacos, herba mate, laranxas, coiros e madeiras. Resumimos estes datos no seguinte gráfico: Hai que clarificar que este tipo de fontes estatísticas proporcionan unha visión incompleta dos movementos comerciais paraguaios porque sempre houbo altas taxas de contrabando. O problema empeora na década de 1960 cando empeza a practicarse a denominada «triangulación» de mercancías, pero o contrabando tamén supón un obstáculo metodolóxico constante para o noso período (Arce, Herken Krauer e Ovando, 2011: 8). É posible que a expansión da presenza das institucións estatais durante os anos 1887-1891 puidese afectar o peso do contrabando nas exportacións, pero ao noso xuízo as tendencias observables nas cifras de Aceval son demasiado claras para que ese factor sexa a única explicación das mudanzas. O valor total das exportacións reproducidas no Gráfico 1 medra dende $2.022.094,65 en 1887 a $2.709.672,30 en 1891 (+34%). Unha parte deste crecemento débese á recuperación natural da economía no ambiente de relativa estabilidade institucional e a medida que a primeira xeración de persoas nacidas despois da Guerra Guazú ía ensanchando a poboación activa. Ao mesmo tempo, os efectos das poxas de terras fiscais obsérvanse primeiro no descenso lixeiro das exportacións de tabacos como resultado do avance do latifundio fronte ao modelo minifundista e feminizado que caracterizaba o cultivo deste produto. O valor das exportacións de tabacos baixan subitamente de $703.731 a $438.188 entre 1887 e 1888, antes de volver subir 0 500.000 1.000.000 1.500.000 2.000.000 2.500.000 3.000.000 1887 1888 1889 1890 1891 Valor pesos ouro ($) Ano Gráfico 1. Valores das principais exportacións paraguaias (1887-1891) Elaboración propia a partir de Aceval (1893: 16) Tabacos Herba mate Laranxas Coiros Madeiras 53 até $625.936,20 en 1891 — unha baixada de -11,05% ao longo do lustro. Por outro lado, o que máis chama a atención é o pulo que as novas empresas deron ás exportacións de herba mate, como serían La Industrial Paraguaya S.A. ou a Companhia Matte Larangeira entre outras. Nestes anos a herba mate pasa de representar o 34,18% do valor desas cinco exportacións ($691.075,15), un valor incluso inferior ao dos tabacos, a ser con diferenza o froito do país que máis se exportaba: $1.351.380 (49,87% do total) en 1891. Porén, a creación dos latifundios xerou asemade unha serie de problemas importantes, por non dicir desastrosos. A existencia das grandes estancias non era o problema en si mesma. As Estancias de la Patria no seu momento foran o motor da economía baixo os López, e o Paraguai da posguerra non podería prosperar sen practicar a agricultura a gran escala. Ayala (1996 [1915]: 47) afirma que a “Argentina no se enriquecería con el cultivo de lentejas, con confiscar los latifundios, con repartir 10 hectáreas a cada una de las familias de su diminuta población. La pequeña propiedad no puede producir de prodigiosa cantidad de trigo y carne que ella exporta”. O Paraguai tampouco. O modelo agro-forestal que se consolidou despois de 1886 seguiu definindo as relacións produtivas neste país até a década de 1970, cando se reconfigurou o poder económico no contexto das obras hidroeléctricas de Itaipú e Yacyretá (Arce, Herken Krauer e Ovando, 2011: 13). Entón, o problema non era o latifundio como tal, senón a brusca desadaptación entre el e a pequena propiedade. A privatización repentina causou a expulsión inmediata de grandes catervas de campesiños das súas terras — un novo proletariado rural e móbil. Unha porción deste éxodo rural, especialmente a emigración de familias enteiras, dirixiuse ás zonas lindeiras do Brasil e Arxentina, onde “los valores demográficos y su natural incremento perdidos para el Paraguay, han vitalizado los territorios circundantes, algunos hasta ayer no más que semidesiertos, y han contribuído a llevarlos al grado de prosperidad que hoy ostentan” (Pérez Acosta, 1952: 14-18). Tamén arrancou unha importante corrente migratoria campo-cidade cara a Asunción, de mozos xornaleiros en particular, mentres que moitas persoas se converteron en peóns asalariados nas estancias agropecuarias (Ayala, 1996 [1915: 19; Palau, 2011: 42). Xa vimos que, de acordo coa teoría do sistema mundial, se trata un proceso parecido aconteceu en moitos diferentes países durante a época contemporánea. A transición ao capitalismo foi un proceso traumático no agro paraguaio. A concentración da propiedade, a consecuente xeración de desigualdades socio-económicas, e a expansión da poboación urbana causaban un crecente malestar na sociedade que coincidía co inicio dun ciclo de folgas e outras actividades obreiras. Á parte dos albaneis, entre 1886 e 1890 tamén se organizaron os tipógrafos, carpinteiros, panadeiros e empregados de correos. Un primeiro levantamento cívico-militar estalou en 1891, froito dunha alianza estratéxica entre o Partido Liberal e a clase obreira cando denuncias liberais do fraude electoral e da arbitrariedade gobernamental se combinaron coas protestas das capas populares contra o empeoramento de seu nivel de vida (Gaona, 2007 [1967]: 70-71; Rivarola, 2010 [1993]: 93). As forzas do goberno sufocaron o alzamento baixo as ordes do coronel Juan B. Egusquiza. Aproveitando este éxito, este xa foi quen de rivalizar con Caballero polo control do Partido Colorado, se ben aínda tardaría en producirse o derrocamento de Juan Gualberto González (1890-1894) e a inauguración da presidencia de Egusquiza. O caballerismo e o egusquicismo representaban os intereses de sectores económicos entrelazados pero distintos. Nun senso moi xeral (con moitas excepcións), Caballero era o 54 candidato dos especuladores agropecuarios, mentres que Egusquiza se circunscribía á axenda dos importadores e exportadores urbanos (Bourscheid, 2016: 10). Este sector fabril, comercial e bancario estivera en auxe ao longo dos anos oitenta e xa constituía unha importante fonte de ingresos e emprego urbano. Gaona (2007 [1967]: 91-92) recolle algunhas das principais concesións neste sector: Antes de 1882: Banco de Alejandro Baillec; primeira fábrica de xeo dos irmáns Pecci 1882: primeira fábrica de xabón de Mondiendou e Casnedi 1884: Banco Nacional del Paraguay 1885: primeira fábrica de fideos de Marcos Quaranta 1885-1886: primeiro serradoiro a vapor, olería, fábrica de ladrillos, tellas, louza e tubos de Atilio Peña & Cía.; Banco Hipotecario de Guillermo Gadio 1887: Banco Agrícola 1889: extensión da vía férrea a Sapucai (concesión a William Stewart, como xa mencionamos) 1890-1891: fábrica a vapor de mistos de fósforo e candeas de Casal, Correa & Cía.; concesión de tranvía a Villa Morra e San Lorenzo (Central) a favor de Campbell P. Ogilvie 1892: Banco Mercantil del Paraguay, derivado da Agencia Mercantil del Paraguay de Antonio Plate 1895: primeiras cocheiras de carruaxes de alugamento en Asunción Non obstante esta diverxencia, durante a década posterior ao levantamento de 1891 mantívose certo equilibrio político mediante o acercamento entre o bloque colorado de Egusquiza e os denominados «cívicos» do Partido Liberal: un pacto informal que acampaba entre os extremos máis intransixentes do caballerismo e os liberais «radicais» (Bourscheid, 2016: 11). Tamén semellaba que os acontecementos de 1891 tiveron un efecto desmobilizador con respecto ás reivindicacións populares. O movemento obreiro entrou nunha fase de inactividade, coa excepción dunha folga de panadeiros en 1897, obxecto dunha forte represión até que, ante a necesidade de abastecer a capital de galletas, o goberno de Egusquiza se vise obrigado a dialogar cos doce cabecillas (Gaona, 2007 [1967]: 93). Os problemas volveron aflorar arredor do ano 1900. A estas alturas, a venda de terras fiscais esgotárase como xeradora de diñeiro. A débâcle dos préstamos de 1871-1872, aínda que máis ou menos solucionada grazas ao acordo cos titulares de bonos estranxeiros en 1895, deixara o país sen posibilidades de acceder a crédito no exterior. A medra do réxime latifundista estaba propulsando unhas desigualdades socio-económicas que eran cada vez máis intolerables; un dez por cento da poboación controlaba a metade da riqueza natural, mentres que tan só o quince por cento dos ingresos se repartía entre o sesenta por cento da poboación restante. En definitiva, o proxecto de reconstrución “que había descansado en la interacción multiplicativa de factores exógenos de crecimiento como la inmigración y los capitales externos, tanto en forma de empréstitos como en forma de inversiones directas modernizantes de la estructura económica, parecía agotado” (Brezzo, 2010: 20). En lugar de corrixir este desequilibrio, a lexislación procuraba protexer as grandes empresas parcial ou totalmente estranxeiras, establecidas na primeira ondeada de vendas e concesións públicas, contra a ‘ameaza’ de novos inmigrantes que poderían ocupar terras e facerlles competencia: La nueva Ley de Inmigración se promulgó el 6 de Octubre de 1903. Con esta, se redujeron los privilegios concedidos con la anterior ley [de 1881] y se restringió la venida de extranjeros, 55 quienes debían cumplir las siguientes condiciones: todo candidato a inmigrante debía ser apto para el trabajo, no mayor de 50 años, que acreditara su profesión y buena conducta. Debía venir al país por cuenta propia y poseer un capital mínimo de cincuenta pesos oro en efectivo, si fuese solo y de treinta pesos oro por cada varón adulto, si fuese jefe de familia. Los lotes de tierra ya no fueron cedidos gratuitamente, los pasajes eran costeados desde los puertos del Río de la Plata o Paraná, el alojamiento y mantenimiento eran por ocho días. (Zalazar, 2005: 71). A lei de 1903 tamén desautorizaba a entrada de persoas negras, amarelas, xitanas, enfermas, mendigas ou con contas pendentes coa xustiza. Esta prohibición tamén se implementaba noutros países. Por exemplo, nas secuelas da abolición da escravitude (a Lei Áurea do 13 de maio de 1888), as elites brasileiras desexaban que “as correntes imigratórias garantissem o branqueamento da população. A solução estava em impedir a entrada de negros, MXGHXVHMDSRQHVHVGHIRUPDDQmRDSURIXQGDURDELVPRSURYRFDGRSHOR³Pi-formação pWQLFD´KHUGDGDGRSDVVDGRHVFUDYocrata e do liberalismo republicano” (Tucci Carneiro, 2016: 125). No Paraguai, esta medida impedía que os estanceiros empregasen culís asiáticos ou ex escravos procedentes do Brasil, e trataba de garantir a ‘calidade’ (branca e europea) da man de obra importada. A última provisión contra os fuxitivos da xustiza probablemente teña máis que ver coa cruzada contra o anarquismo. Como Colodrón Valbuena (2018) demostra no caso do españois en Cuba, os inmigrantes foron os vectores das ideas libertarias en América. Así Barrett (1996: 81) censura unha lei migratoria arxentina de 1909 que explicitamente discriminaba os anarquistas: “Protesto contra la teoría temible de perseguir a los que construyen un sistema de ideas, clasificándolos entre los polígamos y los idiotas. […] Muchos ladrones profesan el capitalismo. Muchos asesinos adoran a Dios”. Os ácratas peninsulares, sendo Rafael Barrett o máis notorio, tamén desempeñaron o seu papel no movemento obreiro paraguaio a principios do século XX. O período de inactividade dos anos noventa rematou cando o gremio de carpinteiros reaccionou ante o éxito do seu par bonaerense á hora de conseguir unha xornada laboral de oito horas. Os asuncenos queixábanse aínda de ter que traballar quendas de entre dez ou doce horas, e esta reclamación deu lugar a unha serie de folgas que duraría até 1905. O líderes desta campaña eran Modesto Amarilla (paraguaio), José Serrano (socialista español) e José Rovira (anarquista catalán) (Gaona, 2007 [1967]: 107-107). A trinta anos do final da guerra, outra mudanza que se produciu foi a incorporación á militancia política dunha xeración de homes nacidos durante a posguerra. Figuras como Cándido Bareiro, Gregorio Benítez, Bernardino Caballero, Juan Cristóstomo Centurión ou Patricio Escobar cederon terreo aos homes da Xeración do Novecentos (Cecilio Báez, Manuel Domínguez, Manuel Gondra, Juan O’Leary, Ignacio Pane etc.), malia que o poderío dos ‘vellos’ non diminuíu por completo (Rodríguez Alcalá, 2011: 5). Entón, varios factores confluíron a principios do século XX para pór fin á pax colorada: o esgotamento da política de venda de terras fiscais; as crecentes desigualdades e o empeoramento da calidade de vida do cidadán medio; o influxo de novos homes e ideas renovadoras na clase política; e tamén podemos sinalar a presión exercida pola Arxentina liberal, cuxo goberno liberal se opoñía á política (parcialmente) intervencionista do Partido Colorado. A curto prazo, un dos factores que finalmente permitirían a accesión ao poder do Partido Liberal en 1904 foi o derrocamento de Emilio Aceval (presidente 1898-1902). Os dous presidentes subseguintes, Andrés Héctor Carvalho (1902) e Juan Antonio Escurra (1902-1904), 56 pertencían á facción caballerista e máis ‘dura’ da ANR. Nesta conxuntura, produciuse unha aproximación entre Egusquiza e a á cívica do Partido Liberal (Bourscheid, 2016: 11). Finalmente, en 1904 a administración de Escurra promulgou unha Ley Autorizando al P.E. á Elevar la Emisión del Papel Moneda en Circulación. O artigo 14 desta lei ordenaba que a “exportación de cueros vacunos queda sujeta á los impuestos y condiciones siguientes: […] El aumento de treinta y cinco centavos oro por cada cuero vacuno” e que a “mitad de los cueros vacunos que se presenten para la exportación serán entregados á las Administraciones de las Aduanas de la República las cuales pagarán por aquellos con el descuento de sesenta centavos oro por cada cuero” (Beraud, 1904: 59). Condenada a topar co rexeitamento absoluto dos terratenentes e os exportadores urbanos, esta lexislación anti-liberal foi a chispa da Revolución de 1904 (Toness, 1973: 93-94). En decembro, os liberais protagonizaron con éxito o segundo levantamento cívicomilitar do período. A Revolución de 1904 levouse a cabo instrumentalizando o descontento dos exportadores agropecuarios e a tregua conxuntural co egusquicismo. Os liberais presentáronse como os intérpretes auténticos do malestar popular para aseguraren o apoio gremial ao movemento (Gaona, 2007 [1967]: 137). 1904 non foi unha revolución segundo as acepcións actuais; non houbo ningunha mudanza fundamental nas estruturas socio-económicas do Estado paraguaio, senón que unha fracción política substituíu outra. Tal vez o lector se pregunte, entón, por que empregamos a Revolución de 1904 como punto de corte. Se non é polas súas consecuencias, facémolo polas súas causas. O golpe do Partido Liberal foi consecuencia en si mesma do cúmulo de conflitos inherentes ao ciclo de recuperación económica e penetración capitalista durante a posguerra da Tripla Alianza, cuxa fase inicial terminou co esgotamento da política de vendas de terras fiscais ao final do século XIX. 2.4. A hexemonía liberal: paz, modernización e guerra (1905-1931) Os gobernos colorados e os gobernos liberais non foron moi diferentes na práctica. Nos seus primeiros momentos, a Revolución de 1904 alentou as esperanzas dunha democratización máis significativa e unhas melloras nas condicións de vida das capas populares (Ayala, 1996 [1915]: 65). No seu desempeño da presidencia da república (1905-1906), Cecilio Báez “procura dar algunas muestras de interés por los problemas de los asalariados y es así como logra arengar a una manifestación obrera en un día de efusividades patrióticas” (Amaral, 1980: 32-33). En defensa da subseguinte administración de Benigno Ferreira (1906-1908), Silvano Mosqueira (1907: 44-45) declarou que “el Paraguay tiene actualmente un gobierno ideal, el non plus ultra de la democracia y la libertad”. Os liberais ‘porteñizados’ rexeitaban o tímido nacionalismo dos seus adversarios aprobando lexislación para civilizar unha poboación supostamente embrutecida pola ‘gauchocracia’ colorada. Prohibiuse que os homes vestisen indumentaria crioula e ‘bárbara’ como o poncho, que as mulleres fumasen o cigárro poguasu, e, en 1907 baixo Ferreira, que as burreras e placeras dos mercados asuncenos empregasen as tradicionais mantas-sabas brancas (Rivarola, 2010 [1993]: 111-112). Resucitando unha política de Carlos Antonio López (Orué Pozzo, 2008: 101), tamén se perseguía o uso da lingua guaraní no ensino por considerala apta para a expresión íntima pero non para desenvolver conceptos científicos con precisión. No 63 instrucción en que mucho se contempla los conocimientos relacionados con los países de origen de ellos, dejando en orden de menos preferencia la educación escolar a base de la enseñanza del idioma oficial, la Geografía, la Historia etc., etc., del país que la cobija hospitalariamente. 24 Cómpre engadir que Romero, funcionario de longo servizo na Dirección de Tierras y Colonias, sempre mantivo un discurso bastante moderado e práctico cara á inmigración. El nunca idealizou os inmigrantes europeos nin as súas capacidades de ‘civilizar o nativo’, ao menos non como fixera, por exemplo, José Segundo Decoud no tardío século XIX. Non obstante, antes da década de 1920 a intelectualidade asumía que eran os paraguaios os que tiñan que absorber os costumes estranxeiros, non o contrario. Entón, esixir que os colonos europeos se esforzasen máis por integrarse na cultura paraguaia, tal como fixo Romero neste caso, foi unha mudanza sutil pero significativa na linguaxe oficial para reivindicar o propiamente nacional fronte aos elementos foráneos. As crecentes tensións entre Bolivia e Paraguai pola soberanía do Chaco Boreal caracterizan os derradeiros anos do período de entreguerras. Empezando coa exploración de xacementos petrolíferos na década de 1920, o valor do Chaco “crecía día a día, más por las expectativas que generaba que por los recursos potenciales existentes” (Dalla-Corte Caballero, 2010: 29). Unha estratexia clave do goberno paraguaio para controlar aquelas terras foi canalizar a colonización menonita cara ao interior chaqueño (Marqués Rodríguez, 2017: 184). Ao mesmo tempo, ante a posibilidade dunha guerra, realizáronse preparativos militares. Dende 1927 o equipo do coronel Manlio Schenoni negociou contratos en Alemaña, Arxentina, Bélxica, Chile, Dinamarca, España, Estados Unidos, Francia, Holanda, Italia, Reino Unido, Suecia e Suíza para importar armas, municións, vehículos, uniformes e outro material bélico (Hughes, 2005: 431). Nestas manobras os paraguaios contaba co apoio máis ou menos explícito do goberno da Arxentina, unha nación en teoría neutral pero que na práctica procuraba obstaculizar o acceso de Bolivia ao río Paraguai e a súa consecuente entrada como poder rival na xeopolítica riopratense, e tamén protexer as considerables inversións arxentinas no Chaco (aínda non) paraguaio, sobre todo na industria do tanino (Zuccarino, 2019: 120). A Crise de 1929 golpeou duramente a Arxentina, a principal compradora das exportacións paraguaias. En consecuencia, a economía local enervouse de súbito e os prezos de produtos básicos aumentaron (Bourscheid, 2016: 14). Ante unha ondeada de manifestacións, o goberno aproveitou a cuestión chaqueña para desviar a atención pública das refregas internas; detrás das protestas discerníanse —supostamente— as maquinacións de comunistas antipatrióticas, a man boliviana e os intereses do estadounidense Standard Oil & Co. (Dalla-Corte Caballero, 2010: 53). Bolivia e Paraguai cortaron as súas relacións diplomáticas en 1931 a causa dun desacordo en torno á chegada a Asunción dos canoneiros “Humaitá” e “Paraguay” dende os estaleiros de Xénova. Convocouse unha Comisión de Neutrales en Washington para esbozar un pacto de non agresión, pero as hostilidades no Chaco xa estalaron en setembro, antes de poder formalizar calquera acordo (Brezzo, 2010: 101). 24 El Diario. Diario de la tarde. Asunción, 4 de novembro de 1924, p. 1. 64 2.5. Xenerais, pynandi e a morte do Paraguai liberal (1932-1960) A Guerra do Chaco durou até o 12 de xuño de 1935 e custoulles a vida a setenta mil bolivianos e trinta mil paraguaios. Os acordos de paz (1938) confirmaron a control paraguaio sobre a meirande parte do Chaco Boreal e, desta maneira, establecéronse as fronteiras actuais entre os dous países. É difícil medir até que punto o país se beneficiou da consolidación da súa soberanía sobre estes territorios en termos prácticos, pero a vitoria ten un lugar moi importante na memoria do pobo como a reafirmación do Paraguai como Estado-nación, quebrada na Guerra Guazú (Coronel, 2011: 151). A guerra tamén constituíu un paso clave na extensión da cidadanía paraguaia aos poboadores indios. Mentres que as autoridades bolivianas tiveron que recorrer a prácticas de recrutamento forzoso, en Paraguai as milicias auxiliares de indíxenas levantáronse pacificamente. Estes soldados participaron nun “conflicto que engendró nacionalismo y etnicidad sobre una población considerada bárbara” (Morales Raya e Marqués Rodríguez, 2016: 111). Moitas persoas de orixe maká, nivaklé, lengua ou chamacoco prestaron os seus coñecementos ao Estado maior paraguaio para levantar planos topográficos e cartográficos, localizar fontes de auga, identificar os mellores sitios para os fortíns, ou serviron como guías e informantes. Non obstante, non debemos idealizar estas interaccións. As violacións, por exemplo, foron unha de tantas violencias que os exércitos en campaña exerceron sobre as mulleres destas comunidades (Dalla-Corte Caballero, 2010: 125, 139). Aínda sendo o vencedor, Paraguai estaba en bancarrota á fin da guerra. O país non dependera de préstamos estranxeiros, pero agora as arcas do Estado estaban exhaustas (Bourscheid, 2016: 14). Durante a posguerra, o goberno de Eusebio Ayala (1932-1936) dispuxo unha serie de regulacións de gasto público e desarticulou a rede castrense sen indemnización, o cal exacerbou o clima de descontento social que antecedía a guerra (Bruno, 2015: 6). O conflito tamén provocou unha redución no stock gandeiro, a continuada suba de prezos, e a necesidade de imprimir papel moeda. Esta derradeira medida tivo o efecto de abrir o país ao capital estranxeiro elevando o tipo de cambio (a desvalorización do peso paraguaio abarataba as exportacións), pero encareceu aínda máis os produtos de consumo básico (Casal, 2014: 370). Detectouse asemade que moitos veteranos do Chaco estaban tendo dificultades para reintegrárense na sociedade civil. En decembro de 1934, un artigo publicado en El Surco de Villarrica aseverou que os medios de garantir a auto-suficiencia nacional “consisten en la ocupación de los brazos ociosos de los prisioneros bolivianos, que ignoramos por qué razón o motivo no se los destinan […] [cuando] los brazos nacionales están ausentes de las capueras y estas se hallan a merced de ancianos, mujeres y niños” 25 . Ao final, as autoridades públicas e as empresas privadas compensaron esa carestía de man de obra nacional, adulta e masculina aproveitando o labor do resto da poboación, pero sobre todo o das mulleres, en postos tradicionalmente ocupados por varóns. Terminada a guerra, isto desembocou nunha alta taxa de paro masculino pois as empresas estaban remisas a empregar os ex combatentes polas remuneracións máis elevadas que estes cobrarían en comparación coas mulleres. Na Convención Liberal de 1935, Ayala advertiu que se aveciñaba unha crise por este motivo (Dalla-Corte Caballero, 2010: 243-244). Ao mesmo tempo, a vitoria no Chaco deu lugar á auto-afirmación triunfal dun nacionalismo anti-liberal que transformaría o escenario político. O liberalismo non fora capaz 25 El Surco. Villarrica, 19 de decembro de 1934, pp. 1-2. 65 de resolver o desequilibrio latifundio-minifundio, e como noutros países, ía retrocedendo ante outras ideoloxías que predicaban un maior control estatal na regulación dos mercados (como o socialismo, o fascismo ou o keynesianismo). No Paraguai, o liberalismo seguía sendo o principal contido ideolóxico dos gobernos entre 1937 e 1947, pero xa nos inicios da posguerra o Estado eríxese cada vez máis como mediador entre o capital e o traballo (Bourscheid, 2016: 18). O réxime «febrerista», instaurado tralo golpe de Estado do 17 de febreiro de 1936, xurdiu dunha confluencia de varios factores: o nacionalismo, o malestar popular, o antiliberalismo, ou a entrada das forzas armadas como novo actor político. A Asociación de Ex Combatientes del Chaco personificaba as reivindicacións dos militares que se sentían abandonados pola administración de Ayala. Ademais, a profesionalización do exército dende 1923 divorciouno en parte das influencias caudillistas. Esta independencia dotaba as institucións castrenses dun sentimento de solidariedade corporativa fronte á percibida ingratitude da sociedade civil. Entón, o febrerismo do presidente coronel Rafael Franco (19361937) foi unha mestura ecléctica de intereses e ideoloxías, pero a incapacidade de Franco para superar as desavidas internas do movemento motivarían súa caída (Soler, 2007: 448). O goberno de Franco adoptou unha política de Estado nacionalista. Unha nova lei migratoria, máis restritiva que as de 1881 e 1903, privilexiaba os inmigrantes nos sectores en que a economía da posguerra demandaba máis man de obra (agricultores, artesáns e industriais) fronte aos inmigrantes menos desexables (profesións liberais, comerciantes, empregados e obreiros non cualificados) (Palau, 2011: 46). Moitos países americanos aprobaron lexislación parecida durante aqueles anos da Gran Depresión (García Domínguez, 1997: 336). Franco tamén implantou varias reformas educativas e unha política de redistribución de terras que, no pouco tempo que lle tocou gobernar, destinou unhas setenta mil hectáreas expropiadas ao campesiñado pobre (Coronel, 2011: 155). Este tipo de políticas alentaron os temores dunha revolución comunista. Os comunistas colaboraron no golpe do 17 de febreiro con tal esperanza, pero moitos militantes pasaron á oposición cando os seus anhelos non se materializaron (DallaCorte Caballero, 2016a: 30). O goberno febrerista proscribiu o Partido Comunista en outubro e internou os seus líderes (Casal, 2014: 375) No outro extremo, o ministro plenipotenciario español Felipe García Ontiveros chegou a denominar o febrerismo “una dictadura de tipo fascista o nacional-socialista” como resposta ao Decreto-Ley 152 que identificaba as fins do movemento de febreiro coas do Estado mesmo, prohibía as actividades políticas e sindicais, e sometía a mediación entre traballadores e patronal á xurisdición estatal. Ontiveros tamén relatou unha serie de factores que impedían que o comunismo se arraigase no Paraguai: a pobreza era menos extrema que nalgúns outros países; moi pouca xente podía ler a propaganda escrita en lingua castelá; ou a pouca densidade demográfica (Casal, 2014: 371-372). Podemos engadir dous factores que Rivarola (2010 [1993]: 172-173) aduce para explicar a escasa implantación do anarquismo a principios do século: o peso da Igrexa, por un lado, e das redes clientelares por outro. A imposibilidade de dirimir as disputas internas do movemento provocou a destitución de Franco o 13 de agosto de 1937. A presidencias de Félix Paiva (1937-1939) e o xeneral José Félix Estigarribia (1939-1940) caracterizáronse pola procura dunha reconciliación entre os intereses castrenses e os do Partido Liberal. O equilibrio entre os militares e os liberais como actores políticos apreciarse no discurso de El País partidario do liberal Paiva. Trala derrota 66 dunha sublevación das “huestes franquistas y comunistas” o 7 de setembro, o xornal manifesta que: Los liberales, se han limitado a exteriorizar su júbilo por la vuelta de la normalidad institucional y a aplaudir al ejército y a la armada nacionales por haber constituido un gobierno serio que ofrece garantías suficientes para que el gran partido, en comicios libres, pueda demostrar ante propios y extraños su fuerza cívica, en igualdad de condiciones con cualesquiera otras entidades políticas. 26 En particular, Estigarribia puido instrumentalizar o seu prestixio como xefe das forzas armadas durante a Guerra do Chaco para facerse interlocutor entre os militares e liberais, pero tamén sentou as bases xurídicas dos réximes autoritarios posteriores. A Constitución de 1940 respondía aos problemas de gobernabilidade da posguerra outorgándolle ao executivo facultades máis amplas que as previstas na Constitución de 1870 (Coronel, 2011: 163). Despois do falecemento de Estigarribia nun accidente aéreo na localidade de Altos, o 7 de setembro de 1940, a ditadura do xeneral Higinio Morínigo representa a toma de rendas definitiva por parte do exército. Morínigo disolveu os partidos Liberal e Comunista en 1942. Houbo persecucións a opositores, a tortura empregábase como arma estatal, construíronse campos de concentración, e decretouse a pena de morte por crimes políticos (Bourscheid, 2016: 16). Nada disto era moi novidoso na vida política paraguaia, pero o nivel de sistematización de tales prácticas non tiña precedentes. Ao mesmo tempo, a hábil diplomacia de Morínigo aseguraba o apoio estadounidense a un réxime estimado como unha barreira contra a infiltración comunista. Os norteamericanos avogaban por un proceso democrático con certas garantías, algo que lle permitiu á ditadura confirmar a súa lexitimidade nos comicios de 1943 (nun contexto de Estado de sitio permanente e con severas restricións ás actividades da oposición) (Bruno, 2015: 7). No plano económico, Morínigo implementou unha contrarreforma que despoxaba a pequena propiedade das proteccións outorgadas polas leis agrarias de 1926 e 1935. O plan contemplaba o remate dos oitenta mil quilómetros cadrados do Chaco conquistados durante a guerra, e tamén as terras na rexión oriental que se recuperaron para os latifundistas ao derrogar as reformas agrícolas do febrerismo. Esta contrarreforma levouse a cabo a pesar dos claros desequilibrios na produción e a distribución de riqueza. O Servicio Inter-Americano de Cooperación Agraria levantou un censo de terras cultivadas en 1936. Revelaba que das 40.675.200 hectáreas de territorio nacional, só o 3,8% (1.549.786 hectáreas) das terras estaban destinadas á agricultura, mentres que o 39,6% (16.125.414 hectáreas) se distribuía entre grandes terratenentes gandeiros. Naquel pequeno sector da agricultura, o latifundio tamén era importante: o 0,2% dos propietarios de terras cultivables era propietario de 35,3% dos lotes maiores de mil hectáreas. Por outro lado, entre os inquilinos de lotes de até cincuenta hectáreas (97,23% dos agricultores minifundistas), 70.247 dos 94.498 campesiños censados polo Servicio Inter-Americano (74,34%) eran ocupantes ilegais das súas parcelas (Coronel, 2011: 164-165). O desequilibrio tamén se manifestaba nas taxas de produtividade dos distintos cultivos. Arce, Herken Krauer e Ovando (2011: 28-30) ilustran como o rendemento de froitos cultivados para a exportación como o algodón, a caña de azucre, o millo, a soia, o tabaco ou o trigo aumentou progresivamente a partir de 1940 como resultado das melloras tecnolóxicas. Por outra banda, a eficiencia da produción de artigos de auto-consumo como a mandioca —cultivados con instrumentos tradicionais de labranza, arados de madeira, carretas e bois— non mudou 26 El País. Asunción, 13 de setembro de 1937, p. 5. 67 durante este período. A introdución de técnicas modernas tamén permitiu que algúns novos produtos cobrasen certa importancia no sector agro-exportador. Por exemplo, é nos anos corenta cando a Fabril Paraguay S.A. se instala na zona de Carmen del Paraná gañando para esa cidade o alcume da ‘capital do arroz’ (Zub Kurylowicz, 2002: 122). A derrota do Eixe en 1945 debilitou a ditadura de Morínigo porque a cúpula castrense e filo-fascista do réxime tivo que ceder ante as presións estadounidenses para democratizar a política e liberalizar a economía. As presións externas e a falta dun consenso interno entre militares e civís motivaron a «primavera democrática» de mediados de 1946. O goberno legalizou os partidos políticos, as manifestacións e as folgas, e volveron do exilio figuras da oposición como Rafael Franco, os comunistas Óscar Creydt e Obdulio Barthe, ou o dirixinte liberal José P. Guggiari. Ademais, algúns ministros colorados e febreristas entraron no gabinete de Morínigo desprazando militares non adscritos a ningún partido (Bourscheid, 2016: 16; Bruno, 2015: 8). Esta experiencia democrática durou pouco. En marzo de 1947, produciuse un levantamento militar en Concepción co apoio dos febreristas, os liberais e os comunistas en contra da coalición Morínigo-colorada (o febrerismo retirárase do goberno pouco antes). O goberno contaba co respaldo do sector máis conservador do exército e as milicias de pynandi (pés descalzos): simpatizantes colorados de orixe campesiña. Estes milicianos tiveron un rol importante na derrota eventual da banda sublevada, motivo polo cal a Guerra Civil de 1947 tamén se coñece como a «Revolución dos Pynandi», malia que, ao igual que na Revolución de 1904, non houbo ningunha mudanza revolucionaria nas estruturas socio-económicas, as formas de produción ou as relacións de poder. Arce, Herken Krauer e Ovando (2011: 7-12) designan a Guerra Civil de 1947 como o encomezo dun «gran retardo» ou «shock endóxeno». Resultou nun período de crecemento económico moi minguado que non puido superarse até o «shock exóxeno» das grandes obras hidroeléctricas dos anos setenta. O gran retardo exacerbou a matriz emigratoria da sociedade paraguaia. Estímase que a poboación diminuía un dous por cento anualmente na década de 1940, pero esta media elevouse durante e despois da Guerra Civil. A nova conxuntura migratoria debíase á ruína económica doutra posguerra e ao éxodo dun número impresionante de militantes liberais, febreristas, comunistas e outros opositores a Morínigo — un proceso de exilio político que adquire maior permanencia a partir desta etapa, e que se estende a todas as capas sociais (non só aos burgueses que tradicionalmente lideraban as ‘revolucións’). Este fenómeno agudízase nos anos cincuenta, cando o xeneral Alfredo Stroessner desata unha serie de purgas contra os disidentes dentro do Partido Colorado (Bruno, 2015: 15). A seguinte gran venda de terras fiscais é outro factor explicativo. Até esa década, moitos campesiños aínda arredaban pequenas parcelas que pertencían ao Estado (Soler, 2007: 443). Porén, a distribución de tres millóns de hectáreas a uns setenta mil beneficiarios entre 1952 e 1972 —parte da gran maquinaria de prebendas do goberno stronista— case eliminou estes tipos de relacións produtivas pre-capitalistas (Arce, Herken Krauer e Ovando, 2011: 25). O levantamento de 1947 foi o derradeiro intento de restablecer a hexemonía do liberalismo 27 . A pesar de ter gañado a guerra, a autoridade de Morínigo desvaneceu ante a volta 27 Sen contar a efémera campaña guerrilleira do Movimiento 14 de Mayo para la Liberación del Paraguay (M-14) en 1959. Despois do desbaratamento do M-14, o Partido Comunista substituíu o Partido Liberal como núcleo da oposición. O Frente Unido de Liberación Nacional (FULNA), organización dirixida nos seus inicios por Óscar Creydt, logrou unha acción máis prolongada que o M-14 durante os anos sesenta. Non obstante, as súas tentativas de emular a experiencia da Revolución Cubana tamén se estragaron contra as forzas represivas do réxime stronista (Nickson, 2013: 71-72). 68 triunfal do Partido Colorado. Dende ese momento, a ideoloxía motora do Estado sería o nacionalismo (Bourscheid, 2016: 22-23). Entre 1948 e 1954 transcorreu un período de inestabilidade pos-bélica, análoga aos tumultos da década de 1870 ou os de 1904-1912, neste caso protagonizado polas faccións dos colorados «democráticos» e os «guións vermellos». Nesta conxuntura, Alfredo Stroessner, o comandante en xefe das forzas armadas, presentábase como un gran árbitro ou condutor (tendota en guaraní). Segundo a súa propaganda, Stroessner era o único home capaz de unir as diverxentes ramas do partido, como unha versión contemporánea de José Gaspar Rodríguez de Francia. A ditadura de Stroessner empeza a raíz dun golpe de Estado contra Federico Chaves (1949-1954), logo da breve presidencia provisional de Tomás Romero Pereira (maio-agosto de 1954). O 27 de outubro de 1955, Stroessner logra un pacto entre os democráticos e os guións vermellos, e así domesticados os dous grupos, procede a desatar unha feroz represión dentro e fóra da ANR. Tras esta ‘reconciliación’, conseguiuse a unidade corporativista Partido Colorado-Forzas ArmadasGoberno que sostería a ditadura durante os próximos 35 anos (Coronel, 2011: 178-179). Máis alá dos individualismos, dende 1947 a ANR tamén foi proxectando unha imaxe do coloradismo en conxunto como un factor de gobernabilidade a través do asasinato, encarceramento ou desterro da oposición, o control dos medios de comunicación, a mantenza do Estado de sitio permanente, a extensión de novas redes clientelares, e a ‘coloradización’ das forzas armadas (Bruno, 2015: 9). Alén diso, ideólogos como Juan O’Leary ou Juan Natalicio González (o líder dos guións vermellos) instauraron unha corrente de revisionismo histórico que institucionalizou os ‘valores’ do partido como valores paraguaios — unha forma de nacionalismo exclusivo en que “colorado” se convertería en sinónimo de “patriota” (Soler, 2007: 454). Na introdución do libro Semblanzas coloradas, editado por Valentín Barrios (1962: 1), afírmase que: Finalmente, nuestro pueblo llevó a cabo la gesta mayor, la que debía realizarse a travez de un largo camino de sangre, ruina y lágrimas. De la materia exausta, sobre el seno de la tierra ahita de cruces y cansancios, levantando la enseña tricolor de su origen y la roja de su nacionalismo y de su esperanza, emprendió la tarea sagrada de su recuperación, y su voluntad y su fervor, su capucidad [sic] magnífica de superar las dificultades y construir su grandeza. La más pura raíz de nuestro suelo, el Partido Colorado, realizó así el imperativo categórico de nuestro destino. (Barrios, 1962: 1) Aquí podemos observar os resultados da transformación simbólica no discurso colorado. A tres grandes guerras (1864-1870, 1932-1935, 1947) mestúranse nunha mesma loita que só pode darse por terminada cando o dominio colorado sexa absoluto. A bandeira vermella da ANR ten o mesmo prestixio que a bandeira nacional. O papel histórico do Partido Liberal ou calquera outro actor desaparece; o Paraguai é e sempre foi colorado, incluso, ao parecer, antes da propia existencia do partido. 69 2.6. Conclusión Resumido o contexto económico, social e político do período de estudo, enumeramos algunhas das principais tendencias que o caracterizan. Estes constitúen o marco básico no cal a posterior análise do fenómeno migratorio ha de comprenderse: 1. O goberno non liberal de Carlos Antonio López non favorecía a inmigración masiva, pero si permitía a entrada dun fluxo controlado de colonos e comerciantes. 2. O Estado liberal procuraba estimular a inmigración masiva todo ao longo do período de entreguerras. 3. As administracións posteriores á Guerra do Chaco non se opoñían á inmigración, pero xa non se trataba dun asunto de maior interese político. 4. A Guerra da Tripla Alianza foi un golpe decisivo á sociedade e a economía do país. As seguintes décadas caracterízanse por un longo proceso de recuperación demográfica e material. 5. Trala Guerra da Tripla Alianza, a emigración sempre foi un fenómeno cuantitativamente moito máis importante que a inmigración. 6. Os altos niveis de violencia e inestabilidade políticas provocaban saídas migratorias, xeralmente de curta duración antes de 1947. 7. A implantación brusca do capitalismo provocaba a emigración permanente a medida que os campesiños eran expulsados das súas parcelas mediante as sucesivas privatizacións da terra a partir de 1886. 9. As terras privatizadas pasaban a ser propiedade de compradores que na súa maioría eran estranxeiros. 10. Durante os tempos da hexemonía liberal, o Paraguai dependía financeiramente do Reino Unido e da Arxentina. Arxentina tamén se convertía no principal socio do Paraguai no ámbito do comercio, e exercía unha forte influencia na súa vida política. 70 CAPÍTULO 3. UN ESTUDO CUANTITATIVO DA INMIGRACIÓN ESPAÑOLA E GALEGA 71 Son poucas as fontes que conteñen datos cuantitativos sobre o fenómeno migratorio que nos ocupa, pero as que hai son dunha riqueza e utilidade considerables. As tres principais son os libros de rexistro de socios da SESMAP (1873-1933) e da SRE (1915-1922) (Morales Raya, 2015a), e os expedientes de solteiría emitidos polo Arcebispado de Asunción (1872-1944) (Durán Estragó e Romano García, 2011). Cada unha exhibe algún nesgo ou outro: ao ser unha asociación recreativa, os socios da SRE disque pertencerían á capa máis acomodada da colonia española; os expedientes de solteiría exclúen calquera inmigrante que xa casase antes de marchar ao Paraguai, etc. Porén, ditas fontes recollen informacións relacionadas con centenares de inmigrantes españois, suficientes para ter unha relevancia estatística e poderen ser contrastadas con outras probas históricas de natureza cualitativa. Os datos extraídos enuméranse a continuación. SESMAP: nome, idade, profesión, vila, provincia e/ou nación de orixe, datas de ingreso e/ou egreso, domicilio, outros datos (moitas veces os motivos dunha baixa por moroso, por falecemento ou por re-emigración) SRE: nome, vila, provincia e/ou nación de orixe, datas de ingreso e/ou egreso, domicilio, profesión Expedientes de solteiría: nomes do noivo e/ou da noiva, idades, lugares de orixe, domicilios, nomes dos pais, nomes, idades e/ou nacionalidades das testemuñas ao matrimonio, data da emisión do expediente Nota: Citamos os socios da SESMAP e a SRE polo seu número de socio e os expedientes de solteiría polo número do expediente en lugar da páxina de referencia (SESMAP/SRE/expediente 1, 2, 3 etc.) Trátase dunha ampla selección de datos sobre distintos aspectos biográficos, o cal permítenos ponderar a inmigración española e galega dende múltiples perspectivas. En concreto, ao longo do presente capítulo empregamos estas tres fontes, co apoio doutras que iremos citando no momento oportuno, para traballar as seguintes facetas do obxecto de estudo: o número de inmigrantes españois en termos absolutos; o peso relativo das distintas rexións de orixe no seo da colonia española; o peso relativo das distintas provincias de orixe no seo da colectividade galega; a idade e o estado civil dos inmigrantes; a distribución de xénero da colonia española; as nacións e rexións de orixe das persoas que casaron cos inmigrantes; as nacionalidades das testemuñas ás vodas de españois, e as nacionalidades dos noivas nas vodas que os españois testemuñaron —proveitosas á hora de reconstruír as redes de sociabilidade—; e o perfil profesional dos inmigrantes. Sen esquecer que unha das preguntas históricas formuladas ao inicio desta pesquisa xira en torno á posible existencia dalgún trazo diferencial que distinguise a comunidade galega fronte aos demais grupos españois no Paraguai, tratamos de examinar as características da inmigración española —en conxunto e ao mesmo tempo en función das zonas de procedencia máis relevantes— con case a mesma profundidade que a propia cuestión migratoria galega. Por outro lado, as fontes utilizadas nesta sección cuantitativa cobren un longo período de máis de setenta anos en que tanto a sociedade de acollida como a de orixe percibiron unha plétora de mudanzas políticas, económicas, demográficas etc. Por tanto, sempre e cando sexa factible, cribamos as mostras lonxitudinalmente para detectarmos as distorsións que puideron producirse 72 nos fluxos migratorios e na inserción socio-laboral das persoas, entendidos como fenómenos dinámicos, non estáticos, dende o inicio até o final do lapso. 3.1. Cifras de inmigración española entre 1850-1960 Para o noso caso, as taxas migratorias son difíciles de estimar porque as fontes oficiais só inclúen aquelas persoas que chegaron ao porto de Asunción con pasaxe gratuíta no marco da inmigración organizada (Potthast, 1999: 113). Os contemporáneos recoñecían esta limitación. Por exemplo, Báez (1908: 3-4) láiase de que a estatística publicada pola Dirección General de Inmigración y Colonización “no manifiesta las verdaderas circunstancias de la inmigración” por ese motivo. Cotexando os datos procedentes das fontes oficiais, Morales Raya (2015a: 220222) calcula un total de 41.191 inmigrantes rexistrados no lapso 1870-1932. Entón, o número real de inmigrantes debía ser superior a esta cifra. En realidade, a carestía de documentación fiable non só afecta os estudos migratorios, senón os estudos demográficos en xeral. Arce, Herken Krauer e Ovando (2011: 12) advirten que o primeiro intento de contabilizar a poboación paraguaia cunha metodoloxía científica non se produciu até 1950, cando o programa Censo das Américas calculou unha suma de 1.328.452 habitantes. Antes desta data, as series estatísticas son bastante inexactas. Para as cuestións cuantitativas, a ‘idade escura’ é a época dos López. As páxinas dos Episodios de la vida privada, política y social en la República del Paraguay de Ildefonso Antonio Bermejo están cheas de inmigrantes, comerciantes case todos. Pouco despois da súa chegada en 1855, Bermejo (1909 [1873]: 154) observou que os cónsules de EEUU, Inglaterra, Francia e Portugal paseaban xuntos polas rúas de Asunción, e no resto do libro hai personaxes oriúndos de países como Alemaña, Arxentina, España ou Italia. Este fluxo de inmigración espontánea é un antecedente directo ao comercio estranxeiro da posguerra, pero non dispoñemos de fontes que permitan cuantificalo. Por outra banda, tampouco se localizaron demasiadas estatísticas sobre o número de residentes estranxeiros nas décadas posteriores á Guerra Civil Española. Cara ao final do período de estudo, o embaixador Ernesto Giménez Caballero (1958: 183) escribiu que os españois “están derramados por todo el territorio y nunca se sabe su número exacto”. A boa noticia é que si contamos cunha serie de estimacións contemporáneas sobre a inmigración española durante o período de entreguerras. Como xa se mencionou, foi neste lapso cando houbo máis inmigración no Paraguai en xeral. Os autores destes datos foron diplomáticos acreditados ou persoas con algún tipo de formación específica, o cal aporta certo grao de fiabilidade aos seus xuízos. Estas estimacións non recollen o número de ingresos ao longo do tempo, senón o tamaño da colonia española nun momento concreto, e con elas é posible elaborar unha cronoloxía básica do crecemento desta colectividade. O día 24 de xaneiro de 1871, “el corto número de españoles que residen” en Asunción reuniuse se para redactar firmar unha “Protesta de los españoles contra la candidatura del duque de Aosta para rey de España” porque a coroación de Amadeo I “es una usurpación vergonzosa que […] infiere un grosero ultrage á los principios liberales” 28 . Firmaron 86 españois, todos varóns (Anexo I). Noutros capítulos da presente investigación, veremos que realmente había outro compatriotas que vivían na capital pero que non firmaron dita protesta. 28 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 27 de xaneiro de 1871, p. 3. 79 0 2 4 6 8 10 12 1890 1895 1900 1905 1910 1915 1920 1925 1930 1935 Gráfico 4. Socios españois da SESMAP por rexión de orixe (1896 -1933) Elaboración propia a partir de Morales Raya (2015a) Cataluña Castela e León Valencia Galicia Andalucía 0 2 4 6 8 10 12 14 1905 1910 1915 1920 1925 1930 1935 1940 1945 1950 Gráfico 3. Noivos españois por rexión de orixe (1908 -1944) Elaboración propia a partir de Durán Estragó e Romano García (2011) Cataluña Castela e León Valencia Galicia Andalucía 80 O que máis salta á vista nos Gráficos 3 e 4 é o feito de que o pico correspondente á Primeira Guerra Mundial, sinalado no apartado anterior, afecta a inmigración catalá case sen deixar pegada nos outros grupos. Atopamos unha posible explicación nas condicións económicas de Cataluña neste período. A industria téxtil catalá expandiu durante a Gran Guerra pola necesidade de proveer a millóns de soldados de uniformes e mantas, para cubrir o mercado interno español ante a caída das importacións, e tamén á calor da exportación de produtos básicos destinados á poboación civil nos países belixerantes, onde estes materiais escaseaban (Martorell Linares, 2011: 24). E como país produtor de materias primas como o tanino ou o xute, o Paraguai foi unha fonte de recursos para as empresas téxtiles de Barcelona (Dalla-Corte Caballero, 2015; Cagiao Vila e Dalla-Corte Caballero, 2016). Estes vínculos comerciais xeraron oportunidades laborais e fluxos de información entre Paraguai, Cataluña e o colectivo catalán no Río da Prata —as denominadas «remesas sociais» (Bakewell, 2014: 311)— que poderían estimular a emigración cara á república guaraní. De feito, os inmigrantes non tiñan por que estar empregados na industria téxtil nin ter parentes nese sector, pois tamén entrou en xogo a causación acumulativa das migracións. Entre outros factores, as cadeas migratorias, o efecto chamada e a función protectora do Centre Català facilitaron que, cando se produciu o auxe exportador no Paraguai durante a Primeira Guerra Mundial, as redes migratorias catalás estivesen preparadas para enviar emigrantes a un ritmo superior que outras comunidades peninsulares. Agora ben, o grupo que exhibe menos continuidade ao longo do tempo son os valencianos. Aparecen nas fontes en pequenos ‘estalidos’, e noutros anos están ausentes. Unha mirada cualitativa ás listaxes da SESMAP desvela que a tipoloxía particular deste colectivo foi a migración familiar ou as cadeas migratorias. Por exemplo, o pico de 1907 representa a inscrición de sete persoas, todas procedentes de La Vila Joiosa (Alacante): Jacinto Mayor (17); Isidro Mayor (25) e a súa esposa Vicenta Lledó (20); Ángela Mayor (21) e o seu marido mallorquino Julián Ginart (26) —o único non nacido en La Vila Joiosa—; Isabel A. de Cardona (56); e Vicenta Sellés (19, viúva de Gastón) (SESMAP 102-108). Isidro e Julián eran mecánicos — unha profesión pouco común entre os inmigrantes españois (véxase sección 3.7). Coa súa formación técnica, estes alacantinos dispoñían dunha reserva de capital humano que lles facilitaría a busca de emprego no incipiente sector industrial paraguaio. Outro caso é o matrimonio de Manuel Zorio Pérez (48), nacido en Castelló de la Plana, e Amparo Gómez (36), de Valencia, os cales inscribíronse en 1925 (SESMAP s/n entre 432-433). Zorio foi quen de establecer a primeira fábrica de xabón na cidade de Concepción (Webb, 2020a: 16). En resumo, a migración familiar ou a reunificación familiar son tendencias especialmente marcadas entre os valencianos fronte, por exemplo, aos castelán-leoneses, andaluces ou galegos. Para estoutros grupos, tampouco vemos unha explosión migratoria comparable á dos cataláns entre 1914 e 1918. A súa actividade ten unha intensidade baixa pero constante, sen reaccionar directamente a ningunha conxuntura político-económica en particular, salvo que se observa un lixeiro aumento nos números de novos socios e celebracións de vodas durante a década de 1920. As comunidades que, segundo os expedientes de solteiría, seguían celebrando vodas con certa regularidade despois do crack de 1929, e particularmente despois da Guerra Civil Española, eran os cataláns e en menor medida os castelán-leoneses. A Gran Depresión non só motivou que os gobernos americanos endurecesen as leis migratorias, senón que tamén derivou na desaparición de moitas oportunidades laborais e comerciais. Un dos postulados centrais da teoría das redes migratorias é que estas desenvolven sistemas de apoio interno que permiten que as migracións se divorcien das súas causas orixinais, prolongándose no tempo (Massey et 81 al., 1993: 450). Baixo esta óptica, semella que soamente os dous principais colectivos ibéricos no Paraguai —os inmigrantes oriúndos de Cataluña e Castela-León— teceran unhas redes migratorias suficientemente densas para que os fluxos migratorios seguisen funcionando, malia que moi minguados, cando as oportunidades que os orixinaran practicamente desvaneceron a partir de 1929. Agora ben, focalizando aínda máis, a Táboa 4 baséase no mesmo procedemento que a Táboa 3, pero en lugar de calcular as porcentaxes de españois en función das súas rexións de orixe, trabállase cos inmigrantes galegos en función das súas provincias. Desta volta, incluímos algunhas persoas que figuran nas fontes coa nacionalidade española pero sen lugar de nacemento, porque ás veces tales datos puideron verificarse noutras fontes 31 . Os resultados demostran que a inmigración non foi aleatoria, xa que o predominio dos coruñeses e pontevedreses é esmagador. Isto dá pistas sobre a existencia de cadeas migratorias que favoreceron algunhas zonas máis que outras. Táboa 4. Inmigrantes galegos clasificados por provincia de orixe (1872 -1944) Provincia de orixe A A (%) B B (%) C C (%) A+B+C Media (%) Rango A Coruña 17 48,57 10 47,62 12 31,58 39 41,49 1 Lugo 4 11,43 2 9,52 6 15,79 12 12,77 3 Ourense 2 5,71 1 4,76 6 15,79 9 9,57 4 Pontevedra 12 34,29 8 38,1 14 36,84 34 36,17 2 Total 35 100 21 100 38 100 94 100 Lenda A. Socios galegos da SESMAP, 1873-1933 (en Morales Raya, 2015a) B. Socios galegos da SRE, 1915-1922 (en Morales Raya, 2015a) C. Noivos galegos con provincia de orixe nos expedientes de solteiría, 1872-1944 (en Durán Estragó e Romano García, 2011) 31 En concreto, incorporamos os seguintes datos: SESMAP 2 (Victorino Abente y Lago); SRE 18, 344, 406 (José Lemos, José López Mosquera, Luis López Ríos); expedientes 701, 1218, 1364, 1773 (Ricardo Faraldo, Antonio Santomé, Benito Rodiño, Camilo Pérez y Pérez). Todas as demais entradas que utilizamos inclúen a provincia de nacemento na fonte orixinal. 82 Abaixo, no Gráfico 5 vemos que o peso relativo de cada provincia mudou ao longo do período de estudo. Este gráfico representa horizontalmente a suma dos galegos inscritos na SESMAP e nos expedientes de solteiría. Uns poucos inmigrantes aparecen en ambas fontes, pero non son suficientes para terxiversar as tendencias xerais que expoñemos. Estes resultados suxiren que A Coruña non se consolidou como a provincia de orixe máis común até o século XX. Ademais, inferimos que a tardía incorporación de Lugo e Ourense á emigración masiva tivo eco no Paraguai. A partir de 1870, a ‘febre’ da emigración expandiu dende a costa occidental de Galicia e adentrouse gradualmente no interior lugués e ourensán. Estas provincias chegaron a converterse nos principais focos da emigración entre 1916 e 1920 (Vázquez Lojo e Soutelo Vázquez, 2019: 186-187). A ausencia de galegos orientais nestas fontes antes do ano 1905 dá a entender que a comunidade galaica no Paraguai non estaba allea a esa tendencia. Respecto da aparente continuidade máis alá de 1929, sinalamos que tres dos catro noivos galegos que se rexistran durante os anos corenta —Juan Méndez Vázquez (Rigueira, Lugo), Prudencio Fernández Dos Santos (Baiona, Pontevedra) e José Gaviuro (Leborei, Lugo) (expedientes 3211, 3286, 3320)— se atopaban en Asunción “accidentalmente”, “en tránsito” ou “circunstancialmente”. Disque se trata de inmigrantes residentes nos países veciños que se achegaron á capital paraguaia a través das redes migratorias ou de comercio. A noiva de Prudencio Fernández Dos Santos, Elvira Acosta Fernández, naceu en Porto Murtinho (Mato Groso do Sur) e tamén figura como “en tránsito”. José Gaviuro, pola súa parte, estaba domiciliado en Bos Aires. O outro noivo varón foi Juan Rodríguez Miguélez (expediente 3203), fillo de Avelino Rodríguez Elías, o ex cónsul do Paraguai en Vigo que se exiliou en Asunción coa súa familia durante a Guerra Civil Española. Finalmente, mencionamos a noiva de Juan Méndez Vázquez: Filomena Feijó Ferradans (sic, Feijóo Ferradáns?). É posible que Filomena tamén fose galega pois tiña a nacionalidade española, uns apelidos de aparencia galaica, e naceu en Santa Cruz, malia que non consta se se trata da porto coruñés que leva ese nome. En todo caso, estes exemplos demostran que, durante a Gran Depresión, non se produciu unha ruptura 0 1 2 3 4 5 6 7 8 Gráfico 5. Inmigrantes galegos inscritos na SESMAP e nos expedientes de solteiría, clasificados por provincia de orixe ao longo do tempo (1873-1944) Elaboración propia a partir de Durán Estragó e Romano García (2011) e Morales Raya (2015a) A Coruña Lugo Ourense Pontevedra 83 total nos vínculos entre Paraguai e os galegos radicados nos Estados veciños, pero ao seren menos numerosos que os cataláns ou castelán-leoneses, as súas redes non foron capaces de xerar movementos migratorios permanentes nesta derradeira etapa. 3.3. A idade e o estado civil dos inmigrantes O libro de socios da SESMAP e os expedientes de solteiría deixan constancia da idade ou o ano de nacemento das persoas. Empregando estas fontes, a Táboa 5 clasifica os españois segundo a súa cohorte de idade 32 . Táboa 5. Inmigrantes españois clasificados por idade (1872 -1944) Idade SESMAP SESMAP (%) Expedientes de solteiría Expedientes de solteiría (%) 10 a 14 6 1,38 15 a 19 38 8,76 20 a 24 59 13,59 40 11,27 25 a 29 71 16,36 122 34,37 30 a 34 60 13,82 91 25,63 35 a 39 66 15,21 45 12,68 40 a 44 54 12,44 22 6,2 45 a 49 40 9,22 12 3,38 50+ 40 9,22 23 6,48 Total 434 100 355 100,01 Fonte: elaboración propia a partir de Durán Estragó e Romano García (2011) e Morales Raya (2015a) As dúas fontes exhiben uns patróns parecidos. Entre os socios da SESMAP cuxas idades sabemos, o 40,09% —menos da metade— tiña menos de trinta anos á hora de inscribirse. A cifra equivalente para os expedientes de solteiría é de 45,64%. O 30,88% dos socios da SESMAP tiña corenta anos ou máis ao inscribirse na asociación, mentres que o 16,06% dos noivos se atopa nesta bandada. Esta diverxencia é normal se se considera que as persoas adoitan casar cando aínda son relativamente novas. O que chama a atención é a clara preponderancia de inmigrantes con máis de trinta ou até máis de corenta anos. Nos países que recibiron os maiores fluxos de inmigrantes españois, o perfil máis común era o varón solteiro e moi novo — en moitos casos adolescente. Viaxando a tan curta idade, frecuentemente co motivo puntual de esquivar a chamada a quintos, o inmigrante maximizaría o tempo dispoñible para acceder ás oportunidades laborais ou formación profesional en América. Esta dinámica repetíase en rexións expulsoras como Asturias (Anes, 1988: 43), Euskadi (Fernández de Pinedo, 1988: 115) Galicia (Vázquez Lojo e Soutelo Vázquez, 2019: 186) ou Valencia (Tabanera García, 2003: 32 Nos expedientes de solteiría, algúns inmigrantes que figuran co seu ano de nacemento en vez da idade exacta poden atoparse no límite entre dúas cohortes. Por exemplo, o catalán Ricardo Brugada naceu en 1842 e casou coa paraguaia Juana Arrúa o 1 de decembro de 1877 (expediente 695). Dependendo da data do seu aniversario, Brugada podía ter 34 ou 35 anos no día da súa voda. Nestes casos, asumimos que o inmigrante pertence á cohorte inferior se a voda se celebrou entre xaneiro e xuño, ou á superior se a voda se celebrou entre xullo e decembro. Por tanto, Brugada insírese na categoría de 35-39 anos. Por outro lado, a data dun expediente tecnicamente non corresponde ao día da voda, senón que é a data na que o arcebispado recoñeceu o status de solteiro do noivo ou da noiva. Martín Romano García comunicounos por correo electrónico que na maioría dos casos, a voda celebraríase tres domingos despois da aprobación do trámite, a non ser que os noivos solicitasen a exoneración das proclamas. Por motivos de conveniencia, aquí tratamos a data dun expediente como se fose a data da voda. 84 141), se ben existían algunhas zonas onde imperaba o modelo familiar, como é o caso das Illas Canarias (Macías Hernández, 1988: 175). Presenciamos un panorama distinto no Paraguai. É posible que transcorresen varios anos entre a chegada dos inmigrantes e as datas rexistradas nas fontes, pero aínda así, a Táboa 5 deixa en evidencia que estes españois xeralmente non representaban o segmento máis novo da poboación. Este feito é unha proba de que o Paraguai foi un destino secundario para a emigración española. Ou sexa, os pioneiros chegaron con experiencia previa como emigrantes. Estas persoas radicáronse en América de forma bastante estable —en Uruguai, Bos Aires ou o Litoral arxentino— antes de tomaren a decisión de trasladarse cara ao norte. Unha consecuencia disto sería a menor importancia das migracións andoriñas en comparación con outros países de destino. No caso dos galegos, eles pertencerían ao 34% dos migrantes que, até 1930, optaron por residir permanentemente no Novo Mundo en lugar de regresar ás súas provincias de orixe (Vázquez Lojo e Soutelo Vázquez, 2019: 181). Infelizmente, non temos fontes que nos axuden a medir as taxas de permanencia no Paraguai. Ao inicio do ciclo migratorio, foron movementos de migración especuladora a un país inestable, empobrecido, que non podía ofrecer garantías de éxito. Pode asegurarse que moitos proxectos migratorios non prosperaron. Por exemplo, o libro de socios da SESMAP inclúe bastantes anotacións como “pasó a Buenos Aires” ou “falleció en Buenos Aires”, as cales testemuñan o abandono do Paraguai por parte dalgúns inmigrantes que se deron de baixa na asociación. Agora, para contrastar co exposto até agora, a Táboa 6 enfoca soamente nas idades dos inmigrantes galegos: Táboa 6. Inmigrantes galegos clasificados por idade (1872 -1944) Idade SESMAP SESMAP (%) Expedientes de solteiría Expedientes de solteiría (%) 10 a 14 15 a 19 20 a 24 9 25,71 1 3,33 25 a 29 4 11,43 13 43,33 30 a 34 5 14,29 9 30 35 a 39 3 8,57 1 3,33 40 a 44 7 20 3 10 45 a 49 5 14,29 2 6,67 50+ 2 5,71 1 3,33 Total 35 100 30 99,99 Fonte: elaboración propia a partir de Durán Estragó e Romano García (2011) e Morales Raya (2015a) Os patróns seméllanse aos da colonia española en xeral, pero con matices. Non hai ningún galego con menos de vinte anos no libro de socios da SESMAP, o cal resulta sorprendente comparado co 10,14% dos socios españois en conxunto que ocupa este rango de idade. Nos expedientes de solteiría, soamente un galego casou con 20-24 anos (3,33%), mentres que a cifra para todos os españois é de 11,27%. Ao outro extremo da mostra, o 34,29% dos socios galegos da SESMAP e o 16,67% dos noivos galegos tiñan entre 40-49 anos, fronte ás cifras de 21,66% e 9,58% para todos os españois. En resumo, os galegos tiñan unha media de idade superior á media do conxunto da comunidade española, pero cun derradeiro matiz: os 85 galegos volven estar menos representados unha vez pasada a barreira dos cincuenta anos (o 5,71% dos socios e o 3,33% dos noivos galegos tiñan máis de cincuenta, mentres que as cifras son de 9,22% e 6,48% para todos os españois). Unha interpretación que se deduce destes resultados é que a inmigración galega non creou unhas redes capaces de provocar un efecto chamada sistemático. Entre algúns dos outros colectivos estudados, atopamos casos en que o asentamento inicial dun varón de entre 25-40 anos aplana o terreo para outros inmigrantes con distintos perfís. Por exemplo, varios adolescentes cataláns foron socios da SESMAP, como o ilerdense Nicanor Duch (estudante, dezasete anos), inscrito en abril de 1906, ou a barcelonesa Ángela Bordas (dezaoito anos) e o seu irmán Carlos (estudante, dezanove anos) en marzo de 1907 (SESMAP 96, 100, 101). Coa incorporación destas persoas —mulleres, menores de idade sen experiencia laboral— a composición demográfica da súa comunidade no país de destino empezou a parecerse máis á composición demográfica das súas comunidades de orixe (Massey et al., 1993: 450). Non obstante, esta dinámica nótase moito menos entre os inmigrantes galegos. Esta liña de argumentación tamén se apoia nunha análise do estado civil dos socios da SESMAP. O Gráfico 6 representa as porcentaxes de varóns solteiros, casados e viúvos que se rexistraron no libro de socios durante 1873-1904 e 1905-1933. Os homes solteiros son un pouco máis abondosos que os casados no primeiro bando temporal, pero no primeiro terzo do século XX, os socios casados chegan a ser un 16,79% máis numerosos que os solteiros. Isto reflicte un proceso de maduración na colonia española: os pioneiros establecéronse definitivamente no país de destino, casaron, tiveron fillos; o efecto chamada traía amigos ou familiares con máis experiencia de vida. Non é casualidade que case todos os noventa socios paraguaios da SESMAP (concretamente, 86) quedasen inscritos entre 1905 e 1933, pois moitos deles eran fillos de socios españois que chegaron ao país no século anterior. Porén, a imaxe é diferente se nos fixamos nas rexións de orixe. Entre os galegos, os varóns solteiros seguen predominando durante o século XX. Dos 29 galegos que figuran con cadanseu estado civil, doce (48,31%) estaban casados, dezaseis (55,17%) eran solteiros, e hai un viúvo (o carpinteiro pontevedrés Manuel Costas, de 41 anos (SESMAP 98)). No entanto, os valencianos, que xa identificamos como unha comunidade máis dada á migración familiar, 0 10 20 30 40 50 60 1873-1904 1905-1933 Gráfico 6. Varóns solteiros, casados e viúvos entre os socios españois da SESMAP (%) (1873-1933) Elaboración propia a partir de Morales Raya (2015a) Solteiro Casado Viúvo 86 producen unhas cifras moi contrarias: quince homes casados (68,18%) e sete solteiros (31,81%). Citando outro exemplo, os socios vascos rexistrados con estado civil no libro da SESMAP divídense perfectamente entre nove casados e nove solteiros. En resumo, estas análises do estado civil dos socios da SESMAP e das súas idades contribúen á visión dun fluxo migratorio galego que mantivo un perfil solteiro e masculino máis duradeiro que algunhas outras colectividades españolas. Entre estas, o efecto chamada e a causación acumulativa actuaron con máis forza, polo cal chegaron máis inmigrantes con menos de 25 ou máis de cincuenta anos. 3.4. A distribución de xénero da colonia española Os estatutos da SRE non prohibían que as mulleres se inscribisen na asociación, pero só figuran socios masculinos no seu libro de rexistro entre 1915 e 1922 (Morales Raya, 2015a: 389). A SESMAP admitía mulleres e, como é lóxico, tamén hai mulleres españolas nos expedientes de solteiría. De todas as 544 vodas rexistradas entre 1872 e 1944 nas que ao menos un dos noivos naceu en España, a noiva era española en 148 (27,2%). 116 dos 458 socios españois da SESMAP entre 1873 e 1932 eran mulleres (25,33%). Dada a amplitude das dúas mostras — bastante representativas para unha comunidade de inmigrantes que endexamais superou os dez mil individuos— e a alta coincidencia das porcentaxes producidas, non é aventurado concluír que máis ou menos un cuarto dos inmigrantes españois eran mulleres durante o período de entreguerras. O Gráfico 7 pon en evidencia que estas porcentaxes non serían iguais en todo momento. Este gráfico elaborouse empregando os expedientes de solteiría nas que a noiva era española, expresados como porcentaxe do total de vodas en que ao menos un dos noivos era español durante cada lustro. Tamén se utilizaron as porcentaxes de novos socios da SESMAP que eran mulleres. 0 10 20 30 40 50 60 70 Gráfico 7. A distribución de xénero da colonia española (1872 - 1944) Elaboración propia a partir de Durán Estragó e Romano García (2011) e Morales Raya (2015a) Porcentaxe de vodas con noiva e/ou noivo español nas que a noiva era española Porcentaxe de novos socios españois que eran mulleres (SESMAP) 87 A baixa porcentaxe feminina é moi visible até a década de 1890, cando salta a uns valores arredor do trinta por cento. A excepción é a cifra de vinte por cento nos expedientes de solteiría entre 1872-1874, pero esta porcentaxe alta débese ao caso anómalo do matrimonio da española Elena Vidal co paraguaio Luis Acosta (expediente 707) — unha de soamente catro vodas españolas rexistradas nese bienio. En primeiro lugar, trátase dun caso anómalo porque Vidal está anotada como viúva de Nicolás Urrustarazu; moi poucas viúvas figuran nos expedientes de solteiría, e é posible que Vidal e Urrustrarazu chegasen ao Paraguai xuntos ao termo da Guerra Guazú. Ademais, as vodas celebradas entre unha muller española e un home paraguaio foron escasas ao longo do período de estudo, salvo cando o noivo era fillo de inmigrantes españois. Finalmente, o expediente engade que “les dispensa de las 3 proclamas por próximo viaje a Corrientes”, polo cal non queda claro sequera se os noivos permaneceron no Paraguai máis alá de 1874. Volvendo ao dito, na década de 1890 a porcentaxe feminina sobe de súpeto para manterse entre vinte e corenta por cento até 1944. Os altibaixos son dificilmente atribuíbles a unha causa concreta. Ademais, os lustros de menor representación feminina no libro de socios da SESMAP (1900-1904, 1910-1914) xusto corresponden aos intres en que a porcentaxe de mulleres españolas nos expedientes de solteiría está no cumio. Como xa vimos, o período 19001920 foi cando se produciu o principal fluxo inmigratorio español. En xeral, o aumento da presenza feminina nas fontes durante estes anos suxire que, coa afluencia de novos inmigrantes a partir do cambio de século, se produciu unha consolidación das redes migratorias e, por mor disto, a chegada das mulleres que faltaban na primeira ondeada do século anterior. Outra vez máis, estudarmos os inmigrantes en función das súas zonas de orixe descubre unha diferenzas significativas. Na Táboa 7 calcúlase a media ponderada das porcentaxes de mulleres catalás, castelá-leonesas, andaluzas, valencianas, galegas (as cinco rexións que máis inmigrantes enviaron ao Paraguai) e as do resto de España que están presentes no libro de socios da SESMAP e nos expedientes de solteiría. A estes cálculos engádense as mesmas medias ponderadas para todos os inmigrantes, mulleres e homes, de cada Comunidade Autónoma actual. Comparando as dúas series, aséntase se a composición rexional da parte feminina da colonia española era igual ou distinta á composición rexional da colonia en conxunto. Táboa 7. Inmigrantes españolas clasificadas por rexión de orixe (1872 -1944) Rexión de orixe A A (%) B B (%) A+B A+B (%) C (%) Cataluña 43 40,95 35 37,63 78 39,39 36,55 Castela-León 10 9,52 5 5,38 15 7,58 11,16 Andalucía 11 10,48 10 10,75 21 10,6 9,64 Valencia 16 15,24 8 8,6 24 12,12 8,58 Galicia 5 4,76 4 4,3 9 4,55 8,23 Resto de España 20 19,05 31 33,33 51 25,76 25,85 Total 105 100 93 99,99 198 100 100,01 Lenda A. SESMAP: socias españolas con rexión de orixe, 1873-1933 (en Morales Raya, 2015a) B. Expedientes de solteiría: noivas españolas con rexión de orixe, 1872-1944 (en Durán Estragó e Romano García, 2011) C. Media ponderada de todos os socios, mulleres e homes, por rexións As mulleres catalás, de acordo con estas estatísticas, representaban case dous quintos da poboación feminina española. A cifra de 39,39% está lixeiramente máis elevada que o 36,55% 88 que corresponde aos cataláns de ambos sexos. A situación é semellante no caso dos andaluces (A+B=10,6%, C=9,64%). Isto quere dicir que había máis mulleres catalás e andaluzas do que a media ponderada de todos os inmigrantes desas rexións nos levaría a sospeitar en principio, malia que no caso andaluz, pola pequenez tanto da mostra como da diferenza entre ambas porcentaxes, é posible que isto se deba a flutuacións aleatorias nas fontes que non teñen relevancia estatística. Pero a tendencia é innegable se nos centramos nos inmigrantes valencianos, onde hai tres puntos e medio de diferenza entre a porcentaxe feminina e a porcentaxe de ambos sexos. En conxunto, os valencianos eran a cuarta ou quinta comunidade española en orde cuantitativa (como afirmamos no apartado 3.2, isto depende da marxe de erro fronte aos galegos). Porén, dentro da poboación feminina, as mulleres valencianas ocupaban o segundo rango (12,12% do total). En cambio, nas comunidades castelá-leonesa e galega, a presenza feminina e moito máis baixa do que se esperaría en consideración das porcentaxes de ambos sexos. Hai tres puntos e medio de diferenza entre a media ponderada feminina e a media total dos castelán-leoneses (A+B=7,58%, C=11,16%), mentres que a media dos galegos de ambos sexos é case o dobre da media feminina (A+B=4,55%, C=8,23%). Finalmente, as medias son case iguais para as demais rexións de orixe. Para resumir, as mulleres valencianas, e en menor medida as catalás e posiblemente as andaluzas, estaban sobre-representadas relativo ao rango cuantitativo que as súas comunidades —homes incluídos— ocupaban dentro da colonia española. Pola súa parte, as mulleres casteláleonesas e galegas estaban infra-representadas. O conxunto das demais rexións de orixe amosa o mesmo nivel de representación nos dous cálculos. Non incluímos as porcentaxes destoutras rexións por separado porque as mostras son demasiado pequenas para ser estatisticamente útiles, pero seguramente habería algunhas diverxencias entre elas tamén (por exemplo, as seis aragonesas na listaxe da SESMAP representan o 25% de todos os aragoneses inscritos, e até son máis numerosas que as cinco galegas). Tales resultados insinúan que, das cinco principais colectividades españolas no Paraguai, os cataláns e os valencianos emigraban en familia ou encetaban cadeas migratorias con máis frecuencia que os outros grupos de inmigrantes. Isto coincide coas conclusións dos apartados 3.2 e 3.3. O problema con esta interpretación é que asume que as mulleres catalás naturalmente casaban con homes cataláns, as valencianas cos valencianos, as galegas cos galegos etc. Pero non tiña por que ser así. Cando o pontevedrés Manuel Fresco (empregado, 36 anos) ingresou na SESMAP en marzo de 1916, tamén se inscribiu a súa esposa Rosa A. de Fresco (28 anos). Rosa non era de Pontevedra, como o seu marido, senón de Barcelona. Noutro exemplo, o comerciante coruñés Ramón Somoza Torredo (47 anos) ingresou en agosto de 1930 na compañía da súa esposa granadina Consolación Rojas Ortiz (trinta anos), Pilar Rojas Ortiz (comerciante, solteira, 32 anos), e unha curmá destas, María Ortiz de Pérez (casada, 48 anos), tamén oriúnda de Granada (SESMAP 230, 231, 534537). Como tal, o seguinte apartado pretende verificar se estes casos de matrimonios mixtos eran típicos mediante a análise da política matrimonial dos inmigrantes. 95 da cunca do Prata. Por outra banda, tamén se observan os vínculos tecidos entre os españois de diversa procedencia. Por exemplo, Carmen Obdulia Santomé Recalde, a filla paraguaia do susodito Antonio Santomé, casou co catalán Enrique Turró (Xirona) en febreiro de 1914 (expediente 2164). Atopamos algúns homes galegos que testemuñaron múltiples vodas entre 1887 e 1927, o cal é un sinal de que se trata de persoas cunha rede de contactos especialmente ampla. Por exemplo, o xastre pontevedrés José Lemos foi testemuña en tres ocasións, para noivas e noivos procedentes de España, Paraguai ou Italia (expedientes 1368, 1668, 1905). O comerciante ortigueirés Antonio Sanjurjo Balteiro avalou os enlaces de tres matrimonios de españois, arxentinos e paraguaias (expedientes 1773, 1816, 1912), e o valdeorrés Camilo F. de la Fuente foi testemuña para noivos oriúndos de Ávila e Soria (expedientes 2505, 2525, 2835). O muxián Victorino Abente y Lago testemuñou cinco vodas, principalmente entre paraguaias e outros inmigrantes españois (expedientes 1000, 1269, 1349/1372, 2753), mais tamén a voda dun austríaco (expediente 1301). Efectivamente, estes homes tiñan amplas redes de contactos porque eran persoeiros prestixiosos dentro e fóra da colonia española. Chegado ao país durante a década de 1890, Antonio Sanjurjo foi un dos propietarios de Pérez & Sanjurjo S.A., unha poderosa casa de importación e exportación. O ortigueirés testemuñou a voda do seu socio tudense Camilo Pérez y Pérez e a iteña Adela Uribe Urízar en xuño de 1906 (expediente 1773). Sanjurjo tamén foi testemuña na voda do burgalés Serafín Huidobro González e a paraguaia Adela Fidela Ibarrola Ocampos, na cal Camilo Pérez actuou como padriño (expediente 1816) 36 . A terceira voda testemuñada por Sanjurjo foi a do bonaerense Felipe S. Ávalos e a villarriqueña Mauricia Rodas en marzo de 1909, onde a outra testemuña foi José Manuel Balteiro Martínez, un curmán paraguaio de Antonio Sanjurjo (expediente 1912). En xeral, vemos que as relacións persoais e profesionais se mesturaban no caso da familia de Antonio, pois entre as accionistas de Pérez & Sanjurjo atopamos: J. Manuel Balteiro; o castelán Andrés del Val (tamén testemuña na voda de Pérez y Pérez en 1906); José Domingo Gómez Sanjurjo, un sobriño galego do ortigueirés; e o sogro e cuñado de Antonio, José e José Antonio Mayans (expediente 1702) (Dalla-Corte Caballero, 2016b: 270). Contamos con menos datos sobre de Camilo F. de la Fuente, un comerciante que fabricaba e vendía caramelos dende 1916 como moi tarde (Anuario Estadístico, 1917: 151). Segundo un artigo sobre as condicións económicas do Paraguai, firmado polo arriba mencionado Camilo Pérez, por eses anos De la Fuente tamén traballaba como consignatario e representante 37 . Evidentemente, tales negocios proporcionáronlle certo nivel de folgura e renome entre os seus compatriotas porque este valdeorrés se converteu no primeiro presidente da SRE en 1919 (Estatutos de la Sociedad España, 1919: 34). Como veremos noutros capítulos, Victorino Abente y Lago foi unha das figuras máis coñecidas e populares na sociedade civil paraguaia ao longo das derradeiras décadas do século XIX, pero aínda cara ao final da súa vida, a súa reputación como xornalista e poeta seguía intacta. Por exemplo, cando o muxián improvisou os versos de Italberia a mediados dos anos vinte, un amigo periodista transcribiunos de contado coa consideración de que “Nuestro Abente, […] a los setenta y ocho años de edad, 36 O Arcebispado de Asunción aprobou o trámite de solteiría en maio de 1907, e a voda celebrouse a principios do mes seguinte. Camilo Pérez y Pérez e Rita B. de Riquelme foron os padriños (El Diario. Diario de la tarde. Asunción, 8 de xuño de 1907, p. 2). 37 Revista Comercial Iberoamericana Mercurio. Barcelona, 1 de agosto de 1918, p. 185. 96 mantiene vívido su estro poético y la brillantez de todas sus facultades intelectuales” (citado en Abente y Lago, 1984: 331). Entón, non é insólito que unha persoa de tanta sona como Abente testemuñase a voda de Matilde García Ontiveros Herrera, a filla do ministro plenipotenciario de España, cando esta casou co ourensán Camilo Losada de Soto en abril de 1927 (expediente 2753). En resumo, tres desas catro testemuñas cóntanse entre os ‘grandes homes’ da inmigración española no Paraguai (Sanjurjo, De la Fuente, Abente). Ademais, tres das catro mudáronse ao país antes do cambio de século (Abente y Lago en 1869, Lemos e Sanjurjo como moi tarde en 1887 e 1896 respectivamente). Estes feitos exemplifican dúas tendencias sobre as que falaremos noutros apartados. Primeiro, as comunidades estranxeiras agrupábanse en torno a certos individuos gregarios e talentosos, os líderes étnicos, que organizaban diversas iniciativas (sociais, culturais, económicas) dentro e fóra dos seus colectivos e actuaban como centros de gravidade para as relacións socio-profesionais. Segundo, resultaba máis doada que os inmigrantes alcanzasen o status de líder étnico durante o século XIX, cando a comunidade española era máis diminuta e ‘todos se coñecían’; as institucións políticas, económicas e culturais estaban menos desenvoltas; e as elites da sociedade receptora estaban máis abertas á influencia estranxeira que no século XX. 3.7. O perfil profesional dos inmigrantes Os expedientes de solteiría non abarcan as profesións das persoas, e o libro de rexistro de socios da SRE só o fai nun puñado de casos. Non obstante, o libro de rexistro da SESMAP (18731933) constata as profesións de 301 socios españois. Estas profesións poden dividirse nas seguintes categorías: Artesáns: carpinteiro, ferreiro, xastre, xoieiro Comercio: comerciante, comercio, dependente, empregado Industrias, terras e finanzas: corredor, cigarreiro, industrial, terratenente Profesións liberais: arquitecto, avogado, construtor, contador, debuxante, dentista, escultor, enxeñeiro agrónomo, médico, pintor, profesor, veterinario, xornalista (aquí incluímos catro estudantes e un sacerdote para non complicar o sistema de clasificación) Servizos: afiador, colchoeiro, cocheiro, panadeiro, peiteador Técnicos: albanel, electricista, mecánico, maquinista, mariño, práctico Traballos agrícolas: agricultor, chanchero, obrajero, xornaleiro A Táboa 12 amosa a relativa importancia das distintas ocupacións entre os varóns españois durante os lapsos 1873-1904 e 1905-1933, segundo os datos extraídos das listaxes da SESMAP (tratamos o traballo feminino no capítulo 5). 97 Táboa 12. O perfil profesional dos i nmigrantes (1873 -1933) Ocupación 1873-1904 % 1905-1933 % Media 1873-1933 (%) Artesáns 7 15,22 20 7,84 8,97 Comercio 28 60,87 170 66,67 65,78 Industrias, terras e finanzas 1 2,17 12 4,7 4,32 Profesións liberais 4 8,7 30 11,76 11,3 Servizos 1 2,17 4 1,57 1,66 Técnicos 5 10,9 15 5,88 6,64 Traballos agrícolas 4 1,57 1,33 Total 46 100,03 255 99,99 100 Fonte: elaboración propia a partir de Morales Raya (2015a) O que sobresae nestes resultados é o feito de que máis de dous terzos dos inmigrantes españois traballaron no comercio. Ademais, o peso das ocupacións comerciais aumentou no século XX. Diversas fontes contemporáneas confirman o comercio español como un factor importante na economía paraguaia. Con referencia aos importadores e exportadores españois, Sánchez Bazán (1887: 22) escribe que case “todo el comercio internacional se hace por ellos”. Máis tarde, Rodríguez Elías (1918: 19) asevera que: Es el comercio paraguayo uno de los que gozan de justo crédito en las plazas europeas y americanas, merced á su proceder correcto y honrado […] Pues bien; una buena parte de ese honrado comercio, que es á la vez propietario y ganadero y que gracias á eso puede resistir las crisis más grandes, está en poder de españoles. Rodríguez Elías apoia estas afirmacións citando algunhas das principais casas de negocios no mercado asunceno: Rius & Jorba S.A. (cataláns), Urrutia, Ugarte & Cía. (vascos), Angulo & Cía. (fundada polo burgalés Nicolás Angulo), e Pérez & Sanjurjo S.A. (galegos). Esta visión coincide plenamente coa sostida por Sánchez-Albornoz (1988: 26), quen afirma que por norma xeral os inmigrantes españois nos destinos minoritarios se dedicaban ao comercio máis que a calquera outra profesión. En 1936, o ministro español Ontiveros estimou que, a esas alturas, o comercio constituía case a única ocupación da colonia española (Casal, 2016: 369). O libro de rexistro da SESMAP suxire que se trata dunha esaxeración, pero Ontiveros e outros autores si corroboran a crecente relevancia do comercio estranxeiro ao longo do tempo, sobre todo a partir de finais dos anos oitenta. Segundo a estatística oficial, había 352 casas de comercio internacional en 1886, pero esta cifra subiu a 454 no ano 1887 (Gaona, 2007 [1967]: 156). Na Táboa 12, obsérvase que á vez que o comercio creceu en importancia, a porcentaxe dos españois que traballaban como artesáns ou técnicos baixou. Un posible motivo explicativo é que un gran establecemento comercial precisaría de máis empregados que unha pequena xastrería ou taller mecánico. Grazas a un núcleo de grandes almacéns, o comercio español tiña máis posibilidades de exercer o efecto chamada e crear emprego étnico que estoutros sectores. Un exemplo sería a empresa importadora de tecidos e mercería Segura, Latorre & Cía. Esta casa española contratou varios socios da SRE (377, 383, 421) como Rafael Sorazabal, o segoviano Emiliano Moreno Rengil, ou Francisco Selri. Cando o coruñés Eduardo Veiga Peña se mudou dende Bos Aires a Asunción nos anos vinte, el tamén encontrou emprego en Segura, 98 Latorre & Cía., onde se especializou na colocación dos escaparates 38 . En 1928, con trinta anos, Veiga aparece no libro da SESMAP (494) como comerciante, pero era fillo dunha familia de xastres. O buscador de inmigrantes do bonaerense Centro de Estudios Migratorios Latinoamericanos (CEMLA) recolle o desembarco do xastre Camilo Veiga Peña (24 anos) no porto de Bos Aires en 1906, procedente de A Coruña 39 . É probable que se trate dun irmán maior de Eduardo, iniciador da cadea migratoria. Por outro lado, Antonio Veiga Peña —un dos irmáns que quedaron en Galicia— figura nun catálogo comercial de 1932 como propietario dunha xastrería na rúa Real de A Coruña 40 . A coñecida casa catalá de Rius & Jorba é outro exemplo dun comercio español que empregou moitos compatriotas. Manuel Fernández Echevarría foi o seu director de escritorio dende 1874, e tamén testemuñou a voda do socio principal Pedro Jorba y Rius en 1886 (expediente 945). Dende 1885, o xefe da sección de alfándega foi outro español, Manuel González Postigo, e o catalán Miguel Torró Pinós traballou alí dende 1889 (El comercio paraguayo, 1899: 20). Un galego, o lugués Rafael Valín Corral, incluso estaba domiciliado na sede da empresa, entre as rúas Palma e Villarrica, cando casou no ano 1928 (expediente 2716). Outro factor explicativo detrás da diminución das porcentaxes de artesáns e técnicos podería ser a progresiva especialización étnica dos inmigrantes — un fenómeno xa contemplado no modelo migratorio de Lee (1966: 55). Para o caso de Cuba, por exemplo, Guerra Vilaboy (2009: 240) estima que entre 1899 e 1930, eran españois o noventa por cento dos mariñeiros, o 79% dos vendedores ambulantes, o 68% dos comerciantes, o 54% dos panadeiros, o 43% dos pescadores, e o 41% dos xastres. Este tipo de especialización produciuse tamén no Paraguai. Alvarenga Caballero (1999: 89) indica que durante a ocupación aliada, na cidade de Concepción: El ejército brasileño era uno de los compradores asiduos de las carpas y barracas, y pronto se comenzaron a construir locales especiales para negocios, tiendas diversas, hoteles. Los italianos, laboriosos, abrían locales de toda laya: confiterías, verdulerías, ferreterías, y más tarde, baldoserías, licorerías, panaderías, fábricas de hielo y los españoles, de Cataluña especialmente, se especializaban en curtiduría, grandes talleres, herrerías y florecieron las bellas artes, con apertura de clases de música, pintura, danzas, teatro, etcétera. A guía comercial de Concepción que nos proporciona Romero (1913: 49-52) tamén pon en evidencia a concentración dos inmigrantes nuns sectores laborais ben demarcados. Os seguintes negocios estaban administrados por españois: dous dos catro depósitos de mercadorías (Jesús P. de González, Melchor Pérez); unha das dúas canchas de bochas (Enrique Lailla); a única confeitería (Antonio Feliu); unha das catro droguerías (José Miró); un dos tres serradoiros a vapor (o catalán Nicolás Fornells); unha das tres barracas de coiro (José Jiménez e fillo); unha das dúas colchoerías (Enrique Lailla); un dos dous comisionistas (o catalán José Romañach); un dos dous talleres de curtume (Francisco Closa); a única fábrica de carros (Nicolás Fornells); un dos tres latoeiros (Ricardo Gómez); unha das dúas fábricas de xabón (o valenciano Manuel Zorio); unha das catro panadarías (Jesús P. de González); e unha das catro talabartarías e zapatarías (Francisco Closa). 38 Testemuño de Eduardo Veiga Ortiz, agosto de 2019. 39 Enlace: https://cemla.com/buscador/ [acceso: 28 de marzo de 2021] 40 Anuario regional descriptivo, informativo y seleccionado de la industria, comercio, agricultura, profesiones, arte y turismo del Norte de España. Madrid, 1932, p. 89. 99 Agora ben, a concorrencia de suficientes inmigrantes dunha mesma nacionalidade pode levar á creación dunha «barreira étnica», erixida sobre a axuda mutua, o troco de favores e de información, a cal impide que os inmigrantes procedentes doutros grupos reproduzan o mesmo perfil socio-profesional (Lida, 1988: 339). Estas dinámicas talvez expliquen a perda de protagonismo dos españois como artesáns e técnicos. Por exemplo, os italianos no Paraguai gradualmente coparon os traballos relacionados cos estaleiros e a navegación. Na cidade de Pilar, “la figura del armador italiano se hizo emblemática” por este motivo (Boccia Romañach, 2007: 260). Por outra banda, paga a pena subliñar a posibilidade de que uns cantos inmigrantes españois chegasen nas tripulacións dos barcos de mercancías que navegaban os ríos Paraná e Paraguai, e que moitos mudasen de profesión á hora de radicarse no país. Existen varios documentos oficiais da época de Carlos Antonio López que aluden aos españois empregados no sector do transporte fluvial. Un exemplo é o informe do ministro de RREE, Nicolás Vázquez, sobre unha pelexa habida en 1853 entre o asunceno Dionisio Olivera e Manuel Lamas, natural de España e mariñeiro na goleta “Relámpago” 41 . Consta ademais que algúns dos españois rexistrados nos expedientes de solteiría eran prácticos ou mariños: Joaquín Cacabelo a bordo do vapor “Paquete Guaraní” en 1879 (expediente 684); o pontevedrés Manuel Cabo de Vila Costas no “Río Gualeguay” en 1880 (expedientes 723, 735); ou Francisco Fernández Barranquera no vapor “Las Mercedes” en 1899 (expediente 1473). O alacantino Francisco Lledó era afiliado do gremio de prácticos asunceno en 1905 (Gaona, 2007 [1967]: 322). Pola súa parte, o galego Leandro Emaris (casado, 42 anos) tamén traballaba como práctico cando se asociou á SESMAP (320) en 1919. Está claro que estes casos son minoritarios entre os españois residentes no Paraguai, pero é probable que un número indeterminado dos seus compatriotas tamén fosen mariñeiros ou prácticos nun primeiro momento, antes de procuraren un emprego definitivo. As barreiras étnicas tamén poderían ser a causa da case ausencia dos españois no sector servizos. Segundo as cifras oficiais, en 1886 había once peiteadores italianos e catro panadarías francesas en Asunción (Gaona, 2007 [1967]: 157). Trátase de dúas profesións que apenas se rexistran entre os socios españois da SESMAP. Unha minoría relativamente constante de españois desempeñaban as profesións liberais. A proporción dos españois empregada nestes traballos incluso aumentou un pouco no século XX, dende un 8,7% a un 11,76%, pese á lei de 1903 que daba prioridade á inmigración agricultora. Oficialmente, os profesionais liberais xa non eran un sector desexado, como expresa o xefe da Dirección de Tierras y Colonias, Genaro Romero (1914: 23): “Los que quieran emigrar que vengan aquí, sin pensar en intelectualismo, ni en hacer la vida sedante de los cafés y tertulias; vengan dispuestos á trabajar y á ser agricultores y se sentirán ricos y satisfechos”. Non obstante, a realidade é que estes ocos laborais, requirentes dun alto nivel de formación, non houberon pechar até moitas décadas despois. Lembremos que antes de 1889 o país non contaba con universidade propia, nin tampouco había colexios públicos nas principais cidades de Concepción, Encarnación, Pilar e Villarrica. Ademais, estes primeiros avances tardarían en dar froito. Contra 1921, por exemplo, a taxa de analfabetismo aínda alcanzaba o sesenta por cento (Rivarola, 2010 [1993]: 200). Por iso, o nicho das profesións liberais non desapareceu para os inmigrantes até bastante máis tarde. Finalmente, aparece un curto número de españois empregados nas industrias, terras e finanzas. Sendo un país periférico no sistema mundial, Paraguai practicamente non se 41 ANA. Sección Civil y Judicial. 1703n5. Pendencia entre o natural Dionisio Olivera e o español Manuel Lamas (Asunción), 1853. 100 industrializou durante o período de estudo, agás un puñado de fábricas, e as grandes fortunas no novo sistema liberal ancorábanse na concentración da propiedade da terra. Ao constituíren o pico da pirámide económica, os industriais, terratenentes e banqueiros sempre foron un grupo pequeno e exclusivo. Neste senso, en 1907 Rafael Barrett escribiu que: En el Paraguay no existe clase media. No constituyen clases algunos comerciantes modestos, extranjeros la mayor parte, algunos médicos y algunos constructores. Para descubrir a los industriales hace falta la lente. Ascendiendo por el lado financista se encuentran en seguida los especuladores, estrechamente emparentados con los políticos. Bajando por la escala de empleos mediocres y mostradores míseros, llegamos pronto a la multitud arreada por los jefes de la policía subalterna. (Barrett, 2010: 103) 42 Eligio Ayala (1996 [1915]: 17-18) tamén falaba da debilidade da industrialización no seu país cando advertiu que o rápido crecemento de Asunción difería do das principais cidades europeas porque a inmigración na capital paraguaia non respondía á forza de atracción dunha esfera industrial consolidada. En lugar disto, o éxodo rural estaba precedendo o crecemento económico a causa do alleamento das terras campesiñas. “Obreros jóvenes, intrépidos, industriosos, valientes, la porción más vigorosa y sana de la población rural, brazos lozanos y robustos, han desertado de nuestras fértiles tierras labrantías” para pasarse a Asunción, onde, sen un mercado laboral forte e desarrimados das súas redes de apoio familiar, moitos migrantes caeron na ‘dexeneración social’ e a delincuencia. Temos noticias dalgúns inmigrantes empregados como operarios no exiguo sector industrial. Un exemplo é o pontevedrés Amancio Pájaro Calvo, quen traballou durante anos nunha fábrica de fósforos en Bos Aires antes de mudarse ao Paraguai coa súa esposa, a porteña Asunción Amelia Delia Espósito. Amancio P. Calvo fíxose socio do Centro Gallego de Avellaneda en 1917, e ocupou cargos directivos na altruísta Sociedad Hijos del Partido de Lalín entre 1917 e 1922 43 . Segundo relatan o neto e a bisneta de Amancio, a casa paraguaia Peña, Machaín & Cía. contratouno posteriormente para traballar nas súas fábricas de fósforos en Asunción 44 . Isto tiña que ocorrer no 1928, cando P. Calvo xa tiña máis dunha década de experiencia nese eido laboral, pois o seu nome figura no rexistro de inmigrantes da Oficina de Inmigración de Asunción en xuño dese ano (Morales Raya, 2015a: 566). Varios autores teñen escrito sobre os aportes dos españois ao movemento obreiro no Paraguai. Alén de Rafael Barrett, o famoso anarquista cántabro, sobresaen outros protagonistas como José Serrano (socialista) ou José Rovira (anarquista). Estes participaron na creación do primeiro gremio que abandeiraba a conciencia de clase e a resistencia obreira de forma explícita, a Sociedad de Obreros Carpinteros y Anexos (1905), e fundaron asemade o primeiro periódico obreiro, El Despertar, xunto ao paraguaio Modesto Amarilla (Gaona, 2007 [1967]: 107-108; Rivarola, 2010 [1993]: 140). Lamentablemente, mergullar neste aspecto tan interesante da historia paraguaia excedería o alcance desta pesquisa porque até agora non foi posible confirmar a presenza de ningún galego entre as filas dunha sociedade de resistencia ou outra organización que reivindicase os arelos da clase obreira no Paraguai. Isto non quere dicir necesariamente que non houbese galegos inscritos neses gremios, pero é evidente que serían poucos, dado o baixo número de inmigrantes galaicos empregados no ámbito industrial. 42 Para máis información sobre o pensamento histórico e político de Rafael Barrett, véxase Webb (2018). 43 Boletín del Centro Gallego, Avellaneda, agosto de 1917, pp. 9, 11, 16-17; maio de 1922, p. 39. 44 Testemuño de César e Gigi Espósito, xaneiro de 2020. 101 De feito, os únicos inmigrantes galegos que aparecen nas asociacións profesionais durante este período de estudo son o médico lugués Manuel Fernández Sánchez na sociedade de socorros mutuos dos docentes do Colegio Nacional de Asunción (1902), e o ortigueirés José Domingo Gómez Sanjurjo na Sociedad de Empleados de Comercio (1912). Ambas agrupacións profesaban fins puramente mutualistas. Os empregados de comercio, ademais, amosaban unha clara identificación cos intereses do patronal. A única folga rexistrada neste sector aconteceu en 1905 entre os empregados de Rius & Jorba S.A., pero sen o apoio da Sociedad de Empleados de Comercio, e entre os membros desta asociación había integrantes da elite local como José M. Balteiro (1901), fillo dun poderoso comerciante de orixe galega, primo de Gómez Sanjurjo, e futuro xefe de policía de Asunción (Gaona, 2007 [1967]: 132, 135; Rivarola, 2010 [1993]: 157, 321). Finalmente, dado o status do Paraguai como país expulsor de man de obra, pouco apto para a inmigración masiva, é probable que un número indefinido de inmigrantes fracasase laboralmente. Este sería un sector que non figura no libro de rexistro de socios da SESMAP. Iso si, o inmigrante que non prosperase adoitaba abandonar o país sen caer na indixencia, pero había suficientes casos de compatriotas malparados como para suscitar inquietudes na colectividade española. En 1918, o cónsul español Luis Rubio Amoedo propuxo custear as pasaxes duns españois empobrecidos para que puidesen regresar a Bos Aires. Este acto de caridade cubriríase con diñeiro público na ocasión do aniversario de Alfonso XIII. Para xustificar esta axuda, Rubio describiu o Paraguai como un destino migratorio brutal e pouco idóneo para un español: Muchas republicas llamadas hispana ó latinas, no son lo uno ni lo otro, son republicas indias nada mas, donde el alma española no puede amalgamarse, ni hara mas que cubrir, sin solidez ni permanencia, la superficie de sus Capitales principales. Una de esas republicas es la del Paraguay, que por ser excesivamente pobre […] y no dar esperanzas de conseguir economias del jornal que consigan las mujeres, los viejos ó los niños, se les quitan tambien de salir de un pais que llegaron tal vez contra su propia voluntad. 45 Esta mención de inmigrantes coaccionados quizais se refira a algún español infortunado que foi vítima dun contrato abusivo nas grandes estancias agro-exportadoras. No libro de socios da SESMAP (268, 492), o único inmigrante rexistrado como xornaleiro naceu da provincia de Badaxoz, mentres que o único obrajero era de Murcia. Os inmigrantes destas rexións escaseaban no Paraguai. Sen redes familiares ou sociais preexistentes no país, a emigración ao Paraguai podería supor un maior risco para eles que, por exemplo, para un catalán. Na prensa galega da época, tamén poden lerse algúns artigos que advertían contra a explotación laboral en América, como un texto de Vida Gallega que describe a ‘escravitude do emigrante’ nas industrias do caucho en Perú, do nitro en Chile ou da herba mate en Paraguai 46 . En todo caso, Rubio Amoedo estaba recentemente chegado dende Cidade do Cabo cando redactou aquel informe — substituíu o galego Camilo Pérez y Pérez como encargado do consulado asunceno en 1917 (Dalla-Corte Caballero, 2016b: 278). As súas palabras, á parte de ‘vender’ a súa proposta ao ministerio de Asuntos Exteriores, semellan reflectir unha mala primeira impresión da república guaraní. E aínda que non, os seus xuízos son interesantes porque contrarían a retórica habitual da época, segundo a cal o Paraguai presentaba “á los ojos del inmigrante europeo que llega á nuestra playa, un campo fértil, una tierra de promisión para el trabajo y 45 AHN. SMAE. H-1824. Correspondencia consulados, Asunción. Informe do cónsul, 21 de febreiro de 1918. 46 Vida Gallega. Ilustración regional. Vigo, 20 de marzo de 1929, p. 20. 102 el capital” (Romero, 1913: 36); ou onde “los españoles no se consideran como extranjeros: están en su propia casa” (Mosqueira, 1930: 113). Rubio Amoedo finalmente non conseguiu que se custease a viaxe deses españois. En xeral, a sociedade civil responsabilizábase da protección cara aos inmigrantes desamparados máis a miúdo que o Estado, moitas veces mediante as subscricións populares e as festas de beneficencia (Calzada, 1927: 307, 322). Por exemplo, a destrución da cidade de Encarnación en 1926, tralo paso dun tornado que deixou catrocentos mortos, foi un acontecemento moi difundido nos medios internacionais; conmoveu a sociedade arxentina motivando a celebración dun gran festival benéfico no Teatro Colón 47 . En Madrid, o encargado de negocios do Paraguai, Juan O’Leary, tamén informou que os “diarios de esta Corte y de toda España habían dado ya la terrible noticia” antes de que lle chegasen as informacións oficiais do ministerio de RREE 48 . En decembro do ano seguinte, a porteña Asociación Patriótica Española “a 2 señoras viudas que procedían de Asunción del Paraguay en donde perdieron con sus maridos todo cuanto poseían en la catástrofe acaecida [en Encarnación], se les colocó, junto con un hijo menor de edad” 49 . Por outra banda, a desprotección ou a inaptitude de certos inmigrantes motivou unha crecente presión política para que o Estado interviñese máis nas cuestións migratorias. En 1927, a dirección da SESMAP redactou unha carta aberta para solicitar que o goberno español empezase a seleccionar o fluxo migratorio. Outras asociacións como o Centro Español de Asunción (fundado 1895) ou o Centro Gallego de Montevideo adheríronse á petición, e o diplomático Ontiveros debidamente lla fixo chegar ao ditador español Miguel Primo de Rivera (1923-1930) 50 . A lexislación en certo sentido reflicte estas presións, pois unha lei primorriverista de 1924 estendeu unha serie de amparos e controis aos emigrantes, como resposta ás restricións migratorias que os países de destino estaban impoñendo para protexer as súas economías (Kreienbrink, 2009: 14). No libro de rexistro de socios da SESMAP, a porcentaxe de españois empregados nos traballos agrícolas é moi baixa: 1,33% para todo o período 1873-1933. Porén, dado que a SESMAP foi unha asociación que se creou no ámbito urbano de Asunción, a presenza reducida deste tipo de ocupacións entre os seus socios non resulta sorprendente. Aquí pode plantarse a cuestión de cantos inmigrantes españois se asentaron na campiña e como foi a súa distribución ocupacional. Neste senso, as outras fontes consultadas tamén indican que moi poucos españois foron agricultores no Paraguai. O cónsul paraguaio en Vigo, Avelino Rodríguez Elías (1918: 14), falou nestes termos sobre o proxecto colonizador que se encetara durante a posguerra da Tripla Alianza: Y, caso curioso, siendo el Paraguay un país de origen español, donde aún alienta nuestro espíritu, donde se habla nuestra lengua, y donde á los españoles se les mira y acoge como à verdaderos hermanos, los españoles figuran entre los colonos en tan pequeñísima cantidad, que en varias de las colonias, no hay ninguno, y en otras, como ELISA, uno solo. 47 El Correo de Galicia. Órgano de la colectividad gallega en la República Argentina. Bos Aires, 10 de outubro de 1926, p. 1. 48 AHMRREE. DPD 668. Informe de Juan O’Leary a Enrique Bordenave, 24 de setembro de 1926. 49 El Correo de Galicia. Órgano de la colectividad gallega en la República Argentina. Bos Aires, 18 de decembro de 1927, p. 3. 50 Centro Gallego de Montevideo. Fondo Conducción Institucional. Libro IX de actas da xunta directiva, pp. 268-269, 280. [Agradecemos a Pilar Cagiao Vila a cesión destes documentos.] 103 Efectivamente, se nos remitimos á lista de colonias agrícolas fundadas entre 1881 e 1911 que se reproduce no apartado 2.3, en todas elas faise notar unha ausencia de habitantes españois. Trátase de casos anecdóticos nalgunhas zonas — en 1887, un só español vivía en Villa Occidental (Kleinpenning, 2009: 213). Unha excepción parcial é a Colonia Nacional Yegros, fundada en 1891 no departamento de Caazapá, á beira da vía férrea AsunciónEncarnación. Segundo Santos (1897: 111-112), un lustro despois da súa creación, a poboación da colonia Yegros constaba de 109 familias, compostas de 408 persoas coas seguintes nacionalidades: 97 franceses, 74 alemáns, 56 italianos, 65 paraguaios, 23 suízos, vinte españois, vinte ingleses, dezanove arxentinos, dezaseis norteamericanos, nove belgas, catro austríacos, tres brasileiros, e dous australianos. En xeral, non obstante, o fluxo migratorio aquí estudado foi un fenómeno urbano. Ao igual que noutros países de destino americanos, os inmigrantes oriúndos do norte español procedían na súa maioría do campesiñado e artesanado rural, pero emprazábanse profesionalmente nas cidades, onde o feito de desfrutaren colectivamente de certos niveis de alfabetización lles proporcionaba importantes vantaxes respecto dos traballadores nativos (Vázquez González, 2008: 24). Unha fonte que nos permite achegarnos á minoría de inmigrantes que pasou ás colonias é a lista de españois e familiares anotados no libro de rexistro de inmigrantes da Oficina de Inmigración de Asunción (1918-1932), recollida por Morales Raya (2015a: 558-569). Non incorporamos estes 152 españois aos cálculos realizados nos apartados anteriores porque eles representan unha tipoloxía de inmigración distinta ás outras fontes: a inmigración organizada polo Estado. A gran diferenza é o feito de que aquí a migración familiar prevalece. Sesenta (39,47%) dos inmigrantes españois viaxaban sos, pero os outros 92 (60,53%) dividíanse en 39 unidades familiares. Incluso neste caso, 113 dos 152 (74,34%) declaraban que o seu destino final era Asunción (Morales Raya, 2015a: 205-206). Algúns destes inmigrantes trasladáronse a unha das colonias ou ás vilas do interior. Entre eles había agricultores ou xornaleiros, como Eladio Jubre e Miguel Castello, quen no 1920 viaxaron en tren dende Bos Aires e Colonia Independencia, preto de Villarrica. En 1932, Francisco Ascarza Iglesias e Mario Moreno, españois radicados en Formosa até ese momento, tamén foron para Colonia Independencia. Ascarza era dependente de comercio e Moreno era electricista. Constan outras entradas parecidas a esta: en 1918, Basilio Valencia (carpinteiro), Emilio Colais (mecánico) e Manuel Climens (mecánico) pasaron a San Antonio dende Bos Aires; no mesmo ano, os carpinteiros Tiburcio Loreira e María P. de Loreira establecéronse en Villarrica cos seus tres fillos Elena, Victorio e Emilio, dous dos cales tiñan a nacionalidade arxentina; en 1923, o comerciante Pedro Algaba viaxaba a Puerto Guaraní dende Corrientes; o mecánico Mariano Conde foi a Guarambaré dende Bos Aires no 1929; ou, en 1932, chegaron os irmáns Manuel Viloria (litógrafo) e Emeterio Viloria (fundidor) dende Bos Aires para traballaren en Villarrica (Morales Raya, 2015a: 558-568). Estes exemplos confirman unha vez máis que os inmigrantes españois adoitaban escoller o Paraguai como destino secundario despois de viviren unha tempada noutros destinos americanos, sobre todo en Bos Aires ou o Litoral arxentino. Outro caso ilustrativo é o de Antonio González Paradela, nacido en Santiago de Compostela en 1889. En 1906, como todos os seus irmáns, González emigrou a Bos Aires. Tras traballar durante varios anos como cobrador e vendedor, este compostelán empregouse no Banco de la Provincia dende o 8 de febreiro de 1911 até o 10 de xuño de 1913 51 . Foi en 1912 cando o banco lle concedeu unha 51 Arquivo particular de Julio González Oddone. Nota do xerente do Banco de la Provincia de Bos Aires, 19 de xaneiro de 1914. 104 licencia para viaxar ao Paraguai, ao parecer como turista ou por mera curiosidade 52 . Durante o traxecto en vapor, trabou amizade con outro pasaxeiro, o gandeiro español Francisco Zarza, o cal convenceuno para acompañalo a Yuty (Caazapá), onde González finalmente abriría o seu propio establecemento comercial, González & Oddone, en asociación co seu sogro (Gamarra Doldán, 2011: 108). Por outro carón, aqueles exemplos suxiren que os poucos españois que se acolleron ás ofertas de inmigración organizada, coa intención de achegarse ás colonias ou vilas do interior, en moitos casos non o fixeron como agricultores, senón que solucionaron unha carencia económica específica no lugar de destino exercendo unha profesión artesanal, técnica ou relacionada co comercio. O proxecto colonizador non acadou moito éxito no Paraguai porque o país estaba xeograficamente illado, economicamente atrasado, sufría un proceso de destrución das formas de produción tradicionais que tendía a expulsar a man de obra agricultora —como Galicia—, e estaba caracterizado por unha situación política inestable e cortopracista que impedía a consolidación dunha correcta política migratoria (Kleinpenning, 2009: 365-368). A ineficacia organizativa e a ineptitude de moitos dos colonos para as tarefas agrícolas eran, como xa vimos, obstáculos que remontábanse á época da Nouvelle-Bourdeaux (1855), pero non desapareceran despois da Guerra contra a Tripla Alianza. A nacionalidade máis común entre os colonos no marco da inmigración organizada era a alemá — o 58,93% dos suxeitos rexistrados na Oficina de Inmigración entre 1918 e 1932 eran alemáns (Morales Raya, 2015a: 199). Hai múltiples razóns que explican a baixa presenza española entre os colonos no Paraguai: 1. A entrada temperá dos pioneiros españois a finais da Guerra Guazú facilitou que o seu nicho no comercio nacional se consolidase antes do inicio do proxecto colonizador. Entrada a década de 1880, xa se activaran os mecanismos da causación acumulativa. Xunto ás cadeas migratorias, a existencia de institucións de socorros mutuos e o acceso a institucións de crédito —os diversos bancos fundados durante eses anos— permitía que o fluxo migratorio español se perpetuase sen interferencia gobernamental. 2. A través das redes migratorias e a prensa en España, tamén había un maior intercambio de información acerca de que países hispano-americanos ofrecían as mellores oportunidades. Por exemplo, un artigo firmado en 1881 por Antonio Balbín de Unquera, dirixido aos que pensaban emigrar a Chile, Paraguai ou Uruguai, e baseado nas escrituras de Ildefonso Antonio Bermejo e o catalán Luis Ricardo Fors, afirma que “las instituciones políticas del Paraguay han alejado sistemáticamente á los extranjeros”. En Uruguai, en cambio, “los vascos españoles y franceses y los gallegos son los mejor recibidos”, e o autor xulgaba Chile como “uno de los Estados que han disfrutado de mejor gobierno en toda la América española” 53 . 3. A diferenza de certas rexións de países como Alemaña, Holanda, Inglaterra ou Italia, en España non se produciu unha rápida industrialización capaz de expulsar grandes números de familias completas das súas terras de labra tradicional. Nas zonas de España onde unha proporción salientable das familias eran pequenas propietarias, como Galicia, os emigrantes habitualmente eran os fillos varóns do seu núcleo familiar, e marchaban individualmente ou en compañía dun(s) irmán(s) co obxectivo de traballaren no sector urbano. As familias adoitaban ser quen de costear a súa pasaxe. Nos grandes portos como Bos Aires ou Río de Xaneiro, a 52 Testemuño de Beatriz González del Bosío, decembro de 2019. 53 La Ilustración Gallega y Asturiana. Revista decenal ilustrada. Madrid, 28 de xullo de 1881, pp. 243-244. 111 pontevedreses semella relativamente igualado durante o século XIX, pero A Coruña establécese como a principal provincia de orixe a partir de 1905. O século XX tamén é cando se fixa unha presenza observable os lugueses e ourensáns, pero sempre nun rango numérico inferior. O comercio é o sector estrela no que concirne á inserción laboral dos inmigrantes. Este patrón é moi destacado entre os galegos; máis do 75% deles traballaban neste eido, polo menos na capital. Malia que o perfil buscado polo goberno local era o colono agricultor, os españois que se dedicaban á agricultura no Paraguai eran moi contados. En cambio, algúns dirixíronse ás colonias agrícolas para exercer unha profesión técnica ou artesanal ao servizo do resto da comunidade, e tamén atopamos algúns terratenentes que puideron aproveitar as puxas de terras fiscais dende 1886 en adiante. Finalmente, unha minoría constante de profesionais liberais desempeñaba un papel importante, xa que estes inmigrantes portaban coñecementos especializados (arquitectura, enxeñaría, medicina etc.) que daquela moi poucos paraguaios podían aspirar a obter. 112 CAPÍTULO 4. OS PIONEIROS DO SÉCULO XIX E A PARÁBOLA HISPÁNICA 113 Os expedientes de solteiría e as listaxes de socios das asociacións españolas non botan luz sobre as actividades dos inmigrantes durante o tramo inicial do período de estudo: a presidencia de Carlos Antonio López e a Guerra da Tripla Alianza. Non existen estudos previos sobre a inmigración ‘libre’ ou ‘espontánea’ durante estes anos. Por tanto, este aspecto ten que reconstruírse só a base das fontes primarias. Para a época de López pai, contamos cos escritos de Ildefonso Antonio Bermejo, o xornal Eco del Paraguay que el dirixía, e unha selección relativamente ampla de documentos oficiais procedentes do ANA que fan referencia aos españois que vivían e traballaban no país antes de 1864. Respecto da chegada dalgúns inmigrantes ao Paraguai durante a guerra, as fontes principais son da autoría de varios galegos —militares ou provedores dos exércitos aliados— que deixaron constancia escrita das súas experiencias. Entón, os dous primeiros apartados deste capítulo constitúen un estudo sucinto pero pioneiro da pequena colonia de españois que se asentaron neste país nos lustros anteriores ao período de entreguerras. A meirande parte do presente capítulo concéntrase nos tres primeiros decenios da posguerra, concretamente nos profesionais liberais de orixe galega. Como xa se constatou, unha fracción menor dos inmigrantes españois —entre un oito e un doce por cento— dedicábase ás profesións liberais. Non obstante, a súa contribución cualitativa á cultura, á sociedade e ás institucións paraguaias foi moi salientable no marco do que Amaral (1980: 11) denominaba a «parábola hispánica» (1870-1906): un momento histórico en que os españois eran os que en gran medida orientaban o pensamento político, filosófico e artístico da intelectualidade paraguaia. A orixe da parábola hispánica xace no feito de que, despois da hecatombe da Guerra Guazú, quedaban moi poucos cidadáns paraguaios especializados e tecnicamente preparados para levar a cabo a ‘rexeneración’ dos órganos do Estado. José Segundo Decoud, un estadista que si se beneficiou dunha esmerada educación secundaria no exilio bonaerense, explica a necesidade da concorrencia de inmigrantes cun alto nivel de formación no seu folleto Cuestiones político-económicas (1877): El Paraguay que carece de artesanos, mecánicos, agricultores, ingenieros, juris-consultos, estadistas y naturalistas, debe procurar por todos los medios posibles la afluencia de la inmigración, combatiendo esas preocupaciones absurdas contra el extrangero, propaladas por los tiranos de este país [los López]. Asi la falta de hombres podrá ser suplida perfectamente por aquellos, para mejorar nuestro estado intelectual y moral, cuya rendición hoy no puede ser más deplorable. Es preciso convencerse que ninguna nación se ha civilizado por si. (Citado en Teijeiro Martínez 1882: 28) As profesións liberais estaban dotadas dunha gran visibilidade e prestixio social, e por culpa da situación desastrosa na que se atopaba o país, no último terzo do século os inmigrantes altamente formados podían exercelas practicamente sen competencia nativa, acceder ás capas máis privilexiadas da boa sociedade, e até influír na política local. Para comprendermos tal dinámica, este capítulo analiza as traxectorias dos inmigrantes españois e galegos que traballaban nos campos da medicina, a docencia, a avogacía, o xornalismo e, nunha derradeira sección, a literatura e as belas artes. 114 4.1. Os inmigrantes españois nos tempos de López Confirmamos a presenza dun só galego no Paraguai durante a época dos López, na vila de Concepción. En outubro de 1869, ante a inminente ocupación da zona polo exército brasileiro, a pequena burguesía local pechou os seus negocios. Estes comerciantes eran maioritariamente concepcioneiros ou asuncenos, pero convivían cun puñado de estranxeiros: un chileno, un correntino, dous portugueses e un español, Gaspar Rodríguez, “natural de Galicia y vecino de Villa Concepción” (Alvarenga Caballero, 1999: 66-67). Rodríguez vivira en Concepción ao menos dende 1850, cando foi rexistrado como propietario de doce vacas nas anotacións de facendas nese departamento 63 . O seu era un dos cadros gandeiros máis pequenos, e a meirande parte dos demais propietarios censados tamén dispoñía de cabalos e eguas, o cal podería indicar que o galego estaba recentemente chegado no momento de levantar o reconto das facendas. A presenza de inmigrantes espontáneos como Gaspar Rodríguez durante a presidencia de Carlos Antonio López é un tema moi pouco tratado. Non obstante, a renovada concesión de permisos para comerciar foi unha das primeiras mudanzas acontecidas trala morte de José Gaspar Rodríguez de Francia. O Supremo Ditador revocara tales permisos no marco da súa estratexia de persecución contra os «españois europeos» (non crioulos) — é dicir, unha estratexia formulada para derrotar un bloque de potenciais adversarios políticos. Unha das solicitudes que os cónsules Carlos Antonio López e Mariano Roque Alonso contestaron afirmativamente entre abril e agosto de 1841 suplicaba que se lle concedese unha licencia ao español Joaquín Peman, en “circunstancia de hallarme años pasados arrestado en la Cárcel pública [y] no teniendo como subsistir de esta manera por mi suma pobreza” 64 . Estes europeos volveron ás súas pulperías, pero eran unha clase reducida, empobrecida e envellecida. Quedaba sitio no mercado para novos inmigrantes, españois ou non. Un caso ilustrativo é o comerciante biscaíño Miguel Elorduy, chegado ao Paraguai en 1811. Contra 1845, Elorduy ‘chamou’ o seu sobriño José Domingo Uribe para traballar na empresa até que, uns anos despois, chegase un irmán de José, Juan F. de Uribe, momento no cal os dous sobriños se puxeron á fronte do negocio. “Este marchó tan bien, que al cabo de poco tiempo pudieron retirarse los dos jóvenes, dejando en su lugar á dos hermanos suyos: Juan Agustín y Florencio Uribe” (López Decoud, 1911: LVI). A este núcleo súmase Venancio Uribe, quen figura no rexistro de pasaportes expedidos no ano 1858, o día 8 de xuño, cando lle foi concedido un permiso para viaxar a Bos Aires en compañía de José Domingo e os españois Leocadio Bringau e Eugenio Mateu y Aguiar (este último estaba facendo a mesma viaxe unha ou dúas veces ao ano para atender os seus negocios). Tamén temos noticias de Juan Tomás Uribe, a quen se lle expediu un pasaporte para baixar á capital do Prata o 29 de setembro de 1859 65 . Esta cadea migratoria, cun lapso insólito de 34 anos entre a chegada do pioneiro e a activación do efecto chamada durante a presidencia de López, foi a semente do que sería Uribe & Cía./Urrutia, Ugarte & Cía., unha das máis exitosas empresas españolas no Paraguai finisecular. 63 ANA. Sección Historia. 293n2-37-42. Anotacións de facendas no departamento de Villa Concepción, 1850. 64 ANA. Sección Historia. 442n3-95-109. Solicitude de permiso para comerciar presentada polo europeo Joaquín Peman y Wanden, 1841. [Trátase de varias solicitudes. Dous dos españois especifican as súas rexións de orixe: Cataluña e Menorca. Os suplicantes estableceron pulperías, ou unha fábrica de xabón nun dos casos, e moraban nas localidades de Itauguá, Luque, Piribebuy, San Lorenzo del Campo Grande ou San Lorenzo de la Frontera.] 65 ANA. Sección Historia. 326n6-61-90. Pasaportes expedidos polo xefe de policía, 1858-1861. 115 Trala morte de Francia, tamén se levantou a prohibición de casaren os españois europeos con mulleres paraguaias — outra face da estratexia do Supremo para afastar a burguesía tardocolonial do poder. Por exemplo, en 1855 o presidente López concedeu licenzas de matrimonio ao menorquino Juan Torres, transeúnte en Asunción, e a paraguaia María Anastasia Ruiz, e tamén ao catalán Martín Madrenas Fábregas, residente na capital, e a paraguaia María del Carmen Benítez (por certo, o funcionario que tramitou esta segunda a solicitude foi Miguel Antonio Elorduy, fillo do arriba mencionado comerciante vasco). O xuízo ao español Antonio Muños en 1857, procesado por ferir a súa criada paraguaia Petrona Chaves cun martelo e unha espada porque ela perdera unhas chaves, revela que o agresor tamén estaba casado cunha muller natural da república, Mercedes Genes 66 . Cando Ildefonso Antonio Bermejo viaxou ao Paraguai en barco no 1855, contratado polo ministro plenipotenciario Francisco Solano López, coñeceu un país onde o elemento estranxeiro xa era palpable. Incluso antes de alcanzar Asunción, Bermejo coñeceu a bordo un cigarreiro norteamericano “que antes había residido en el Paraguay”, e un dos pasaxeiros faloulle dun comerciante italiano que traficaba coiros entre Pilar e a capital (Bermejo, 1909 [1873]: 34, 48). Unha vez instalado coa súa esposa Purificación Jiménez nunha casa asuncena, o gaditano entrevistouse con Carlos Antonio López. Algo que lle chamaba a atención eran os alcumes que os paraguaios tiñan para as distintas nacionalidades de pytagua (estranxeiros). Os brasileiros chamábanse macacos, os italianos carcamáns, os ingleses gringos e os franceses gabachos. E sabendo que en Bos Aires os españois eran godos ou gallegos: […] pregunté si el Paraguay había dado también en la gracia de agasajarnos con algún epíteto, y respondió el Presidente: ² No, señor, aquí los españoles son considerados, porque como yo soy nieto de español y todo cuanto he podido saber se lo debo á España, respeto á esa nación y considero á sus naturales y notará Vd. que mis paisanos todo cuanto hay bueno en el país dicen que es de Castilla. (Bermejo, 1909 [1873]: 66) Noutro intre, e con menos finura que o seu presidente, o comandante paraguaio Garra, fillo dun biscaíño, contoulle a Bermejo que quería visitar España porque “lo que yo desearía ver son esas bonitas bailarinas españolas, que, vestidas de andaluzas, me ha dicho el español Casajemos 67 que hacen unas danzas y unas cosas que es para derretirse de gusto” (Bermejo, 1909 [1873]: 122). Estas conversas que Bermejo sostivo con López e Garra evidencian que suficientes españois vivían no Paraguai para que existisen estereotipos acerca deles e do seu país. O feito de que se trata de estereotipos positivos tamén suxire que os españois eran un colectivo non soamente visible, senón que tamén exitoso — a súa aportación á sociedade era ben vista. Atopamos un exemplo noutra entrevista co presidente, cando Bermejo presencia a visita do barbeiro de López que “ejercía además el oficio de agente secreto de policía”. O barbeiro infórmalle de que: 66 ANA. Dispensas Matrimoniales. NE-1540-24-29. Solicitude de Juan Torres para casar con María Anastasia Ruiz, 1855; NE1540-8-12. Solicitude de Martín Madrenas para casar con María del Carmen Benítez, 1855; Sección Civil y Judicial. 1821n9. Proceso ao español Antonio Muños por ferida. 67 Casajemos é un apelido posiblemente inventado, se ben parecido a Casajús. O mesmo pode dicirse de Echavargota, o apelido dun biscaíño residente en Villarrica (Bermejo, 1909 [1873]: 151). Bermejo tal vez quixese preservar o anonimato destas persoas, ou se cadra non lembraba os seus nomes quince anos despois dos feitos. Tampouco descartamos a opción de que algúns dos episodios narrados sexan ficticios (o cal non quitaría que se baseasen nunha realidade que se pode corroborar noutras fontes). 116 Todos están muy contentos, excelentísimo señor. […] Cuando digo todos, añadió el rasurante, me refiero á los nuestros, porque el español D. Jaime Folladosa, que tiene la barbería en la Plaza Grande, que vino al país que parecía un mendigo y ya tiene á estas horas sobre mil de pesos de capital, ese pícaro, que debe á la República cuanto tiene, y á quien V.E. ha concedido la gracia de poder abrir la tienda á pesar de ser extranjero, paga los beneficios que se le hacen diciendo que V.E. parece una tinaja con sombrero de tres picos, y la excelentísima señora [Juana Pabla Carrillo de López] una placera con traje de seda. Esto lo decía á otros extranjeros que le escuchaban. ²Se me figura, respondió el Presidente, que como es de tu oficio y tiene más parroquianos que tú, le acusas con exageración. […] ²Me lo ha dicho mi sobrino, que sabe español y le sirve como criado. Añadió á los extranjeros, y especialmente á uno que estaba en la barbería jugando á las damas« (Bermejo, 1909 [1873]: 143) Neste breve informe, entrevense diversas características da inmigración española. Primeiro, nun país que estaba abríndose aos mercados estranxeiros de maneira estritamente controlada, existía a posibilidade de lograr un elevado grao de mobilidade social. O texto non explicita por que o barbeiro español tiña máis clientes que o barbeiro paraguaio, pero semella que os compatriotas se axudaban entre si; nesta pasaxe vemos que Folladosa tiña moito éxito entre os estranxeiros afincados en Asunción, e o seu negocio tamén era un lugar de sociabilidade para eles, do xogo das damas e de rexoubas. Ademais, as asociacións positivas que se tiñan da súa nación (“todo cuanto hay bueno en el país dicen que es de Castilla”) e os seus coñecementos das modas de España (e Bos Aires?) posiblemente coadxuvasen no seu triunfo. Folladosa permanecería no Paraguai ao menos até 1865, cando a súa firma aparece nunha manifestación dos residentes estranxeiros en homenaxe a Francisco Solano López (Masterman, 1870: 314). O labor pedagóxico de Bermejo é unha das facetas máis memorables do seu traballo no Paraguai. O gaditano organizou unha Escuela Normal onde se educaron figuras tan relevantes como José Segundo Decoud ou Natalicio Talavera, “el primer poeta paraguayo […] quien en la cátedra de Bermejo adquirió, entre otros conocimientos, el del francés, que le capacitó para hacer la conocida traducción de [Alphonse de] Lamartine” que influíu decisivamente na implantación do romanticismo nas letras nacionais (Plá, 1985: 81). A prensa dá algunha pista acerca doutros españois importadores de coñecementos durante os anos cincuenta: un “caballero español” que abriu unha librería, quizais a primeira, en Asunción; ou un rapaz, natural de España, que anunciaba a apertura dunha academia de francés 68 . Noutra ocasión, en 1858, o español Francisco Vidal solicitou un permiso para que a súa esposa, Josefa Mercé y Vidal —presumiblemente española—, puidese establecer un colexio para nenas na capital 69 . Porén, non hai que esaxerar a escala da inmigración nestes momentos. Toda proposta para entaboar negocios tiña que ser aprobada persoalmente polo presidente ou un dos seus ministros. En xaneiro de 1860, por exemplo, o español Rafael Rojas y Serbilla entregou un proxecto para establecer unha lotería pública con garantías da “integridad y buena fé de sus opercaciones, con los intereses de los aficionados á probar suerte, con motibo de haber sabido, que para igual Lotería, obtubo permiso años pasados, un Ciudadano paraguayo, y éste tubo á bien no continuar”. Neste caso, foi o ministro de Facenda Mariano González quen lle 68 Eco del Paraguay. Periódico político, industrial, comercial y literario. Asunción, 26 de abril de 1855, p. 7; 31 de maio de 1855, p. 31. 69 ANA. Sección Civil y Judicial. 1932n16. Solicitude de Francisco Vidal, estranxeiro, para que a súa esposa Josefa Mercé poida pór unha escola ás nenas desta capital, 1858. 117 comunicou ao empresario a concesión durante un ano prorrogable, prevíndolle “que los billetes serán de distintos valores de los de la emisión del Tesoro Nacional” e coa advertencia vaga pero ominosa de que se estes chegasen “á ocasionar cualquier abuso en el despacho de los billetes de la emisión del Tesoro Nacional, le proveerá lo que haya lugar” 70 . Sen renunciar a este estrito control estatal, o goberno de Carlos Antonio López incluso estudaba a posibilidade de ceder terras a empresarios estranxeiros para a súa explotación agroindustrial. En xullo de 1854, concedéuselle unha licenza ao cidadán francés Henrique Héberard Cramon para realizar exploracións co propósito de establecer unha obraxe de madeiras no Chaco, fronte ao departamento de Pilar na actual provincia arxentina de Formosa. López envioulle instrucións ao comandante da Villa del Pilar para permitir que o axente de Héberard, un español chamado Vicente Barreiro —o apelido é galego pero non se ofrece ningún dato acerca do seu lugar de nacemento—, montase unha expedición para levar a cabo o recoñecemento do terreo 71 . En setembro, o comandante Pantaleón Balmaceda remitiu un informe sobre dita expedición. Barreiro e varios veciños pilarenses navegaron en chalana polo río Bermejo até atoparen unha zona de montes de lapachos que lles parecían aproveitables. Coa axuda dun intérprete, Barreiro entrevistouse con “los indios en aquel lugar y [ha] tratado con un cacique de ellos […] [y] ha quedado con él acorde de arribar dicho cacique en frente de esta Villa el día 22 del mismo, despues de poner presente el caso á los demas caciques sus compañeros, á celebrar algun convenio ó tratado con dicho Barreiro”. O día da reunión, os indíxenas “se hallaban gustosos de aquel proyecto que se les hizo presente, ofreciendo á Barreiro hasta peones […] y que seguidamente hicieron de caballo á Barreiro, para que saliera á reconocer un monte grande” 72 . En resumo, as restricións á libre circulación de persoas e capital non impediu que se consolidase unha pequena burguesía cun notable elemento internacional. En datas tan temperás como agosto de 1849, 36 comerciantes estranxeiros vivían en Pilar. Ao menos catro destes eran españois: Antonio e Gabriel Ezquer, José Mateu y Aguiar, e Enrique Ugarte. Este fluxo migratorio encetárase apenas iniciada a presidencia de Carlos Antonio López. Antonio Ezquer, por exemplo, arribou a Pilar en 1845 “con procedencia de las Provincias de abajo”. Moitos dos inmigrantes, especialmente os españois e italianos, probablemente traballasen como prácticos ou mariñeiros cando pisaron terras paraguaias por primeira vez. Numerosos operarios fluviais quedan rexistrados nos fondos do ANA, como o español Manuel Lamas, mariñeiro da goleta “Relámpago”, quen foi procesado en 1853 por unha pendencia habida entre el e o paraguaio Dionicio Olivera, na cal Lamas agrediu o seu contrincante cun cacho de ladrillo 73 . Proba da importancia deste sector é unha nova sociedade denominada Círculo Comercial del Paraguay que se constituíu en outubro de 1855. O Círculo tiña por obxecto ofrecer ao comercio “todos los conocimientos que pueda necesitar en sus diferentes operaciones, y un punto de reunión, de sociabilidad y de honroso recreo”. No editorial do Eco del Paraguay, Bermejo escribiu que xa contaba con “cierto número de socios á quiénes ha bastado una mera indicación para prestarse”. Opinaba, ademais, que unha das tarefas principais da asociación debía ser mellorar as infraestruturas nacionais porque “después de enlazadas entre sí las mas importantes 70 ANA. Sección Historia. 329n-119-122. Concesión de xogo de lotería de billetes solicitada por Rafael Rojas y Serbilla (español), 1860. 71 ANA. Sección Historia. 312n4-23. Solicitude sobre permiso de establecemento de obraxe no Chaco, 1854. 72 ANA. Sección Historia. 397 -I-. Correspondencias da Villa del Pilar, 1850-, pp. 1818-1820. 73 ANA. Sección Historia. 278n5-124-148. Lista de estranxeiros en Villa del Pilar, 1849; 275n1-1-16. Licenzas e pasaportes expedidos en Villa del Pilar, 1845; Sección Civil y Judicial. 1703n5. Pendencia entre o natural Dionicio Olivera e o español Manuel Lamas (Asunción), 1853. 118 poblaciones del Paraguay, formará tal desarrollo la riqueza y el trabajo que andado el tiempo puede ser esta república una de las más envidiadas de la América meridional” 74 . Unha das poboacións que gozaba de maior accesibilidade fluvial era a vila de Concepción, até onde chegou o arriba citado Gaspar Rodríguez, natura de Galicia. Os mercadores nesa praza vendíanlles produtos de consumo básico e materiais para as faenas agrícolas —ponchos, coiros, tabaco, touros— aos campesiños e aos poucos empresarios licenciados para explotar os herbais da rexión, sen romperen o monopolio estatal sobre as exportacións. No caso destes terratenentes privados, a burguesía da vila tamén lle era provedora de crédito (Areces, 2005: 11). Entón, Rodríguez formaba parte dunha rede de comerciantes paraguaios e forasteiros que cumpría unha función vital no proxecto aperturista de Carlos Antonio López. Esta primeira inmigración foi o antecedente directo ao sector comercial que se consolidou durante a posguerra da Tripla Alianza. 4.2. A Tripla Alianza abre as portas á inmigración Non temos noticias de españois que se alistasen no exército paraguaio durante a Guerra da Tripla Alianza. Algúns levantaron sospeitas de traizón. Unha listaxe de presos estranxeiros nos cárceres de Cerro León (Pirayú, Paraguarí), remitida o 3 de xuño de 1868, recolle doce reos políticos: catro portugueses, tres brasileiros, un alemán, un italiano, e os dous españois Manuel Varela e Jacinto Balza 75 . O 6 de agosto, había 23 reos políticos estranxeiros en grellas no cárcere de Luque (Central): once italianos, catro arxentinos, dous correntinos, un alemán, un chileno, un “estranxeiro”, un inglés, un oriental, e o español Ignacio Ruiz 76 . O diario do xeneral Isidoro Resquín recolle as mortes e as execucións transcorridas no campamento de San Fernando até decembro de 1868. Os españois Agustín Elezdui (Elorduy?) e Ignacio Galarraga faleceron presos entre o 21 e o 25 de agosto. Constan, ademais, as execucións de dous españois que xa citamos, Eugenio M. Agariaz (sic, Mateu y Aguiar) (9 de agosto) y Francisco Vidal (22 de agosto), máis outras vítimas como Vicente Reina ou Isidoro Cordina (27 de setembro). Porén, apenas doce dos 834 presos tratados nestas ‘táboas de sangue’ eran de nacionalidade española (Masterman, 1870: 371-381). E dado que, como comprobaremos máis adiante, case ningún dos españois que atopamos no Paraguai durante a época de López figura nas fontes da posguerra, isto suxire que a meirande parte da colonia española existente en 1864-1865 abandonou o país durante o conflito. O testemuño dunha supervivente da guerra, recollido por Victorino Abente y Lago en 1870, ilustra con que facilidade os oficiais paraguaios cuestionaban a lealdade dos estranxeiros durante o conflito. Entre outras experiencias traumáticas, La historia de Silvia conta como a nai paraguaia e o pai francés da narradora terminaron sendo fusilados por resistirse ás aldraxes de soldados desconfiados 77 . Primeiro, a familia foi obrigada a durmir en medio do campo, fóra da cidade de Luque, porque “un oficial le dijo á mi taitita, que los gringos no debian estar con los paraguayos, porque eran pyragues de los cambá [espías de los brasileños]”. O día seguinte, o 74 Eco del Paraguay. Periódico político, industrial, comercial y literario. Asunción, 11 de outubro de 1855, p. 1. 75 ANA. AHRP. 4711-1-2. Lista de estranxeiros que se encontran presos nos cárceres públicos de Cerro León, 1868. [Outro español, Manuel Rosa, figura entre os presos “de diferentes causas”.] 76 ANA. AHRP. 4806-1-1. Lista dos reos políticos estranxeiros, 1868. 77 Polas diverxencias biográficas e a idade da protagonista (tiña quince anos en 1870), sabemos que esta muller non podía ser Silvia Cordal, unha coñecida testemuña da guerra. 119 mesmo oficial impediunos subir ao ferrocarril para pasaren a Paraguarí porque “tenia órden del supremo de no dejar á los pytaguás conversar con los paraguayos”. En resumo: Mi taitita siempre era insultado, y mi mamita lo defendia, por eso fueron odiados enteramente los dos, hasta que un dia un oficial les dijo: «está bueno: apenas entremos al monte me la pagarán; yo soy el encargado de la retaguardia». Estas palabras me hicieron llorar, porque entendí que era la sentencia de muerte de mis padres. 78 Por outro carón, a ocupación aliada era a porta de entrada ao Paraguai para un grupo de inmigrantes pioneiros, entre eles o propio Abente y Lago. Nacido o 2 de xuño de 1846, fuxiu da súa vila natal de Muxía (A Coruña) a finais de 1866 porque non quería seguir a carreira eclesiástica (Abente y Lago, 1984: 5). Testamento da tristura que este rompemento familiar lle causou é a tradución ao castelán de Adiós ríos, adiós fontes (1864) de Rosalía de Castro que o emigrante realizou durante a travesía a Cuba, incluída erroneamente como composición propia na súa Antología poética (1984: 304-306) 79 . Despois, Abente trasladouse a Bos Aires, onde traballaba en almacéns até que un empresario español de apelido Lezama o contratase como secretario porque a publicación dos seus poemas A Buenos Aires e A mi madre nun xornal porteño atraeran a súa atención. Lezama era o provedor xeral do exército daquela, e por esta vía Abente y Lago arribou a Asunción en marzo de 1869, no emprego da subministración militar arxentina (Abente y Lago, 1984: 5). Houbo outros galegos que se involucraron na guerra en circunstancias parecidas. O pontevedrés Francisco Javier Brabo provía o exército brasileiro de municións e víveres durante a campaña de Corrientes (1865), pero a diferenza de Abente, xa era un veterano da emigración americana. Chamado por un irmán, el comezou a traballar nunha tenda en Canelones (Uruguai) a principios dos anos corenta. Despois de loitar para os colorados durante a Guerra Grande uruguaia (1839-1851) e residir durante varios anos en Río de Xaneiro, Brabo arranxou o seu primeiro contrato como provedor militar fixando termos co comandante brasileiro Luís Alves de Lima e Silva, conde de Caxias, durante a Guerra do Prata (1851-1852). Soamente despois da caída de Rosas —aliado de Manuel Oribe e inimigo dos colorados uruguaios—, Brabo puido trasladarse a Bos Aires, onde traballou no comercio dende 1854 a 1864, e “llegué por fin á verme rey de los tabacos, tanto del Brasil como del Paraguay, habiendo ocasiones en que el comercio todo de este género era tributario de mi casa” (Brabo, 1872: XXVII, XXXI). Sen dúbida, este resumo dos seus negocios peca dun grao de esaxeración, dado o monopolio estatal vixente no Paraguai antes da guerra. Francisco Javier Brabo, aínda que chegou a estar “enfermo de cansancio y de puro trabajar” despois de semanas de travesías polos camiños de Corrientes, gañou moito diñeiro nesa campaña de 1865, xunto a un irmán seu, de outrora contrabandista (Brabo, 1872: XLVII). Finalmente, o pontevedrés resolveu non acompañar as forzas imperiais máis alá de Paso de la Patria: 78 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 15 de decembro de 1870, p. 2. 79 É de supor que Victorino, de cativo, coñeceu Rosalía de Castro en 1853 cando ela pasou a festa da Barca na casa dos Abente en Muxía. O máis probable é que tamén estivese Eduardo Pondal, cuxa nai era unha irmá de Leandro, o pai de Victorino (Carballo Calero, 1975: 245). Leandro Abente e Manuela del Lago tiveron seis fillas e tres fillos. Desta prole, o fillo máis coñecido hoxe en día é o médico militar Ezequiel Abente y Lago, cuxos apelidos leva o Hospital Abente y Lago de A Coruña dende 1998. 120 […] y tuve mil motivos para felicitarme de mi reciente resolucion, porque, si hubiese ido al Paraguay cuando fue el general [Manuel Luís] Osorio, mis compromisos de amistad con él hubiéranme llevado hasta las puertas del infierno, y teniendo en cuenta lo poco feliz que he sido para las balas, acaso hubiera terminado allí mis días. Tuve, pues, motivo para alegrarme de aquella separacion, sobre todo por mi mujer y mis hijos: continuaron algun tiempo mis socios ganando triple que yo, pero no por eso fueron más felices, cabiéndome á mí la satisfacción de haber contribuido, impulsado tan sólo por la gratitud á los servicios que me prestaron en otro tiempo, á que el uno de ellos se embolsase un millon de duros, y el otro medio próximamente. (Brabo, 1872: XLVIII) A prudente decisión de Brabo podía salvarlle a vida, pero consta que a destrución da Primeira República Paraguaia foi unha oportunidade lucrativa para algúns. Esta historia repetiríase a menor escala medio século despois, cando emisarios de ambos bandos na Guerra Civil de 1922-1923 baixaron a Bos Aires para mercar materiais destinados ás tropas en campaña. El Correo de Galicia reportou que entre as casas onde os paraguaios “hicieron fuertes compras figura la de nuestro conterráneo Cabezas, de Sarmiento y San Martín, cuyos grandes almacenes pudieron satisfacer ampliamente los grandes pedidos de ropa de abrigo que le fueron hechos” 80 . Na Guerra da Tripla Alianza, ao menos dous galegos tamén participaron como militares nos exércitos aliados. Un foi Antonio Rodríguez del Busto, escritor de sona asentado eventualmente na cidade arxentina de Córdoba. Nado en Ribadeo (Lugo) no 1848, tiña catorce anos cando “le sacó un caballero que debía algunos pequeños favores á su padre, y le trajo á Buenos Aires; pero á su lado estuvo muy pocos meses, pues, en Julio, pasó á vivir al de un amigo de su infancia” 81 . Así seguiu até 1866, cando Rodríguez se dispuxo para ir á guerra contra o Paraguai. A única información sobre este episodio da súa vida son os fragmentos dun texto máis amplo titulado ¡Paraguay! que o Centro Gallego de Córdoba publicou en 1921, pero que Rodríguez del Busto seica escribira bastante tempo antes porque os acompaña o subtítulo “Páginas olvidadas”. ¡Paraguay! está escrito cunha intencionalidade máis poética que informativa, sen que haxa un claro fío narrativo. O único episodio concreto aludido é a morte do coronel Florencio Romero: […] el que era el orgullo de su patria, gentil guerrero con músculos de hierro, aquel que con pestañas negras, cubría ojos de color del cielo, aquel que anidaba el valor dentro del pecho, el que iba al combate con preseas de oro, desfallece a su vez y cae exangüe, y agonizante y grita al compañero «ve y di al general que mande a relevarme», y en el cuadro que forman sus soldados, se guarda su cadáver. 82 Se Rodríguez del Busto presenciou a morte de Romero, isto significa que loitou na Batalla de Lomas Valentinas (21-27 de decembro de 1868), probablemente na terceira brigada do primeiro corpo do exército arxentino — a comandada por Romero (Garmendia, 1889: 394395). Por outro carón, a linguaxe que o autor utiliza é significativa. Para os gustos actuais, ¡Paraguay! exhibe un estilo excesivamente ampuloso que provoca unha sensación de distanciamento entre o lector e os feitos. Porén, esta falta de realismo é típica de gran parte da 80 El Correo de Galicia. Órgano de la colectividad gallega en la República Argentina. Bos Aires, 6 de xuño de 1922, p. 4. 81 Citamos a biografía de Rodríguez del Busto que Manuel Castro López publicou en El Eco de Galicia (Bos Aires). O investigador Pablo Rodríguez Fernández reproduce a portada no seu blog “Ribadeo, historia e emigración” (19 de novembro de 2018), pero a data orixinal do texto non é visible: https://www.ribadeoemigracion.info/antonio-rodriguez-del-busto-nacidoen-ribadeo-en-1848-ofrecio-donaciones-y-se-le-rechazaron/ [acceso: 28 de marzo de 2021]. 82 A Terra. Órgano del Centro Gallego. Córdoba, abril de 1921, p. 26. 127 Simultaneamente, a maior mobilización foi a organizada pola loxa masónica Fe — fundada en 1869 baixo os auspicios da Gran Oriente de Río de Xaneiro e presidida por Cirilo Rivarola (Báez Allende, 1970: 20). Motivados polo recente falecemento dun dos seus membros que sucumbiu á febre amarela, Juan José Decoud, os masóns organizaron comisións de hixiene para os tres barrios asuncenos de Encarnación, Catedral e San Roque. Ademais, conseguiron a colaboración de médicos e boticarios, maiormente brasileiros, pero tamén outros estranxeiros como Ceppi, William Stewart ou o Antonio Aladern. Neste caso, as axudas estarían destinadas a calquera persoa indixente sen importar a súa nacionalidade 105 . O citado aviso apareceu na prensa no mesmo día en que Cirilo Rivarola dimitiu como presidente da república. É probable que a perda do poder político lle servise como acicate para perseguir a loita contra a epidemia dende o sector privado, por conviccións humanitarias, claro, pero tamén como unha forma de perpetuar o seu prestixio e a súa autoridade como un dos caudillos do momento. Como xa vimos, o español Antonio Aladern era integrante da AEPM. Moitos dos seus colegas na xunta directiva tamén debían ser masóns, segundo indica Luis Ricardo Fors nos Anales de la Asociacion Estranjera de Proteccion Mútua en xuño de 1870. O labor masónico a pro da saúde pública era a posta en práctica dos seus valores fundamentais. Como Abente, Fors (1871: 389-392) recordaba o lema de liberade, fraternidade e igualdade como o ideal que a AEPM “contribuye á lograr por medio de una inmigracion honrada y laboriosa y lo que la familia franc-masónica tiene el deber ineludible de realizar”. Ao facelo, “la Masonería es fiel heredera de sus principios, vendrá á formar en masa entre las filas de los hombres que constituimos […] la Asociacion Estranjera de Proteccion Mútua”. Os xuízos de Fors concordan coa visión que a masonería tiña de si mesma noutros países, e que Valín Fernández (2009: 39) resume como “unha elitista forma de sociabilidade cunha complexa mestura de contidos como o esoterismo, a filantropía, o mutualismo, a reprodución do ethos burgués e […] contidos ideolóxicos que conleva[n] a politización liberal, como, por exemplo, o laicismo”. En efecto, a masonería paraguaia desempeñaría un rol destacado na filantropía e o apoio sanitario até a Guerra do Chaco polo menos. Este obxectivo formaba parte da súa misión pois a práctica beneficencia era un deber de toda loxa (Reglamento interno de la Aug. y Resp. Log. Simb. «Sol Naciente», 1895: 4). Asunción non se despoxou da súa face semi-rural durante o período de entreguerras, o cal orixinou un alto grao de sensibilización cara ao pauperismo dos migrantes campo-cidade — agricultores expulsados das súas terras. Isto, en combinación coa debilidade da sanidade pública, traduciuse nunha intensa actividade no seo das asociacións de beneficencia e a masonería (Rivarola, 2010 [1993]: 126). Os españois estaban presentes en case todas as loxas paraguaias ao longo do período, especialmente nesta primeira etapa, cando un número non desprezable dos inmigrantes, entusiastas do liberalismo ilustrado dende estudantes, fuxiu de España a raíz da súa ideoloxía republicana. Un caso destacable é Ricardo Pérez. Este valenciano estudou Enxeñería de Terras e foi membro da garda real española, pero tivo que desterrarse por berrar “viva a república” nun mitin político. Pérez estivo en tempo no Chaco arxentino antes de mudarse ao Paraguai, onde instalou unha olería en Isla Valle, Areguá, converténdose no ‘pai’ da cerámica aregüeña actual. Como moitos dos emigrantes ilustrados e anti-monárquicos da segunda metade do século XIX, Pérez definíase como discípulo de Emilio Castelar (presidente da Primeira República Española 105 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 18 de decembro de 1871, p. 3. 128 1873-1874) 106 . Por exemplo, Abente e Lago (1984: 329) adicoulle un poema a Castelar, “genio colosal de la elocuencia”, na ocasión da súa morte en 1899. Ou na vila correntina de Itatí nos anos 1890, Fariña Núñez (1996: 135) describe Mariano García, inmigrante castelán que “discute sobre el catolicismo y el atraso de España” durante os longos faladoiros no seu almacén, como alguén que “se parece físicamente a Castelar, a quien viera una vez de espaldas en Madrid”. O lector comprende que García narraba este cuasi-encontro co filósofo español como un fito na súa vida. Cando faleceu en 1911, Pérez ostentaba un alto grao na masonería paraguaia, posiblemente na mesma loxa que o ex presidente Bernardino Caballero, quen lle concedera esas terras en Areguá porque, segundo a tradición, Pérez lle salvara a vida durante a Guerra Guazú. Aquí cómpre engadir que un dos primeiros masóns españois no Paraguai era galego. Vicente Ignacio Acea, nacido en Santa Marta de Ortigueira en 1835, incorporouse á loxa Unión Paraguaya n.30 en 1870, e foi gran mestre da loxa entre 1871-1872. A Unión Paraguaya fundouse na mesma sede que a loxa Fe, pero por homes iniciados na correntina Constante Unión. Constan entre os seus integrantes algunhas das principais figuras da política contemporánea como Cándido Bareiro, Benigno Ferreira, Antonio Taboada, o iniciador do Partido Liberal, ou Juan G. González (Báez Allende, 1970: 23-25). Respecto da traxectoria migratoria deste masón galego, Acea estivo na Habana antes de trasladarse ao Río da Prata; en Cuba, o seu nome figura nunha petición de emigrados a favor de reformas liberais como resposta á caída de segundo gabinete do xeneral Ramón María Narváez en 1865 107 . O ortigueirés viviu en Paraguai até ao menos 1874, pero nalgún momento antes de 1896 regresou á súa vila natal, onde traballaría como fabricante de chocolates 108 . As distintas loxas masónicas respondían ás redes de contactos ou faccións políticas dos seus impulsores. Fundáronse aproximadamente sesenta durante o período de estudo, con vidas máis ou menos prolongadas, e non só na capital. Instituíron círculos de masóns en San Lorenzo del Campo Grande, Villarrica, Encarnación, Concepción, Bella Vista, Pedro Juan Caballero, Humaitá e Pilar (Pusineri Scala, 1972: 1). Bernardino Caballero e Juan G. González participaron na fundación do Supremo Consejo Grado 33 del Paraguay en xuño de 1871 —o primeiro do mes, segundo prescribía o seu código 109 — baixo a veneratura do arriba citado médico brasileiro João Adrião Chaves. Este consello tiña xurisdición sobre os mestres das diferentes loxas. González, ademais da Unión Paraguaya, militou noutras loxas como a uruguaia Sol Naciente n.74 — reinstalada en Asunción como Sol Naciente n.2 en agosto de 1891 e posta baixo xurisdición paraguaia un ano despois— ou a Aurora del Paraguay n.74 (Báez Allende, 1970: 25, 47). Examinar as orixes da Aurora del Paraguay, aínda existente hoxe en día, revela a implicación doutro galego na masonería paraguaia. Serafín Rivas Rodríguez naceu en San Tomé de Nogueira (Pontevedra) en 1833, estudou Medicina na USC entre 1849-1855 110 , e trasladouse a Montevideo un ano despois de graduarse (Zubillaga, 1998: 211). Revalidado o seu título, o goberno uruguaio nomeouno médico da sanidade oficial en Mercedes (Soriano) en 106 SECDT-Areguá. Datos sobre Ricardo Pérez aportados por Juan Carlos Maqueda. 107 Revista Hispano-Americana. Política, económica, científica y literaria. Madrid, 27 de agosto de 1865, p. 311. 108 El Correo Gallego. Diario político de la mañana. Ferrol, 20 de setembro de 1896, p. 1. 109 El Diario. Diario de la tarde. Asunción, 23 de xuño de 1910, p. 5. [Referencia ao primeiro día do mes con relación á inauguración dunha nova sede, de estilo arquitectónico primitivo romano, para albergar a loxa Luz y Caridad en Bella Vista, encabezada por Manuel G. García.] 110 AHU. Expedientes persoais, legaxo 1202, expediente 3. Serafín Rivas Rodríguez, Medicina. 129 1857. Rivas viviu nesta localidade durante tres décadas, iniciándose na masonería e iniciando tamén unha cadea migratoria que traería varios dos seus dezanove irmáns e irmás a Mercedes. Pero aos 55 anos de idade, atribulado por un asma implacable, decidiu probar o clima do Paraguai pola suavidade do seu inverno (Santos Pírez, 1964: 37-38). En 1888, Rivas viaxou a Asunción en compañía doutras altas autoridades da masonería uruguaia e, aproveitando a súa presenza na capital, participou na creación da Aurora del Paraguay (Cagiao Vila e Márquez Macías, 2016: 67). En 1892, a Gran Logia Masónica del Uruguay capacitou tres masóns do Grao 33 —o máximo—, Serafín Rivas Rodríguez, Bernardino Caballero e Ricardo García (de nacionalidade incerta pero residente no país dende 1871 como moi tarde, sendo daquela consignatario de vapores 111 ), para instalaren a xa mencionada Sol Naciente n.2 baixo xurisdición paraguaia 112 . Finalmente, en 1895 a gran loxa uruguaia concedeu a licencia para re-constituír o paraguaio Supremo Consejo Grado 33. Nesta ocasión, Rivas, Caballero e José Segundo Decoud foron os encargados de ascender de grao masóns como Christian Heisecke, empresario alemán e cónsul dos Países Baixos dende 1889 (El comercio paraguayo, 1899: 54-55), Antonio Taboada, Juan G. González ou Cecilio Báez (Báez Allende, 1970: 48). A masonería era unha vía de acceso á sociabilidade de elites, pero ao mesmo tempo, ser masón ao Grao 33 reflectía o prestixio socioprofesional que Rivas Rodríguez xa gañara como médico en Uruguai. O estado da sanidade en Soriano a mediados do século XIX non fora moito máis alentador que no Paraguai, pero o traballo incansable do pontevedrés convertérao nun heroe local. Lockhart (1961: 36) salienta a súa actuación durante a epidemia da varíola de 1863 e o cólera de 1867. Segundo este investigador, para os habitantes de Soriano, Rivas era un verdadeiro ‘pai dos pobres’, asiduo nas súas visitas en todo o departamento —andaba as estradas a cabalo co seu asistente galego Antonio Canosa— e nas actividades de beneficencia. Rivas tamén introduciu novas técnicas científicas en Mercedes, pero dado o escaso desenvolvemento da medicina naquel momento, tal innovación case lle custou a vida. Observando como o galego espallaba polvos raros ou subía ao eirado da súa casa para consultar instrumentos exóticos (un termómetro, un barómetro etc.), algúns veciños supersticiosos acusárono de propagar enfermidades adrede e resolveron asasinalo. Grazas á boa relación que Rivas mantiña co xefe político Máximo Pérez, este interveu para salvarlle a vida (Santos Pírez, 1964: 39). Establecido en Asunción coa súa esposa bonaerense Isabel Baliño, Rivas seguía ofrecendo os seus servizos como médico-cirurxián. En febreiro de 1895, a súa clínica atopábase na rúa Palma entre Garibaldi e Escalada, pero a finais do ano cambiouna por unhas pezas alugadas na casa da señora viúva de [Miguel] Alfaro, na rúa Ypoá (actual avda. General Artigas) 113 . Josefa de Alfaro figura no regulamento da Sociedad de Beneficencia y Caridad del Paraguay (1901: 13) entre outras damas da alta sociedade asuncena. É probable que a súa residencia na rúa Ypoá —a ruta que saía de Asunción en dirección á antiga estancia de Carlos Antonio López (actual xardín botánico)— fose unha casa máis espazosa que no centro da cidade, parecida á finca “El Lazareto” onde Rivas Rodríguez vivira en Mercedes, e máis cómoda para recibir aos pacientes. A estas alturas, as condicións sanitarias estaban algo 111 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 1 de decembro de 1871, p. 4. 112 Enlace: http://www.solnaciente.org.py/institucional/historia-de-la-logia/ [acceso: 28 de marzo de 2021] 113 El Pueblo. Órgano del Partido Liberal. Asunción, 1 de febreiro de 1895, p. 2; 2 de novembro de 1895, p. 3. [Os anuncios repítense noutros números.] 130 melloradas en comparación coa primeira posguerra, se ben quedaba moito por facer. O goberno de Juan Bautista Gill (1874-1877) instituíu un Consejo de Higiene Pública (CdHP) permanente en 1876, con William Stewart como presidente. Non obstante, seguía habendo tan poucos médicos que a chegada dun novo profesional era todo un evento (Warren, 2009 [1978]: 226). Centurión (1948: 275) sinala Juan Borrás y Pardo, Juan Vallory i Corquiela, Flaviano García Rubio (cataláns), David Lofruscio, Italo O. De Finis, Domingo Scavone, Luis Zanotti Cavazzoni, Enrique Marengo, Antonio Gasparini (italianos) ou o francés Miguel Elmassian como algúns exemplos dos médicos estranxeiros que se radicaron en Asunción no século XIX. O muxián Victoriano Abente y Lago, chegado ao Paraguai despois de completar a carreira de Medicina pola USC entre 1868-1873 114 , abriu unha clínica na rúa Florida 20 esq. 14 de Mayo en setembro de 1875. O seu irmán, que endexamais quixo ou puido dedicarse profesionalmente á medicina, si foi nomeado médico oficial da SESMAP no mesmo mes 115 . Fundada en 1873, nas súas funcións e no seu equipo directivo inicial a SESMAP foi en certo sentido a continuación da SFE. Porén, mentres que esta se formara ante a conxuntura inmediata da epidemia de 1870-1871, a SESMAP tería unha actuación de carácter permanente. Como noutros destinos americanos, as asociacións de socorros mutuos foron as primeiras asociacións étnicas en aparecer no Paraguai. Creáronse para compensar a ausencia dun Estado de benestar e sistema sanitario fortes (Blanco Rodríguez, 2010: 34). Estas organizacións tamén anticiparon a creación das sociedades gremiais de socorros mutuos, sendo a primeira a sociedade de obreiros “Santa Cruz” (1880-1881) (Rivarola, 2010 [1993]: 67). Neste senso, a importación destes modelos de asociacionismo é un dos aportes máis tanxibles dos inmigrantes á sociedade paraguaia. Morales Raya (2015a: 345) reproduce a listaxe dos 29 fundadores da SESMAP. Todos eran españois, e ao menos sete eran galegos. Na Táboa 15, os marcados con * firmaran a protesta contra o duque de Aosta no 1871, utilizada no apartado 3.1, e por este motivo poden contarse entre os primeiros inmigrantes. Nos casos en que resulta factible, engadimos detalles acerca dos seus lugares de orixe e as súas ocupacións nese momento aproximado empregando outras fontes contemporáneas. Para os fundadores que tamén foron presidentes da SESMAP en distintos momentos, incluímos os períodos presidenciais extraídos de Morales Raya (2015a: 346-347). Este núcleo de españois constituía a incipiente elite da colonia española: os comerciantes máis prósperos dos primeiros anos da posguerra, máis unha xenerosa representación das profesións liberais. 114 AHU. Expedientes persoais, legaxo 5, expediente 18. Victoriano Abente y Lago, Medicina. 115 La Patria. Diario político, comercial y de intereses generales. Asunción, 26 de setembro de 1874, p. 4; 30 de setembro de 1875, p. 3. 131 Táboa 15. Fundadores da SESMAP Nome Procedencia Observacións Victorino Abente* Muxía, A Coruña Axente de negocios e asuntos xudiciais116, ex membro da SFE Vicente I. Acea* Ortigueira, A Coruña Masón, presidente da SESMAP 1873-1874 José María Balteiro* Ortigueira, A Coruña Comerciante Fructuoso Bastida* Iniciador da SESMAP Ricardo Brugado Vilanova i la Geltrú, Barcelona Avogado, xornalista117, presidente da SESMAP 1877-1878, 1880-1881, 1888-1889 José Castellón Francisco Conde Rafael Díaz Eusebio Echeguren* Comerciante Ricardo Faraldo* Ponteareas, Pontevedra118 Comerciante Manuel Fernández Comerciante, Fernández & Cía.119 Pedro García [Palleiro] Laracha, A Coruña Médico (Vilanova Rodríguez, 1966: 1366, 1380) Antonio Gastón Burgos Comerciante Juan Montaner* Ex tesoureiro da SFE Francisco Montero Cayetano Pérez* Axente de transportes fluviais 120, ex vocal da SFE José Pérez Galicia (?) [Véxase apartad 4.3.3.2] Juan Porta Escribán público121 Emilio Prats Cataluña Comerciante, Pinturería Catalana 122 Bartolomé Ros Córdoba (?)123 Carlos Ros Córdoba (?) Fabricante de ladrillos 124, presidente da SESMAP 1875-1876 José Ros Córdoba (?) José Surga Benigno Teijeiro Martínez Ortigueira, A Coruña Enxeñeiro civil e agrimensor125, xornalista Enrique Thognon Francisco Torrent Antonio Uribe* Biscaia Comerciante, Uribe Hnos. Vicente Sorazabal Comerciante, presidente da SESMAP 1885, 1890 Ramón Zubizarreta Burgos Avogado, presidente da SESMAP 1879 Fonte: elaboración propia a partir de Morales Raya (2015a: 345-347) * Firmou a protesta dos españois contra o duque de Aosta en 1871 A SESMAP medrou ao longo das seguintes décadas e forxou vínculos con asociacións españolas de fóra do país. Uns delegados da SESMAP foron enviados á Confederación de 116 El Fénix. Órgano de intereses generales. Asunción, 1 de xuño de 1873, p. 3. 117 O ano seguinte, Brugada crearía La Libertad xunto a José Segundo Decoud e outro fundador da SESMAP: Benigno Teijeiro Martínez (Follas Novas. A Habana, 25 de outubro de 1903, p. 1.) 118 Boletín Eclesiástico del Obispado de Tuy. Tui, 10 de febreiro de 1882, pp. 42-43. [Os nomes dos pais de Ricardo, Marcos Faraldo e Josefa López, figuran xuntos nunha listaxe de veciños de Ponteareas.] 119 El Fénix. Órgano de intereses generales. Asunción, 1 de xuño de 1873, p. 4. [O aviso informa da separación dos socios Manuel Fernández e Rafael Romero Fernández. Non se trata de Manuel Fernández Sánchez, presidente da SESMAP en 1896, pois Fernández Sánchez residía en Paraguai a partir do ano 1886.] 120 La Libertad. Diario de la tarde. Asunción, 4 de setembro de 1874, p. 4. [En concreto, representaba os vapores “Taragüí” e “Guaraní”.] 121 El Fénix. Órgano de intereses generales. Asunción, 1 de xuño de 1873, p. 4. 122 La Libertad. Diario de la tarde. Asunción, 8 de abril de 1874, p. 4. 123 De 1886 temos noticias da casa introdutora “La Cordobesa” de Ros & Álvarez (La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 2 de febreiro de 1886, p. 4.) 124 La Libertad. Diario de la tarde. Asunción, 11 de setembro de 1874, p. 4. 125 La Libertad. Diario de la tarde. Asunción, 1 de setembro de 1874, p. 1. [O anuncio repítese noutros números.] 132 Sociedades Españolas de Socorros Mutuos de América del Sud en Bos Aires no ano 1890 (Calzada, 1927: 416), e tamén existían contactos entre as asociación paraguaia e o Centro Gallego de Avellaneda 126 . Moitos dos membros fundadores ocuparon diferentes cargos directivos nos anos posteriores. Por exemplo, xa mencionamos que nomearon Victorino Abente como médico oficial da sociedade en setembro de 1875, pero Bartolomé Ros foi quen firmou o aviso na súa capacidade de secretario 127 . Ademais, os propósitos da SESMAP transcenderon o obxectivo primitivo de proporcionar axuda recíproca, pois inauguráronse un sanatorio e un fogar de anciáns para as familias dos socios (Morales Raya, 2013: 200). Respecto do estado sanitario do país en xeral, en novembro de 1881 La Reforma afirmaba que había apenas catro doutores de medicina na Asunción. Dada a imposibilidade de que estes catro puidesen curar todos os enfermos do Paraguai, o CdHP seguía tolerando as actividades da multitude de ‘curandeiros’, mulleres e homes, que operaban na campaña con todos os acertos pero tamén os inconvenientes da medicina tradicional 128 . Estaba resultando difícil atraer médicos estranxeiros. O español Domingo Giménez Martín, editor de La Reforma, estoupou contra o CdHP a finais de novembro porque os conselleiros porfiaban en facerlle un exame a Juan Vallory, recentemente chegado dende Uruguai, como requisito ineludible para practicar a medicina no país. Isto conculcaba o regulamento do propio CdHP que receitaba que un exame só sería preciso en caso de que o candidato non posuíse un diploma emitida por unha universidade recoñecida, pero Vallory era graduado pola de Barcelona. Segundo Giménez Martín, cada un dos “doctores privilegiados” do CdHP —Manuel Ludgero O’Campos (brasileiro), Jorge Casaccia, Francisco Morra, Silvio Andreuzzi (italianos) e William Stewart— ou non se examinou en absoluto ou “se examinó a sí mismo” para exercer no Paraguai. En cambio, o doutor Victoriano Abente “tuvo que pasar por el yugo”, e o español Félix Diez Pérez tamén. Giménez refírese, ademais, ao “otro Dr. Perez que fue reprobado en el exámen y que según cuenta salvó a muchos niños de la escarlatina en la Asuncion”. Para el, as barreiras burocráticas erguidas polo CdHP resultaban nocivas para a inmigración e a sanidade. Estoutro doutor Pérez, que podía ter sido tan útil para os paraguaios, atopábase agora en Uruguai “ejerciendo la Medicina sin que nadie le perturbe ni inquiete” 129 . O médico galego Manuel Fernández Sánchez xerou unhas controversias cando tropezou co mesmo obstáculo. Portador dun certificado de solteiría da diocese de Mondoñedo (expediente 1291), Fernández viaxou a Asunción dende Montevideo en 1886. O agora denominado Consejo de Medicina (CdM) nin o aprobou nin o desaprobou, senón que lle indicou que esperase seis meses para repetir o exame, de acordo co seu regulamento. Fernández solicitou a intervención do ministro do Interior para permitirlle presentarse antes do prazo de seis meses. Cando este asentiu á petición no mes de novembro, todos os membros do CdM acordaron renunciar: Ludgero O’Campos, Andreuzzi, Stewart, o doutor Justo Pastor Candia (paraguaio) e os farmacéuticos Luis Rabery, Francisco Guanes (paraguaio) e Antonio Felicangeli (italiano) 130 . O CdM trataba con reserva a admisión de novos médicos, aínda fronte á ameaza dunha epidemia de axexaba neses momentos. O 11 de novembro recibíronse telegramas particulares 126 Vida Gallega. Ilustración regional. Vigo, 29 de xuño de 1911, pp. 46-47. 127 La Patria. Diario político, comercial y de intereses generales. Asunción, 3 de setembro de 1875, p. 3. 128 La Reforma. Diario de la mañana, político, comercial, noticioso y literario. Asunción, 6 de novembro de 1881, p. 1. 129 La Reforma. Diario de la mañana, político, comercial, noticioso y literario. Asunción, 29 de novembro de 1881, p. 1. 130 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 6 de novembro de 1886, p. 1. 133 que aseguraban que se declarara o cólera en Rosario de Santa Fe, e o día seguinte os xornais correntinos traídos no vapor “General Bolívar” dicían que tamén se detectaran casos en Montevideo 131 . Outro xornal reportou os rumores que corrían por liña telegráfica dicindo que Rosario e Río de Xaneiro xa clausuraran os seus portos ás procedencias de Bos Aires para prevérense contra a importación de enfermidade, pero engadiu que, grazas aos avances na medicina, “conocemos bastante [el cólera] para que podamos esperarle tranquilos, sin incurrir en graves responsabilidades” 132 . O xornalista tiña razón, até certo punto. A expansión das redes de comunicacións telegráficas e fluviais permitiu que o goberno paraguaio atendese aqueles rumores tomando medidas de modo anticipado. Por tanto, a resposta oficial á crise estivo moito máis coordinada que en 1870-1871. Uns días despois da polémica arredor do exame de Fernández Sánchez, o CdM (que non se disolveu ao final) reuniuse co doutor Emilio Hassler para discutiren como impedir que o cólera asolase o Paraguai. O CdM resolveu enviar as seguintes recomendacións ao poder executivo: pechar os portos; establecer un punto de visita único en Asunción onde inspeccionar e desinfectar os barcos; crear comisións de inspección e hixiene en todos os barrios; fornecer a poboación de sulfato de ferro, cloruro de cal, ácido fénico do comicio e sulfato de cobre para limpezas; o doutor Andreuzzi encargaríase de redactar unha guía práctica de defensa contra o cólera; telegrafar todas estas indicacións ás vilas do litoral para que as puxesen en práctica. Ao mesmo tempo, o ministro do Interior mandou publicar o folleto Breves reflexiones sobre el cólera (1885) no diario oficial, obra do catedrático de Medicina da USC Maximino Teijeiro (Monforte de Lemos, Lugo) 133 . Este folleto apareceu nas columnas doutros xornais como El Heraldo, onde foi publicado o día 13 coa aclaración de que o autor era español “y no chileno, como dice un colega”, e que Teijeiro lle enviara o texto ao doutor Victoriano Abente para que llo cedese ao seu irmán Victorino, inspector de escolas. En principio, o obxectivo era ampliar a selección de fontes científicas dispoñibles aos colexiais paraguaios, pero “en vista de los rumores circulantes, [Victorino Abente] tuvo la oportunidad de ofrecerlo al Presidente de la Municipalidad [o español Joaquín Briones]” para imprimilo e difundilo. “El señor Abente ha hecho un verdadero servicio al público” 134 . O día seguinte á reunión do CdM co doutor Hassler, formáronse as comisións de hixiene en todos os barrios, os inspectores encetaron as súas visitas domiciliarias, e o goberno enviou o doutor William Hoskins a Humaitá para asesorar a mariña na inspección dos barcos que chegaban dende o sur 135 . Ademais, habilitouse un lazareto para coléricos na parcela fiscal de Tacumbú, no sur de Asunción, a cargo do médico Marcos Falconer (este trasladouse a Humaitá pouco despois, pero falecería en Villa del Pilar a finais de 1891 136 ). Cara á finais do mes, a municipalidade proxectou erixir un cemiterio para as vítimas á beira do lazareto. O día 27 de novembro, Pedro A. Vázquez e Carlos Machaín pola comisión de hixiene de San Roque comunicaron “haber terminado ya la limpieza y desinfección del zanjon que se halla en la Chacarita” —barrio ribeirán detrás do Cabido— pero aínda necesitaban cincocentos pesos para contratar peóns coa fin de hixienizar o barrio “rellenando zanjas y barriales, arrancando yuyos y arbustos, desinfectando los lugares insalubres y recogiendo basuras en las calles”. Ricardo Brugada e Antonio Taboada, en nome da comisión de Catedral, recoñeceron que o estado do 131 El Orden. Redacción anónima. Asunción, 11 de novembro de 1886, p. 2; 12 de novembro de 1886, p. 1. 132 El Heraldo. Político, literario, comercial y noticioso. Asunción, 11 de novembro de 1886, p. 1. 133 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 11 de novembro de 1886, p. 1. 134 El Heraldo. Político, literario, comercial y noticioso. Asunción, 13 de novembro de 1886, pp. 1-2. 135 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 12 de novembro de 1886, pp. 1-2. 136 El Látigo Inmortal. Asunción, 13 de decembro de 1891, p. 4. 134 Mercado Central estaba moi mellorado, pero escandalizáronse ante as condicións do cárcere público, onde “un gran número de locos […] estan espuestos á ser las primeras víctimas”. Tamén se queimaron varias casetas de palla nas inmediacións do porto — a municipalidade pagoulles unha indemnización aos moradores. As medidas tiveron efecto; aquel día 27, amenceron soamente tres casos sospeitosos na capital 137 . Ao final, semella que non se tomou a medida máis drástica de pechar o porto, por innecesaria ou por anti-liberal, malia que os mariños e buques procedentes da Arxentina si estaban obrigados a gardar corentena (Ramírez de Rojas, 2019: 156). Porén, as defensas contra a epidemia non deixaban de ser precarias e, como se aprecia nas citas do parágrafo anterior, a cidade tampouco presentaba un aspecto de orde e limpadura. O estado hixiénico de Asunción deixaba moito que desexar; unha carta particular a La Democracia queixábase das inmundicias que se vertían á rúa en pleno centro, arredor das cortes de cabalos da compañía de tranvías ou cerca das fábricas de caña 138 . Os esforzos das comisións de hixiene estaban coartados pola ausencia dun sistema integral de cloacas. Este defecto urbanístico foi un lastre para a sanidade pública durante décadas. Das dez millóns de pesos que unha lei proposta en 1904 propoñía adxudicar ao Banco Agrícola, tres millóns terían que destinarse á construción de cloacas e augas correntes (Beraud, 1904: 57). Por outro lado, o sector privado aínda era o principal pagador do sistema de saúde, o cal funcionaba mellor que nos primeiros anos da posguerra pero restrinxía a capacidade do Estado de reaccionar ante unha emerxencia como a de 1886. Un exemplo é o Hospital de Caridad, inaugurado na bisbarra de Trinidad polo goberno de Higinio Uriarte (1877-1878), e dirixido por Justo Pastor Candia coa colaboración dos doutores Morra e Andreuzzi (Ramírez de Rojas, 2019: 84). O hospital dependía máis da largueza privada, por exemplo a lotería de beneficencia ou un banquete da colonia italiana, que das arcas públicas 139 . A quen a epidemia lle axudou foi a Manuel Fernández Sánchez. Nestes momentos, a prensa asuncena estaba cumprindo un papel comunicativo imprescindible publicando avisos oficiais acerca das medidas de seguridade e textos sobre o cólera, extraídos da prensa estranxeira ou redactados por expertos no Paraguai. Un destes expertos foi Fernández Sánchez. O día 17 de novembro, este médico-cirurxián enderezoulle unha carta ao “Señor don V. Abente. Distinguido compatriota y amigo” que La Democracia fixo pública o día seguinte. Trala non aquiescencia do CdM, Fernández procuraba demostrar as súas credenciais a través desta misiva. A partir dos seus coñecementos dunha epidemia de cólera que castigara España entre 18841885, alegaba que as medidas tomadas polo goberno paraguaio eran insuficientes, e recomendaba unha serie de axustes alimenticios para a cidadanía. Fernández recomendaba, ademais, os servizos do “facultativo ilustrado” Juan Vallory, pero afirmaba que “no es tan fiero el cólera como las gentes creen y no vacilo en afirmar (despues de los miles de coléricos que asistí) que los que sigan estas reglas […] tienen muchísimas probabilidades de salvarse”. Debaixo da súa firma, constaban as responsabilidades anteriores deste candidato que o CdM non quixera aceptar: vocal da Junta de Sanidad de Lourenzá (Lugo), ex interno por oposición da C.P. de Caridad de Barcelona, socio de número das academias de Ciencias Médicas, Médico-Farmacéutica etc. 140 137 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 27 de novembro de 1886, p. 2. 138 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 12 de novembro de 1886, p. 1. 139 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 5 de novembro de 1886, p. 1. 140 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 18 de novembro de 1886, p. 1. 135 A estratexia funcionou. A finais do mes, Manuel Fernández Sánchez recibiu o seu nomeamento como facultativo da corporación municipal, cun soldo asociado de catrocentos pesos mensuais. O galego encargaríase do lazareto de Tacumbú. Juan Vallory, o médico que Fernández recomendou na citada carta, tamén podía influír neste cambio de actitude. Esa mesma semana, o CdM precisara a cooperación do catalán — en concreto, solicitara o uso do seu microscopio para examinar as feces duns pacientes coléricos 141 . É plausible que Vallory fose un ex colega de Fernández, pois ambos estudaron ou traballaron en Barcelona, e ambos chegaron ao Paraguai dende Uruguai. Ademais, a rapidez da mudanza na postura oficial cara a Fernández suxire que os exames aos médicos estranxeiros non se realizaban sempre por escrúpulos acerca da validez dos seus títulos, senón que podía haber motivos mercenarios. Por exemplo, no contexto da polémica sobre o exame do propio Juan Vallory en 1881, o médico español Félix Diez Pérez facilitáralle a La Reforma o seguinte dato: dos 2.875 enfermos visitados por el en Asunción, só 315 (10,95%) foron de pago. Dadas as condicións de extrema pobreza que se vivían na cidade, engádese que “Quisiéramos conocer las cifras de los enfermos asistidos en este año por el Sr. Médico de los pobres” 142 . En 1886, o traballo de ser o ‘médico dos pobres’ tocáballe a Manuel Fernández Sánchez. Agora ben, pode ser que as reticencias do CdM fosen un exercicio de responsabilidade cívica: non deixarlle a calquera estranxeiro exercer a medicina sen demostrar a súa capacitación. Pero nunhas circunstancias en que moi poucos clientes podían pagar os servizos do médico, resulta máis convincente concluír que o motivo principal dos conselleiros era reducir a competencia e copar a máxima cantidade de pacientes solventes. En todo caso, Fernández continuou exercendo como médico municipal ao menos até setembro de 1888 143 , pero pouco despois entrou en sociedade co doutor Diez Borrás para abriren un Instituto Médico Quirúrgico na rúa Palma. O instituto contaba con liña telefónica, un médico de garda permanente, e todos os luns administrábanse vacinas con linfa procedente do establecemento Santa Catalina de Bos Aires 144 . A vacinación era unha medida preventiva relativamente nova no Paraguai. A súa obrigatoriedade quedou establecida nunha lei de 1880, grazas ás presións de varios médicos europeos, e Félix Diez Pérez levou a cabo a primeira campaña masiva de vacinación contra a varíola entre 1881 e 1882 (17.875 persoas) (Ramírez de Rojas, 2019: 152). O país non estaba demasiado atrasado en comparación con Bos Aires, onde a primeira campaña de vacinación animal se produciu en 1871 durante a epidemia de febre amarela. O citado establecemento de Santa Catalina era unha Escuela Agronómica y Veterinaria, fundada en 1883 co propósito de fabricar vacinas (Acerbi Cremades, 2005: 63). Finalmente, consta que Manuel Fernández tamén exerceu como médico de sanidade no porto de Humaitá, pero dimitiu nalgún momento entre 1902-1904, sendo substituído por Francisco C. Vigo (Ramírez de Rojas, 2019: 129). Pasada a primeira época da posguerra, os médicos estranxeiros comezaron lentamente a ocuparse da sanidade na campaña ou nas outras cidades da república. Farto de traballar moito e gañar pouco, Diez Pérez mudouse aos herbais de Tacurú-pucú, actual Hernandarias (Alto Paraná), “con un buen sueldo” para atender ás necesidades dos peóns dunha nova empresa agroexportadora 145 . Non está claro quen estaba faenando os campos de Tacurú-pucú en 1881, pero 141 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 29 de novembro de 1886, p.2; 22 de novembro de 1886, p. 2. 142 La Reforma. Diario de la mañana, político, comercial, noticioso y literario. Asunción, 8 de novembro de 1881, p. 1. 143 La Nación. Diario de la mañana. Asunción, 30 de setembro de 1888, p. 3. 144 El Paraguayo. Diario de la mañana. Asunción, 2 de febreiro de 1889, p. 3. 145 La Reforma. Diario de la mañana, político, comercial, noticioso y literario. Asunción, 3 de novembro de 1881, p. 2. 136 as súas trinta leguas formaban parte do patrimonio de La Industrial Paraguaya S.A. en 1892. Alcanzaban as 78 leguas en 1894, con 198.000 arrobas de herba colleitadas na zafra dese ano (El comercio paraguayo, 1899: 123). Varios médicos españois exercerían en Concepción, a maior cidade do norte, durante estas décadas. O matrimonio formado por Victoriano Abente e María Haedo trasladouse alí nalgún momento entre 1875, cando o muxián tiña aberta unha clínica na rúa Florida da capital, e cando o seu fillo Luis Abente Haedo naceu en 1879, xa en Concepción (Centurión, 1948: 215). Manuel Pérez de Lafuente, oriúndo de Carril (Vilagarcía de Arousa, Pontevedra) 146 , era outro facultativo galego cunha longa actuación nesa praza. De Lafuente realizou un exame escrito baixo os auspicios do CdM o 5 de maio de 1887, e o seu exame oral tivo lugar o día 6. O candidato superou esta proba con creces, polo cal o CdM “lo ha exhonerado del examen práctico. Medicos de esas condiciones, son las que merecen aplausos y una aceptacion completa” 147 (Fernández Sánchez tal vez se sentise aludido…) Unha semana despois, De Lafuente empezou a anunciar a apertura da súa nova clínica de médico-cirurxián-parteiro especializado na tise —se cadra agora había suficientes médicos no país para que fose aconsellable venderse cunha especialidade concreta— na rúa Villarrica esquina 14 de Mayo 148 . Este local era o mesmo que Victoriano Abente alugara dende principios da década, nunha época en que viaxaba moito entre Asunción e o norte 149 . Isto podería ser o contacto que explica o traslado posterior de Manuel P. de Lafuente a Concepción. A data precisa deste traslado non consta, pero De Lafuente aparece citado entre os médicos concepcioneiros en El comercio paraguayo (1899: 630). Monte Domecq (1911: 319) dedica unha páxina ao corpo médico da cidade: o cirurxián paraguaio Vicente Álvarez servía á guarnición militar, mentres que os civís podía acudir aos consultorios de Lázaro B. Toranzos e Manuel P. de Lafuente: El distinguido facultativo español doctor Lafuente está radicado en Concepción desde hace largos años. Culto e ilustrado, el doctor Lafuente goza de grandes simpatías en la sociedad concepcionera, en la que tiene una vasta clientela. Como operador ha demostrado en reiteradas ocasiones su competencia en operaciones de alta cirugía. Es digno de mención su desinterés para con los pobres, á quienes atiende con solicitud, por lo que goza de justo y renombrado prestigio, no solamente en Concepción, sino también en los principales pueblos del Norte. El doctor Lafuente, y su distinguida familia, ocupan un rango prominente en la culta sociedad de Concepción. Por eses anos, a asistencia pública en Concepción consistía nun médico municipal —en 1915 sería Vicente Álvarez (Báez, 1915: 344)— e dúas parteiras diplomadas (Romero, 1913: 10-11). O traballo feminino tende a invisibilizarse ou ficar subestimado na maioría das fontes; Romero nin nomea as parteiras a pesar da obvia importancia das súas funcións. Neste caso en particular, grazas a unha solicitude de baixa temporal firmada en 1908 e conservada no arquivo histórico de Concepción, sabemos que estas dúas parteiras eran Luisa Z. de Noguez, a autora da solicitude, e a súa axudante De la Cruz de Barrios 150 . O feito de saberen escribir e teren títulos recoñecidos suxire que estas mulleres eran fillas das familias máis acomodadas da cidade, ou ao menos non das máis humildes. 146 El Correo de Galicia: Diario independiente de avisos y noticias. Santiago de Compostela, 12 de abril de 1907, p. 2. 147 La Nación. Diario de la mañana. Asunción, 7 de maio de 1887, p. 1; 8 de maio de 1887, p. 2. 148 La Nación. Diario de la mañana. Asunción, 17 de maio de 1887, p. 2. 149 La Reforma. Diario de la mañana, político, comercial, noticioso y literario. Asunción, 2 de abril de 1880, p. 2. 150 CCCC. Solicitude de Luisa Z. de Noguez ao presidente da Corporación Municipal, 13 de novembro de 1908. 143 arrogante, moroso e choromicas, e invítao a abandonar o país. Pero o citado ataque é máis complexo do que parece a primeira vista. Como argumenta Segatto (2016: 237-238), os rumores e o ‘correr da voz’ eran unha fonte de información moito máis prestixiosa que hoxe en día. Sen maiores infraestruturas de comunicación, e nunha sociedade maiormente analfabeta, existía no Paraguai unha forte tradición oral para a divulgación de coñecementos e noticias. Obviamente, isto non implica que os lectores cresen todas estas noticias de maneira literal, pero a repetición da frase “nos dicen” imitaba un formato que os contemporáneos recoñecerían como unha forma auténtica de difundir noticias. Abente/Látigo foi quen máis dardos lanzou. Publicou, por exemplo, o “Monólogo de un desesperado” en que un infeliz anónimo (moi anónimo) reflexiona que “Yo creí que este era un pueblo de zonzos, y el zonzo he sido yo”. Logo da publicación de máis artigos insultantes que nomean o barcelonés directamente, a mediados de xaneiro chegou a acusación: “Nos dicen que Látigo há sido acusado criminalmente por Doctor Fors. Desde que Látigo supo esta noticia está engordando admirablemente”. O día seguinte, 15 de xaneiro, posiblemente como reacción a isto, a avogado español José García y Picos anunciou que se cancelaba a sociedade que existira entre el e Fors. Tres días despois, Látigo declarou triunfalmente que “la estrella de Fors se nubla” e que “sus acreedores lo cercan como lobos”. Os problemas financeiros de Fors remontábanse a outubro, cando dicía ser vítima dunha estafa e advertía que non pagaría ningún artigo comprado ao seu nome a menos que o vendedor lle presentase un recibo firmado por el, pero dende entón a redacción de El Pueblo, a AEPM e Pablo Ramella solicitáranlle a satisfacción de débedas 163 . Finalmente, perdido o seu caso nos tribunais, Fors abandonou a súa casa na noite e desapareceu. Abente/Látigo congratulouse de que “cumplí mi mision” e, o día seguinte, cando se decatou de que Fors estaba a bordo do buque militar brasileiro “Marcilio Díaz” (declarado libre de febre amarela), sentenciou cun desdén palpable que “Que lo conduzca á ese nene á las regiones polares; ó que lo abandone en alguna isla, en donde el hombre se convierta en Robinson” 164 . Este tipo de declaracións non resultaban insólitas no periodismo de combate decimonónico, onde a “invectiva descarnada” a miúdo abafaba as intencións reformistas ou literarias dos autores (Llero Ruiz, 2003: 206). Iso si, unha nota publicada en xullo de 1871 sobre Fors, que afirma que “este personaje está haciendo de las suyas en el Brasil […] ¡Vida desgraciada las de esos seres!”, dá a sensación de que para alguén o asunto era algo máis que unha cuestión profesional 165 . Fors xa non volvería ao Paraguai, pero a súa experiencia migratoria non terminou aí. Despois de volver a Madrid durante unha tempada, o seu destino definitivo foi La Plata (provincia de Bos Aires), onde dirixía a biblioteca pública até 1907, e incluso doou algún tomo á Biblioteca América compostelá (Cagiao Vila, 2004: 95). 163 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 27 de outubro de 1870, p. 3; 29 de novembro de 1870, p. 3; 5 de decembro de 1870, p. 2; 16 de decembro de 1870, p. 4; 14 de xaneiro de 1871, p. 3; 15 de xaneiro de 1871, p. 4 [O anuncio repítese noutros números]; 18 de xaneiro de 1871. 164 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 24 de xaneiro de 1871, p. 3; 25 de xaneiro de 1871, p. 3. 165 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 7 de xullo de 1871, p. 3. 144 4.3.3.2. Os avogados Fors e Caamaño, a destrución de La Regeneración (1870) e a implicación dos inmigrantes na política paraguaia antes de 1904 Agora ben, esta zarracina dentro da colectividade española tamén sirve para demostrar a implicación dalgúns dos primeiros inmigrantes nos conflitos políticos deste período. Xa mencionamos que un fato de italianos destruíu a imprenta do voceiro decoudista La Regeneración, concretamente o 24 setembro de 1870. Este xornal publicou unha noticia errónea que culpaba un inmigrante italiano polo asasinato dunha muller paraguaia. O exército interveu ante a resposta enfurecida da colectividade, cun saldo de dezaseis vítimas mortais (Decoud, 1925: 368). O acontecemento apareceu nos noticiarios de Bos Aires e Montevideo (Segatto, 2016: 228), o cal provocou que o secretario do ministro italiano en Bos Aires viaxase a Asunción e solicitase a intervención do goberno arxentino a favor dos reos 166 . Decoud (1925: 355) posteriormente inculparía o “aventurero espadachin llamado Luís Ricardo Fors” máis o secretario xeral do goberno Cándido Bareiro por convocaren os italianos e instigaren o asalto contra a imprenta. Non sabemos se tal acusación, publicada 55 anos despois do acontecido, é veraz. Pero Fors si estaba involucrado no asunto. O xuízo dos italianos celebrouse en novembro de 1870. O procurador galego Eduardo Caamaño ocupouse da defensa dos presos, mentres que Fors facía de asesor ao fiscal. Cando se desbaratou a imprenta de La Regeneración, Fors acababa de botarse á arena política paraguaia mediante unha serie de traballos en La Voz del Pueblo que redactou co pseudónimo “Catón”. Entre o 20 de agosto e o 3 de setembro de 1870, Fors (1871: 392-414) procuraba axitar a conciencia do pobo paraguaio “para que derrocara, no solo al estúpido Triunvirato, que lo monopolizaba todo, sino además que ahogara la influencia del Brasil, que todo lo prostituia”. O branco das críticas de Fors era calquera que traizoase as promesas da revolución liberaldemocrática. Cando o xurista Facundo Machaín lle restou importancia ao regulamento das Cortes Constituyentes, Fors, co ton brutal e tan típico do periodismo de combate do século XIX, escribiu que as palabras de Machaín “parecen vomitadas por el mónstruo de oscurantismo”. Ou cando os triúnviros Rivarola e Loizaga se dispuxeron para desterrar o coronel arxentino Fortunato Flores sen ningunha base legal, Fors chamounos “Sus Magestades D. Cirilo el Baboso y D. Cárlos el Sacristan”, neste segundo caso con referencia a unha provisión do regulamento que requiría que os candidatos políticos cresen en Deus. Porén, a ollos de Fors, o golpe de Estado que derrocou Machaín o 1 de setembro “absolvió al Sr. Rivarola de los males que le habian sugerido los mal intencionados” nos días do triunvirato, e agora o catalán confiaba na fórmula Rivarola-Bareiro para asegurar “á todos los habitantes de la república los sagrados derechos de Igualdad, Libertad y Fraternidad”. No xuízo dos italianos, os dous avogados españois encarnaban os intereses das faccións políticas. Caamaño, neste caso, defendía a facción situacionista (oficialista). O goberno oficialmente non clausurou La Regeneración pero, lembrando que pouco despois si prohibiría La Opinión Pública (a continuación da anterior), enténdese que a desaparición do xornal lle conviña. Caamaño tiña relacións con algúns membros deste goberno, ou como mínimo podemos dicir que as tería despois da súa defensa dos italianos. Proba destes vínculos é un xantar no mes de xaneiro, na casa de José Pérez en Luque. Pode aventurarse que Pérez era outro inmigrante galego por unha carta que lles enviou aos seus “compatriotas” Caamaño e Victorino Abente para agradecerlles a visita, firmada co pseudónimo “Hinchafoles y Rompeolas”, pois 166 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 22 de outubro de 1871, p. 2. 145 Hinchafoles é un alcume común para os naturais de Os Carreiros (Pontevedra) (Riesco Chueca, 2012: 64). Durante o xantar, Pérez, Abente e Caamaño compartiron mesa e charla cos ministros Rufino Taboada (Interior), Mateo Collar (Instrución Pública) o presidente Jovellanos (como Rivarola, un ex rival de Bareiro que mudou de banda), e outros hóspedes como Pablo Ramella (acredor de Fors que demandara o catalán a finais de novembro) 167 . Por outro carón, a dobre visión histórica contestada na polémica Báez-O’Leary de 19021903 (de modo moi simplificado: lopizmo/anti-lopizmo) tiña antecedentes nas leas da inmediata posguerra. A familia Decoud e os seus aliados avogaban pola rexeneración do pobo mediante a negación de gran parte do pasado nacional, consistente segundo eles no despotismo dos gobernadores, a apatía e o servilismo do pobo, ou a tradición guaraní en xeral. En cambio, o sector liberal-conservador de Bareiro, sen deixar de ser liberal en liñas xerais, non manifestaba a mesma fe no liberalismo como panacea universal, nin desdeñaba o pasado recente do Paraguai co mesmo celo (Segatto, 2016: 240-242). Atópase certo paralelismo entre estes dous patriotismos paraguaios e os conflitos que Fors soportou durante o seu periplo por Uruguai, Arxentina, Paraguai e Brasil entre 1864-1871, cando o seu liberalismo, como ideoloxía internacionalista e crítica, tocaba aspectos de orgullo nacional español: No han sido escasas las veces que muchos españoles han tachado de falta de patriotismo mi propaganda en América. Y esto consiste, en que la inmensa mayoría de los españoles en América, entiende por patriotismo el elogio y ponderacion á todo trance de cuanto es español, aun cuando lo elogiado deshonre ó rebaje la dignidad y civilizacion de España. […] Por estas razones, mi propaganda en la prensa americana, no podia agradar á aquellos españoles de conveniencia; porque yo ensalzaba cuanto dignificaba á España ante los pueblos libres, y atacaba cuantas manchas políticas y administrativas afean nuestra historia. (Fors, 1871: 6) O xuízo dos italianos era apolítico en teoría, pero na realidade transformouse nun campo de batalla máis entre as distintas faccións e ideas políticas. Os procedementos duraron catorce días até o 12 de decembro, cando se decretou absolución de Francisco Masara, Carlos Bianchi, César Gagliardone, Domingo Servigheri, Felipe Cassini, Mauricio Nava, Antonio Castagno e Agustín Fornara, ao contrario da sentenza proposta por Fors que receitaba unha pena de cárcere para algúns deles. O xuíz Bernardo Valiente sentenciou que non existían suficientes probas para encarcerar Ricardo Fait, Pompeyo A. Bonelli, Salvador Cogniolo e Estevan Mina, pero tampouco consideraba probada a súa inocencia, polo cal ordenou que os reos abandonasen o país dentro dun prazo de dez días 168 . Existía un grao de separación entre os españois e a loita política no Paraguai. Un estranxeiro, naturalizado ou non, endexamais podía ser presidente, vicepresidente, ministro, deputado ou senador (Art. 36 da Constitución). Os españois tampouco procedían dun país que tivese un interese directo na política paraguaia, a diferenza dos cidadáns arxentinos, brasileiros e, en menor medida, orientais, pero o xuízo dos italianos demostra que algúns españois participaban nas contendas facciosas como actores secundarios. Os xornalistas propagaban as mensaxes e os argumentos dunha banda ou outra, e os avogados procuraban garantir a lexitimidade do proceso xudicial, aínda nos casos máis politizados que doadamente poderían recaer na arbitrariedade. 167 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 2 de xaneiro de 1871, p, 2; 10 de xaneiro de 1871, p. 2. 168 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 12 de novembro de 1870, p. 2; 22 de novembro de 1870, p. 1; 23 de novembro de 1870,p. 1; 3 de decembro de 1870, p. 1. 146 Neste senso, en xaneiro de 1871 Ricardo Fait envioulle unha carta a Eduardo Caamaño para agradecerlle a sólida defensa que sostivera nos tribunais. Fait opinaba que as razóns do galego terían sido coroadas “por un feliz suceso, si hubiera[n] sido dirijida[s] á quien no se encuentra predispuesto á querer, á cualquier costo, encontrar culpables”. Pero, de acordo co italiano, a absolución xeral era imposible a causa das presións do xeneral brasileiro José Auto da Silva Guimarães, unha figura investida de gran autoridade nas rúas de Asunción e, segundo Fait, un “implacable enemigo de los italianos”. Caamaño, en cambio, apresurouse a corrixir o erro: “Haciendo la justicia que se merece á las autoridades nacionales, debo declarar que ellas procedieron con toda independencia [en la detención y procesamiento de los reos], sin que ninguna influencia estraña hiciera (ni intentara hacer) inclinar la balanza de la justicia” 169 . A palabra do procurador galego funcionaba para lexitimar a actuación do goberno, dotar o poder xudicial de credibilidade, e axilizar as relacións coas autoridades da ocupación. O mellor indicio da proximidade dos españois ao poder político é o feito de que pronto comezaron a ocupar postos na administración municipal, o cal pode interpretarse como un recoñecemento das súas habilidades e formación, ou ben nalgúns casos como unha recompensa polos seus servizos aos mandatarios de quenda. Por exemplo, Victorino Abente deixou de redactar a “Mesa Revuelta” cara a finais de 1871 porque o nomearon secretario da municipalidade de Asunción 170 . Xa vimos ademais que o muxián dirixiu a inspección educativa en distintos momentos nos anos setenta e oitenta, e que durante a epidemia de 1887 o presidente e médico oficiais da municipalidade foron os españois Joaquín Briones e Manuel Fernández Sánchez respectivamente. Os inmigrantes tiñan moitas facilidades para inserirse nas estruturas de poder durante estes primeiros lustros da posguerra porque a súa formación técnica ou académica proporcionáballes importantes vantaxes nun momento en que os órganos estatais aínda estaban en cueiros, sen que o enquistamento institucional dunha facción ou outra erixise barreiras á súa entrada. Respecto deste aveciñamento entre os pioneiros españois e os estadistas paraguaios dos anos setenta e oitenta, o cónsul-xeral español José Sánchez Bazán (1886: 22) escribiu que os españois até “hace poco han venido ocupando altos puestos en la Administración é influyendo bastante en la política del país. Actualmente ejercen la abogacía y son profesores del Colegio Nacional”. É chamador que a meirande parte dos ‘grandes homes’ da inmigración española no Paraguai, como son Victorino Abente, Nicolás Angulo, Ricardo Brugada, Rius & Jorba ou Ramón Zubizarreta, chegase ao país nestes primeiros anos da posguerra, cando todo aínda estaba por facer para que o Estado liberal e as xerarquías políticas puidesen consolidarse. A mesma reflexión é aplicable aos líderes étnicos españois na rexión do Prata, como Matías Alonso Criado, Rafael Calzada ou Carlos Casado del Alisal — o maior comprador de terras fiscais no Chaco paraguaio a partir de 1886. Tamén poderiamos falar da ilustre pero truncada traxectoria de Eduardo Caamaño, quen marchou a Bos Aires pouco despois dos acontecementos narrados. Caamaño foi o presidente da comisión dos primeiros xogos florais do Centro Gallego, coa colaboración de Joaquín Castro Arias, Manuel Barros e Francisco González (Caamaño e Castro Arias, 1881). Faleceu en 1889, vítima dunha enfermidade, durante unha misión a París como secretario da comisión arxentina da Exposición Universal. Alén diso, Caamaño era cónsul-xeral de Nicaragua en Bos Aires, secretario perpetuo da Cruz Vermella, membro da Asociación Hispano-Americana de Comercio, e beneficiario da Encomenda de 169 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 21 de xaneiro de 1871, pp. 2-3. 170 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 6 de decembro de 1871, p. 3. 147 Isabel a Católica 171 . El Correo Gallego afirma que a súa riqueza persoal proviña dunhas inversións financeiras en Bos Aires, “donde ha prestado excelentes servicios á sus compatriotas: es un buen gallego, amante de su país y decidido protector de todos los hijos de esta tierra” 172 . A influencia dos españois sobre a política local foi minguando cara a finais do século coa cristalización das estruturas económicas e as xerarquías de poder. Sendo presidente da Cámara de Comercio de Asunción en 1904, Ramón de Olascoaga xustificou a intervención dos estranxeiros na parte “científica, técnica, profesional” da política, pero engadiu que a política “de partido ó de personas” xa estaba vedada aos non paraguaios (Memoria que el Directorio de la Cámara de Comercio presenta, 1904: 80). En 1917, Mosqueira consideraba que os españois eran “un factor neutral en las disensiones internas” 173 . Esta separación tallante entre os españois é a política peca de certa esaxeración. Por exemplo, o 18 de xaneiro de 1911, o día despois da asunción presidencial de Albino Jara tralo derrocamento de Manuel Gondra, un xornal intima que en “el Centro Español, varios peces gordos del coloradismo celebraron un conciliábulo sugestivo” (Saucedo Rodas, 2010: 32). Emporiso, é certo que os españois xa non estaban tan vencellados á loita de faccións como corenta anos atrás. 4.3.3.3. A poesía satírica e a realidade ficcionada de Abente (1870-1924) No que concirne a Victorino Abente, as diatribas ad hominem que caracterizan o conflito con Fors non se repetiron con demasiada frecuencia durante o resto da súa longa traxectoria. O seu medio predilecto era a poesía, e a súa produción neste eido seméllase máis á sátira propia da tradición do sainete que prosperaba en España baixo a ‘liberade tutelada’ da Restauración. Esta sátira incorporaba os “juegos verbales, el chiste fácil, la hipérbole y el tipismo”, e o seu público era a burguesía “que disfruta de verse representada” e incluso de ser criticada nun ton xocoso, coas críticas dirixidas contra os tópicos colectivos e non o individuo (Llero Ruiz, 2003: 211). No poema Dialogando (La Prensa, 18 de febreiro de 1898), co pseudónimo “Moraben”, Abente rexeita o estilo combativo e define o seu propio método poético: Dime, Moraben simpático: ¿Por qué constante y enérgico Con una crítica cáustica No arremetes impertérrito Y te muestras ante el público Como periodista intrépido? […] ²Agradezco tus lecciones Y rechazo tus consejos: No me gusta y abomino De este estilo virulento Que me parece muy malo Y a ti parece bueno; Pues aunque me falta chispa Para escritor joco-serio, 171 Diario de Avisos de La Coruña. A Coruña, 19 de decembro de 1889, p. 3. 172 El Correo Gallego. Diario político de la mañana. Ferrol, 1 de outubro de 1889, p. 3. 173 Unión Iberoamericana. Órgano de la sociedad del mismo nombre. Madrid, maio de 1917, p. 14. 148 Busco la máxima aquella: CASTIGAT MORES RINDO [las costumbres se corrigen riéndose]. […] (Abente y Lago, 1984: 137-139) Un exemplo deste estilo é a Letrilla (Que un rayo me parta si comprendo esto) que Abente publicou o 10 de setembro de 1911 en El Eco de Areguá co pseudónimo de “Tapaicuá” — o nome de Areguá na data da súa fundación en 1538. Durante a presidencia de Liberato Rojas (1911-1912) —despois da dimisión de Albino Jara pero antes da creación da xunta revolucionaria gondrista en Pilar que ocasionaría a guerra civil de 1912— Abente percibía moitas fallas na política paraguaia: a ameaza doutro golpe, a mentira, a alarma xeneralizada porque a poboación “desconfía que se arme / La gorda un día cualquiera”, ou as prácticas maquiavélicas de moitos estadistas. Outro dos efectos das incertezas e a violencia foi a inflación do papel moeda. Más pesado que el papel Es el oro, claro está; Baja, sin embargo, aquél Y el oro subiendo va. Lo cual de las leyes )tVLFDVVHDSDUWD« Si esto lo comprendo Que un rayo me parta. […] (Abente y Lago, 1984: 119-120) Nesta Letrilla o poeta resume unha situación preocupante e perigosa que afronta a cidadanía, pero cun sentido cómico que resultaría aliviador para os lectores, moitos dos cales seica experimentaban a mesma perplexidade ante a arrevesada conxuntura política. Por outro lado, Abente a miúdo empregaba o recurso dos tipos sociais para dotar a súa crítica de inmediatez. Evocando o tópico do ‘mundo ao revés’, a Letrilla (Así va el mundo) emprega varios tipos sociais para denunciar os estragos que a ‘anarquía liberal’ estaba provocando na sociedade nos anos posteriores á Revolución de 1904: […] Doña Casta, tan modesta, Cuando vivía su esposo, Hoy anda de fiesta en fiesta Con aparato lujoso Y en femeniles reuniones Con rotundo Lenguaje, emite opiniones. ¡Así va el mundo! […] Don Tiburcio, conocido, Por sus grandes fechorías, De estafas entendido, Gran maestro en picardías, Ocupa un puesto brillante Y un fecundo Porvenir tiene por adelante. 149 ¡Así va el mundo! […] (Abente y Lago, 1984: 121-123) Abente foi simpatizante da ANR ao menos dende a década de 1890, cando compuxo El viejo canto legendario. Soy colorado (Abente y Lago, 1984: 56-57). Por tanto, detéctase certo endurecemento na súa linguaxe despois da Revolución de 1904, pero isto non quere dicir que fose todo un adulador cos gobernos colorados. Por exemplo, cando Juan B. Egusquiza terminou o seu mandato presidencial en 1898, houbo un intre de incerteza e tensión mentres os caudillos da ANR decidían quen sería o seguinte presidente. Abente laiábase desta inseguridade porque todos os candidatos lle parecían máis ou menos iguais, máis ou menos ordinarios, e porque o proceso electoral ía ser fraudulento en calquera caso: […] Eso de patriotismo Me revienta, de veras, Todos dicen lo mismo Prometiendo reformas lisonjeras. Resuelvan de una vez, yo siempre, acato Al que tiene el poder presidencial: ¿Quieren que sea Emilio el candidato? Pues que venga Aceval. (Abente y Lago, 1984: 205) Este tipo de versos abentiáns non son precisamente un berro de xenreira contra o sistema político, senón que expresan un sentimento de frustración cotiá co que moitos paraguaios saberían empatizar. Moito máis recia é a linguaxe empregada na oitava Epístola (1924) que Abente enviou ao redactor de El Orden, o seu amigo e discípulo novecentista Alejandro Guanes (Abente firmou moitas das súas sátiras co pseudónimo “Tío Camándulas”, e Guanes adoptou o de “El Sobrino de Camándulas” para tratar os mesmos temas). Evidentemente enfastiado pola recente Guerra Civil provocada por Eduardo Schaerer, Abente opina que: […] Amigos con acciones de traidores, Hábiles manejantes del enredo, A los que, entre políticos rencores, El bien de la Nación no importa un bledo, Y con halagos pérfidos se humillan Ante aquellos a quienes tienen miedo. Así son y siempre serán los liberales, Son malvados y rencorosos como ellos solos, Y siempre están juntos entre los malos. […] Con razón, supondrás, por lo que digo, Que me inclino bastante al otro lado, Y como siempre franco fui contigo, Te diré la verdad: ¡soy colorado! (Abente y Lago, 1984: 381-383) 150 As Epístolas cóntanse entre as derradeiras composicións de Abente —o poeta tiña case oitenta anos— pero representan a súa expresión artística máis recriminatoria dende a polémica con Fors. As declaracións de Abente tamén son peculiares porque son un raro exemplar dun inmigrante español que manifesta a súa lealdade explícita a un dos tradicionais partidos paraguaios. Atopamos unha posible explicación deste aliñamento político nos seus traballos en prosa entre 1870-1871. Xa nos referimos a Silvia, a suposta moza de Abente que lle relatou as súas experiencias durante a Guerra Guazú. É máis correcto dicir que Silvia é unha personaxe literaria que reúne elementos de realidade e ficción. Algunhas descricións aluden a unha rapaza que Abente quería namorar de veras, tal vez a súa futura esposa Isabel Myskowsky, a filla da súa caseira (Abente y Lago, 1984: 6). A narración das súas experiencias durante a guerra ou é a testemuña real dunha muller ou, como mínimo, será unha mixtión de varios episodios de distintas historias vitais. Algunhas das aventuras de Silvia, en cambio, son pura invención. O 18 de decembro de 1870, un home achegouse á súa casa, desmontou do seu cabalo, “entró con paso de actor aficionado; dejó sombrero y látigo sobre una silla, y se acercó con el mismo paso que Diego cuando se despide de Lola en el último acto de la Flor de un Día [de Francisco Camprodón]” para pedirlle matrimonio. Silvia contestou: Mire bien, que yo se quien es V. Yo leo «El Pueblo» [y] en él está su nombre; que Látigo le dice muchas cosas; y aunque soy pobre, y ordinaria, soy mejor que vd., hombre que tiene tanta apariencia, y anda lleno de embrollas. Ya puede salir de mi casa en este momento, los hombres como vd. no deben pisar las casas en donde está la virtud aunque ella esté envuelta en un tipoy. 174 (Xa non fará moita falla dicir como se chamaba ese home —un avogado catalán— “que la sociedad desprecia espulsándolo de su seno”.) As historias de Silvia reflicten outra das funcións da prensa paraguaia durante este período: a divulgación de novas formas e gustos literarios. En termos amplos, esta función facilitaba a emanación da ideoloxía burguesa-liberal porque forxaba asociacións entre a expresión cultural escrita e o progreso material, combinados nunha imaxe de civilización superior. Pero trátase dunha función colectiva, non dunha intencionalidade individual, pois o relato de Abente subverte a idea lembrándonos que a virtude pode estar “envuelta en un tipoy”. Esta reivindicación da vestimenta tradicional feminina vai a par da visión positiva cara á cultura paraguaia que o autor expresa noutros textos. Na súa primeira peza sobre Silvia, Abente descríbea como “una hija del pueblo paraguayo, de esa parte que forma la clase media y se llama Quigua-berá”: Es sencilla como la violeta y como ella vive entre el follaje. Su mayor placer es cubrir su lindo seno con el voluptuoso tipoi; sujetar á su flexible cintura su sencilla pollera, asi con su peineta [kygua vera: “peineta brillante”], el peinado de las trenzas, saborear su cigarro que ella misma elabora, recostar su silla de respaldo y asiento de [¿?] sobre el tronco de un naranjo, en cuya actitud deja descubiertos y desnudos sus pies, y bordar el festón para un rico typoi que lo lucirá en el primer baile en donde será la reina de esa sencilla fiesta. 175 Os pequenos detalles, como o feito de que “Su lenguaje es conciso y lójico, solo abusa de las palabras me dijo y le dije cuando relata diálogos que ha sostenido”, confirman que Silvia ou era unha rapaza real ou unha híbrida de diferentes mulleres que o autor coñecía — se cadra na imprenta de El Pueblo, onde elas se encargaban de gran parte das tarefas de edición e tipografía, como noutros xornais contemporáneos (Segatto, 2016: 237). Varios dos riscos que 174 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 18 de decembro de 1871, p. 2. 175 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 27 de outubro de 1870, p. 2. 151 Abente menciona (o tipoy, os pes descalzos, fumar tabaco sendo muller) cóntanse entre os costumes ‘bárbaros’ que o goberno pretendería desterrar por disposición oficial nas décadas posteriores, sobre todo despois de 1904 (Cardozo, 2007a [1963]: 301; Rivarola, 2010 [1993]: 111-112). En cambio, no caso deste retrato idealizado de Silvia, quen simultaneamente é case un tipo social, tales riscos son precisamente o seu encanto. Abente fala sobre o mesmo tema en termos aínda máis explícitos unhas semanas despois no relato Silvia y Elira. Elira, unha de tantas rapazas que cren “que por llevar su vestido á la moda y su peinado al último figurín y fingir una cortesía, ya son educadas”, vendo como Silvia pasea co galego, dille a este que “observo que mas le gusta descender que ascender, no le alabo el gusto”. Desgustado con tanta superficialidade, el opina que a igualdade social é imposible porque: […] mientras mas civilizada es la sociedad, es mas exijente, y como cada dia aumenta en civilizacion, se hace cada dia mas imposible la realizacion de esta fraternal idea. Lo mismo a aquellos que nos cantan la libertad en todos los tonos, pintándonos al hombre, gozando absoluto de sus deseos; esto es ilusion; nada hay mas esclavo que el hombre civilizado, tiene que estar sujeto, ó diremos, amarrado, no á la ley, á la justicia, sino á las ridiculeces de una tirana sociedad. 176 O discurso de Abente é moi crítico con algunhas das presuncións dos ideólogos liberais máis entusiastas, en particular a necesaria inferioridade da cultura paraguaia e os costumes anteriores á guerra. Esta actitude positiva cara á certos elementos do pasado podería influír nas súas simpatías políticas. En termos xerais (é dicir, con moitas excepcións), a facción bareirista, e posteriormente o Partido Colorado, predicaban un liberalismo máis moderado que a oposición, ás veces con pequenos puntos de nacionalismo e intervencionismo, e amosaban unha maior tolerancia cara á face máis enxebre da cultura paraguaia. E aínda que non, Abente en definitiva estaba mostrando que era un prosista hábil. Os seus textos, cheos de humor e crítica social, temática e estilisticamente variados, e fluídos na súa mestura de realidade e ficción, resultan senlleiros nos xornais paraguaios da súa época. 4.3.3.4. Benigno Teijeiro Martínez, El Liberal e as primeiras críticas teatrais (1874) Nunha das arriba citadas historias de Silvia, a referencia a un personaxe literario de Francisco Camprodón tamén subliña o interese de Abente polas artes escénicas. O muxián chegou a ser o principal crítico de teatro na prensa paraguaia, como afirma Plá (1985: 116): Los comentarios de Abente, impresionistas, como propios de la época, revelan conocimiento de ODOLWHUDWXUDWHDWUDOGHVXWLHPSRVHQWLGRFUtWLFRFRQRFLPLHQWRGHOD³UHV´HVFpQLFDVRQ siempre mesuradas y a menudo galantes […] La extensión que con frecuencia ocupan en los diarios, revela la importancia e interés que se asignaba a esas manifestaciones; y aunque el LQJUHGLHQWH³VRFLDO´WULYLDOGHHVHLQWHUpVHVLQGXGDEOHORHVWDPELpQTXHHVDYtDORHUDGH acceso hacia lo cultural. O teatro era, en efecto, unha das formas máis relevantes de consumo cultural, e nesta esfera tamén se nota a influencia da parábola hispánica. Plá (1985: 113-114) calcula que trece compañías de dramas e comedias e vinte compañías líricas ou de zarzuelas, maioritariamente españolas, traballaron no Paraguai entre 1872 e 1900, sendo desprazadas pouco a pouco polas 176 El Pueblo. Diario político, literario y comercial. Asunción, 6 de decembro de 1870, p. 2; 7 de decembro de 1870, p. 2. 152 compañías arxentinas e uruguaias durante o século XX. Interpretáronse 170 dramas e comedias nese lapso, dos cales 85 eran de autoría española, 185 sainetes, case todos españois, e 45 zarzuelas españolas. En resumo, o asunceno que asistise ás funcións con certa asiduidade podía presumir duns coñecementos bastante actualizados do teatro contemporáneo. Como punto de comparación, 134 lectores visitaron a biblioteca pública da capital en outubro de 1880, e leváronse 47 volumes a domicilio 177 . Ou en 1896, o redactor de La Democracia emitiu unha queixa porque “desde hace mucho tiempo, la comision encargada de comprar libros para la biblioteca pública no se reune ni dispone mas nada para el lleno de su cometido” 178 . Os hábitos de lectura non estaban moi estendidos entre a poboación que sabía ler e escribir, e por este motivo a biblioteca non experimentaba unha elevada demanda de préstamos e novas adquisicións. En cambio, a crítica teatral ocupaba unha posición central nas columnas dalgúns periódicos. Un exemplo é La Libertad, fundada en 1874 por José Segundo Decoud, Ricardo Brugada e Benigno Teijeiro Martínez, con Miguel Macías como xefe da redacción 179 . Teijeiro era outro daqueles españois que marcharon a América perseguidos polas súas conviccións republicanas (Suárez Sandomingo, 2014: 7). O fundador e ex presidente do Club Republicano de Ortigueira trasladouse a Uruguai para traballar como enxeñeiro agrónomo pero, “como no estuviéramos habituados á la vida de campaña” nas grandes estancias, resolveu mudarse a Asunción en 1874 porque alí vivían dous amigos seus: os comerciantes José María Balteiro e José Castrillón. (Non está claro se Castrillón naceu en Ortigueira, pero aparece vencellado á colectividade galega ao testemuñar a voda de Ricardo Faraldo en 1875 (expediente 701)). Na capital paraguaia, Teijeiro relacionouse con Abente, Brugada, Ramón Zubizarreta e Vicente I. Acea. Con este último, ortigueirés coma el, “fuimos los redactores de los Estatutos [de la SESMAP] que establecían la reciprocidad con las sociedades hermanas de Sur América [y] hicimos gratuitamente los planos y dirigimos las contrucción del panteón de esa Sociedad” 180 . O programa político de La Libertad era de oposición moderada. En febreiro, o xeneral Bernardino Caballero encabezou unha revolta armada —o seu terceiro intento de dar un golpe de Estado— que obrigou o ministro liberal Benigno Ferreira a exiliarse en Bos Aires, onde permanecería até 1895. Isto permitiu que os revolucionarios (Caballero, Bareiro, Juan B. Gill) se incorporasen ao gabinete de Salvador Jovellanos. Produciuse outro alzamento a finais de abril pero, segundo Johnston (1875: 202), a intervención directa do exército brasileiro salvou a nova administración caballerista. O primeiro número de La Libertad critica as accións de Caballero, pero cunha suavidade de linguaxe que quizais demostre até que punto a liberdade de expresión estaba coartada pola intimidación oficial. O redactor cita un manifesto do xeneral (31 de decembro de 1873) para recriminalo por “No dejar que los poderes públicos obrasen con entera independencia […] ejerciendo su influencia de caudillo”. Presentándose como unha voz de conciencia máis que un ‘látego’, o autor concede que “El general es simpático a las masas, y su persona ó palabra debe ser quien las mueva”, e réstalle unha parte das responsabilidades políticas alegando que “Al general le hicieron firmar el manifiesto del 31 de Diciembre, para que él solo cargase con la odiosidad cuando ese documento se destrozase” 181 . Noutras ocasións, o xornal apoiou o goberno en certas cuestións. Por exemplo, cando un grupo de 177 La Reforma. Diario de la mañana, político, comercial, noticioso y literario. Asunción, 14 de novembro de 1880, p. 2. 178 La Democracia. Diario de la mañana. Asunción, 11 de novembro de 1896, p. 2. 179 La Libertad. Diario de la Tarde. Asunción, 26 de xullo de 1874, p. 1. 180 Follas Novas. Semanario defensor de la colonia gallega residente en la isla de Cuba. A Habana, 25 de outubro de 1903, p. 1. 181 La Libertad. Diario de la Tarde. Asunción, 8 de abril de 1874, p. 1. 255 outro carón, as advertencias sobre o perigo que corría o espírito español en América reflicten unha inquietude expresada por outros autores nesta etapa tardía das grandes migracións transatlánticas, por exemplo nun artigo titulado “La desespañolización de América” (1932) na revista Vida Gallega 409 . Este medo aumenta á calor da popularización do nacionalismo hispanoamericanista; unha vez instaurada a imaxe laudatoria da conquista española e da súa influencia cultural-lingüística sobre os americanos, a erosión de dita influencia fica naturalmente como algo condenable. Finalmente, queda por dicir que non consta se algún comerciante local contactou con Rodríguez Elías como resultado da conferencia de 1921, pero posto que o cónsul non deu outras charlas sobre temas paraguaios, semella que esta non tivo os efectos desexados. O descubrimento público das novas placas da rúa Paraguai en 1924 sería outra das ocasións nas que o consulado puido lucirse. Sendo conselleiro municipal en 1920, Rodríguez Elías apoiaba a proposta da porteña Casa de Galicia para bautizar unha rúa viguesa co nome de Bos Aires en recoñecemento á decisión do goberno bonaerense de pórlle o de Concepción Arenal (falecida en Vigo en 1893) a unha rúa da capital arxentina. Non obstante, esta campaña non conseguiu o seu obxectivo (González Martín, 2005: 108). Entón, que o concello de Vigo resolvese bautizar unha das súas rúas co nome de Paraguai —un país moito menos significativo para os vigueses que a Arxentina— é unha proba fidedigna do excelente concepto que os outros conselleiros tiñan do cónsul paraguaio. A corporación municipal tomou esta decisión o 9 de xullo de 1920, e a rúa escollida atopábase no barrio novo da Casa Branca 410 . En febreiro de 1924, o consulado recibiu a grata noticia de que dous galegos emigrados, Victoriano Abente e José Lema Lema, acababan de doar unhas lápidas para colocar nos extremos da rúa Paraguai como lembranza do seu amor a ambas patrias e como homenaxe ao “dignísimo cónsul nuestro”. José L. Lema (SESMAP 371) traballaba como empregado de comercio en Asunción ao menos dende 1921, e falecería aos 46 anos no 1936 411 . Ambos benfeitores eran muxiáns. As lápidas, entalladas en mármore paraguaio, chegaron a Vigo a bordo do vapor “Teutonia” en abril. Rodríguez Elías escribe que o director de alfándega “me dio todo género de facilidades, teniendo en cuenta el asunto de que se trataba y queriendo contribuir, por su parte, según dijo, a un acto tan simpático. Recogí, pues, las lápidas, sin tener que pagar derechos algunos” 412 . O descubrimento dos letreiros tivo lugar o venres 11 de maio ás doce da mañá. Centenares de persoas xuntáronse para testemuñalo, e varios veciños fixaron colgaduras nos seus balcóns. Rodríguez Elías e o alcalde, Adolfo Gregorio Espino (1923-1927), querían dar ao acto “la brillantez debida, y el programa por nosotros trazado, fue ampliado con la parte que los vecinos de la calle del Paraguay quisieron tomar, organizando […] una fiesta nocturna y costeando las bombas y cohetes que se dispararon en el momento de descubrir las lápidas”. Asistiron ao acto o gobernador militar Ángel Rodríguez del Barrio, o delegado gobernativo Carlos Gil de Arévalo, varios conselleiros e párrocos, o cónsul de Bolivia José Carballo Álvarez, comisións de varias entidades civís, e a banda de música municipal. Iniciada a cerimonia, Rodríguez Elías e Espino pronunciaron cadanseu discurso. O primeiro falou sobre o acollemento dos inmigrantes e viaxeiros españois no Paraguai, “no como huéspedes, sino como hermanos”, citando a gratitude dos señores Abente e Lema cara á súa segunda patria adoptiva. O alcalde dixo sentirse honrado de presidir o concello de “la primera poblacion de 409 Vida Gallega. Ilustración regional. Vigo, 10 de xaneiro de 1932, pp. 10-11. 410 AHMRREE. DACyL 4B. Informe de Avelino Rodríguez Elías ao ministro de RREE e recorte adxunto do Faro de Vigo, 12 de xullo de 1920. 411 Galicia Industrial y Comercial. Revista mensual ilustrada. A Coruña, xuño de 1936, p. 17. 412 AHMRREE. DACyL 4B. Informe de Avelino Rodríguez Elías ao ministro de RREE, 13 de abril de 1924. [Document text truncated for crawler view.]