A información deportiva sobre baloncesto nos medios de comunicación españois

UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA DEPARTAMENTO DE CIENCIAS DA COMUNICACIÓN TESE DE DOUTORAMENTO A INFORMACIÓN DEPORTIVA SOBRE BALONCESTO NOS MEDIOS DE COMUNICACIÓN ESPAÑOIS AUTOR CARLOS TOURAL BRAN DIRECTORES XOSÉ LÓPEZ GARCÍA JOSÉ PEREIRA FARIÑA Santiago de Compostela, 2012 Xosé Pereira Fariña, con DNI 35310353V, e Xosé López García, con DNI 33829376X, profesores do Departamento de Ciencias da Comunicación da Universidade de Santiago de Compostela, como directores da tese titulada “A información deportiva sobre baloncesto nos medios de comunicación españois”, do doutorando Carlos Toural, FAN CONSTAR Que a presente tese de doutorado está rematada e autorizan a súa presentación diante da Comisión de Doutoramento pois reúne os requisitos necesarios para a súa posterior defensa pública diante do tribunal correspondente. Como directores da tese, valoramos como boa a orixinalidade da investigación, os obxectivos, a metodoloxía, a relevancia do traballo e os resultados, así como a discusión arredor dos asuntos tratados e as conclusións. E para que así conste aos efectos oportunos, asinamos o presente documento. En Santiago de Compostela, 27 de xullo de 2012. Xosé Pereira Xosé López Directores da tese Transmigración Esta enerxía xa non vai ter fin, non foi creada nin será destruída. Irá ocupando diferentes vidas, transformándose en emocións alleas tatuadas noutros corpos paralelos, en simultáneas procesións sen pausa. Nun cálido universo apaixonado voume dosificando con usura, ata que chegue a hora de voltar, canso e feliz, ó punto de partida. Lois Pereiro, Poemas da morte sobrevivida a forza de paixón e sabotaxes. Ao meu pai. his doctoral dissertation aims to analyze sports information about basketball in the general news media in Spain. The study of information published with this thematic issue in the pages of generalist newspapers in the first decade of the 21st century will be the raw material for the PhD student research. The basic objectives of this research work are structured around two main issues: on the one hand, the PhD candidate intends to study sports information as an area of primary relevance, in particular, within the scope of journalism and communication in general, and on the other hand, it is aimed to help generate knowledge in the framework of the Information and Knowledge Society. This research mainly aims to: • analyze the features of sports news on basketball in the Spanish general press. • study all those print media elements that contribute to compose the picture of sports information about basketball: provided space, sources that are contacted, the use of photographs, study of journalistic genres, etc. T • study the discourse on sporting information about basketball as creative unit of meaning in the framework that defines the Information and Knowledge Society. Overall, the objectives of this research proposal that leads to the achievement of the doctoral degree work toward one common goal: to create a benchmark in the contemporary study on sporting information about basketball, share of the media environment which gained much of the attention by the media audience –it is important to bear in mind that sports press are placed among the most widely read in Spain-. The strategy to be employed when addressing this research deals with an evolutionary study of the last ten years of sports news on basketball in the general press in Spain with the remit to end up with an explanation of its current situation, as well as the creation of a map of the contemporary sporting information about basketball. After establishing the strategies which will be employed in order to address the research problem, it is appropriate to bring forward that some of the techniques to be employed during this research will be the quantitative analysis – collection and cataloguing of contents through database, thanks to the training held by the PhD candidate with respect to the programming of this type of methodological tools through the computer application Access-, and the qualitative analysis –through the analysis of data collected and the employment of analytical application such as SPSS. Finally, the PhD candidate will include a section in which potential research lines will be demonstrated and bring forward a methodological tool created, ad hoc, as the basis for future cybermedia research as well as studies of the cybermedia which specializes in sports news1 1 Existe tradución ao galego no apartado 10.3.1. –consultar índice-. . 6.2.9. Xénero xornalístico das pezas publicadas sobre baloncesto Páx. 266 6.2.10. Tema das novas sobre baloncesto Páx. 269 6.2.11. Actores e fontes das informacións sobre baloncesto Páx. 271 6.2.12. Diversas variables relativas ao acompañamento gráfico das novas publicadas sobre baloncesto Páx. 273 6.3. Evolución e situación no ano 2011: conclusións por variables Páx. 280 6.3.1. Diario Sur lidera como medio que máis novas publica sobre baloncesto Páx. 283 6.3.2. O baloncesto feminino queda relegado ao descoñecemento fronte ao dominio do baloncesto masculino Páx. 284 6.3.3. O baloncesto de ámbito nacional é o referente máis empregado polos xornais analizados á hora de publicar información sobre o deporte do aro Páx. 285 6.3.4. As noticias principais son, por primeira vez, as máis abundantes segundo a variable “Importancia” Páx. 286 6.3.5. A información sobre baloncesto faise un oco na portada principal dos xornais analizados e aumentan, máis aínda, a súa presenza na portadiña da sección “Deportes” Páx. 287 6.3.6. As novas medianas seguen a ser o tamaño estándar para a publicación de información deportiva sobre baloncesto Páx. 288 6.3.7. Os medios inciden na importancia da sinatura do xornalista propio á hora de identificar a autoría das novas Páx. 288 6.3.8. As crónicas sobre baloncesto aumentan ao tempo que se consolida a noticia como xénero máis empregado Páx. 289 6.3.9. O tema extradeportivo non aparece, practicamente, consignado nas informacións sobre baloncesto Páx. 291 6.3.10. Os xogadores, adestradores, afeccionados e expertos seguen a ser os actores e fontes principais na información publicada sobre baloncesto Páx. 291 6.3.11. Comentario xeral das variables relativas ao acompañamento gráfico das novas publicadas sobre baloncesto Páx. 292 7. Review of objectives and hypothesis testing Páx. 295 7.1. Did we meet the established goals? Páx. 297 7.2. Working hypothesis testing Páx. 301 8. Novos camiños de investigación Páx. 306 8.1. Diversas vías de investigación Páx. 307 8.2. Proposta dunha nova ferramenta de análise de cibermedios Páx. 310 8.2.1. Concepto de cibermedio Páx. 311 8.2.2. A ferramenta de análise Páx. 313 9. Bibliografía Páx. 323 10. Anexos Páx. 351 10.1. Anexo 1: índice de gráficas, imaxes e táboas Páx. 352 10.1.1. Índice de gráficas por epígrafe Páx. 353 10.1.2. Índice de imaxes por epígrafe Páx. 356 10.1.3. Índice de táboas por epígrafe Páx. 357 10.2. Anexo 2: Exemplos de noticia principal, noticia secundaria, noticia de perspectiva e noticia Páx. 359 10.3. Anexo 3: Traducións ao galego do abstract e do capítulo 7 Páx. 362 10.3.1. Tradución ao galego do abstract Páx. 363 10.3.2. Tradución ao galego do capítulo 7 Páx. 365 17 1. INTRODUCIÓN 18 Se reflexionamos sobre a importancia que ten o deporte nos medios de comunicación na actualidade debemos comprender que nos últimos tempos vén ocupando unha parcela moi importante nas demandas das audiencias – como veremos máis adiantepero tamén na vida diaria dos cidadáns e incluso nas relacións que se establecen a nivel político, económico e social entre os distintos países que compoñen a xeografía mundial. 1.1. O POR QUE, O COMO E A ESTRUTURA DO TRABALLO DE INVESTIGACIÓN 19 Non hai máis ca analizar os datos para ver como no Comité Central da FIBA Mundial -Federación Internacional de Baloncestose atopan adheridos ao movemento mundial de baloncesto un total de 2132 federacións nacionais de baloncesto doutros tantos países, mentres que a ONU Organización das Nacións Unidas, o máximo organismo de representación internacional a nivel mundial, conta coa participación de 192 países3 . Pode parecer unha comparación frívola, pero serve como contexto contemporáneo para comprender a capacidade que ten o deporte, e neste caso o baloncesto, para involucrar culturas diferentes, persoas e países na práctica dun deporte e na defensa duns valores. Neste punto, convén aclarar que este traballo de investigación conta cunha dobre xénese: a) Por unha banda, existe unha necesidade xerar coñecemento sobre a información deportiva e, máis concretamente, sobre a información deportiva sobre baloncesto na prensa impresa, xa que non existen traballos académicos que aborden o tema dun xeito rigoroso e dende unha perspectiva científica –tal e como fai o presente proxectodende ámbito das Ciencias Sociais. b) Por outra banda, todos os doutorandos que enfrontamos a misión de realizar a tese de doutoramento sabemos que será unha tarefa dura, cuxo éxito dependerá, en boa medida, da constancia, traballo e dedicación que se lle dispensen. Así, este doutorando decidiu, partindo da premisa anterior da necesidade de xerar coñecemento académico sobre o tema abordado, facer da súa paixón persoal o seu 2Segundo recolle a páxina web oficial da Federación Internacional de Baloncesto: http://www.fiba.com/pages/eng/fc/FIBA/quicFact/p/openNodeIDs/962/selNodeID/962/quicFac ts.html [Consulta: 8 de xuño de 2012]. 3Como se pode comprobar na páxina web das Nacións Unidas: http://www.un.org/spanish/aboutun/unmember.htm [Consulta: 8 xuño de 2012]. 20 traballo. Unindo o gusto pola investigación académica no eido da comunicación mailo gusto polo deporte do baloncesto, o doutorando buscou engadir un plus de motivación ao seu traballo. Deste xeito, conxúganse unha necesidade académica e unha vontade persoal na elaboración deste traballo de investigación que debe dar como resultado unha nova contribución do doutorando ao campo de estudo da información deportiva en xeral e, de forma particular, ao análise da información deportiva sobre baloncesto. A estrutura desta tese de doutoramento, titulada A información deportiva sobre baloncesto nos medios de comunicación españois, responde á disposición do traballo en 6 eixos principais: a) Capítulo 2: nesta epígrafe faise unha primeira labor de contextualización da investigación mediante a explicación da historia –dende o nacemento ata a época actualdo deporte do baloncesto. De xeito introdutorio, prepárase ao lector para entender, de maneira ampla, o deporte do aro, actividade que se converterá na xénese da información que publicarán os xornais e que será obxecto de análise nesta tese de doutoramento. b) Capítulos 3 e 4: ámbolos dous puntos responden á necesidade de enmarcar a investigación nun contexto máis xeral, o do Xornalismo Especializado, para logo concretar esta ubicación nun ámbito de referencia localizado, a Información Xornalística Especializada en Deporte. c) Capítulo 5: nesta epígrafe constrúese o problema da investigación, preséntanse os obxectivos principais mailas hipóteses que son orixe 21 do traballo; ademais, explícase a metodoloxía que se seguiu na elaboración do proxecto. d) Capítulo 6: neste apartado, realízase a exposición dos resultados derivados da investigación empírica realizada. O Capítulo 6 será onde se recollan os datos, onde se proceda ao seu análise e onde se deconstrúan as construcións discursivas relativas á información deportiva sobre baloncesto nos medios de comunicación impresos de carácter xeralista españois para chegar a un entendemento global partindo dunha radiografía pormenorizada de cada un dos medios estudados e de cada un dos elementos que compoñen este discurso mediático sobre o ámbito do deporte do baloncesto. e) Capítulo 7: esta epígrafe serve para comprobar a consecución dos obxectivos proposto ao inicio do traballo de investigación ao tempo que nel se revisan as hipóteses formuladas como liña de inicio nesta tese de doutoramento. f) Capítulo 8: formulamos neste último capítulo da tese novas liñas de investigación que se abren a partir deste traballo inicial. Aportaremos unha ferramenta novidosa de análise da cibermedialidade dos medios online para uso futuro e definiremos posibles ámbitos de estudo aos que deu pé esta tese de doutoramento. Así, despois do exposto, debe entenderse que a vontade do doutorando é estudar a construción discursiva da información deportiva sobre baloncesto para xear coñecemento sobre un campo pouco estudado no ámbito académico e cuxo discurso informativo necesita, baixo o noso parecer, ser sometido a unha análise dende unha perspectiva académica para coñecer cales son as súas características e as claves que marcan o devir discursivo da 22 información sobre baloncesto nos medios de comunicación impresos xeralistas españois. 23 2. O BALONCESTO. BREVE HISTORIA, EVOLUCIÓN E COMPETICIÓNS REGRADAS EN E SPAÑA 30 na actualidade existe unha maior afección por esta modalidade deportiva. Mostra do gusto que existe por esta especialidade en Cataluña é a existencia dunha selección14 catalana que se sitúa no posto número 4 do ranking mundial15 . Como curiosidade, hai que destacar que este deporte foi modalidade de exhibición en dúas edicións dos Xogos Olímpicos: en Amberes 1920 e Amsterdam 1928, nas VII e IX edicións. 2.1.1.4. Buzkashi O buzkashi 16 está considerado como deporte nacional en Afganistán (Whitney Azoy, 2003). Moitas teorías din que este deporte procede da tradición turca-mongol, introducida no país a través das tribos afganas do norte, mentras que outras din que chegou ao pobo afgano a través de Uzbekistan. O encontro enfronta a dous equipos de xinetes nun terreo duns 2 quilómetros de lonxitude que sobre o seu cabalo loitan por facerse co control do cadáver dunha cabra sen cabeza –coñecida como bozdende o punto inicial do xogo ata unha área de anotación delimitada previamente no chan. Existen dúas modalidades de buzkashi, unha coñecida como Tudabarai 17e outra chamada Qarajai18 14 En Cataluña existe unha competición estable e regrada de korfbal baixo o amparo da Federación Catalana de Korfbal. O balonkorf catalán está recoñecido a nivel mundial e na Federación Internacional de Korfbal consideran á selección catalana da especialidade como combinado absoluto propio, como recollen na suá páxina web . http://www.korfball.org/57-korfball-countries [Consulta: 15 de xuño de 2010]. 15 Despois de acadar esa posición no último Campionato do Mundo de Korfball, organizado pola Federación Internacional de Korfball –IKF-, desputado en China nos meses de outubro e novembro do pasado ano 2011. A clasificación pódese consultar na páxina web da IKF: http://www.worldkorfball.org/competitions/62.html [Consulta: 10 de xaneiro de 2012] 16 A tradución literal é “agarrar a cabra”. 17 A versión máis simple do xogo, na que se deposita o boz no centro do campo e unha vez dada a saída os equipos loitan por facerse coa súa posesión para logo fuxir ata os límites do terreo de xogo librándose da presión dos contrarios. 18 A versión máis complexa do buzkashi, na que se establece unha bandeirola no centro do campo que marca o percorrido que, de xeito obrigatorio, deberán facer os xinetes antes de voltar para depositar o boz no círculo de anotación designado ao equipo. 31 Imaxe 3. Loita polo boz nun momento do buzkashi. Fonte: AP Photo/Mustapha Quraishi. O buzkashi é, sen dúbida, un deporte perigoso, tanto para o xinete coma para o cabalo, polo que é preciso que adestren de xeito arduo durante anos19 para poder formar parte do buzkashi. A comunicación é esencial neste deporte, tanto entre o xinete e o cabalo coma entre os distintos membros do equipo xa que un bo entendemento marcará o devir, na maioría dos casos, do encontro. Para moitos afganos, o buzkashi é algo máis ca un xogo, é unha caste de filosofía de vida (Kessel, 2003) na que o traballo en equipo e a comunicación son esenciais para acadar o éxito colectivo. 19 No caso dos cabalos é obrigatorio adestralos durante un mínimo dun lustro para que poidan participar no buzkashi. 32 2.1.1.5. Pato20 O pato é un deporte que se practica en Arxentina dende principios do século XVII (Lupo, 2004: 57) e garda moitos puntos de coincidencia co buzkashi. Ámbolos dous son deportes nos que os contendentes van a cabalo e contan con normas parecidas. Neste caso, os equipos están formados por 4 integrantes. As diferenzas máis relevantes son que o pato cambia o carneiro do deporte nacional afgano por unha pelota recuberta con asas elaboradas con coiro e establece como obxectivo unha canastra real no canto dunha marca no chan. Imaxe 4. O xogador que viste de azul anota un tanto durante a disputa dun partido de pato en Arxentina. Fonte: Federación Arxentina de Pato. A mecánica do xogo consiste en recoller a pelota e, librándose das marcas dos rivais mediante a combinación cos compañeiros a través de pases e regateo co cabalo, introducir o balón nunha sorte de canastra situada co aro 20 Para coñecer en profundidade a historia do pato é imprescindible manexar o libro de Víctor Lupo Historia Politica del Deporte Argentino, 1610-2002: Biografias, Legislaciones, Hechos Historicos, onde recolle o nacemento do deporte arxentino no ano 1610 da man deste xogo de xinetes e cabalos (Lupo, 2004: 57-65). Tamén son interesantes as achegas da Federación Internacional de Horseball/Pato a través da súa páxina web: http://www.pato.org.ar/index.php?modulo=articulos&accion=sitio_categoria_ver&idarticulos=390 &idcategoria1=390&idcategoria2=&idcategoria3=&idcategoria4=#3 [Consulta: 15 de xuño de 2010] 33 de xeito perpendicular ao chan que conta cunha rede pechada onde queda depositada a pelota unha vez se anota. 2.1.1.6. Cauderole O xogo do cauderole ou caldeiro, orixinario das zonas do Pirineo, era practicado polos pastores vascos que, mentres coidaban do rebaño, gustaban de divertirse tirando pedras a un buraco que previamente facían no chan situándose a certa distancia. Neste caso, a traxectoria parabólica do obxecto –neste caso unha pedraé moi parecida á que describe un balón de baloncesto cando o xogador lanza a canastra. Tal e como recolle o xornal El Mundo Deportivo nun especial titulado “Historia del Basket Español” que publicou entre o 2 de novembro de 1985 e o 5 de xullo de 1986 houbo intelectuais que defenderon que o cauderole fora o xogo que estaba detrás da invención do baloncesto anos despois por parte de James Naismith xa que moitos dos pastores vascos que o practicaban, así coma os descendentes destes, víronse na obriga de emigrar para asegurar a subsistencia económica das súas familias e unha das zonas que os acolleu e coa que se creou un fluxo máis continuo e dinámico de emigración foi coa Canadá natal do profesor Naismith. En concreto, existiu un importante fluxo migratorio que conectaba o País Vasco e Canadá a través da caza da balea. Os pescadores vascos, expertos na arte da caza da balea no Golfo de Vizcaya, viron como esta especie comezou a escasear no Mar Cantábrico e durante os séculos XV, XVI e parte do XVII levaron a cabo expedicións a augas canadenses, a Labrador e Terranova, tal e como recollen Azkárate, Hernández e Núñez na súa obra Balleneros vascos del siglo XVI (Azkárate, Hernández e Núñez: 1992). O contacto entre as culturas vasca e canadense, o compartir usos e costumes, puido facer chegar o cauderole a terras tan lonxanas. 34 Un dos intelectuais que defendeu esta teoría de que o cauderole podía estar presente na xénese do baloncesto como deporte foi o profesor Soumet, do Liceo Francés de Madrid, que defendía que foran estes pastores vascos, os pescadores dedicados á caza da balea e os seus descendentes os que, ao continuar a práctica do cauderole nos países que os acollían provocaron que o coñecemento desta actividade chegara ata James Naismith na súa xuventude, recordo este que lle sería de moita axuda no momento no que, anos máis tarde, se vira na necesidade de crear un novo xogo como profesor da Training School da YMCA en Springfield, Massachusetts. 2.1.2. “We have a basket and a ball. Why not call it basket-ball?”21 1891 foi un ano decisivo para o deporte do baloncesto tal e como o coñecemos hoxe en día. O xermolo do baloncesto prendería con forza en Springfield, no estado da costa atlántica de Massachusetts, concretamente na YMCA -Young Men’s Christian Association22 21 Palabras atribuídas a Frank Mahan, un dos alumnos do colexio da YMCA en Springfield que participaría no primeiro partido de baloncesto da historia baixo a supervisión do ideólogo do novo deporte, James Naismith. Deste xeito o deporte que hoxe coñecemos como baloncesto adquiriu o seu nome, a pesar de que nun primeiro momento se pensara en denominalo Naismith-Ball, idea que non compartía o propio Naismith debido ao seu carácter humilde. Esta teoría de como se chegou á denominación actual do deporte do baloncesto está recollida en numerosos libros (Rains, Carpenter, Williams: 2009; Star Helmer, Owens: 2000) así coma en textos elaborados por federacións (poñemos por caso a Federación de Baloncesto de la Comunidad Valenciana que conta con textos sobre a historia do baloncesto e o seu nacemento na súa páxina web: - da cidade. Neste centro de inspiración relixiosa e rexido por principios cristiáns foi onde se deron as http://www.fbcv.es/princip.aspx [Consulta: 22 de maio de 2010]). 22 Asociación protestante que foi fundada en Londres, Inglaterra, no ano 1844 por un grupo de estudantes encabezados por George Williams co obxectivo de contribuír ao desenvolvemento da sociedade a través de principios cristianos e humanistas. É unha das organización internacionais de carácter voluntario e non lucrativo máis estendidas do mundo (como queda reflectido na súa páxina web oficial http://www.ymca.org.es/article69.html). Dende a illa británica expandiuse ao resto do mundo, desembarcando nos E.U.A. en Boston no ano 1851. Esta asociación comezou a interesarse polo deporte e a cultura física a partir de 1866, cando da man dos norteamericanos Clark Hietherington e Thomas Dennison Wood, viu que era unha alternativa viable á clásica ximnasia de orixe sueco para contribuír á educación física dos alumnos dos múltiples centros que xestionaban. A YMCA está presente en máis de 125 países e conta con máis de 40 millóns de membros activos. Os seus propósitos principais son favorecer o entendemento entre pobos e culturas e a contribuír a crear mecanismos que fagan da sociedade un colectivo baseado na paz e no desenvolvemento integral do ser humano. 35 circunstancias necesarias para o nacemento dunha nova actividade deportiva que no futuro se chamaría baloncesto. A historia (Naismith, 1996: 29-42; Swalgin, 2001; Myerscough, 1995; Brit Wyckoff: 2008; Rains, Carpenter e Williams: 2009) conta que os duros invernos do noreste dos Estados Unidos obrigaron ao director do colexio da YMCA, Luther Halsey Gulick23 , a buscar unha solución para que os seus alumnos puideran realizar algunha actividade física no interior do ximnasio cuberto co que contaban xa que no exterior as baixas temperaturas, chuvia e vento non permitían practicar ningunha das actividades tradicionais como eran o atletismo, o fútbol americano ou o béisbol. Porén, a adaptación das modalidades deportivas practicadas no exterior ás limitacións de espazo do ximnasio non callaron xa que, ademais das limitacións de carácter espacial, estas requerían o uso, en moitos casos, de materiais que non tiñan cabida na infraestrutura pechada dedicada aos deportes coa que contaban na YMCA para o inverno. Ante tal necesidade, Gulick pediulle ao profesor da materia de Educación Física do International Young Men's Christian Training School, James Naismith24 23 Luther Halsey Gulick (04/12/1865, Honolulu, Hawai - 13/08/1918, Casco, Maine), foi o director do YMCA Training School de Springfield, Massachusetts, entre 1887 e 1903. Impulsou a creación da Basketball Rules Organization, que presidiu dende 1895. Foi un dos principais impulsores do baloncesto como deporte a nivel nacional nos E.U.A. e tamén no ámbito internacional. É recoñecido por ser o ideólogo do chamado “YMCA Triangle”, o símbolo da YMCA que representa os aspectos físicos, emocionais e intelectuais que Gulick consideraba esencial desenvolver en todas as persoas para conseguir un crecemento a nivel individual do ser humano. que ideara unha actividade que se puidera desenvolver no interior do ximnasio do colexio e que non lles resultara aos alumnos tan monótona coma os clásicos saltos de aparatos de ximnasia que ata ese momento se practicaban durante o inverno. Logo de manter unha reunión co equipo directivo e con outros profesores decidiu que a mellor solución sería 24 James Naismith naceu un 08/09/1861 en Almonta (Ontario, Canadá) e morreu un 28/11/1939 en Lawrence -Kansas, E.U.A.-. Naismith era un diplomado en teoloxía, psicoloxía e medicina. Foi profesor de educaión física e outras materias en diferentes colexios da YMCA e na universidade de Kansas. É considerado o ideólogo do xogo do baloncesto actual. 36 idear un xogo que motivara aos alumnos a participar e competir entre eles co obxectivo de integralos a todos na actividade. Neste contexto, Naismith25 ideou un xogo baseado noutro que recordaba da súa infancia chamado duck-on-a-rock, que consistía en tentar facer diana nun obxecto situado na cima dunha pedra tirándolle calquera obxecto dun tamaño inferior ao do branco (Naismith, 1996: 14). Co obxectivo de crear un novo xogo que lles servise aos seus alumnos de entretemento e ao mesmo tempo exercitasen os músculos, ideou unha actividade na que primase a axilidade e a destreza máis cá forza. Así, un 17 de decembro de 1891 pediulle ao encargado do ximnasio do instituto unhas caixas de 50 centímetros de diámetro, pero o único que lle puideron dar foron dúas cestas destinadas a carrexar os melocotóns para o comedor -que posteriormente serían substituídas por redes de pesca sen buraco no extremo inferior-. Naismith mandou colgar os cestos da varanda da galería superior que rodeaba o ximnasio que, casualmente, se atopaban a unha altura de 3,05 metros con respecto ao chan –altura reglamentaria que teñen hoxe en día os aros no baloncesto- (Star Helmer, Owens, 2000: 5-7). Imaxe 5. Vista real do ximnasio da escola da YMCA de Springfield, Massachussets, coa cesto que era usado a modo de canastra nas orixes do xogo do baloncesto. Fonte: Naismith Memorial Hall of Fame. 25 O profesor Naismith xa coñecía o xogo que se practicaba nos países baixos chamado Balonkorf, actividade física que lle ensinara un inmigrante holandés. 37 Nun primeiro momento, o xogo practicábase cun balón de fútbol e estaba rexido por trece regras dispostas por Naismith. Este, como a clase estaba composta por 18 alumnos, e para que xogaran todos, dividiunos en dous equipos de 926 , aínda que pronto pasarían a ser 7 e, posteriormente, quedaríanse nos 5 que actualmente compoñen os equipos de baloncesto. O resto de normas tamén foron evolucionando e pronto xurdiu a posibilidade do bote do balón, ata ese momento prohibido xa que só cabía a posibilidade de pasalo a algún compañeiro sen mover os pés mentres se tivese o esférico en posesión. Posteriormente cambiouse a cesta por un aro metálico e situouse arredor deste un tableiro para protexer ao público situado na galería da que penduraban as que hoxe coñecemos como canastras e para evitar que, en moitos casos, interferira no desenvolvemento normal do xogo. 2.1.3. De Naismith ao baloncesto actual: etapas de desenvolvemento do baloncesto no ámbito mundial A práctica do baloncesto a nivel mundial pasou por diferentes épocas ou etapas que configuraron o deporte que hoxe coñecemos coas características que ten actualmente. Tendo en conta as diferentes fases polas que atravesou o xogo inventado por Naismith con respecto á súa expansión e á evolución das súas regras, podemos distinguir cinco grandes estadios na historia do baloncesto como deporte. 2.1.3.1. Etapa 1: nacemento dunha nova modalidade deportiva A primeira etapa do desenvolvemento do baloncesto como deporte vai dende o seu nacemento, en 1891, ata 1918, período este no que era considerado coma unha nova modalidade deportiva. O baloncesto pronto se 26 O primeiro partido de baloncesto da historia foi desputado polos 18 alumnos de Naismith, que se dividiron en dous equipos do seguinte xeito (Peterson, 2002: 20-22): - Equipo A: Chases, Davis, Duncan, Libby, MacDonald, Mahan, Patton, Ruggles e Thomson. - Equipo B: Archibald, Barnes, Carey, Day , Gelan, Hildner, Ishikawa, Kaigan e Weller. 38 difundiu por Norteamérica e conseguiu unha gran popularidade ata consolidarse coma unha das actividades básicas para o sistema educativo na parcela da educación física. Non tardaron moito en ser publicadas as primeiras regras do xogo polas que comezaron a rexirse todas as competicións. O texto con este primeiro decálogo foi publicado na revista do colexio da YMCA de Springfield, chamada The Triangle, un 15 de decembro de 1892 (Peterson, 2002: 18-19). De xeito paralelo á evolución das regras, comeza a establecerse un sistema de mellora da técnica propia do novo deporte. É o momento no que aparecen os termos e accións básicas do xogo como: pasar, recibir, tirar, etc. Tamén comeza a establecerse a función de cada xogador na faceta ofensiva e defensiva, ou o que é o mesmo: nacen a técnica e a táctica baloncestísticas. Sería un estudante gradudado no Springfield College da YMCA en Massachusetts, onde impartía clase Naismith, o que introduciría o baloncesto en Europa. Unha vez rematados os seus estudos en 1893, o francés Mel B. Rideut volta á casa e trae con el a práctica dun novo deporte, que implanta en París co apoio do Secretario Xeral da YMCA parisina, Emil Thies. A partir deste momento, os centros europeos da YMCA converteríanse en centros neurálxicos do desenvolemento do baloncesto en Europa. Dende este momento, o baloncesto exténdese por todo o mundo. Así, o estadounidense Bob Garley foi o introdutor do novo deporte na China en 1894, concretamente na cidade de Tientsin, onde chegou a acadar tal popularidade que se converteu na actividade de moda en pouco tempo. Neste mesmo ano chegou o baloncesto á India da man doutro norteamericano, Duncan Platon. Un ano máis tarde chegaría a Xapón e Oriente Próximo27 27 No contexto da época este termo refírese a Turquía e as actuais ex-repúblicas soviéticas. e continuaría e extenderse por todo o mundo a unha velocidade de vertixe. 39 Imaxe 6. James Naismith posa coa súa muller, Maude Sherman ,en 1928 suxeitando un cesto moi parecido aos que se empregaron en 1891 no primeiro partido de baloncesto. Fonte: The New York Times. No ano 1909 logrouse un fito importante, polo que supuña para o baloncesto e tamén para as relacións internacionais entre países, xa que se xogou un encontro do novo deporte entre un equipo da YMCA dos E.U.A. conra o Clube Mayak ruso –da cidade de San Petersburgo, hoxe coñecida como Leningrado-. Neste encontro déronse dous aspectos importantes: por unha banda, era o primeiro encontro de carácter internacional que se desputaba do recén nacido baloncesto e, pola outra, o adestrador ruso Stephan Vasilyev puxo en práctica durante o partido unha defensa ideada por el que consistía nunha presión home a home –o que hoxe se coñece como defensa individual-. Na parte final desta primeira época naceu unha das asociacións que máis contribuiría a establecer o baloncesto coma un deporte de carácter regrado e que máis faría porque se desputaran de xeito permanente competicións de carácter interuniversitario e intercolexial. Así, no ano 1910 nace a National 46 actualidade, o número ascende a 21333 - ao tempo que o número de practicantes medra en todo o mundo. No caso español, podemos observar na seguinte táboa como o baloncesto, no ano 2011, é o segundo deporte de equipo en número de licencias federativas individuais, tan só superado polo fútbol: Posición Deporte Número de licencias Repartidas neste número de clubs 1 Fútbol 834.458 19.585 2 Baloncesto 403.561 4.288 3 Balonman 96.258 812 4 Voleibol 58.933 429 5 Rugby 22.347 214 Táboa 1. Clasificación segundo o número de licencias individuais por deportes de equipo. Fonte: elaboración propia consultando o informe do Consello Superior de Deportes do ano 201134 sobre licencias e clubs deportivos en España. A esta popularización do baloncesto contribuíron, sen dúbida, os éxitos dos equipos españois a nivel europeo e, de maneira máis incisiva, a participación de xogadores nacionais na liga norteamericana, intensificadas ámbalas dúas circunstancias na primeira década do século XXI e consecuencia a segunda, en boa medida, da primeira. A chegada de Pau Gasol á NBA no ano 2001 seguindo o ronsel deixado no seu día por Fernando Martín35 33 Tal e como se recolle na páxina web da FIBA. Pódese consultar en: fixo que os afeccionados españois dirixiran a sú mirada, con maior intensidade, cara os E.U.A. e a súa liga. O desembarco dos españois na liga dos EUA seguiu a seguinte cronoloxía: http://www.fiba.com/pages/eng/fc/FIBA/quicFact/p/openNodeIDs/962/selNodeID/962/quicFac ts.html [Consulta: 10 de xaneiro de 2012] 34 Pódense consultar os datos relativos ao deporte español na seguinte dirección: http://www.csd.gob.es/csd/asociaciones/1fedagclub/view 35 Fora o primeiro español en fichar por un equipo da NBA cando, no ano 1986, se incorporara á plantilla dos Portland Trail Blazers. 47 Nome Ano de debut Equipo Fernando Martín 1986 Portland Trail Blazers Pau Gasol 2001 Memphis Grizzlies Raül López 2002 Utah Jazz José Manuel Calderón 2005 Toronto Raptors Jorge Garbajosa 2006 Toronto Raptors Sergio Rodríguez 2006 Portland Trail Blazers Juan Carlos Navarro 2007 Memphis Grizzlies Rudy Fernández 2008 Portland Trail Blazers Marc Gasol 2008 Memphis Grizzlies Serge Ibaka 2009 Oklahoma City Thunder Ricky Rubio 2011 Minnesota Timberwolves Táboa 2. Xogadores españois na NBA. Fonte: elaboración propia. Así, o baloncesto é un dos deportes máis practicados en España e no mundo enteiro. Conta cunha infraestrutura sólida a nivel organizativo e a rede de competicións existente produce unha cantidade inxente de información que os medios de comunicación acomodan nas súas axendas informativas. A natureza desta tese de doutoramento é chegar a aprehender todos aqueles elementos que constitúen a produción disursiva dos medios de comunicación arredor do deporte do baloncesto. 48 Antes de definir os medios de comunicación que serán obxecto de estudo nesta tese de doutoramento, a metodoloxía empregada a tal efecto e demais cuestións relativas ao proceder investigador, cremos necesario realizar un bosquexo do ámbito da realidade sobre o que os medios de comunicación trazan as construcións discursivas que nos dispoñemos a analizar. 2.2. A ESTRUTURA DAS COMPETICIÓNS REGRADAS EN ESPAÑA 49 Realizamos, a continuación, unha disección do sistema competitivo do baloncesto en España. Somos conscientes de que a realidade informativa dos medios de comunicación españois abrangue a esfera internacional pero cremos que, por proximidade xeográfica e emocional, debemos centrarnos en afondar no baloncesto español, nas súas categorías e clubs para que o lector desta tese chegue a entender, entre outras cousas, a escolla dos medios de comunicación que serán obxecto de análise nesta tese de doutoramento. 2.2.1. Da Liga Nacional de Baloncesto á competición organizada pola ACB ACB son as siglas da Asociación de Clubs de Baloncesto, que é o organismo que reúne aos equipos que desputan a principal liga profesional de baloncesto desputada en España, a Liga ACB. A ACB é a encargada de organizar esta competición dende a temporada 1983/1984, xa que antes era a Federación Española de Baloncesto –FEBa encargada de estruturar a liga profesional máis importante en España, a coñecida ata aquel ano como Liga Nacional ou Liga Española de Baloncesto, desputada entre 1957 e 1983. No ano 1983, a recentemente creada -por aquel entónAsociación de Clubs de Baloncesto36 36 A Asociación de Clubs de Baloncesto creouse un 3 de marzo de 1982 en Madrid mediante a sinatura dunha acta notarial por parte de Carlos Casas -Manresa E.B.-, Juan Fernández -OAR Ferrol-, Santiago Toca -Valladolid C.B.-, José Cabrera -C.B. Canarias-, Ángel Palmi -C.B. Granollers-, Carlos Pastrana -La Salle Bonanovae Santiago March -Joventut de Badalona-. Eduardo Portela e José Antonio Gasca foron os impulsores principais do proxecto que pretendía cambiar a perspectiva de organización e aproveitamento dos recursos propia da FEB para conseguir unha modernización e profesionalización do baloncesto español que permitira un achegamento ao modelo do deporteespectáculo tendo como paradigma a NBA –baixo esta visión foi como a modalidade dos Playoffs chegou a España onde, ata aquel momento, tan só se desputaba unha liga regular que decidía o campión sen necesidade de xogar eliminatorias polo título-. O primeiro presidente da ACB foi Antonio Novoa, máximo dirixento do C.B. Granollers. Ademais, hai que destaca que o primeiro presidente da ACB que non estaba vinculado directamente a ningún club asociado foi Evaristo del Río e o segundo Eduardo Portela , que ocupa o cargo dende 1990 ata a actualidade. , decidiu organizar unha competición por conta propia. Así foi como naceu a Liga ACB, como continuadora do que era a Primeira División 50 da Liga Nacional de Baloncesto, a máxima categoría do baloncesto español e, polo tanto, a competición profesional de maior importancia. Dende a temporada 1957/1958, cando se desputou a primeira Liga Nacional organizada pola FEB37 ata a temporada 2009/2010, un total de 73 clubs de baloncesto pasaron pola máxima categoría do baloncesto español. A relación histórica de equipos participantes na Primeira Divisón da Liga Nacional de Baloncesto, nun primeiro momento38, e na Liga ACB39 é a seguinte40 : • Club Baloncesto Sevilla • Club Baloncesto Málaga • Club Baloncesto Granada • Club Baloncesto Caja Ronda • Mayoral Maristas • Sevilla Fútbol Club • Club Baloncesto Ciudad de Huelva • Bàsquet Club Andorra41 • Club Baloncesto Zaragoza • Club Baloncesto Iberia • Basket Zaragoza 2002 37 Antes, o baloncesto en España carecera dunha estrutura de competición estable. Disputábanse torneos rexionais ou nacionais anualmente –como pode ser o caso da Copa do Reipero non existía un campionato a nivel nacional de carácter permanente. 38 1957-1983. 39 dende 1983 ata a actualidade. 40 Os nomes que aquí se recollen son os que empregaron os clubs no momento de se inscribir na competición. Aqueles que mantiveron a categoría durante anos puideron cambiar de nome debido á entrada en escena dalgún patrocinador. 41 Este equipo, a pesar de ter a sede no Principado de Andorra, competiu durante 4 anos na máxima categoría do baloncesto español. 51 • Club Tritones • Real Zaragoza • Baloncesto Peñas Huesca • Gijón Baloncesto • Menorca Bàsquet • Club Baloncesto Gran Canaria • Real Club Náutico Tenerife • Club Baloncesto Canarias • Tenerife Amigos del Baloncesto • Tenerife Club de Balocnesto • Club Baloncesto Valladolid • Baloncesto León • Club Baloncesto Salamanca • Alerta Cantabria Lobos • Granollers Esportiu Bàsquet • Club Bàsquet Girona • Fútbol Club Barcelona • Joventut de Badalona • Bàsquet Manresa • Real Club Deportivo Español • Picadero Jockey Club 52 • Círcol Catòlic de Badalona • U. E. Mataró • Club Bàsquet L’Hospitalet • UDR Pineda • Lleida Bàsquet • U. E. Montgat • Club Baloncesto San Josep Irpem • Aismalíbar Montcada • Club Baloncesto Orillo Verde Sabadell • Club Deportivo Layetano • Club Bàsquet Mollet • C. E. La Salle • C. B. Manresa • Cáceres Club Baloncesto • Club Baloncesto Breogán • OAR Ferrol • Club Baloncesto Ourense • Obradoiro Clube de Amigos do Baloncesto • Club Bosco • Baloncesto Fuenlabrada • Club Baloncesto Estudiantes 53 • Real Madrid Club de Fútbol • Real Canoe Natación Club • Club Baloncesto Hesperia • C. Vallehermoso OJE • Club Baloncesto Tempus • Club Baloncesto Collado Villalba* • Club YMCA • Club Agromán • Club Baloncesto Caja Madrid3 • Club Baloncesto Murcia • Valencia Basket Club • Club Baloncesto Lucentum Alicante • Club Bàsquet Lliria • Club Águilas de Bilbao • Baskonia • Sociedad Deportiva KAS • Club Basket Bilbao Berri • Club Baloncesto Caja Bilbao • Club de Baloncesto Askatuak • San Sebastián Gipuzkoa Basket Club 54 É interesante analizar esta listaxe de equipos dende unha perspectiva xeográfica para ver que comunidades autónomas levan aportado un maior número de equipos á competición de máximo nivel española no deporte do baloncesto. Se obxervamos o seguinte mapa, poderemos facer unha composición de como se distribúe, historicamente, o baloncesto de alto nivel no territorio español42 segundo o número de equipos que participaron na máxima categoría do baloncesto español dende o ano 1957 alomenos durante unha tempada: Gráfica 1. Mapa coa distribución por Comunidades Autónomas dos equipos que participaron nalgunha tempada na máxima categoría do baloncesto español dende o ano 1957 ata a actualidade. Fonte: elaboración propia. Obsérvase unha clara predominancia de equipos cataláns e madrileños, mentres que quedan nun segundo chanzo no referente á representación histórica comunidades coma o País Vasco, Andalucía, Aragón e Galicia. A reflexión sobre esta distribución será a que, ademais doutros motivos que 42 Veremos que aparace representado o Principado de Andorra xa que un equipo dese país competiu na máxima categoría do baloncesto español. 55 logo explicaremos43 , nos axude a definir os medios de comunicación que serán obxecto de estudo nesta tese de doutoramento. 2.2.2. Clubs participantes nas competicións organizadas pola ACB na tempada 2009/2010 a modo de contextualización contemporánea do baloncesto en España A ACB é o organismo que estrutura e dá estabilidade, polo tanto, á liga profesional de maior rango baloncestístico en España. O calendario para a temporada 2009/2010 iniciouse coa celebración da Supercopa ACB, a primeira cita oficial que, organizada polo clube Gran Canaria 2014, se desputou os días 2 e 3 de outubro do ano 2009. O torneo contou coa pariticipación do Regal F.C. Barcelona -na súa condición de campión da Liga ACB da temporada 2008/2009-, Caja Laboral -como campión da Copa do Rei44 desputada na temporada 2008/2009- , o Real Madrid -equipo que, non sendo o anfitrión nin o campión da anterior edición da Liga ACB ou Copa do Rei, tiña o mellor balance de resultados computando as competicións nacionais e internacionais da temporada 2008/2009e, por último, o anfitrión, o Gran Canaria 2014. A fin de semana seguinte á celebración da Supercopa ACB, os días 10 e 11 de outubro de 2009, comezou a Liga ACB. Esta competición contou con 34 xornadas nas que se desputaron 306 econtros de liga regular, sendo a última xornada os días 15 e 16 de maio do ano 2010. O campionato xógase nun 43 Vid punto 5.1.2. 44 A Copa do Rei é unha competición que se desputa entre os 8 equipos mellor clasificados ao rematar a primeira fase da temporada -cando todos os equipos xogaron un partido contra cada un dos rivais que compite na Liga ACB-; o anfitrión, aquel equipo que presta as súas instalacións e organiza o evento conta con praza fixa, polo que no caso de non se atopar entre os 8 primeiros clasificados a metade de temporada tan só conseguen praza para a desputa deste torneo os 7 primeiros, completando o cupo de 8 para desputar as eliminatorias nun formato de tres fases - cuartos de final, semifinais e finalo propio anfitrión. A Copa do Rei da temporada 2009/2010 desputouse entre os días 18 e 21 de febreiro do ano 2010 e foi o Regal Fútbol Club Barcelona o gañador tras imporse na final ao Real Madrid Club de Fútbol por 80 a 61. 62 3.1.1. A crise da prensa como orixe As especialización é un termo que define unha determinada maneira de entender o xornalismo que non tería cabida na conceptualización actual do concepto xornalístico a non ser polo acontecido no século XVIII. É neste momento, coa apertura legal que se consegue na Revolución Francesa, cando o feito da especialización comeza a traducirse en cambios operativos na produción da información. 3.1. CONTEXTUALIZACIÓN HISTÓRICA 63 Os séculos XVIII54 e XIX foron un fervedoiro de novas prácticas no mundo do xornalismo, de avances cara o que hoxe coñecemos como especialización xornalística, xa que apareceron os artigos de opinión, o xornalismo crítico e especializado, os suplementos, os dominicais, etc. Son todos eles mostra dun ánimo de especialización patente na época que, co paso do tempo e coa evolución experimentada conseguiron establecerse como prácticas de referencia na profesión periodística. Ademais, como aseguraba Bernardo Díaz Nosty no informe que redactou sobre o estado do xornalismo para os anos 1997 e 1998, razóns de índole comercial tamén deixan entender que son aqueles produtos que se poden considerar temáticos os que teñen a iniciativa e a capacidade para medrar, mentres que os xeralistas perden o pulo que ata o momento os caracterizaba entre a sociedade (Díaz Nosty, 1998: 33). 3.1.2. Navegando entre as luces da radio e a televisión e o xornalismo explicativo da prensa Os primeiros que toman a iniciativa dunha especialización máis profunda son os magazines, que nun primeiro momento especialízanse en sectores de público determinados para nunha segunda etapa facelo en contidos. Así, a partir do último terzo do século XIX vemos como as revistas comezan a atender as demandas, cada vez máis atomizadas, dunhas audiencias que reclaman contidos especializados. Alén disto, a aparición da radio e a televisión e a consecuente reestruturación da prensa conlevou que se puideran distinguir dous niveis de información, como ben apuntan Pedro Orive e Concha Fagoaga (Orive e Fagoaga, 1974: 69), teóricos pioneiros na investigación do xornalismo especializado. 54 Algúns autores mencionan o século XVIII coma o “albor de la prensa especializada” en España (Fernández Sanz, 2002: 94-95). 64 Así, atopámonos ante o seguinte panorama: a) Un primeiro nivel, no que se atoparían a radio maila televisión, que reflicten a nova a modo de espello no que se mira unha realidade “que no sabe de especialidades” (Esteve Ramírez e Fernández del Moral, 1999: 13). b) Un segundo nivel, no que a prensa escrita emprega o xornalismo explicativo, cunha maior carga de interpretación e cun afán de afondamento nos feitos propios desta modalidade. Este nivel incorpora á realidade reflectida elementos valorativos, contextualización –antecedentes, causas e previsións dos efectose, en definitiva, unha dose de opinión argumentada e fundamentada en parcelas que atinxen ao feito que aos medios que ocupan o primeiro nivel se lles escapan polo seu afán e necesidade de rapidez na transmisión de noticias. “[...] Aquella estructura que analiza la realidad proporcionando a los lectores una interpretación del mundo lo más acabada posible, acomodando el lenguaje a un nivel en que se determine el medio y profundizando en sus intereses y necesidades. Como un servicio a la sociedad actual que continuamente refleja los diferentes estados de las opiniones públicas” (Orive e Fagoaga, 1974: 69). Pero, a primeira mostra dunha especialización clara no xornalismo moderno –a partires do século XIX-, segundo Fernández del Moral e Esteve Ramírez é o paso do periodismo ideolóxico e dogmático a un xornalismo informativo, a que consideran “especialización profesional hacia el periodismo como fenómeno específico y hacia la información como ciencia”. A segunda evolución que referencia estes autores é a que atinxe ao xornalismo explicativo, “la que se adentra ya en los contenidos como parcelas del conocimiento especializado” (Fernández del Moral e Esteve Ramírez, 1993: 65 71). Estes autores cren que a evolución definitiva do xornalismo na dirección da especialización no se deu ata despois da II Guerra Mundial. Ademais, relacionan esta evolución á Teoría da Responsabilidade Social da Prensa, que cren “cuestión de vital importancia para situar precisamente los orígenes prácticos y conceptuales de un ‘periodismo especializado’” (Fernández del Moral e Esteve Ramírez, 1993: 83). É neste momento cando o Xornalismo Especializado comeza a se converter no nexo de unión entre as diferentes parcelas do coñecemento –fomentando e contribuíndo á comunicación entre especialistasasí como entre os ámbitos de coñecemento e a sociedade practicando unha intensa e eficaz labor de divulgación. Así, o Xornalismo Especializado “surge para posibilitar que el periodismo penetre en el mundo de la especialización científica55 : para hacer de cada especialidad algo comunicable periodísticamente” (Fernández del Moral e Esteve, 1993: 193). Autores como Martínez Albertos sitúa o nacemento do xornalismo especializado nos anos 50’. Para outros comeza máis tarde56, e unha das súas consecuencias é que co comezo da especialización nas temáticas xornalísticas comeza a crise dos temas “clásicos” da información xeral57 , pero nacen outros novos para paliar a súa ausencia. A segunda metade do século XX é un momento no que o benestar económico experimentado nos principais países occidentais permite ás sociedades 55 Podemos recordar neste punto o pensamento de Paul Feyerabend cando escribiu La ciencia como un arte: son os propios expertos os que impiden a dinamización do pensemento crítico da sociedade empregando unha linguaxe opaca e difícil de comprender para os seus lectores (Feyerabend, 1985). 56 Tuñón (1993: 92) sitúa a aparición do xornalismo especializado nos anos 70’, nos Estados Unidos, onde os xornais ampían as seccións a temas da vida cotiá dos seus lectores como medio ambiente ou economía. En cambio, Muñoz-Torres (1997: 27) fala de finais dos anos 80’ como contexto de nacemento do xornalismo especializado, xa que é o momento no que aparecen seccións estables – The New York Times reforza a súa oferta informativa cunha sección sobre ciencia en 1978. 57 Nos Estados Unidos desaparecen moitas revistas e publicacións que tiñan os temas “clásicos” como contidos esenciais, pero nacen outras publicacións especializadas que cubren as necesidades e demandas das audiencias particulares. 66 dedicar máis tempo ao ocio, polo que cobran forza moitas facetas da vida cotiá que antes estaban nun segundo plano –coma a música, por exemploe que supoñen o alimento e leit motiv da aparición destas novas publicacións, para ocuparse de temas sobre os que a sociedade demanda información. Ademais, é dende esta época cando os avances tecnolóxicos58 se suceden a gran velocidade, propiciando unha maior atomización e, polo tanto, especialización das audiencias, dos contidos e tamén dos medios de comunicación. No caso español, é de vital importancia para a aparición de experiencias especializadas na prensa a Lei sobre inversiones extranjeras que se aproba no ano 1982, que supón unha superación da Lei de Prensa e Imprenta establecida durante o réxime -en 1966-. Máis tarde, no Real Decreto de 1986, aparece o Regulamento de Inversións Estranxeiras en España, que regulariza, estrutura e lexisla as inversións estranxeiras. Esta nova etapa aberta pola lei do 82’ e continuada polo Real Decreto do 86’ permite a entrada de capital estranxeiro e unha boa parte vai parar á empresas editoras, coincidindo no momento no que os contidos especializados son reclamados polas audiencias e tamén polo propio desenvolvemento estrutural dos medios. O resultado é a aparición de numerosas experiencias editoriais especializadas financiadas con capital foráneo. 3.1.3. O boom da especialización da segunda metade do século XX A partir deste momento, de mediados do século XX, é cando comeza a especialización con maiúsculas, como nos recorda Quesada (1998: 27-28). Será nos anos 50’, nun contexto de crise e de competencia coa 58 Esteve Ramírez é un dos autores que afirma que “las mayores posibilidades de edición y difusión de los medios impresos facilita una aproximación entre los intereses de los usuarios y la oferta de los contenidos adecuando los mismos a la demanda de la audiencia. Así surgen los medios especializados en respuesta a intereses específicos de los distintos sectores de la sociedad” (Esteve Ramírez, 1999: 248). 67 instantaneidade da radio maila televisión cando a especialización da prensa colla o pulo necesario como para converterse na corrente dominante. Así, a especialización da prensa non é outra cousa máis ca unha saída cara adiante duns xornais que se vían obsoletos ante a aparición de novos medios de comunicación baseados en novas tecnoloxías. O profesor Fernández del Moral (citado en Quesada, 1998: 27), recolle un listado dos piares nos que se asentaría a crise mundial da prensa59 : • Crise económica xeral. • Crise do papel para a prensa. • Crise da distribución da prensa. • Competencia entre os medios. • Crise dos contidos informativos e da súa credibilidade60 Nestes puntos afondaban moitos dos directores de xornais enquisados por Orive e Fagoaga . 61 cando establecían as razóns polas que a especialización sería a solución á crise que os estaba a afogar (Orive e Fagoaga, 1974: 102103): • O ámbito da noticia é cada vez máis cousa da radio e a televisión. • Debido á rapidez informativa inherente ao audiovisual. 59 Como comprobamos, na actualidade cúmprense todos e cada un dos elementos nos que se asenta, segundo Ferández del Moral, a crise mundial da prensa. Estamos ante ciclos que se repiten con características similares ou mesmo idénticas. 60 A credibilidade do xornalismo, dos xornalistas e, polo tanto, dos contidos, vese afectada ciclicamente polo “rechazo mostrado por la sociedad, representada en su origen por los sabios y, mucho más tarde, por los políticos, los hombres de negocios o los ciudadanos corrientes, que veían la prensa como un revulsivo lleno de simplificaciones, exageraciones o falsedades” (Quesada, 1998: 29). Esta crise de credibilidade dos contidos ofrecidos a través da prensa foi a que propiciou a aparición dun libro que supuxo a consolidación da primeira corrente crítica para coa credibilidade do xornalismo. Así, en 1859, publicouse Our Press Gag, Or a Complete Exposition of the Corruption and Crimes of the American Newspapers, escrito por Lambert A. Wilmer. 61 Enquisa realizada por Orive e Fagoaga a unha vintena de directores de xornais españois co tema da especialización e o futuro do xornalismo como contexto. 68 • Porque a primeira información corresponde a outro medio: a televisión, radio e o que veña. O papel do xornal é o de complementar documentado o feito noticioso. • Porque así o demandan os lectores. • Porque a progresiva tecnificación da vida incrementa cada día máis o nivel cultural dos lectores e esixe un maior rigor nas orientacións e plantexamentos. • Porque cada vez é máis difícil vender diarios de información xeral. • Porque é un instrumento de loita contra outros medios audiovisuais, sen prexuízo de que un xornal deba recoller todo o que lle interesa ao lector. • Pola necesidade de parcelar por afinidades os coñecementos sobre o mundo que nos rodea, cada vez máis extenso e confuso. • ¿Especialización? Toda a que un adecuado ordenamento do xornal esixa, tendo presente que o periódico axuda a crear criterio a través dun contido ameno. • Porque é imprescindible para o futuro da profesión segundo demostran outros países. É neste novo contexto de atomización e diversificación da demanda informativa onde se lexitima con máis forza a aparición de publicacións de carácter especializado, que apostan por contidos individualizados para satisfacer as demandas dunha sociedade que, cada vez máis, presenta múltiples intereses, múltiples focos de atención e múltiples necesidades informativas. Alén disto, segundo Quesada, hoxe en día a especialización, ademais da necesidade que acabamos de explicar, é “una simple cuestión de 69 supervivencia, y no deja de ser, además, el atisbo de una vía de solución a la crisis de lectores en la que todavía hoy sigue sumida la prensa” (Quesada, 1998: 27). Esta lexitimación pragmática que a profesora Quesada fai da aparición da especialización da prensa entronca directamente co dobre motivo exposto por Fernández del Moral e Esteve Ramírez para a aparición do xornalismo especializado. Así, estes autores falan de: a) Unha razón nobre: para levar ata as últimas consecuencias na práctica xornalística a teoría da responsabilidade social. b) Unha razón comercial: a especialización como escusa para “compartimentar más aún la explicación de la realidad e incentivar en el consumidor -la audiencia sólo como clientela necesidad de satisfacción de nuevas necesidades sofisticadas -periódicos sobre ‘hobbies’-” (Fernández del Moral e Esteve Ramírez, 1993: 88-89). Esta segunda motivación parece ser a predominante para moitos autores, como é o caso de Txema Ramírez de la Piscina, que falan da especialización en termos de modalidade capacitada para “descubrir espacios de demanda por agregación de segmentos de mercado internacionales adscritos a una misma definición lingüística y cultural”, permitíndolle á oferta especializada “operar sobre segmentos socioeconómicos y culturales muy definidos e independientes del lugar geográfico en el que se encuentran” e buscar “afinidades culturales y temáticas que se convierten en el resguardo distitntivo frente a los valores más estandarizados de la cultural global dominante” (Ramírez de la Piscina, 1999a). Ademais, a consolidación de internet como vehículo da información provocou que os esforzos en termos de especialización dos medios se redobrasen nun marco de “reordenación funcional y estructural de las empresas, producida por las nuevas exigencias de las audiencias y la creciente competitividad informativa: a mayor 70 ampliación de los contenidos informativos, mayor necesidad de los periodistas especializados” (Ramírez de la Piscina, 1999a). Neste senso, como xeito de asentar o seu papel na sociedade e manter a fidelidade dos lectores, convén recordar unha das razóns polas que o xornalismo tomou o camiño da especialización, aquela que nos fala da necesidade de acadar unha maior calidade nos seus contidos así coma un maior afondamento nos temas (Fernández del Moral e Esteve, 1993: 53). Foi a aposta pola calidade nos contidos tamén a que levou á prensa á práctica da especialización, a necesidade de atender a demanda de contidos de calidade por parte das audiencias de intereses atomizados. Así, vemos como en períodos de crise o xornalismo se repensa e transforma para continuar exercendo a súa labor social, marcado sempre pola súa perspectiva de empresa de comunicación que debe render contas aos seus inversores e obter o maior índice de produtividade posible. Son tempos difíciles, nos que moitas experiencias xornalísticas vén como se torce o seu futuro, pero tamén existen moitas outras que triúnfan e fan da especialización e da aposta polos contidos e pola oferta de calidade a súa táboa de salvación62 . 62 Interesante é ler o artigo publicado por Juan Varela (Varela, 2012) en estrelladigital.es baixo o título “La prensa se rinde” onde fai unha lectura crítica da situación dos medios de comunicación en España por contraposición con casos a nivel europeo. Varela presenta un panorama moi difícil, con caídas de ingresos por publicidade moi grandes nos xornais impresos dos grupos mediáticos e o relevo non culminado por parte dos ingresos acadados a través da publicidade online nas cabeceiras dixitais. Porén, neste contexto, fala de exemplos europeos –coma o do diario i en Gran Bretañaou o Welt Kompakt en Alemañaque están atopando un camino de rentabilidade para o produto xornalístico. 71 3.2.1. A Sociedade Postindustrial: o gran cambio Nun primeiro momento, e como punto de partida desta tese de doutoramento, propoñémonos situar dun xeito máis exacto o proxecto e a materia de análise sobre a que asenta o traballo que nos dispomos a comezar. Así, prestaremos atención neste punto á transición entre os contidos producidos para unha “audiencia masa” e a especialización de audiencias, de intereses e tamén, como non, de contidos. 3.2. DOS CONTIDOS PARA AS AUDIENCIAS DE MASAS AO XORNALISMO ESPECIALIZADO 78 especializados da que fala Quesada (1998: 27) e coa fragmentación do coñecemento que define a “cultura mosaico” da que dá conta Moles71 Tamén Paniagua (2003) viu certos perigos na especialización de non ser comprendida na xusta medida, como procedemento que lle implica ao xornalista traballar de certa maneira e cuns principios e determinacións operativas moi claras. Os perigos dos que Paniagua falou son: . • a posible dificultade de comprensión para as audiencias –tal e como identificou Isasi-. • a necesidade do medio de atopar un mercado que demande o grao de especialización informativa proposto. • o proceso de relación entre as diferentes áreas da actualidade moito máis complexo no novo contexto definido pola especialización. 3.2.3. A multidisciplinariedade, a interdisciplinariedade e a multicausalidade como piares da Información Xornalística Especializada Ante o problema poliédrico presentado ata o momento –paso dunha audiencia masa a intereses particulares, a consecuente atomización do coñecemento que provoca unha crise de contidos nos medios, o problema da incomunicación que xorde entre as diferentes áreas de saber e a sociedade…- , preséntase a Información Xornalística Especializada como solución, xa que o seu leit motiv é: • Por unha banda estudar as ciencias dende un punto de vista multidiciplinar, multicausal e interdisciplinar, co obxectivo de 71 Vid. supra. 79 mergullarse nas relacións que se establecen entre os diferentes saberes -ou ciencias-, resultando un magnífico fío comunicador entre as diferentes áreas do coñecemento fragmentado que predomina na Sociedade Postindustrial na que vivimos; arranxaría así o primeiro problema de incomunicación existente na sociedade: CIENCIA ACIENCIA BCIENCIA C… • Pola outra banda, a Información Xornalística Especializada será quen de producir contidos especializados, sempre dende unha perspectiva multidisciplinar, para satisfacer as necesidades das audiencias fragmentadas 72 Nesta caracterización da Información Xornalística Especializada como solución ao problema ante o que a profesión se atopou, xorden tres conceptos clave: , ás que chegará para superar a segunda das incomunicacións: CIENCIAS-AUDIENCIAS ATOMIZADAS. a) Interdisciplinariedade e multidisciplinariedade, que permiten acadar un nivel de contextualización o máis alto e rigoroso posible. Recordemos que a Información Xornalística Especializada é unha ciencia sobre as ciencias e ocúpase, neste senso, de estudar a comunicación que se establece entre os diferentes saberes co obxectivo de dar resposta ás demandas informativas de intereses especializados e individualizados. Nestes conceptos de interdisciplinariedade e multidisciplinariedade é onde radica o carácter de estudo comunicativo entre saberes do que participa como protagonista a Información Xornalística Especializada para producir información seleccionando e valorando aqueles elementos que lle son 72 A necesidade dos medios de responder ás demandas das audiencias está presente ao longo da historia. Lorenzo Gomis fala así dos xornais pero, en realidade, é unha afirmación que podería extrapolarse a calquera medio -prensa, radio, televisión ou medio on-line-: “el periódico vive mientras encuentra público suficiente, y para vivir se adapta a lo que estima necesidades de su público” (Gomis, 1987: 87). 80 propios á área de especialización na que o profesional traballa conectándoos ao mesmo tempo con aqueloutros ámbitos cos que garda algún tipo de vinculación. Así, o xornalista podería traballar na busca do que Fernández del Moral e Esteve Ramírez (1993: 101) chaman a “contextualización total” e desenvolver o que Marletti establece como “información tematizada” (cfr. Saperas, 1987: 92). b) Multicausalidade. Que conleva que os xornalistas especialistas produzan información dende a multicausalidade? Un maior afondamento na historia interna do feito, unha contextualización cos antecedentes, as causas e as futuribles consecuencias do feito que se converte en noticia. O xornalista tece así unha rede multicausal que envolve o feito primario e que o explica dende calquera perspectiva que o demandante desa información poida imaxinar. É o que Quesada (1998: 30) denomina “información de significación”, que supón unha “profundización en la explicación” (Tuñón, 1989: 10) e unha “interpretación en profundidad” (Orive, 1977: 99) da realidade. Así, a Información Xornalística Especializada, “se propone como eje integrador de las diferentes especializaciones periodísticas […]” (Berganza Conde, 2005: 31) e permite dar resposta á triple especialización que caracteriza ao xornalismo moderno: a especialización por contidos, a especialización por sectores de audiencias e, por último, a especialización por medios de comunicación (Quesada, 1998: 19). 81 Unha vez aclarado o como e o porque do nacemento da Información Xornalística Especializada, é o momento de definila como ciencia e trazar os límites do seu obxecto de estudo, a súa metodoloxía de traballo, mailas características que o xornalista especializado debe ter para poder realizar con eficacia o seu traballo especializado. 3.3. DEFINICIÓN, METODOLOXÍA E PROFESIONAIS DO XORNALISMO ESPECIALIZADO 82 Por todo o exposto con anterioridade, queda probada a necesidade que a sociedade expresou da aparición dun xornalismo que reunira certas características que ata o momento non estaban presentes nas prácticas de traballo do profesional dos medios de comunicación. Así, a necesidade dunha información xornalística máis completa, en detalle, rigorosa e en profundidade deu como resultado a aparición do que hoxe coñecemos como Xornalismo Especializado. A Información Xornalística Especializada xorde para facer fronte á especialización do coñecemento é a subdivisión da primaria sociedade de masas en múltiples realidades e colectivos ávidos de información diferenciada e con distintos graos de complexidade e necesidades. A xa mencionada segmentación da sociedade e a conversión do espectador pasivo en activo/interactivo fai que, cada vez máis, se teñan en conta as necesidades e demandas informativas dos destinatarios dos produtos xornalísticos. 3.3.1. A definición de Xornalismo Especializado: múltiples propostas En primeiro lugar, debemos diferenciar entre a Información Xornalística Especializada e o Xornalismo Especializado. Así, e coincidindo con Mª Rosa Berganza73 (Berganza Conde, 2005: 58-59), entendemos por disciplina académica o primeiro termo, mentres que o segundo consideramos que fai referencia á práctica profesional –que implica unha metodoloxía, uns profesionais e unha divulgación determinadas-. Antes de tentar recompilar as múltiples definicións existentes na abondosa literatura académica que trata a Información Xornalística Especializada, hai que deixar claro que significa a especialización xornalística. Da man de Mª 73 E con outros autores coma Muñoz Torres (1997). 83 Rosa Berganza Conde (2005: 54), facemos unha distinción entre as distintas concepcións que moitos autores tiveron a ben aplicar á especialización xornalística. Así, temos: • Especialización de audiencias, na que Berganza cre sempre e cando implique un tratamento xornalístico da información e unha adaptación da linguaxe ao receptor, tanto se este é experto coma se non. • Especialización do traballo con respecto aos medios de difusión. Este punto ten que ver coa formación de xornalistas especialistas en cada medio, postura que non defende esta autora, xa que non cre na existencia dun tipo de Xornalismo Especializado diferente segundo o tipo de medio –prensa escrita, televisión, radio, medios on-line…- para o que traballe. • Especialización referida á selección duns contidos determinados. Na que Berganza puntualiza que non toda a prensa que trata temas concretos –prensa deportiva, do corazón ou economía, por exemploestá a facer Xornalismo Especializado. • Especialización de quen escribe o texto: o especialista. O que Berganza nos di é que “la especialización periodística se refiere a la profundización en una parcela del saber” e que “se caracteriza por un tratamiento determinado de esos textos sobre contenidos específicos que abarca todo el proceso comunicactivo” (Berganza Conde, 2005: 54-55)74 74 O que entronca de xeito directo co concepto de metodoloxía do Xornalismo Especializado e co valor desta a modo de denominador común, como plantexa Montserrat Quesada e se recolle no punto 3.3.2. da presente tese de doutoramento. . Entón, o obxecto da Información Xornalística Especializada son os contidos informativos que se clasifican por áreas de especialización temática e os 84 elementos que artellan a súa actividade no proceso comunicativo –medios, fontes, metodoloxía especializada, audiencias, medios de difusión… e todos os procesos intermedios que van dende a recollida de información ata a súa divulgación, pasando pola súa elaboración-, proceso este que se corresponde co campo de estudo da Información Xornalística Especializada. O fenómeno da Información Xornalística Especializada é produto dunha conxunción de novas prácticas que se mesturan no exercicio do Xornalismo Especializado, para o que existen múltiples definicións de autores reputados no ámbito da comunicación (Orive, 1977: 71; Fernández del Moral, 1983: 197; Borrat, 1989: 50; Tuñón, 1989: 52; Fontcuberta, 1992: 95). Case pode dicirse que cada experto elabora unha definición que se axusta ás características que el considera que debe posuír a práctica xornalística para considerarse especializada. Faremos un repaso polas definicións que son máis referenciadas no ámbito da comunicación á hora de delimitar o significado do Xornalismo Especializado coas características que os autores lles atribúen a modo de fío condutor do discurso. Pedro Orive (Orive, 1977) foi o primeiro experto de ámbito académico que publicou unha investigación que tratara a información especializada e o Xornalismo Especializado e tratou de definir os conceptos claves. Deste xeito, Orive fálanos dunha información que se caracteriza por unha redacción clara que facilita a comprensión por parte de lector e dá sentido aos fríos datos axudando a que áreas da información científicas e máis técnicas poidan ser divulgadas e aprehendidas pola audiencia, que demanda esa información e presenta unha necesidade de saber. “es aquella concepción que presenta la realidad tal y como acontece, y que, a su vez, promueve una interpretación en profundidad de los acontecimientos, acomodando el lenguaje del medio de comunciación colectiva utilizado a los conocimientos y necesidades de la audiencia” (Orive, 1977: 99). 85 Para Orive, o Xornalismo Especializado é “aquel subsector de la información que se canaliza de modo público y racionalizado a través de los instrumentos de comunicación colectiva, los cuales necesitan organizaciones costosas para conformar la actualidad, valiéndose de estrategias idóneas” (Orive, 1977: 71). Se ben, hai que entender que a propia evolución do xornalismo e da súa práctica foi modelando estas primeiras definicións75 Máis tarde, Héctor Borrat (1989) . 76 definía o Xornalismo Especializado en termos relacionados coa maneira de traballar dos profesionais, facendo referencia á súa formación e rutinas diarias que caracterizan o traballo dos profesionais especializados. Borrat dicía que o Xornalismo Especializado é “el periodismo producido por periodistas con experiencia profesional en el área de su especialización mediante la aplicación conjunta y articulada de la Redacción Periodística y de las disciplinas específicas correspondientes a esa área, tanto al informarse acerca de ella como al narrar y comentar las informaciones”. Ademais, Borrat afirmaba a existencia do fenómeno coñecido como especialización facendo fincapé en dous elementos que considera claves para a configuración e estruturación da información de acordo ás premisas da especialización: a rigorosidade77 75 Orive fala de “subsector de la información” dando a entender que a especialización e as súas técnicas e métodos non eran apropiadas para todos os campos da información cando el formulou a definición. Porén, hoxe en día, é evidente que calquera área temática pode someterse á metodoloxía e estratexias divulgativas do Xornalismo Especializado. que debe levar implícita o tratamento xornalístico de calquera feito ou acontecemento por unha banda, e a cohesión interna deste tipo de texto. 76 Citado en QUESADA, M. (1998): Periodismo Especializado. Madrid: Ediciones Internacionales Universitarias. 77 A rigorosidade tamén lle serviu a Sánchez Martínez para cualificar un texto xornalístico especializado, entendéndoa como a pertinencia científica que se desprende da construción xornalística dun texto. Así, “no basta con que tenga como referente un área de la actualidad – aunque se trate de una actualidad ampliada-; ni con que su lenguaje sea más o menos legible, o tenga una u otra distribución de elementos lingüísticos, icónicos o paralingüísticos, ni con que la audiencia a la que va dirigido esté o no segmentada; lo especializado viene dado únicamente por la validez científica –que podría coincidir con lo que otros autores denominan rigorde la estrategia de construcción del texto” (Sánchez Martínez, 1995: 137). 86 “Afirmo la existencia de un conjunto de textos cuyas carácterísticas comunes inducen a concebir el periodismo especializado –por oposición al periodismo comúncomo una manera de producir textos periodísticos caracterizada por: -la coherencia interna de estos textos, -la correspondencia de sus afirmaciones con la realidad, -la pertinencia de los conceptos, las categorías y los modelos de análisis aplicados, fuere cual fuere el tipo de texto y el tipo de lenguaje escogidos, el tipo de periódico donde esos textos se publican y el tipo de audiencia al que preferentemente se dirigen” (Borrat, 1993: 83). Seguindo o discorrer polas diferentes definicións que os expertos elaboraron a partires da idea da existencia dun xornalismo especializado e, polo tanto, da especialización como fenómeno relativo ao xornalismo, e entroncando coa concepción da calidade do rigor como elemento indispensable no traballo xornalístico especializado –entendido como pertinencia científica-, Ramírez de la Piscina (1999b) tamén fai unha definición de Xornalismo Especializado en termos de calidade, coherencia interna do texto e claridade que permita satisfacer as necesidades de información da audiencia. “el trabajo periodístico de calidad que, tras analizar un aspecto concreto de la actividad informativa o del conocimiento, es capaz de ofrecerlo a un público amplio de forma diáfana, -asegurando siempre la coherencia interna del texto y la idoneidad de los términos empleados-, ayudándose así a comprender la compleja realidad que le rodea” (Ramírez del la Piscina, 1999b). Javier Fernández del Moral (1993) aporta un novo punto de vista a través da súa definición. Este autor incide na especialización dos contidos como elemento diferenciador. Este concepto de contidos especializados xorde, non o esquezamos, nun contexto de saturación de información. Así, Fernández del Moral fai unha distinción da man do Xornalismo Especializado, que sería o encargado de seleccionar un tema e analizalo para comunicalo a un segmento específico de audiencia, e non para unha masa. 87 “La información periodística especializada es aquella estructura informativa que penetra y analiza la realidad de una determinada área de la actualidad a través de las distintas especialidades del saber; profundiza en sus motivaciones; la coloca en un contexto amplio, que ofrezca una visión global al destinatario, y elabora un mensaje periodístico que acomode el código al nivel propio de cada audiencia a sus intereses y necesidades”. Unha definición que se aproxima moito á dada por Fernández del Moral é a de Juan Ramón Muñoz-Torres (1997). O único punto que matiza e no que se detén por consideralo de vital importancia é o interese. A información debe interesar a algún sector ou colectivo da audiencia, xa que de non ser así, non se trataría de información especializada. Consecuentemente, Muñoz-Torres fala do concepto de relevancia social, propio de cada cultura, momento, lugar e circunstancias determinadas, polo que é complicado definir un xornalismo que vive e cobra sentido cando é divulgado e alcanza a esfera do público. O Xornalismo Especializado é a “disciplina que estudia la producción de mensajes informativos que divulgan las distintas especialidades del saber humano, de manera comprensible e interesante, al mayor número de personas, con el fin de dotar de sentido a la realidad a través de los medios de comunicación” (Muñoz-Torres, 1997: 40-41). Montserrat Quesada, pola súa banda, define así o Xornalismo Especializado: é o que “resulta de la aplicación minuciosa de la metodología periodística de investigación a los múltiples ámbitos temáticos que conforman la realidad social, condicionada siempre por el medios de comunicación que se utilice como canal, para dar respuesta a los intereses y necesidades de las nuevas audiencias sectoriales” (Quesada, 1998: 23). Quesada tamén fai fincapé no elemento audiencia e na especialización dos medios nese sentido cando define as características do Xornalismo Especializado, ademais de incidir na presenza dunha metodoloxía propia e 94 xa dixemos, comparte certas técnicas ou recursos coa que emprega o xornalismo de investigación. 3.3.2.1. A metodoloxía: marca de identidade do Xornalismo Especializado Seguindo a disposición establecida por Isasi (2006: 17), baseada nas postulacións de Quesada (1998: 34-48, 50-56 e 104-118), entendemos que dende unha base situada na metodoloxía do xornalismo de investigación, a metodoloxía xornalística especializada –aplicable a calquera área do saber especializadaten os seguintes métodos para a obtención e produción de información espcializada: a) Procesos de documentación archivística. Co control de axendas, arquivos e fontes documentais, o xornalista especialista consigue facer un seguimento e vixiancia constante da súa área de especialización. b) Entrevistas de indagación con fontes independentes e exclusivas. Ben sexan expertas en determinada área do coñecemento ou estean implicadas nos acontecementos noticiosos. c) Observación directa e estudos de campo, tendo en conta o xornalismo de precisión como proceso que guía a metodoloxía xornalística especializada segundo Luís Álvarez Pousa (1999: 177) e que fora definido por Demers e Nichols (1987: 100 e ss.) coma un produtor de informacións que ao xornalismo común se lle escapan e que fuxe dos intereses que as fontes oficias ou oficiosas poidan derivar nas súas declaracións. “es el modelo periodístico que protege contra la manipulación que hacen las fuentes de los informadores en el periodismo común, genera noticias sobre el ciudadano promedial y constituye un medio de obtener informaciones no disponibles por los métodos de 95 recopilación de noticias del periodismo común” (Demers e Nichols, 1987: 10 e ss.). d) Técnicas e estratexias propias do saber ou área de especialización. e) Contraste e verificación das informacións obtidas mediante os anteriores métodos propios da metodoloxía do xornalismo especializado. O xornalista que siga estes métodos para a elaboración dos seus textos xornalísticos poderá considerarse xornalista especialista, xa que estará a producir información dende a perspectiva da metodoloxía especializada, aplicable a calquera campo do saber ou área de especialización. 3.3.3. As áreas e bloques de información especializada Unha vez definido o Xornalismo Especializado e a súa metodoloxía, é necesario entender como se divulga este ao público segundo as estruturas funcionais nas que se encadra e como é feita pública esta información no contexto da axenda diaria dos medios. Así, é procedente comezar por definir o que é unha área de especialización. Segundo Orive e Fagoaga, é “el subcampo concreto de la información dentro del cual un profesional es capaz de desempeñar su quehacer periodístico de forma óptima y fiable con el empleo de una estrategia operativa fundada siempre en el cuadro del trabajo multidisciplinario” (Orive e Fagoaga, 1974: 83). Estes autores definen cada área de especialización temática en función de catro elementos que lles aportan identidade: • A audiencia • O profesional e a súa empresa • Os contidos 96 • A metodoloxía Dentro de cada área de especialización temática debemos continuar e explorar nunha lóxica de subdivisión interna para atoparmos unha nova estrutura: o bloque temático. Esta estrutura, segundo Esteve Ramírez e Fernández del Moral (1999: 16), “ayuda a una mayor clarificación del panorama informativo, evitando la confusión dentro de la misma área”. Son estes autores os que, un cuarto de século despois de que Orive e Fagoaga definiran a área de especialización, estableceron unha relación entre os conceptos de área de especialización e bloque informativo. “Se entiende por áreas de especialización quel conjunto de parcelas informativas interrelacionadas por unos mismos contenidos y con unos intereses similares. Las áreas de especialización se dividen en bloques informativos –subáreas de especialización-, que son aquellas agrupaciones de información relacionadas con una determinada área de especialización” (Esteve Ramírez e Fernández del Moral, 1999: 15). Así, por exemplo, dentro da área de economía poderiamos considerar os bloques de información de bolsa, información financeira, tributaria… Tendo en conta que as subdivisións poderían continuar dentro de cada bloque temático, establecendo clasificacións máis específicas e concretas, é importante ter clara a noción dos límites desas divisións, que poden depender das dinámicas específicas de cada medio de comunicación, en función do seu público. Como di Quesada (1998: 62), “la realidad del moderno Periodismo Especializado pasa por la permanente ampliación de los ámbitos temáticos que tratan los medios de comunicación, en un esfuerzo por reflejar los intereses sectoriales de sus audiencias”. 97 Unha vez definida a área de especialización temática, despréndense os requisitos que deben cumprir as parcelas do saber para considerarse como tales áreas. Segundo Fontcuberta (1997: 21), toda área de especialización debe posuír: a) Unha coherencia temática. b) Un tratamento específico da información que inclúa: • A construción de textos coherentes. • O emprego de fontes de información propias. • A coherencia co segmento da audiencia ao que se dirixe. • A existencia de periodistas especialistas na área capacitados para sitematizar e contextualizar a información que nela se produce. En canto ás clasificacións de áreas especializadas, hai que ter en conta que son listados que varían segundo o contexto e circunstancias históricas e mediáticas –que teñen que ver, na maioría dos casos, coas necesidades de información que presentan as audiencias ás que se dirixen os medios-. Así, podemos referenciar clasificacións feitas por Orive e Fagoaga (1974: 86), Muñoz-Torres (1997: 37), Fontcuberta (1992: 95), Esteve Ramírez e Fernández del Moral (1999: 15) que falan de áreas de marcado carácter xeralista nos primeiros casos -clasificación en Área Humana, Política e Recreativa de Orive e Fagoaga a mediados dos 70’- ás máis recentes dunha clara caracterización atomizada e especializada. Derivado do feito de que, seguindo a dinámica de evolución da sociedade, aparecen novos ámbitos temáticos segundo as necesidades de cada momento, Montserrat Quesada propón desbotar as taxonomías ríxidas que cinguen as áreas especializadas a conceptos e non a momentos puntuais. 98 “No sería operativo aferrarnos a una clasificación que, sin duda, quedaría obsoleta en poco tiempo a juzgar por el proceso vertiginoso de ampliación de sus ámbitos temáticos que continua potenciando la prensa en la sociedad moderna. La posición académica más coherente frente al fenómeno de la especizalización pasa por tomar todos los intentos de clasificación esbozados solamente como puntos de referencia, y dejar que sea la propia realidad social y profesional la que vaya configurando, de manera espontánea y constante, las clasificaciones que sean necesarias para acotar en cada momento el objeto de estudio que se desee aprehender desde el Periodismo especializado” (Quesada, 1998: 73). Esta flexibilidade necesaria para chegar a entender o mundo actual –en continuo cambioen termos de áreas de coñecemento, así coma abordalas dende unha perspectiva non simplificadora do pensamento –senón adecuando o fluír do discurso xornalístico á complexidade da realidadesó se pode entender se aceptamos o que Luís Álvarez Pousa (en Fernández del Moral: 2004) define coma fuxir xornalismo de expresión a favor do xornalismo de significación. É este último, o xornalismo de significación, o que entende as áreas de información coma unha maneira de actuar concreta e definida por parte do xornalista que ten que ver coa aposta pola explicación dun coñecemento complexo á vez que se supera a clásica concepción de área informativa a modo de caixóns organizadores do coñecemento que o xornalismo aborda como materia de traballo. 3.3.4. O xornalista especializado É este o momento de centrarnos na distinción do xornalista especializado e de referenciar aquelas características que o diferencian dos demais e fan que a súa actividade profesional se encadre no ámbito do Xornalismo Especializado. Así, xa nos anos 70’, Philippe Gaillard (Gaillard, 1972: 62-67) establecía diferencias entre o que el consideraba reporteiros de información xeral e aqueles que chamaba reporteiros políticos, xudicias ou deportivos. 99 Vemos como este autor francés xa inclúe ao xornalista deportivo nas primeiras clasificacións e consideracións sobre os profesionais especializados. Gaillard afirma que o xornalista xeralista é aquel que trata temas que xorden de maneira imprevista e na maioría dos casos non teñen conexión entre si, mentres que o xornalista especializado fai un seguimento de feitos desencadeados, cunha causa e un efecto, feitos que son previstos e anunciados na maioría dos casos e que no caso de ser imprevistos, o xornalista está en disposición de tratalos con total rigor, pois coñece a súa orixe en profundidade. Deste xeito, o autor francés establece a base entre o xornalista especializado e o xeralista no seguimento que os primeiros dan aos feitos e ao seu traballo. Gaillard estaba a establecer e sacar á luz o que sería un dos cometidos máis básicos do xornalista especializado: defendía que a labor do xornalista especialista non era tan só informar sobre os feitos noticiosos, senón que era seu cometido contextualizar e deixar ben ás claras os acontecementos mediante textos onde se puidese constatar un seguimento dos casos. Desta primeira distinción e caracterización de Gaillard despréndese que os especialistas serán aqueles xornalistas que coñezan a realidade que os rodea e que se manteñan sempre actualizados e ao día, tanto no plano dos contidos coma no das técnicas e tecnoloxías que empregan para producir as informacións e transmitilas ás audiencias. Esta articulación de traballo xornalístico específica é, como di Fontcuberta (1999: 102), saber “como” comunicar e “que” comunicar aos públicos. Neste senso, e sempre que se cumpra a máxima da produción informativa por xornalistas especializados, estaremos a falar de Xornalismo Especializado. “[…] la prensa especializada, elaborada por lo tanto por periodistas especializados, concentra su contenido en torno a ámbitos temáticos cada vez más concretos, lo cual permite establecer una primera y clara diferenciación con las revistas de información general […]” (Quesada, 1998: 75). 100 3.3.4.1. O xornalista especializado e a asunción da súa responsabilidade para coa sociedade Ese “que” e “como” dos que fala Fontcuberta entroncan de xeito directo coa Teoría da Responsabilidade Social da Prensa84 xa que, partindo do feito de que “en las sociedades modernas los medios informativos forman parte de las instituciones de élite y gozan de suficiente credibilidad para que el público receptor acepte la valoración que hacen de los hechos de actualidad” (Sobrados León, 2003: 128) é necesario que os xornalistas acepten a súa responsabilidade, inherente ao seu papel de mediador entre a realidade e as audiencias (cfr. Rivers e Schranmm, 1969: 29-53). Recordemos entón as cinco funcións básicas que a Teoría da Responsabilidade Social da Prensa enuncia e que os medios deberían cumprir para respectar, dende o punto de vista ético que esta corrente propón, a súa función de mediadores entre a realidade e as audiencias: a) Facer un relato comprensivo e real dos acontecementos diarios con contexto e sentido. b) Servir de foro para o intercambio de comentarios e críticas. c) Proxectar a visión da realidade dos grupos relevantes na sociedade. d) Presentar e explicar as metas e valores da sociedade. 84 Esta escola ou movemento ten a súa orixe na Universidade de Chicago, relacionada coa publicación do Informe da Comisión Hutchins en 1947. Este informe –titulado Una prensa libre y responsable (1947)-, auspiciado polo responsable da revista Time, Henry Luce e en colaboración co reitor da Universidade de Chicago –que conseguiu a participación de 225 expertos en 17 sesións-, Robert Hutchins, xurdiu coa intención de explicar e propoñer vías de escape ou solucións ás desviacións dos mass media nos Estados Unidos que, dun xeito preocupante para Luce e Hutchins, estaba a vivir unha situación de decadencia preocupante. Este informe cuestionou, de xeito claro os paradigmas obxectivista e sensacionalista. Defendía a necesidade de que os medios de comunicación mantiveran a súa independencia en todo momento e coidaran as funcións sociais esenciais que desenvolvían en relación coa política democrática e non se comportaran tan só como empresas de propiedade privada (McQuail: 1999). 101 e) Garantir o acceso plena á información relevante do día. Deste xeito, xorde a consideración dos medios de comunicación coma un ente diferente a outras empresas que se moven no mercado libre. Os medios son empresas que teñen unha responsabilidade social que afecta de xeito directo ao benestar da sociedade. Esta responsabilidade social só cobra sentido ao entendela dentro dun contexto ético no que operan os medios de comunicación, polo que, comezando polo principio, esta tarefa de responsabilidade iníciana os medios e os seus xornalistas nos procesos de obtención, produción e emisión da información. É nestes pasos nos primeiros nos que debe asegurarse a rigorosidade e veracidade, condicións que non fan máis que acentuar o dereito que os medios teñen a informar con liberdade, sempre dentro dos límites do ben común e do respecto aos dereitos das persoas. Con este exercicio ético da profesión, o xornalista e os medios están a asinar un contrato de compromiso ético coa sociedade. Este contrato85 que atinxe á responsabilidade social inherente á actividade dos medios está recollido na gran maioría dos códigos deontolóxicos da profesión. Así, o Código Internacional de Ética Periodística da UNESCO86 85 Cuxo valor e sentido analiza e critica Luhmann (cfr. Luhmann, 2000: 151-152). , no seu Principio III di que “a información en periodismo enténdese como ben social e non como un produto, o que significa que o xornalista comparte a responsabilidade da información transmitida e é, polo tanto, responsable, non só ante quen controlan medios, senón principalmente ante o público, incluíndo variados intereses sociais. A responsabilidade social do xornalista require que el ou ela actúen, baixo toda circunstancia e en calquera contexto, en conformidade cos principios da ética profesional”. 86 Pódese consultar en: http://www.ijnet.org/Director.aspx?P=Ethics&ID=8320&LID=2 [Consulta: 10 de febreiro de 2011]. 102 Tamén o Código Europeo de Deontoloxía do Periodismo87 , no seu Apartado I di que “ademais dos dereitos e deberes xurídicos que están recollidos nas normas xurídicas pertinentes, os medios de comunicación asumen en relación cos cidadáns e a sociedade, unha responsabilidade ética que é necesario recordar nos momentos actuais, nos que a información e a comunicación revisten unha gran importancia para o desenvolvemento da personalidade dos cidadáns así como para a evolución da sociedade e a vida democrática”. É unha responsabilidade que se ve máis importante segundo aumente a relevancia do tema ao que atinxan as producións xornalísticas, é dicir, os xornalistas deportivos –polo gran número de seguidores que as distintas modalidades deportivas, pero sobre todo o fútbol, teñendeben de poñer especial coidado no respecto deste contrato de responsabilidade social e, como afirma Germán Arango o xornalismo deportivo debe “repensar y retomar el papel del periodismo deportivo como informador, educador y orientador de una afición fanática y frenética” que en moitos dos ámbitos que se interrelacionan co deporte “desconoce la complejidad del entorno que rodea la actividad deportiva contemporánea y reduce su participación en el espectáculo al desenfreno de la mera emotividad” (Arango Forero, 2005: 149). Jesús Castañón, cando fala do fútbol profesional, di que este creou un novo contexto onde “el periodista ya no es sólo un mero informador sino que tiene que desarrollar funciones de educador, orientador de la información […]” (Castañón, 2005b), facendo referencia, sen dúbida á responsabilidade social que o xornalista debe asumir nunha área especializada do coñecemento que arrastra a tanta audiencia como é o deporte profesional, ben sexa fútbol, balonesto, Fórmula 1 ou outro deporte de moda. 87 Pódese consultar en: http://www.uam.es/otros/uamsolidaria/v_periodismo_solidario/codigo_deontologico.pdf [Consulta: 10 de febreiro de 2011]. 103 3.3.4.2. O papel do xornalista especialista: o rol de gatekeeper Unha dobre especialización (cfr. Borrat 1989: 50) caracteriza ao “especialista” (Berganza Conde, 2005: 54) ou “escritor especializado” (Marsden, 1948: 7): • por unha banda unha especialización en Redacción Xornalística ou Comunicación. • pola outra, en disciplinas propias da súa área de especialización. Este xornalista especialista aplica os prototipos e técnicas que compoñen a metodoloxía do Xornalismo Especializado88 , é dicir, “aplica los métodos de investigación, redacción, formas y saberes del periodismo […] los recursos cognitivos, teóricos y metodológicos” da súa área de especialización. Partindo deste suposto, o xornalista especialista selecciona, valora e produce información (cfr. Tuñón, 1989: 10 e 52) os feitos e elementos que se atopan inmersos no seu ámbito de saber, converténdose nun gatekeeper89 da súa área de especialización. Atendendo a esta calidade atribuída ao xornalista especialista, detémonos nun artigo no que Jane Singer (Singer, Hermida, Domingo, Heinonen, Quandt, Zvi e Vujnovic, 2011: 121-138) fundamenta en catro puntos básicos a súa concepción do xornalismo: - Imparcialidade. - Función de gatekeeper. - Independencia. 88 Vid. punto 3.3.2. 89 Cfr. Lewin, K. 1947: 143 e ss. e Shoemaker: 1991 110 A comunicación deportiva existiu dende que os humanos descubrimos o xogo e, con el, a competición. As primeiras manifestacións poderiamos buscalas nas máis antigas pinturas rupestres e nos relatos de dous dos máis importantes persoeiros e intelectuais da Antiga Grecia: Homero e Píndaro. Homero, pola súa banda, conta na Ilíada como Ulises organiza os chamados “Xogos Fúnebres” na honra de Patroclo, mentres que Píndaro louva nas Olímpicas aos gañadores dos Xogos Olímpicos (Alcoba, 2005: 48). 4.1. BREVE HISTORIA DA INFORMACIÓN XORNALÍSTICA ESPECIALIZADA EN DEPORTE NA PRENSA DIARIA. CASO ESPAÑOL E CASOS INTERNACIONAIS DE REFERENCIA 111 O deporte sempre foi unha actividade que a humanidade seguiu con grande interese. Dende os primeiros textos escritos nos xornais impresos de finais do século XIX ata o deporte híper mediatizado da actualidade, que experimenta as presións que sobre el exercen os medios de comunicación ao mesmo tempo que inflúe tamén nas rutinas e nas axendas diarias destes. Segundo Antonio Alcoba (1980), o primeiro xornal deportivo que aparece é o Nieuwe Tijdingen, periódico creado no ano 1605 en Holanda. Pero será moito máis tarde, coa recuperación dos Xogos Olímpicos e coa disputa en Atenas da primeira olimpíada da era moderna92 , cando se inicie a carreira dos xornais por cubrir os acontecementos deportivos. Neste caso, o xornal parisino Le Figaro mailo londinense The Times enviaron xornalistas en calidade de reporteiros para cubrir o feito deportivo que se ía celebrar na capital grega, dando lugar a unha das primeiras experiencias de artigos deportivos que se coñecen (Alcoba, 1987:24-29). Porén, outros autores coma o francés Edouard Seidler ubican os primeiros artigos xornalísticos deportivos no século XVIII, e para maior precisión no ano 1733, momento no que o xornal The Boston Gazette se paraba a narrar un combate de boxeo (Seidler, 1964: 27). 4.1.1. A información deportiva, un novo episodio da loita entre Hearts e Pulitzer Como conta Alcoba (Alcoba, 2005: 39), a primeira aposta real e con azos de continuidade que un medio xeralista fixo pola publicación de novas sobre acontecementos deportivos foi a do xornal The New York Journal aló por 1895 que, baixo a influencia decisiva do seu propietario -William Randolph 92 Celebrados en 1896 por iniciativa de Pierre de Fredy, Barón de Coubertin, que dous anos antes -o 23 de xuño de 1894fundara o Comité Olímpico Internacional coa vontade de recuperar a celebración dos Xogos Olímpicos. 112 Hearts-, apostou por incluír nas súas páxinas noticias sobre as carreiras de cabalos, feito que lle proporcionou un gran éxito e que fixo que os seus competidores -entre os que destacaba o The New York World, propiedade de Joseph Pulitzerse viran na obriga de incluír nas súas estruturas unha sección dedicada á información sobre deportes para non perder o paso no baile que comezara o xornal propiedade de Hearts. Foi precisamente o grande competidor do The New York Journal de Hearts, o The New York World o primeiro en facerlle sitio nas súas páxinas a unha sección dedicada aos deportes -a finais do ano 1872-. Porén, non foron estas as primeiras empresas xornalísticas que decidiron introducir os deportes entre as noticias que habitualmente publicaban, senón que a primeira experiencia de inclusión de noticias deportivas nas páxinas dun diario xeralista foi a do periódico The New York Herald, no ano 1835 (Jones e Baró, 1996: 20). 4.1.2. The New York Times, as primeiras portadas Pero, se a publicación de información deportiva nun diario xeralista fora un paso esencial para o xornalismo deportivo, non menos importante foi que o xornal The New York Times publicara un titular deportivo na súa portada, o 24 de setembro de 1926, converténdose no primeiro medio impreso xeralista que facía un oco na súa primeira plana para a información sobre deportes. O protagonista da información era o boxeador Gene Tunney, que recibía a homenaxe dos cidadáns de Nova Iork parapetado no asento traseiro dun coche sen capota logo de resultar vencedor nun combate o día anterior que o enfrontaba ao púxil Jack Dempsey en Philadelphia. Tunney e Dempsey eran os protagonistas dunha información á que o New York Times dedicaba 100 columnas (Alcoba, 2005: 39). O gañador era o protagonista principal da portada do xornal neoiorquino, xa que aparecía nunha fotografía que acompañaba ao titular en primeira páxina. Así, o The New York Times daba o segundo e decisivo paso na consolidación da importancia 113 do xornalismo deportivo nas primeiras décadas do século XX. Dende este momento –aínda que non coincidindo nos tempos e evolución destesa que se podería denominar como onda do deporte “no tardaría en llegar a la prensa de información general, que empezó a dedicar una sección específica a la actualidad deportiva, ilustrada por lo general con una amplia cobertura gráfica” (Ortega en Fuentes y Fernández Sebastián, 1998: 209). 4.1.3. Os casos europeo e español En Europa, as primeiras publicacións que teñen os temas deportivos como motivo da súa especialización aparecen na segunda metade do século XIX. Así, vemos como na década de 1850 aparece no Reino Unido o xornal deportivo Sportsman, que posteriormente pasaría a chamarse Sporting Life. En Francia existen dous casos esenciais na época na que as publicación deportivas estaban a agromar: aparece Le Sport no ano 1854 e o primeiro diario deportivo do país veciño, Le Vèlo, editado en 1892 (Esteve Ramírez e Fernández del Moral, 1999: 276). Este avance na prensa impresa provocou que a radio se movilizase. Nun primeiro momento este medio tivo dous impedimentos moi importantes para poder realizar o seu traballo: por unha banda as dificultades técnicas que supoñía a retransmisión en directo dos espectáculos deportivos da época e, pola outra, a desconfianza dos promotores dos eventos que non acababan de ver con bos ollos a un medio que ameazaba con restarlles ingresos -a posbilidade de que a radio provocase unha baixada na asistencia de espectadores era máis real ca nunca, xa que este medio ofrecía a posibilidade de escoitar dende un receptor a retransmisión do feito deportivo sen acudir ao lugar físico onde se producía-. Pero unha vez que a tecnoloxía deu resposta ás necesidades dos equipos de retransmisión, os organizadores non tiveron máis remedio ca ceder ás presións dos medios xa 114 que os reporteiros conseguían, dun xeito ou outro93 facer o seu traballo e narra os acontecementos deportivos aos oíntes. No caso español, non foron os xornalistas os que primeiro informaron sobre temas deportivos nos xornais, senón que foron escritores afeccionados os que saciaban a necesidade de información dos lectores sobre diversas competicións de distintos ámbitos deportivos cun estilo floreado e épico, propio de finais do século XIX e principios do XX. Nun primeiro momento, os propietarios dos xornais conformábanse con ofrecer unha información pouco completa e sesgada, sen a obxectividade que merece calquera peza xornalística que se publique. Porén, pronto se decataron de que coa creación das diferentes categorías e competicións rexionais, provinciais e a inminente aparición de competicións nacionais, a información necesitaría unha especialización temática no ámbito da información deportiva coa que os xornalistas da época non contaban. Para esquivar este inconveniente, moitos dos donos dos xornais optaron por contratar a deportistas retirados que farán as veces de xornalistas especializados comentando os deportes nos que participaran activamente non moito tempo antes. 4.1.3.1. A repulsa inicial á información deportiva e ao informador deportivo Nese primeiro momento, no que o xornalismo deportivo agromaba entre a información económica, política e de sociedade, moitos xornalistas déronlle as costas a ese novo ámbito da información que estaba a reclamar profesionais por consideralo frívolo e simple. Así, como afirman Daniel E. Jones e Jaume Baró, a figura dos primeiros xornalistas deportivos vai ser caso de polémica por unha repulsa popular fundamentada nunha visión mundana, esnob e superficial que a sociedade tiña da actividade deportiva, 93Por aquel entón, era ben coñecida a habilidade dos xornalistas para agatuñar polas torres das igrexas para poder retransmitir aqueles feitos deportivos en cuxos lugares de celebración non podían entrar por estar vetados polos organizadores. 115 inútil para algúns e perigosa para outros moitos (Jones e Baró, 1996: 19). Porén, moitos outros profesionais do xornalismo viron unha oportunidade de traballo no novo campo da información que estaba a nacer e decidiron apostar por aplicarlle aos acontecementos deportivos as boas maneiras do xornalismo de rigor e obxectivo para cimentar o que hoxe é unha das máis importantes -por número de lectoresárea temática de información na nosa sociedade. O crecemento que se daba no campo da información deportiva co paso do tempo creou a necesidade de contar con xornalistas especializados. Debían ser persoas cun gran volume de coñecementos en diferentes áreas. Tiña que tratarse de profesionais que contaran cunha formación multidisciplinar para ser quen de ir máis aló do mero feito deportivo e conseguir artellar un discurso xornalístico no que as múltiples relacións do deporte con outros campos quedasen retratadas. O xornalista debía ser quen de plantexar novas situacións e crear mapas relacionais que establecesen as conexións do deporte e do feito deportivo en particular cunha sociedade cada vez máis interesada pola actividade deportiva e, en concreto, pola información deportiva. Na actualidade seguen a darse situacións profesionais de menosprezo ao xornalismo deportivo. Así, como afirma Sergio Levinsky (2002: 149 e ss.) aínda é hoxe o día no que se considera a “sección de Deportes como ‘antiintelectual’” e se ten unha imaxe do xornalista que traballa no ámbito dos deportes coma un profesional frustrado e que acepta de bo grado un traslado a calquera outra sección do medio de comunicación. 116 4.1.3.2. Das gacetiñas ás publicacións especializadas e seccións de deporte pasando polas Hojas del Lunes Nun primeiro momento soamente existían gacetiñas, publicacións que aló por finais do século XIX eran estritas convocatorias ou simples resultados de eventos deportivos. Só unha vez que o deporte colleu certa sona entre a clase burguesa acomodada estas publicacións comezaron a ter certa identidade e importancia, pero nun primeiro momento a información deportiva quedou relegada a un segundo plano. En moitos casos foron asociacións mantidas polas clases acomodadas as que deron orixe a publicacións sobre deporte94 . Asociacións dominadas polas ideas “tan plausibles como la solidaridad, la competencia leal, el conocimeiento de la naturaleza, el fomento de la educación física y, en general, actividades de contenido cultural” “ que seguían dinámicas que axudaran á “desaparición de viejos vicios y del nacimiento de costumbres que impulsaran una juventud más fuerte, más sana” (García Candau, 2004: 454). Neste ambiente, as primeiras seccións de deportes que apareceron estaban formadas por profesionais que non foran quen de desenvolver con criterio o traballo xornalístico noutras seccións de maior importancia relativa naquel momento -Política, Economía, Sociedade…-. Estes xornalistas eran enviados á sección de deportes coa esperanza de que os seus erros diminuíran en canto a transcendencia nunha sección menor como era a de deportes por aquel entón. Neste clima de entreséculos, naceron as primeiras experiencias de publicacións dedicadas ao deporte debido á influencia anglosaxona e 94 Como foi o caso da Sociedad Gimnástica Española, creada en 1887, que comezou centrándose na práctica da esgrima e pouco a pouco foi conseguindo material para a práctica de moitos outros deportes e chegou a disputar as primeiras edicións da Copa do Rei de fútbol cun equipo propio – chegou a desputarlle a final ao Barcelona na edición de 1012, perdéndoa por 0 tantos a 2-. 117 francesa. Nun primeiro momento a arte cinexética era a protagonista e leit motiv das publicacións especializadas en deporte95 -as revistas El Cazador e La Caza, considerado este último o primeiro diario deportivo español ,ámbalas dúas datan de 1856; a bilingüe El Colombaire , de 1886-. Máis tarde -nos xornais La Vanguardia , en 1889, e Heraldo del Sport, en 1902publicaríanse as primeiras pezas xornalísticas que daban conta do sucedido en encontros futbolísticos, dando comezo ao xénero rei da información deportiva: a crónica. No caso dos xornais de información xeral, prestábase moita atención ás noticias deportivas. Tanto é así que gran parte destas informacións eran reunidas nun suplemento que acompañaba os luns ao xornal dedicado ás novas sobre deportes. Un dos primeiros xornais de información xeral que recolleu información deportiva nas súas páxinas foi o madrileño ABC (Esteve Ramírez e Fernández del Moral, 1999: 278). Tamén Seoane e Saiz (1996: 53) falan deste proceso de inclusión da información deportiva nos medios xeralistas a través de páxinas semanais especializadas publicadas co obxectivo de enganchar a un público segmentado ou darlle cobertura ás demandas dos distintos membros da familia. Así, recollen como arredor dos anos 20’ do século pasado os xornais xeralistas comezan a publicar “páginas femeninas, infantiles, teatrales, cinematográficas, taurinas, deportivas, de turismo, de agricultura, de higiene y medicina, etcétera”. Pódese observar que os últimos anos do século XIX e primeiras décadas do século XX non foron doadas para a información deportiva. Vimos como o primeiro campo de batalla para a información deportiva era unha prensa escrita na que moitos dos seus profesionais a despreciaban nun primeiro 95 Outras publicacións dedicadas ao deporte son: La Ilustración Gimnástica, El Pelotari, Sport, Crónica del Sport, El Campeón e o Heraldo Sport. 118 momento -e tamén as dificultades e reticencias que entre os promotores deportivos espertaba a radio-. Pero, e a televisión? A televisión, segundo Alcoba “es el medio por excelencia del auge del deporte en todo el mundo”, xa que “las imágenes en directo llegan incluso a paralizar la vida de ciudades enteras” (Alcoba, 1993: 65). Como Alcoba asegura, o medio responsable do auxe do deporte a nivel mundial tivo un inicio de relación co deporte menos difícil cá prensa e a radio. Así, a información deportiva televisada comezou a facerse forte nos Xogos Olímpicos de Berlín, en 1936. Os Xogos desenvolvéronse en directo, e para todo o planeta, grazas á retransmisión que a televisión fixo do evento. Os produtores do novo medio televisivo estaban necesitados de ingresos e pronto se decataron da gran veta de ouro que supoñía a retransmisión dos acontecementos deportivos -e con máis razón eventos de nivel e importancia mundial como eran os Xogos Olímpicos-. Así, en pleno nazionalsocialismo alemán e coa II Guerra Mundial a piques de estalar, a información deportiva televisada acaparou unha un grao máximo de relevancia como medio de referencia para a poboación. Paralelamente á inclusión da información deportiva nos xornais xeralistas, comezaban a crearse no ámbito comunicativo español publicacións periódicas dedicadas, única e exclusivamente ao deporte (cfr. Alcoba, 1999: 59 e ss.). Así, o primeiro diario deportivo de España foi o Excelsior, que editou dende 1924 en Bilbao Javier Cortázar. Esta iniciativa informativa tivo continuidade ata 1931 ano en que foi substituída polo xornal Excelsius, editado tamén en Bilbao entre os anos 1931 e1937. (Esteve Ramírez e Fernández del Moral, 1999: 277). En 1926 xorde o segundo diario deportivo de España, cando El Mundo Deportivo cambia a súa periodicidade e comeza a saír diariamente e non 119 semanalmente, como viña facendo dende a súa creación en 1906. Dende este momento comezan a aparecer as grandes cabeceiras especializadas en deportes que hoxe son as máis vendidas no territorio español. Así, o 7 de xuño de 1932 aparece o diario deportivo As cunha periodicidade semanal, deixando de saír á rúa un mes antes do estalido da Guerra Civil. Reaparecería, pasando a publicarse diariamente en 1967, catro anos antes de que se editase As color. Poucos anos despois, e co país inmerso na Guerra Civil, nace o semanario Marca, en 1938. Este xornal vería interrompida a súa edición poucos meses despois de nacer e reaparecería en 1942, xa editado cun carácter periódico diario (Esteve Ramírez e Fernández del Moral, 1999: 277). Nestes anos, o obrigado descanso dominical da prensa facía que os luns non saísen á rúa os xornais, polo que precisamente o día despois da celebración da maior parte dos eventos deportivos da fin de semana, os lectores non podían mercar as publicacións que os mantiñan informados. Este baleiro cubrírono as chamadas Hojas del Lunes, que comezaron a fundarse en 1926 nas principais cidades españolas e que eran publicadas pola Asociación da Prensa de cada provincia para permitir o descanso dos traballadores da prensa. Estas publicacións daban cabida á información deportiva reclamada polos lectores. O panorama comunicativo mantívose sen prensa os luns ata que Diario 16 comezou a publicar tamén os luns no ano 1984, poucos anos despois de que aparecese en Barcelona o diario Sport, o último en nacer das máis importantes publicacións diarias especializadas en deporte en España. Mentres, en Europa aparecían tamén xornais especializados en información deportiva que marcarían unha época e que hoxe se consideran de referencia como son o italiano La Gazetta dello Sport96 96 Xornal centenario dinamizador da actividade deportiva do italiana mediante a organización de importantes competicións ciclistas –Milan-San Remo dende 1905, o Giro de Lombardia, dende 1907 e o Giro d’Italia, dende o ano 1909-. , fundado en 1896, o francés 126 deron en denominar por aquel entón Área Recreativa. Outro exemplo é o da clasificación que Fontcuberta fai a principios dos anos 90’, onde sitúa ao deporte como bloque pertencente á área Sociedade (Fontcuberta, 1992: 95). Pero, tendo en conta a relación inherente que cada clasificación ten co contexto co que nace101 e o auxe da información deportiva e dos medios que a divulgan nos últimos anos102 , enténdese que os autores inclúan nas súas clasificacións ao deporte como área de especialización. Na actualidade, moitos autores defenden esta afirmación e inclúen a información deportiva dentro das súas clasificacións de áreas especializadas. Así, por exemplo, Juan Ramón Muñoz-Torres afirma que existen seis grandes áreas de especialización: política, economía, ciencia e tecnoloxía, cultura, deportes e sociedade. Se temos en conta que cada área pode ser dividida en bloques informativos, Muñoz-Torres tan só fai unha diferenciación entre dous bloques dentro da área: os deportes practicados de xeito individual e os que son realizados en equipo (Muñoz-Torres, 1997: 37-38). Por outra banda, Esteve Ramírez e Fernández del Moral (1999: 175-192), sen pretender facer unha análise pormenorizada de todas as posibles áreas de especialización existentes, acaban por presentar e estudar dezaoito103 101 Pódese afirmar que cando se fala dunha ou outra clasificación de áreas especializadas no xornalismo hai que ter presente sempre o contexto no que foi elaborada e asumir que era operativa nese momento e baixo circunstancias determinadas e determinantes (Quesada, 1998: 57, 72-73). posibles campos de especialización temática. En cada caso fan unha caracterización xeral, unha exposición das súas orixes, unha descrición das súas principais funcións e disfuncións e trazan un perfil básico de 102 Causado, sen dúbida, pola gran repercusión social que ten o feito deportivo, tal e como demostran os datos da OJD e do EGM. 103 Son: editorialismo e ensaio, información sobre poítica internacional, información sobre política nacional, información sobre política local-rexional, información sobre educación, información científico-técnica, información cultural, información sobre creación literaria, información teatral, información musical, información cinematográfica, información económica, información sociolaboral, información turística, información sobre saúde, información deportiva, información sobre ecoloxía e medio ambiente e, por último, información icónica (Esteve Ramírez e Fernández del Moral, 1999). 127 profesional que todo xornalistas que pretenda traballar neses ámbitos debe cumprir para poder desenvolver un traballo rigoroso. Evidentemente, a información deportiva atópase entre as áreas de especialización nomeadas por estes dous autores. Ademais, contribuíndo á solidez dos cementos do deporte como área especializada, xa hai autores que consideran a información deportiva unha “superárea”, que á súa vez refire nos seus contidos tantas subáreas como modalidades deportivas existen (Esteve Ramírez e Fernández del Moral, 1999: 280). Deste xeito, podemos xa considerar a información deportiva coma unha área de especialización existente no xornalismo. Esta área de especialización está configurada polos contidos que teñen relación co deporte, entendendo por tal o que Alcoba (1993: 22) define como “toda actividad física, individual o colectiva, practicada de forma competitiva”. É este último cualificativo que Alcoba lle aplica á definición, “competitiva” o que lle dá un sentido máis profundo aos contidos que teñen cabida nas seccións de deportes. Así, a información xornalística que se publica nesta área en concreto non ten como referencia tanto ao deporte como actividade lúdica ou exercicio de diversión coma a aqueloutra actividade deportiva que se realiza nun marco competitivo, que dá como resultado o espectáculo que atrae a grandes audiencias. Este feito provoca que os medios se esquezan moitas veces dos deportes minoritarios en favor dos deportes que congregan un maior número de audiencias na procura de información, como asegura Alcoba (1993: 80-82). Por outra banda, este autor elabora un listado de 50 modalidades deportivas diferentes, que fan da “superárea”104 104 Vid supra. da información deportiva unha das máis variadas en canto a subáreas, xa que, como ben quedou referenciado 128 con anterioridade105, cada deporte pode ser considerado unha área menor encadrada dentro da grande área especializada do deporte. Así, dende os máis masivos –fútbol, baloncesto, moticiclismo, Fórumula 1…- ata os minoritarios –curling, petanca ou tiro con arcoesixen un grao importante de especialización por parte do xornalista que traballe no seu ámbito106 . 105 Vid supra. 106 Sería unha especialización na subárea dentro da especialización que esixe a área xornalística dos deportes. Feito que non quere dicir, com ben apunta Alcoba (1993: 128), que todo xornalista que traballe na área deportiva deba coñecer todas as modalidades e participantes en cada unha delas. 129 4.3.1. Pero, que é o ‘deporte’?... Conceptualización do feito deportivo 4.3.1.1. Deporte vén de… Neste breve apartado queremos aclarar a orixe do termo “deporte” dende un punto de vista filolóxico. A crenza estendida é que este termo provén do anglosaxón “sport”. Non é así. Existen varios estudos coma por exemplo os de Maximiano Trapero (1994) e García Blanco (1997) que nos falan dunha orixe latina da palabra “deporte”. Seguindo a García Blanco, a evolución do termo do latín “deporto” ás linguas romances deuse do seguinte xeito: 4.3. CARACTERÍSTICAS DA INFORMACIÓN XORNALÍSTICA ESPECIALIZADA EN DEPORTE 130 Gráfica 2. Evolución do termo do latín “deporto” ás linguas romances. Elaboración propia baseada en García Blanco (1997). Unha vez vimos de onde provén, dende un punto de vista dos estudos filolóxicos, a palabra “deporte”, vexamos como a definen algúns autores e como outros falan da dificultade de facelo. 4.3.1.2. Definición Está claro que o deporte é un dos fenómenos que cobra unha maior importancia na sociedade moderna, tanto polo número de seguidores que ten coma polas relacións que este ámbito ten establecido con outras parcelas moi importantes para o devir da humanidade –como son a política, a económica, a das ciencias da saúde…-. Así, algúns autores coma Manuel García Ferrando (1990) ou J. Hernández Moreno (1994) afirman que o deporte é o fenómeno social máis característico das sociedades actuais. 131 Por unha banda, se acudimos aos dicionarios para solucionar a cuestión da definición do termo ‘deporte’, atopámonos con que o dicionario da Real Academia de la Lengua o define coma unha “actividad física, ejercida como juego o competición, cuya práctica supone entrenamiento y sujeción a normas” en primeira instancia, e en segunda coma “recreación, pasatiempo, placer, diversión o ejercicio físico, por lo común al aire libre”. Pola súa banda, o Diccionario de Uso del Español de María Moliner define o ‘deporte’ coma un “Ejercicio físico o juego en que se hace ejercicio físico, realizado, con o sin competición, con sujeción a ciertas reglas”, mentres que para Manuel Seco (Seco et alter, 2000) é calquera“actividad física individual o colectiva, realizada como ejercicio o placer, con sujeción a ciertas reglas y generalmente de carácter competitivo”. Se acudimos ao Dicionario das Ciencias do Deporte podemos observar como se fala dunha imposibilidade de delimitación con precisión desta noción debido ao seu uso diverso e corrente. Pola outra, hai un gran número de autores que tentaron definir o ‘deporte’ e as súas funcións dentro da sociedade. Un dos primeiros que realizou un exhaustivo estudo do termo ‘deporte’ foi Miguel de Pernavieja (1966), quen trazou unha liña de significación da palabra a través da súa etimoloxía e uso nos diferentes textos nos que foi aparecendo. Nese mesmo ano, Carl Diem (1966) fai unha asunción do deporte coma xogo, pero cun carácter serio e rigoroso que lle imprimen as normas que o rexen e os valores que o acompañan, así coma os seus obxectivos de integración107, a superación e a consecución de resultados positivos para as partes que participan da competición. Desta mesma década data a definición que deixou Pierre de Coubertin108 107 Neste, caso, xa Diem aventuraba unha das funcións do deporte que dende o goberno europeo se pretende fomentar: a integración (cfr. Libro Blanco del Deporte e Henry, 2005a e 2005b). , citado por Hernández Moreno (1994:14), onde afirmou que o 108 Recordemos, restaurador dos Xogos Olímpicos modernos en 1896. 132 deporte “é o culto voluntario e habitual do intenso exercicio muscular, apoiado no desexo de progresar e que pode chegar ata o risco”. Dez anos máis tarde, serán Lüschen e Weis (1976) os que definan o deporte coma unha acción social de carácter lúdico na que as habilidades, as tácticas e as estratexias fan que unha das partes –dous ou máis elementosque participa na competición acade o éxito deportivo ou vitoria sobre os seus competidores. Poderiamos dicir que esta liña de pensamento é a que traballa no senso da concepción do deporte como ludens. Sobre esta liña de definicións, outros autores como Riezu (1972) e Landers (1977) abundan en dous elementos sustancias básicos do deporte para a súa caracterización: o carácter de competición que se desprende da acción social denominada deporte e as ansias de acadar logros cada vez maiores dos contrincantes, feito que os leva a marcarse novas metas e retos que superar. Como podemos comprobar, moitos dos autores que traballaron no ámbito do deporte e a socioloxía tentaron darlle unha definición ao termo, polo que existe unha gran variedade de postulados teóricos. Ante esta dificultade para delimitar unha realidade cambiante como é o termo ‘deporte’, algúns autores coma Cagigal (1981:24), Mandell (1984:89), Olivera (2006) ou Hsu (2000) teorizaron sobre a dificultade de definir o deporte debido a que se trata dunha realidade social complexa en constante cambio109 dunha complexidade simbólica e realidades sociais e culturais tan diversas que dificilmente resulta definible. No en tanto, outras definicións xurdiron coa teima de conceptualizar o termo. Así, Parlebas (1986), citado en Hernández Moreno (1994:15), define o deporte como unha “situación motriz de competición regulada e institucinoalizada”. Tamén nesa década dos 80’, José María Cagigal (1985) di 109 Cfr. Barreau e Morne, 1991. 133 que o deporte é aquela competición organizada que vai dende o gran espectáculo ata a competición de nivel modesto; tamén é cada tipo de actividade física realizada co desexo de compararse, de superar a outros ou a si mesmos, ou realizada en xeral con aspectos de expresión, lúdicos, gratificadores, a pesar do esforzo. Atendendo a esta esencia cambiante e dificilmente abarcable por unha definición estática, García Ferrando, coincidindo con outros autores110 , define o deporte baseándose en tres eixos básicos e dun xeito flexible. O deporte para este autor é unha “actividad física e intelectual humana, de naturaleza competitiva, y gobernada por reglas institucionalizadas” (García Ferrando, 1990: 31). Tamén Sánchez Bañuelos (1992) tendo reducir o significado do deporte nas seguintes palabras: é toda actividade física que o individuo asume como esparcemento e que supoña para el un certo compromiso de superación de metas, compromiso que nun principio non é necesario que sexa establecido más ca cun mesmo. Será Hernández Moreno (1994) quen dea un paso máis no intento de estruturar o deporte segundo as súas características básicas, para que sexan estas -flexibles e amplas-, as que o definan e non sentencias ou proposicións estritas e ancoradas a unha circunstancia e contexto determinados. Así, procurando sintetizar as múltiples propostas definitorias dos diferentes autores, Hernández Moreno (1994: 15 e ss.) estrutura a súa definición arredor de cinco piares que son unha constante nas propostas teóricas precedentes: a) A acción ou situación motriz mecánica e comportamental que supón o deporte. b) O xogo, entendido cunha finalidade lúdica. 110 Cfr. Parlebas, 1986. 134 c) A competición ou necesidade de superar unha marca o un ou varios adversarios. d) As regras111 e) A institucionalización e control, así como implantación dos regramentos. , que permiten caracterizar o desenvolvemento da actividade deportiva. Estes catro elementos, en conxunción co contexto112 contemporáneo de cada situación social, permitirán definir o deporte dun xeito amplo e flexible, adaptándose a todas as épocas e circunstancias. Así, para Hernández Moreno, o deporte é unha “situación motriz de competición, regulada, de carácter lúdico e institucional” (Hernández Moreno, 1994: 15). Nesta mesma liña, o Consello de Europa establece, a través da Carta Europea do Deporte (1992), que o deporte é “cualquier forma de actividad física que, a través de participación organizada o no, tiene por objeto la expresión o mejoría de la condición física y psíquica, el desarrollo de las relaciones sociales o la obtención de resultados en competición a todos los niveles”113 , principio que compartimos, así como entendemos como válido o razoamento enunciado por Hernández Moreno que provoca esta definición. Poderiamos continuar o listado de autores114 111 Principio este que non contemplaba un dos persoeiros máis destacados na historia do deporte a nivel mundial, non polos seus logros deportivos, pero si pola súa capacidade de promoción do deporte e da súa práctica: Pierre de Frédy, Barón de Coubertin, fundador –en 1896dos Xogos Olímpicos da era moderna. que definiron dalgún xeito o deporte. Así, Castejón (2001: 17) di que o deporte é unha “actividad física 112 No que inflúen de xeito determinante os mass media, a busca de logros sociais -igualdade ou política de progreso, por exemploe outros moitos factores presentes en cada chanzo da evolución social. 113 A Carta Europea do Deporte pode consultarse en: https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=Rec(92)13&Sector=secCM&Language=lanEnglish&Ver=rev& BackColorInternet=9999CC&BackColorIntranet=FFBB55&BackColorLogged=FFAC75 [Consulta: 11 de marzo de 2010]. 114 Estas aportacións e algunhas outras recóllenas Robles Rodríguez, Abad Robles e Giménez Fuentes-Guerra (2009) nun artigo moi interesante publicado en liña en efdeportes.com que referenciamos na bibliografía. 135 donde la persona elabora y manifiesta un conjunto de movimientos o un control voluntario de los movimientos, aprovechando sus características individuales y/o en cooperación con otro/s, de manera que pueda competir consigo mismo, con el medio o contra otro/s tratando de superar sus propios límites, asumiendo que existen unas normas que deben respetarse en todo momento y que también, en determinadas circunstancias, puede valerse de algún tipo de material para practicarlo”. Tamén Antonio Alcoba (2005) nos fala do deporte coma unha actividade física, practicada de xeito individual ou colectivo, participada de xeito competitivo. Por último, Jorge Antonio Muñoz Guillén (2001) fai unha aproximación á conceptualización do deporte dende cinco perspectivas diferentes valéndose de teorías115 • Deporte de alto rendemento: ten como obxectivo a consecución de fazañas deportivas, superar marcas e establecer novos fitos nas diferentes modalidades. A meta é vencer ao adversario e á marca ou tope establecido. Trátase dunha modalidade exclusiva, discriminatoria e inhumana. enunciadas por Cagigal (1966), Pila (1989) e outros. Así, Muñoz Guillén fala de: • Deporte profesional: a súa base é o Deporte de Alto Rendemento e a diferenza básica está en que os individuos, neste caso, viven da súa práctica. Produce espectáculo, xera fluxos económicos e comercializa o deporte. • Deporte formativo: ten como obxectivo básico preparar ao practicante para responder, de xeito máis eficaz aos estímulos físicos propios das accións da vida diaria. Está vinculado a un exercicio practicado dende a infancia dos individuos co obxectivo de que as habilidades se automaticen. 115 Algunhas delas recóllense nos textos publicados nas actas do VII Congreso y Asamblea de Deporte para Todos. El Deporte para Todos en España: Presente y Futuro. Estas actas pódense consultar en : http://www.kirolzerbitzua.net/adminkirolak/docsdin/Ponencias%20Congreso%20DpT%20INEF. pdf [Consulta: 15 de xullo de 2011] 142 contextos sociais xeralizándose, o que posibilita que a linguaxe deportiva sexa, por un lado especializada e, polo outro, que chegue a públicos moi amplos. Foi Fernando Lázaro Carreter (1998) o que moitas veces, nos seus textos xornalísticos e libros, dixo aquilo de que o xornalismo deportivo era o único cunha linguaxe técnica que, ademais, estaba enormemente difundida. - Neoloxismos: esta características da linguaxe deportiva ten que ver coa liberdade coa que se emprega na busca de novas formas de contar os feitos deportivos de xeito orixinal co obxectivo de chamar a atención do público. Neste senso, como recolle Jesús Castañón (2002: 28) “ha conformado una estrategia de ilusión en la que cada disciplina deportiva ha aportado al idioma nuevas palabras para designar sus acciones y emociones”. A linguaxe deportiva crea novas palabras, expresións e significados a través da incorporación de referencias terminolóxicas e semánticas ao seu discurso que, en moitos casos, cargan de certa subxectividade a mensaxe (Guerrero Salazar, 2004: 1493-1506). - Préstamos léxicos: ben sexa con carácter permanente ou de xeito ocasional, a linguaxe deportiva colle termos doutros ámbitos ou unha disciplina bota man de expresións propias doutra co obxectivo de enriquecer o seu discurso. Este feito dáse máis, obviamente, naquelas disciplinas que están máis presentes nos medios de comunicación, reclaman máis atención das audiencias e, polo tanto producen unha cantidade maior de pezas informativas. - Métaforas e linguaxe figurada: neste senso, Guerrero Salazar (2007: 227) afirma que a metáfora acada as cotas de eficacia máis altas dentro de linguaxes especializados como pode ser o deportivo “ya que uno de los rasgos que caracterizan a las jergas es 143 precisamente los sentidos propios que generan en un intento de diferenciarse de la lengua común”. - Xogos de palabras: esta característica da linguaxe deportiva ten que ver co aspecto relativo ao entretemento que manexa a comunicación deportiva. Non só se trata de información, senón tamén de entretemento. O obxectivo, ao igual ca no uso de metáforas ou linguaxe figurada é captar a atención da audiencia. Seguindo o discurso que ofrece Rojas Torrijos (2011: 56) imos ver agora as debilidades máis importantes que se lle poden asignar á comunicación deportiva referentes á súa linguaxe e desenvolver cada punto tal e como consideramos que debe ser entendido: • Conflitos idiomáticos: neste senso, a linguaxe deportiva, de maneira xeral pode dicirse que ten erros gramaticais comúns – como pode ser a supresión de artigos, a mala puntuación ou a confusión entre verbos transitivos e intransitivos-, comete impropiedades léxicas –relativos á “confusión semántica entre dos vocablos que resultan afines en la creencia popular por lo extendido de su uso, pero que en realidad distan mucho cuando se comparan sus definiciones” (Rojas Torrijos, 2011: 61)-, emprega tópicos con moita frecuencia, abusa do uso de estranxeirismos, usa de xeito abundante formas coloquiais e vulgarismos e abusa do uso de siglas. • Espectacularización da información: neste senso, na busca da chamada de atención á audiencia, o espectáculo prima moitas veces en detrimento da información. Así, a linguaxe deportiva cae moitas veces no sensacionalismo para chegar a captar lectores. Tamén se dá, neste punto, unha “futbolización” (Rojas Torrijos, 2011: 77) da información deportiva. O feito de que unha alta 144 porcentaxe da información deportiva que se publica teña como tema central o fútbol provoca que o resto da información e da linguaxe xire en torno a esta modalidade deportiva. Por último, neste apartado, hai que destacar como debilidade o uso de criterios mercantilistas e non noticiosos para a configuración da axenda informativa relativa ao contexto deportivo, o que, sen ningunha dúbida, inflúe de xeito negativo no uso da linguaxe deportiva. • Incitación á violencia: moitas veces, a comunicación da información deportiva faise en base á captación da atención da audiencia valéndose do morbo, da confrontación e da exhibición de imaxes violentas ou discursos ateigados de referencias belicistas. Neste senso, tamén Joaquín Marín Montín (2001) recoñece que a linguaxe deportiva está ateigada de expresións propias da linguaxe militar. Tamén Ignacio Ramonet falou no seu momento deste carácter guerreiro que adquire a linguaxe deportiva ao narrar os feitos noticiosos. “Cada enfrentamiento tiene toda la apariencia de una guerra ritual, con una gran utilización de emblemas nacionales (himnos, banderas, presencia de jefes de Estado), y el recurso a métodos guerreros: términos como atacar, disparar, defender, conquista, capitán, territorio, táctica o victoria” (Ramonet, 1999: 133). • Sexismo informativo: a invisibilidade da muller na información deportiva é un feito. As modalidades femininas de calquera especialidade deportiva son obxecto dunha menor atención en canto á visibilización do feito deportivo en si e dos seus actores. A isto contribúe, de xeito relevante, a transmisión de roles 145 tradicionais da man da dicotomía home/muller que se fai en moitas ocasións na comunicación da información deportiva. Recentemente, a Fundéu BBVA reuniu a un grupo de expertos en San Millán de la Cogolla co gallo de reflexionar sobre a linguaxe e o xornalismo deportivo. Nas conclusións do encontro, fálase dun claro sexismo informativo pois o deporte feminino aparece moito menos nos medios de comunicación –como exemplo, por cada 24 horas de información sobre deporte masculino, tan só se emiten 44 minutos de información sobre deporte femininoe cando o fai o seu tratamento é “moi distorsionado, contribuyendo a asentar prejuicios y estereotipos”. • Confusión entre información e opinión: neste caso, a relación que establece o xornalista coas fontes, a carga emocional que leva na maioría das ocasións o discurso destas, así como a necesidade de facerlle chegar esta emotividade ao lector para conseguir a súa atención fai que se mesturen información e opinión na comunicación deportiva. Chega, en moitos casos, a darse o que se coñece como a hibridación dos xéneros xornalísticos na información deportiva, feito que complica a decodificación, por arte da audiencia, da mensaxe e das cargas de opinión que esta poida levar implícitas. Autores coma Bezunartea, Hoyo e Martínez (1998) chegan a dicir que “en deportes, la neutralidad, la aspiración de objetividad periodística pierde sentido y también la clara separación que en cualquier otra sección existe entre hechos y opiniones. Las informaciones de deportes son decididamente ‘partidarias’, sobre todo cuando se trata de defender los colores locales. Es un valor convenido. Unha vez referenciadas marcas de identidade desa linguaxe deportiva definida por Rojas Torrijos a través da súa caracterización consideramos 146 oportuno pararnos nun texto de Néstor Hernández Alonso (2003) onde retrata a linguaxe deportiva a través de tres prismas que a diferencian como son: léxico argótico, léxico técnico-especializado e léxico trasladado. Aportaremos algunhas reflexións a cada un deses elementos caracterizadores nomeados por Hernández Alonso. Por unha banda, o léxico dentro do argot. Segundo a Real Academia Española, un argot é, na súa segunda definición124 “la lengua especial de un grupo en el cual se une cierto tecnicismo, algo pintoresco, un léxico propio y cierto cripticismo bien entendido, unido a algo de convencionalismo, de juego, de diversión entre los miembros del grupo”. Segundo Hernández Alonso (2003: 58), “este lenguaje no es especialmente preciso, pero sí está lleno de colorido, de ironía y de gran subjetivismo”. Cada deporte desenvolve o seu léxico ou argot. A máis popularización e socialización masiva da modalidade deportiva, maior evolución, dinamismo e enriquecemento do argot. Por outra banda, contamos coa caracterización da linguaxe deportiva coma léxico técnico-especializado. Debemos entender que cada especialidade deportiva ten un carácter técnico. Cada modalidade desenvolve un léxico técnico propio especializado que tende á denotación e monosemia en detrimento da sinonimia e a connotación. Por último, para rematar coa caracterización feita por Hernández Alonso, debemos entender a linguaxe deportiva coma un elemento vivo, dinámico, onde se empregan procedementos coma o traslado, polo que palabras empregadas de forma habitual en campos alleos ao deporte se introducen no ámbito deportivo. A linguaxe deportiva, como vimos, é moi rica en termos e moi dinámica e viva á hora de crear novas palabras para designar as 124 A primieira é “jerga, jerigonza”. 147 realidades cambiantes que constitúen o seu ámbito. Deste xeito, “se ha ido generando una serie de expresiones y vocablos que con el tiempo se han ido multiplicando y expandido formando un idioma particular de la actividad deportiva. Incluso el lenguaje creado por el deporte para definir sus múltiples modalides y especialidades es tan rico que se han llegado a crear hasta diccionarios para conocer sus significados125 Para pechar o bosquexo da linguaxe deportiva como elemento vehicular do discurso narrativo da comunicación no ámbito do deporte, é preciso referenciar as abondosas e magníficas achegas que fai nesta área Susana Guerrero Salazar (2002, 2003, 2004, 2005, 2006a, 2006b) e, sobre todo, no que á sintaxe desta linguaxe se refire. ” (Marín Montín, 2001). Guerrero Salazar, ao longo dos seus textos, argumenta o excesivo gusto da linguaxe deportiva por figuras narrativas coma a elipse ou a xustaposición así como pola enumeración. Tamén detecta o uso de expresións arcaicas coa intención de aportarlle un carácter culto ao discurso. Outras das marcas sintácticas que Guerrero Salazar identifica na linguaxe deportiva son: uso de perífrases, tendencia á repetición na busca dunha maior fixación do discurso e, por último, unha consideración elevada do estilo nominal, facendo do nome propio o eixo central e prescindindo de artigos e verbos en moitos casos. Así, como vimos nesta epígrafe, queda definida a linguaxe que emprega a comunicación deportiva para trasladar mensaxes ás audiencias. Debemos ter en conta que, ademais das características que o definen, inflúe nel o contexto no que se produce o discurso narrativo xornalístico sobre o deporte. Este está marcado pola inmediatez traída ao ámbito comunicativo polas novas tecnoloxías e pola necesidade de captar a atención dunha 125 Joaquín Marín Montín (2001) referencia o Diccionario de los Deportes (Karga, 1958) pero existen outros coma o do profesor Jesús Castañón, Diccionario Terminológico del Deporte (2004) ou o Diccionario Temático de los Deportes de Morales e Guzmán (2006), citado por Alicia Naranjo de Arcos (2011: 103). 148 audiencia sobresaturada de información á que accede de xeito ubicuo e case ilimitado. “[…]nuestro siglo se caracteriza por una clara primacía de la cultura audiovisual y el uso generalizado de las nuevas tecnologías. Consecuencia de ello es que se acortan las distancias y el tiempo en producción, transmisión, recepción y consumo de mensajes. Para adaptarse a estas nuevas condiciones, se busca un registro expresivo, válido para cualquier medio, caracterizado por la univocidad de conceptos, la transformación de las técnicas de escritura y una valoración interpretativa de los acontecimientos realizada con la ayuda de recursos no lingüísticos” (Castañón, 2006: 3). 4.3.5. Os xéneros xornalísticos da información deportiva Hernández Alonso (2003) considera que, por norma xeral, os xéneros que se empregan no xornalismo deportivo son os mesmos cós que se usan noutras áreas informativas, existindo a posibilidade de que algúns deles se desenvolvan dun xeito máis intenso. Coincidimos con este autor nesta liña de pensamento. Por tanto, consideramos que o xornalismo especializado en deporte emprega os mesmos xéneros có xornalismo especializado en política, poñamos por caso. A grande diferenza é ata que punto de evolución levan cada xénero segundo se trate dunha ou outra especialización temática e se adapte ás características do feito relatado. Seguindo a Josep María Casasús e Luis Núñez Ladeveze (1991: 87), entendemos que a definición dos xéneros xornalísticos vén dada pola converxencia de dous elementos: por unha banda os modelos estruturais, cun carácter estilístico determinado que definen os textos xornalísticos e que compoñen a cobertura obxectiva dos xéneros xornalísticos; por outra banda, a clasificación temática que se fai da información que os textos xornalísticos conteñen, de carácter subxectivo. 149 “[…] la dimensión objetiva de los géneros conduce hacia la apreciación de modelos estructurales y estilísticos cuyos conjuntos prototípicos reciben diversas denominaciones (noticia o información, crónica o reportaje, artículo, editorial, crítica, etc.). Por su parte, la dimensión subjetiva se vertebra y clasifica según su contenido temático (político, económico, mundano, científico, deportivo, etc.)” (Casasús e Núñez Ladeveze, 1991: 88). Así, temos unha clasificación na que a combinación dos dous planos, o obxectivo e o subxectivo dan, como resultado, os xéneros nos que se acomoda a transmisión da realidade do deporte ás audiencias tal como a crónica deportiva. Tal e como resume Fermín Galindo Arranz (2000: 42), tomando como punto de partida a análise de Jose María Casasús, unha teoría contemporánea dos xéneros xornalísticos debe contar con catro caras ben definidas na súa caracterización primaria: - Entender a teoría dos xéneros coma a pegada crítica e analítica do exercicio da práctica xornalística. - Proceder a unha estruturación dicotómica do sistema de xéneros partindo do obxectivo-subxectivo, por unha banda, e do formaltemático, pola outra. - Encadrar a clasificación de xéneros segundo os grandes grupos clásicos: informativos, interpretativos, argumentativos e instrumentais. Neste caso débense contemplar, de xeito obrigatorio, as hibridacións. Como contempla Antonio López Hidalgo, a interpretación é unha técnica aplicable aos distintos xéneros o que provoca, dun xeito constante, unha hibridación. López Hidalgo aporta unha visión na que contempla a existencia de xéneros informativos –divididos, á súa vez, en informativos, informativos-interpretativos ou informativos de creación: noticia, crónica, reportaxe, informe e entrevista-, xéneros para a análise e a 150 opinión –á primeira subdivisión pertencen a análise e o perfil e á segund o artigo, o editorial, o comentario, o ensaio, a crítica, a columna, o solto e a necrolóxicae xéneros para a información útil –característicos da información de servizo- (López Hidalgo, 2005: 83-90) . - Concibir a teoría dos xéneros xornalísticos coma unha ferramenta profesional que permita unha labor pedagóxica na aprendizaxe do exercicio profesional. Neste punto, imos bosquexar a proposta de clasificación dos xéneros xornalísticos realizada por Sonia Fernández Parrat na que baseándose nas análises e propostas previas de estudosos coma José Luis Martínez Albertos, Lorenzo Gomis 126 126 Para a elaboración deste capítulo da tese de doutoramento e chegar a un entendemento máximo do asunto relativo á teoría dos xéneros xornalísticos detivémonos, especialmente, na edición de 2008 da Teoría de los géneros periodísticos de Lorenzo Gomis. ou Josep María Casasús, identifica como valores clasificatorios identificativos dos textos xornalístcos a función que cumpren –baixo o seu criterio só poden ser dúas, informar ou opinare a implicación do autor (2008: 108-110). A proposta de Fernández Parrat queda resumida no seguinte cadro: 151 Gráfica 3. Clasificación dos xéneros xornalísticos. Elaboración propia a partir do cadro que aparece en Fernández Parrat (2008: 110). Para a análise de contido que realizamos no marco desta tese de doutoramento fixemos unha selección previa de xéneros xornalísticos. Isto foi posible grazas a unha revisión previa do material de estudo –unidades de análise ou textos publicados-, que nos permitiu distinguir aqueles que son empregados no exercicio do xornalismo especializado no ámbito deportivo do baloncesto. A revisión das diferentes teorías dos xéneros xornalísticos, así como a clasificación elaborada por Sonia Fernández Parrat mencionada fóronnos de grande axuda nesta labor. A relación de xéneros contemplados pódese ver na 5.2.3.1., onde se explica a ferramenta empregada para o baleirado de contido e as variables que contempla. 254 Gráfica 49. Importancia das novas por xornal. Se miramos de xeito particular os datos por xornal nesta categoría relativa á importancia das novas vemos como o Diario Sur é o medio que máis noticias principais publica con case o dobre de casos nas súas páxinas ca calquera dos outros catro medios estudados. O xornal andaluz é, tamén, o que máis novas secundarias publica moi por enriba de calquera dos outros medios comandando, unha vez máis, as ratios de concesión de relevancia mediante a situación na páxina das pezas sobre baloncesto. 255 6.2.5. Presenza das novas sobre baloncesto nas portadas principais dos medios de comunicación analizados Gráfica 50. Presenza das novas sobre baloncesto na portada xeral do medio. Este apartado é importante para entender ata que punto os medios de comunicación analizados deron un salto cuantitativo e cualitativo na maneira de facer pública a información sobre o deporte do baloncesto. Vemos un aumento relevante dos casos nos que a información sobre baloncesto aparece na portada xeral do medio, o escaparate ou chamada de atención polo que os lectores deben interesarse polo xornal. O relevante é que se pasou dun 2,1% do ano 2002 a un 5,3% do 2007. Ademais hai que ter en conta que no primeiro caso, o total de pezas era de 187 mentres que neste segundo período de estudo a cantidade é considerablemente maior chegando a 260. É dicir, o incremento porcentual é notable pero máis aínda o absoluto xa que pasamos de 4 no ano 2002 a 14 no ano 2007. 256 Gráfica 51. Novas sobre baloncesto na portada xeral. Se vemos os datos por xornal con respecto ao número de veces en que inclúen a información sobre baloncesto na súa portada temos ao Diario Sur encabezando, unha vez máis, o traballo de visibilización deste deporte con 6 casos. O importante é ver como todos e cada un dos cinco medios analizados incorporou, alomenos unha vez, algún tipo de referencia na portada xeral ao baloncesto durante as dúas semanas que constitúen a delimitación temporal da segunda fase do noso análise. Neste caso, se nos detemos a analizar a que ámbito fan referencia as novas que os xornais incorporan na portada xeral vemos como o referente nacional é o predominante mentres que experimenta un importante incremento con respecto ao ano 2002 o ámbito internacional –pasa de 0 casos a 4-. 257 Gráfica 52. Presenza das novas na portada xeral por ámbito. 258 6.2.6. Presenza das novas sobre baloncesto na portada da sección “Deportes” Gráfica 53. Presenza das novas sobre baloncesto na portada da sección “Deportes”. Ao igual ca no caso da portada xeral do medio, no caso da portadiña interior da sección “Deportes”, as informacións sobre baloncesto experimentan un gran incremento no segundo período de análise. Así, no ano 2007, máis do 26% das informacións sobre baloncesto tiveron cabida na portada interior correspondente á temática deportiva o que supón unha gran variación con respecto ao 8% detectado na primeira fase do análise. Así, no ano 2002 o número de informacións sobre o deporte do aro que apareceron na portadiña interior da sección foi 15 mentres que no 2007 o número elevouse a 68. Deste xeito, e como podemos comprobar na seguinte gráfica onde se amosan os datos recollidos por xornal, a importancia da información sobre baloncesto incrementouse dende a perspectiva do medio xa que se lle concede espazo na portadiña da sección “Deportes” dun xeito moito máis frecuente e reiterado. Isto ten moito que ver co éxito acadado polo equipo nacional no campionato do mundo de 2006 e no furor que se viviu en 259 España co combinado campión do mundo, cos seus integrantes e co deporte do aro en xeral nos meses posteriores á conquista do título mundial. Gráfica 54. Novas sobre baloncesto na portada da sección “Deportes” por xornal. No polo positivo destacan Diario Sur, como vemos na gráfica anterior, e La Voz de Galicia con 23 e 20 ocasións nas que levaron información sobre baloncesto á portadiña interior da sección “Deportes” mentres que, no polo negativo, podemos ver como La Vanguardia só lle concede ese privilexio nunha ocasión e El País en 9. É curioso comprobar como o xornal catalán eleva á súa portada xeral dúas informacións sobre o baloncesto –como vimos na epígrafe anteriormentres que na portadiña interior da sección temática do deporte tan só o fai nunha ocasión. Finalmente, se botamos man dos datos que obtemos ao cruzar as variables da informacións sobre baloncesto que apareceron na portadiña interior da sección “Deportes” coa variable do ámbito vemos como o referente nacional 260 predomina con moita amplitude sobre internacional e con maior distancia sobre o autonómico ou local. Gráfica 55. Presenza das novas na portada da sección de deportes por ámbito. 261 6.2.7. Espazo que ocupan as novas sobre baloncesto nas páxinas do xornal Gráfica 56. Espazo que ocupan as novas sobre baloncesto na páxina do xornal. O espazo que ocupan as novas sobre baloncesto na páxina tamén é un bo instrumento para medir a cantidade de información que se publica en cada peza e, polo tanto, o traballo que implicou ao xornalista e, á súa vez, os recursos que o medio considerou que era necesario implicar no tratamento desta información. Na gráfica anterior vemos como as pezas medianas dominan a categoría mentres que as grandes superan por moi pouco ás pequenas. Este último é un gran cambio con respecto aos datos obtidos na análise do ano 2002 xa que nese primeiro período de estudo as pezas pequenas superan moi claramente ás grandes -31,6% por 21,9%- mentres que este ano as pezas grandes comezan a coller máis relevancia cás pequenas aínda que, iso si, a moita distancia das medianas. 262 Como vemos na seguinte gráfica, Diario Sur é o medio que máis pezas grandes e medianas publica, dominando outro aspecto positivo para a información sobre baloncesto nos medios de comunicación xeralistas empregados nese traballo de investigación. Gráfica 57. Espazo que ocupan as pezas por xornal. 263 6.2.8. Autoría das novas publicadas sobre baloncesto Gráfica 58. Autoría das novas sobre baloncesto publicadas. No período de análise correspondente ao ano 2007 e relativa á autoría das informacións sobre baloncesto que son publicadas nos cinco medios obxecto de estudo podemos concluír que na maior parte dos casos é un xornalista o que asina cada peza con nome e apelidos mentres que a información de axencia descende considerablemente con respecto aos datos recollidos no ano 2002 -22,7% neste caso por 28,9% no anterior-. 270 Esta tendencia mantense con respecto ao ano 2002 e, aínda máis, acentúase xa que pasa do 97,3% ao 98,1%, como puidemos ver. Se miramos que xornais foron os que publicaron algunha peza cunha temática principal diferente á deportiva atopámonos con Diario Sur con 3 casos e El Correo con 2, mantendo o xornal andaluz a primeira posición do 2002 con respecto a esta variable. Así mesmo, como comprobamos na seguinte gráfica, o ámbito das novas que se publican con temática extradeportiva continúa a ser nacional de xeito predomintante. Gráfica 65. Tema das novas por ámbito. 271 6.2.11. Actores e fontes das informacións sobre baloncesto Gráfica 66. Actores das informacións sobre baloncesto. No ano 2007, os xogadores seguen a ser os actores principais das informacións, continuando a tendencia a centrar nos protagonistas da actividade deportiva as noticias publicadas, tal e como podemos ver na anterior gráfica. Porén, nesta segunda anualidade do estudo debemos reparar no segundo chanzo da clasificación dos actores para ver como o colectivo de expertos se sitúa á cabeza entre as restantes variables cun 14%. Isto é relevante pois indica que o aumento no apartado dos xéneros xornalísticos experimentado polos xéneros de tratamento da información en profundidade –reportaxes e, poderiamos dicir tamén, entrevistastrouxo consigo un aumento no reclamo de actores expertos que pasan a protagonizar as pezas sobre baloncesto que publican os cinco medios analizados. Pero, de entre os actores, quen fala? Pois ben, como vemos na seguinte gráfica temos as fontes que máis aparecen son os xogadores e os adestradores. O cambio substancial aparece na terceira posición onde 272 aparecen como fontes de importancia –polo númeroe de relevancia –pola calidade de información que aporta a pezas que tratan a información en profunidadeos expertos. Este cambio vén precedido pola incorporación das reportaxes como xénero con certo impacto como vimos na epígrafe 6.2.9. Gráfica 67. Fontes das informacións sobre baloncesto. 273 6.2.12. Diversas variables relativas ao acompañamento gráfico das novas publicadas sobre baloncesto Gráfica 68. Acompañamento gráfico das novas. Durante as dúas semanas nas que recollemos pezas publicadas polos medios de comunicación analizados publicouse un bo número de fotografías, ao igual que acontecera no ano 2002, como puidemos ver. Neste caso, máis do 60% das novas levaban algún acompañamento gráfico e era, particularmente, de tipo fotográfico nun 60,8% dos casos. É importante observar como neste ano 2007 aparecen as infografías como elemento a destacar. No ano 2002 todo o acompañamento gráfico referenciado eran fotografías. Neste segundo período de análise atopamos casos nos que os medios de comunicación realizan un esforzo importante en canto a recursos humanos e técnicos e elaboran grafismos complexos relativos á información sobre baloncesto. Destacamos que, ademais, as infografías están asinadas por xornalistas da redacción na totalidade dos casos e non se corresponden con material de axencia polo que se confirma ese interese en producir contidos cunha maior carga de traballo dada a súa 274 complexidade para un ámbito coma o deportivo e, concretamente, para pezas que teñen que ver o deporte do aro. Gráfica 69. Presenza gráfica por xornal. Estas infografías, como vemos, repártense entre case todos os medios de comunicación analizados quedando, tan só, La Vanguardia co dato a 0. Diario Sur, pola súa banda, segue a ser o xornal que máis aposta polo baloncesto en termos de publicación de infografías xa que conta con 2 por 1 de El Correo, El País e La Voz de Galicia. O xornal andaluz tamén domina a variable das fotografías publicando case o dobre ca calquera dos outros medios estudados. 275 Gráfica 70. Presenza gráfica por ámbito. Esta presenza gráfica repártese por ámbito de xeito moi parecido a como o facía no ano 2002 xa que o referente nacional segue a comandar a clasificación mentres se ve como o ámbito internacional colle importancia da man do aumento de presenza de xogadores nacionais na NBA. 276 Gráfica 71. Protagonistas das fotografías. Se seguimos afondando na análise do acompañamento gráfico e, particularmente, no estudo das fotografías veremos como as accións de xogo seguen a ser o referente que ocupa a esencia das imaxes publicadas relativas ao baloncesto. Porén, podemos observar como en segunda posición se atopa a categoría “Xogador/a nacional”. Vemos como aumenta, ademais, con respecto ao ano 2002 xa que chega a un 18,5% dende o 11,8% rexistrado no primeiro ano que toma como referencia este traballo de investigación. Este feito derívase, unha vez máis, da necesidade que os medios de comunicación detectan de personalizar nos actores principais do baloncesto, os xogadores, o ambiente de éxito que vive o baloncesto español por ese entón. Ademais, destacamos que dese 18,5% case a metade –un 7,9%- trátase de xogadores españois que foron campións do mundo no ano 2006 e que ademais pertencen ao ámbito internacional por xogar na NBA. 277 Gráfica 72. Espazo que ocupan as fotografías –sobre o 60,8% que representa a aquelas pezas que van acompañadas por unha fotografía. Do acompañamento fotográfico, ademais do seu protagonista, podemos dicir que a maioría é de tipo mediano –recordemos que son aquelas imaxes que teñen entre 4 e 10 módulos de tamaño-. Obsérvase, ademais, un cambio relevante con respecto ao ano 2002 que é o aumento de imaxes de tipo grande –de máis de 10 módulosdun 7,5% a un 11,4%. 278 Gráfica 73. Espazo que ocupa o acompañamento gráfico por xornal. Como observamos na anterior gráfica, Diario Sur é o xornal que máis imaxes publica de calquera dos tamaños establecidos. A tendencia, como vemos, é igual nos cinco casos xa que predominan as imaxes de tipo mediano –agás no caso de El Correo no que se igualan coas pequenas-. Finalmente, se observamos as seguintes gráficas, vemos como a característica da cor nas fotografías está presente en máis dun 40% das pezas publicadas co referente da información sobre baloncesto como esencia son en cor. Estes ratios superan, de xeito amplo, os observados para o ano 2002 que, como vimos, nos falaban dun 21,9% de imaxes en cor. Esta porcentaxe é moi inferior á que se observa no ano 2007, ano no que, ademais, se publicaron un maior número de fotografías, é dicir, que é unha porcentaxe moito maior sobre, ademais, unha maior cantidade. 279 Dentro desta tendencia ao aumento de publicación de imaxes en cor temos que a maioría se encadran no ámbito nacional –mantendo este a súa hexemonía a través dos anos de análise en moitas categorías, como xa vimose como o referente internacional tamén comeza a facerse forte no segundo chanzo, moi por enriba do ámbito local ou autonómico. Gráfica 74. A cor nas fotografías. Gráfica 75. Fotografías en cor por ámbito. 286 local ou autonómico queda relegado a un terceiro lugar coa peor porcentaxe dos tres períodos temporais estudados. 6.3.4. As noticias principais son, por primeira vez, as máis abundantes segundo a variable “Importancia” A importancia que os xornais lles conceden ás novas clasificámola, como viñemos facendo nas outras dúas fases do estudo segundo a súa disposición na páxina. Viamos, dende o ano 2002 e pasando polos datos do 2007, como as novas de tipo secundario sempre eran as máis numerosas seguidas de preto polas de carácter principal mentres que os breves e as noticias de persepectiva sempre quedaron en segundo plano. Pois ben, neste ano 2011 as novas principais supera, por primeira vez, ás de tipo secundario quedando as primeiras nun 38,3% mentres que as segundas acadaron un 35,2%. Isto é relevante pois, a finais dos dez primeiros anos do século XXI, os xornais analizados comezan a darlle máis relevancia á información sobre baloncesto cando publican pezas desta temática. Neste ano 2011 tamén é importante sinalar que en ningún caso, en ningún xornal, as noticias breves ou as noticias de perspectiva superan ás secundarias ou principais ao igual que acontencía no ano 2007, mentres que no ano 2002 non se podía dicir isto en todos os casos –como no de La Vanguardia, por exemplo-. 287 6.3.5. A información sobre baloncesto faise un oco na portada principal dos xornais analizados e aumentan, máis aínda, a súa presenza na portadiña da sección “Deportes” No ano 2011 as portadas xerais e as portadiñas da sección “Deportes” dos medios de comunicación que analizamos viron como a información sobre baloncesto se estabilizaba e continuaba a aparecer nelas nun número de ocasións moi parecido ao do ano 2007 e, en todo caso, moi superior ao ano 2002. Como vemos na seguinte táboa, o número de veces que a información sobre baloncesto aparece na portada xeral no ano 2011 é 16 aumentando con respecto ás 14 ocasións nas que isto sucedía no 2007. Medio Portada xeral Portada sección “Deportes” 2002 2007 2011 2002 2007 2011 Diario Sur 4 6 7 7 23 22 El Correo 0 3 3 6 15 10 El País 0 2 3 0 9 10 La Vanguardia 0 2 1 2 1 5 La Voz de Galicia 0 1 2 0 20 17 TOTAL 4 14 16 15 68 64 Táboa 19. Evolución da publicación de novas nas portadas xerais e portadas da sección “Deportes” dos medios analizados en cada un dos períodos estudados. No que se refire á portada da sección “Deportes” viamos xa no ano 2007 como o número de inclusións nesa portadiña interior era bastante elevado con 68 casos. Pois ben, neste 2011 o número mantense polo que os xornais estudados seguen a lle conceder importancia non só na portada xeral á 288 información sobre baloncesto senón que a relevancia entre as subtemáticas do seu ámbito segue a ser elevada. Ademais, e como era de esperar –pola implicación que levamos visto ao longo da análise en anos anterioresDiario Sur segue a ser o xornal que máis espazo lle concede ao baloncesto nas súas portadas. 6.3.6. As novas medianas seguen a ser o tamaño estándar para a publicación de información deportiva sobre baloncesto O tamaño elixido na maioría dos casos para publicar información sobre baloncesto é o mediano –entre 6 e 29 módulos, recordemosneste ano 2011 como xa o era no 2002 e 2007. Se no primeiro ano de análise a porcentaxe dominante era de 46,5% e no 2007 de 55,8%, neste terceiro ano e continuando a evolución o resultado é dun 59,3%. É destacable, neste senso, a evolución das pezas grandes que comezan a descender con respecto ao ano 2007 e baixan a niveis inferiores incluso a 2002 chegando ao 18,7%. 6.3.7. Os medios inciden na importancia da sinatura do xornalista propio á hora de identificar a autoría das novas Noutros anos viamos como a identificación do xornalista que escribe a información sobre baloncesto era, na maioría dos casos, concreta, é dicir, era o propio profesional da redacción o que asinaba co seu nome as pezas nun 40,1% no ano 2002 en un 50,8% no ano 2007. Pois ben, neste 2011 esta tendencia mantense e as novas que van asinadas por un xornalista correspóndense a un 56,4% das 321 unidades analizadas. En relación a autoría debemos destacar o aumento do uso de información de axencia ata un 33%. Tendo en conta que no ano 2002 esta porcentaxe era do 289 28,9% e no 2007 do 22,7% o aumento é considerable. Para afondar un pouco máis nesta evolución analizamos en profundidade a variable autoría con respecto a outras e vimos como do 33% dos casos máis de tres cuartos se refiren á información de ámbito internacional. É dicir, a información de tipo internacional aumenta en base á autoría de axencia xa que, comprobado este extremo nos outros dous períodos de análise desta investigación, este dato non chegaba á metade das ocasións no 2002 e pasaba moi pouco do 50% dos casos no ano 2007. 6.3.8. As crónicas sobre baloncesto aumentan ao tempo que se consolida a noticia como xénero máis empregado O xénero xornalístico co que se traslada a información sobre baloncesto á audiencia é algo moi relevante, como temos visto. Ben, neste ano 2011 o xénero xornalístico máis empregado é, ao igual ca en anos anteriores, a noticia manténdose en niveis similares a anos anteriores cun 43,8%. Debemos destacar, con respecto aos xéneros xornalísticos, a tendencia a aumentar as crónicas xa que se no ano 2002 supoñían un 26,7% e no 2007 un 28,1%, no 2011 esta porcentaxe sitúase no 29,3%. Ademais, as entrevistas e reportaxes manteñen a evolución ascendente, como podemos ver na seguinte táboa. 290 Medio Reportaxe Entrevista 2002 2007 2011 2002 2007 2011 Diario Sur 2 1 2 0 3 2 El Correo 0 1 2 1 2 3 El País 1 0 1 0 1 2 La Vanguardia 0 0 1 0 0 1 La Voz de Galicia 1 1 1 0 2 2 TOTAL 4 3 7 1 8 10 Táboa 20. Evolución da publicación de reportaxes e entrevistas nos tres períodos analizados. Podemos concluír, entón, que no que se refire ao emprego de xéneros xornalísticos para comunicar baloncesto, os medios analizados están a manter unha liña de implicación de recursos ascendente dende o ano 2007 como se podo deducir da anterior táboa que recolle os datos de entrevistas e reportaxes publicadas. Chegamos a esta conclusión logo de ver a variable xénero relacionada coa variable autoría e comprobando que as entrevistas tan só aparecen asinadas por axencias nun 25% dos casos totais e as reportaxes tan só nun 18% polo que os medios estudados implican persoal e recursos na elaboración destas pezas xornalísticas que requiren maior dedicación de tempo e traballo para ser publicadas. Finalmente, podemos ver como son os xornais de Andalucía, Galicia e País Vasco os que realizan un maior esforzo á hora de elaborar e publicar reportaxes e entrevistas, tal e como recolle na anterior táboa. 291 6.3.9. O tema extradeportivo non aparece, practicamente, consignado nas informacións sobre baloncesto Tal e como viñemos vendo ao longo da análise feita nos anos 2002 e 2007, o tema extradeportivo aparece consignado coma unha porcentaxe irrelevante –recordemos: un 2,7% na primeira anualidade estudada e un 1,9% na segunda-. Neste terceiro ano de análise a situación non cambia e a temática extradeportiva non chega nin a un 2% dos casos –quédase nun 1,7%- volvendo a comprobar como as implicacións do ámbito deportivo con outras áreas –poñamos por caso economía ou políticanon aparecen referenciadas cando a modalidade deportiva é o baloncesto –que é a que estudamos neste caso-. 6.3.10. Os xogadores, adestradores, afeccionados e expertos seguen a ser os actores e fontes principais na información publicada sobre baloncesto Tal e como ser apuntaba como tendencia no ano 2007, os actores principais no ano 2011 continúan a ser os protagonistas da acción deportiva concreta do baloncesto: xogadores, adestradores e afeccionados. Este trío de actores é tamén, nesta última anualidade de análise, o que comanda os datos relativos ás fontes xa que son os que máis veces aparecen citados como tal. Debemos destacar a presenza, tamén nas pezas analizadas correspondentes ao ano 2011, do colectivo de expertos como fonte importante xa que, como vimos, a tendencia a tratar máis en profundidade está presente no aumento de elaboración e publicación de reportaxes ou entrevistas. 292 6.3.11. Comentario xeral das variables relativas ao acompañamento gráfico das novas publicadas sobre baloncesto Os datos sobre o acompañamento gráfico no período de análise que se corresponde co ano 2011 fálanos dunha estabilización no nivel de publicación de fotografías con respecto ao ano 2007 –no segundo ano de análise a porcentaxe de novas que contaban con acompañamento gráfico foi do 60,8% mentres que neste terceiro período de estudo foi do 59,3%-. Ademais, durante este ano 2011 os xornais analizados publicaron 4 grafismos que non se poden identificar con fotografías senón con infografías. Isto supón un aumento de 1 caso con respecto ao ano 2007 –no que se recolleron 3 infografías publicadase de 4 con respecto a 2002, onde non existíta acompañamento gráfico que non fora fotográfico. Diario Sur continúa a ser o líder na publicación de imaxes e tamén de infografías – publica 2 deste ano 2011, ao igual que fixera no ano 2007-.Por outra banda, ao igual que acontecía no ano 2007 e no 2002, o ámbito nacional é o que maior número de fotografías acolle seguido polo internacional que colle forza apoiado na presenza de, cada vez máis, xogadores españois na NBA. Ademais, a esta consideración global sobre o acompañamento gráfico da información sobre baloncesto debemos engadir apuntamentos sobre tres cuestións. Unha é sobre o contido das imaxes onde neste ano 2011 se manteñen, ao igual ca en 2002 e 2007, as accións do xogo coma o máis recorrente para acompañar as pezas sobre baloncesto. Os xogadores nacionais, tal e como acontecía en 2007, seguen a ser o segundo elemento que protagoniza as fotografías unha maior cantidade de veces –recordemos a tendencia inaugurada trala consecución do campionato do mundo cando as imaxes que tiñan como protagonistas aos actores dese éxito deportivo aumentaron ata un 7,9% no ano 2007-. Esta tendencia mantense no ano 2011 e os xogadores que participaron nos éxitos da selección española de 293 baloncesto dende o ano 2006 protagonizan o 70% das imaxes que á, súa vez, teñen como referente a un xogador nacional. O segundo dos apuntamentos dos que falabamos con anterioridade fai referencia ao espazo que ocupa o acompañamento gráfico da información que publican os cinco medios analizados sobre baloncesto. A tendencia dos anos 2002 e 2007 a que este sexa de tipo mediano –recordemos, entre 4 e 10 módulosmantense e increméntase, outra vez –ao igual que fixera no ano 2007a porcentaxe de imaxes grandes publicadas chegando a ser un 15,7% por un 11,4% do ano 2007 e un 7,5% do ano 2002. Finalmente, o terceiro e último dos apuntamentos fálanos da cor nas fotografías. Se no ano 2002 viamos como se publicaban en cor o 21,9% das imaxes que acompañaban á información deportiva e no ano 2007 esta porcentaxe elevouse ata o 41,2%, o 2011 supera aos dous anteriores de xeito amplo chegando a un 62,3%. Isto é debido, entre outras cousas, á xeralización da cor na maioría das páxinas do xornal por parte dos cinco medios analizados pero tamén a unha necesidade de espectacularización evidenciada en tendencias anteriores detectadas nos datos dos anos 2002 e 2007. Ademais, e seguindo tamén a liña marcada en anos anteriores, o ámbito nacional é o que un maior número de fotografías en cor acolle mentres que o internacional supera, de novo ao local ou autonómico. 294 295 7. REVIEW OF OBJECTIVES AND HYPOTHESIS TESTING 302 - Hypothesis 1: Information about basketball in the Spanish general press has grown in quantitative terms after the Spanish senior national team won the World Championship in September 2006. As noted in the explanation for the data given in the second -2007and third -2011years of the research timeline, sports-related information on basketball published by five analyzed media organizations has grown significantly in quantitative terms –from 187 news pieces in 2002 to 260 in 2007 and 321 in 2011-. Thus, an empirical validation of this hypothesis is provided. - Hypothesis 2: this increase was proportionally in line with the pace of relevant victories in international competitions from the male national team as well as the consolidation of the ACB League as the most important basketball league in Europe, and therefore, the second best Global Basketball league after NBA. Obviously, the successes of the basketball senior national team –listed in table 7and the consolidation of the ACB league as the most important in Europe play a major role in the growth of information published in the five analyzed newspapers about basketball. The success came with an increase of interest on the part of society in this sport. Hence, news media started to transmit the success and victories of a sport that reached in first decade of the 21st century the most prominent records and that, as noted in license data listed in table 1, has been experiencing a country-wide surge in popularity. - Hypothesis 3: the quality of sports news on basketball has not experienced the same quantitative and qualitative evolution. There was an increase in the amount of information but its quality has not 303 improved. Sports-related information about basketball in the Spanish general press remains far removed from the strengthening of themes necessary and desirable for all specialized information. As we have seen in the analysis of the variables used for the study of journalistic information on basketball that we carried out, there are markers such as the publication of news pieces of certain genres– reports, interviews, for instance–, or the use of information from news agency, or the positioning of the page, etc. that, even though there was an increase over the years as we have witnessed, remain at levels well below those that undertake further work in the production of specialized information. However, if we observe this third hypothesis as a whole and employ all we have learned in the research process, we conclude that this assumption is not confirmed, but it is seen an important achievement of qualitative growth. - Hypothesis 4: information about basketball in Spanish print media is featured by the over spectacularization of news contents through graphic support material. The images, as shown in previous items of the heading 6, are very important for the analyzed mass media when it comes to publishing news pieces about basketball. Combining these news items with pictures is a way to transmit the action and the dynamism of the game. Most news rely on images that, as mentioned above, transmit in particular game actions and also personalize the content of the icon in the players –preferably the national playersthat are also the ones 304 who usually participate in Spanish basketball success worldwide by the senior national team. We conclude, therefore, that there is an over spectacularization of textual contents through graphic support material that is present in most cases and, as noted above, features specific contents and publication conditions –size, color or B&W…- if so required. - Hypothesis 5: news pieces that cover basketball as the main issue are hardly portrayed in non-sports-related contexts, despite the multiple connections with other spheres of reality established by the sport. This assumption is, undoubtedly, among those which provided a clearer demonstration. It is very rare or almost non-existent for sport to appear in a context other than the purely sporting one despite multiple, important and strong relations established with economic, political or social sectors. We saw that none of the five analyzed newspapers offered the deepening within the scope of basketball when addressing information. - Hypothesis 6: the information about basketball is therefore regularly close to the trivialization of news contents to promote certain types of information based on data, statistics and scarce interpretation by the journalist, and rapidly and uncritically consumed by readers. It is true that data are of great relevance for sporting information about basketball given, as is well know, the statistical nature of this sport, where all is measurable and every action takes the form of a data that is soon analyzed and establishes, in many occasions, decisions such as whether or not a player signs a professional 305 contract with a club, a shift in strategy during the game, or even specific turns of a meeting planned. Basketball fans know how important data are and we are so passionate about statistical tables. In this context, we understand the importance of data for sporting information about basketball as well as their long-term employment by newspapers. We nonetheless question whether employing data and statistical tables should disregard analytical information that deepens their meaning. In the qualitative analysis of the texts, we realize that this is illustrative of an important trend within sports news. Many times, even in news stories –essential genre for the transmission of sports-, journalists are confined to transcribing data without falling into their essence or other elements that could establish the foregoing event that leads to this information. Hence, this sixth hypothesis, in view of these previous considerations, can be assumed to be positive. After verifying the achievement of the objectives established in the beginning of the research and the hypothesis testing, we put an end to this research project that has given us in a manner that is both definite and intense an in-depth knowledge of basketball news published by the five broad-spectrum newspapers analyzed and that we can extrapolate to the Spanish area of communication as a movement153 . 153 Existe tradución ao galego na epígrafe 10.3.2. –ver índice-. 306 8. NOVOS CAMIÑOS DE INVESTIGACIÓN 307 En pechando este traballo de investigación queremos compartir as posibilidades que esta investigación abriu, aos ollos do doutorando, de proxección futura das súas ansias investigadoras. 8.1. D IVERSAS VÍAS DE INVESTIGACIÓN 308 Unha vez analizado o discurso sobre a información deportiva sobre baloncesto nos medios impresos españois, cremos que é o momento –sobre esa basede seguir aportando ideas e coñecemento ao ámbito da investigación en Ciencias Sociais relativa ao panorama do deporte en xeral. Analizamos, como vimos, unha parte concreta da información deportiva que ten comportamentos específicos polo contexto deportivo, económico e social no que desenvolve a súa actividade. Porén, esta análise permitiunos observar tendencias e liñas futuras de investigación que consideramos relevantes ante as necesidades que observamos no devir da elaboración deste proxecto e que, en moitos casos, non puideron obter resposta nin nos puidemos permitir abordalas pola súa complexidade, extensión do asunto e porque, en definitiva, o tema desta tese de doutoramento era moi concreto e non nos permitía divagar en exceso. Observamos a necesidade de estudar os seguintes ámbitos e aspectos para afondar, de xeito pertinente, no estudo da información deportiva como construción discursiva: - Análise da información deportiva sobre baloncesto dende a perspectiva dos clubs e organismos ou institucións. Funcionamento dos gabinetes de prensa que abastecen de información aos medios neste ámbito. Como funcionan os equipos de comunicación dos actores do baloncesto e doutros deportes? - Estudo formal dos programas de estudos no ámbito das facultades de comunicación. A importancia do deporte é evidente a moitos niveis – social, económico e incluso político-, tamén o é para as facultades que ensinan comunicación? Preparan aos alumnos de xeito específico para tratar esta información? - Análise da información deportiva en xeral e da temática relativa ao baloncesto nos medios dixitais e redes sociais. Como se comporta a 309 información deportiva en xeral e a temática sobre baloncesto nos medios dixitais? - Estudo do establecemento de relacións entre os deportistas e a sociedade a través dos medios de comunicación persoais –web propia, blog particular/corporativo do equipo, redes sociais…-. Neste punto e para amosar as posibilidades que nos achega esta investigación inicial e as ideas que dela xurdiron, permitirémonos avanzar, como parte final desat tese de doutoramento, o desenvolvemento dunha ferramenta de análise de cibermedios que desenvolveu o doutorando co obxectivo de dar novos pasos na investigación dos cibermedios en xeral e, particularmente, das seccións de información deportiva e da temática do baloncesto. 310 A proposta de ferramenta de análise que realizamos como peche a esta tese de doutoramento quere responder a varias cuestións. Son os xornais online simples versións dixitais dos xornais en papel –no caso de ter versión impresaou se converteron, pola contra, en verdadeiros cibermedios? Doutro xeito, desenvolveron correctamente as edicións en Internet dos diarios impresos as potencialidades que brinda o ciberespazo? Ademais, podemos preguntarnos tamén en que punto do proceso de evolución da información xornalística en Internet se atopan os cibermedios. 8.2. PROPOSTA DUNHA NOVA FERRAMENTA DE ANÁLISE DE CIBERMEDIOS 311 O obxectivo é estudar a cibermedialidade no seu conxunto para logo poder ir descendendo pola estrutura interna do medio a través das seccións temáticas e áreas xornalísticas e chegar a coñecer o estado de cada unha delas con respecto ás cuestións enumeradas no parágrafo anterior. 8.2.1. Concepto de cibermedio De xeito contextualizador, achegámonos á conceptualización dos médios online ou cibermedios. Por tanto, concibimos o cibermedio como aquel emisor de contidos que ten vontade de mediación entre feitos e público, utiliza fundamentalmente criterios e técnicas xornalísticas, usa a linguaxe multimedia, é interactivo e hipertextual, se actualiza e se publica na rede Internet (cfr. Díaz Noci e Salaverría, 2003; Salaverría, 2005). A hipertextualidade, a multimedialidade, a interactividade e a frecuencia de actualización definen ao cibermedio como un medio xurdido por e para o soporte telemático: a) A hipertextualidade debe axustarse á estrutura dos contidos do cibermedio e ao nivel cognitivo -coñecementos técnicos e culturaisdo seu usuario pretendido. Sen quebrantar a posibilidade dunha lectura comprensiva da información (García de Torres e Pou Amérigo, 2003: 75), ten que satisfacer as demandas de contido xerarquizado do internauta guiando con sutileza a súa navegación e aprofundando nos feitos tanto como estes esixen. b) A multimedialidade154 154 A multimedialidade, xustamente considerada como unhas das características distintivas dos cibermedios, ten sido seguramente unha das características menos estudadas das novas linguaxes ten que adaptarse á natureza dos contidos do cibermedio e á condición técnica -recursos tecnolóxicos e coñecementos 318 Variable 11. Xusta relevancia das réplicas do internauta na configuración do discurso informativo. A edición en rede confire ao discurso interactivo dos seus usuarios o valor informativo exacto que esixen a ética, a corrección e o estilo xornalísticos. No caso da información deportiva, esta variable resulta especialmente crítica: en non poucas ocasións os medios son proclives a convertir en noticia (mesmo de portada) as opinións dos seus lectousuarios. Variable 12. Contacto ‘útil’ do usuario co medio. Os recursos interactivos que incorpora a edición en rede cumpren unha función definida na globalidade do seu fluxo informativo. Frecuencia de actualización: Variable 13. Adaptación á necesidad real de renovación dos contidos. A información determina a frecuencia de actualización da edición en rede. As rutinas produtivas e editoriais do medio non marcan un ritmo periódico de substitución de contidos. Este aspecto, co paso dos anos, parece que se vincula inequívocamente ao fenómeno da instantaneidade e do tempo real. Así, debe contemplarse o seguemento de eventos en tempo real, por exemplo. Variable 14. Garantía de sedimentación da mensaxe xornalística. A frecuencia de actualización da edición en rede avala a continuidade temporal dos contidos e, mercé a unha correcta aplicación da hipertextualidade, vincula informacións asíncronas aínda que contextualmente relacionadas para deixar un “pouso” informativo preciso na mente dos internautas (García de Torres e Pou Amérigo, 2003: 70). en la mente de los internautas (García de Torres y Pou Amérigo, 2003: 70). 319 Variable 15. Ampliación e/ou renovación de contidos. A edición en rede concibe a actualización da mensaxe xornalística como un mecanismo de mellora e enriquecemento da información e renuncia a servirse desta práctica como un instrumento sistemático de rectificación de contidos. Contido159 : Variable 16. Diferente tratamento xornalístico da información de portada respecto da edición impresa. Os contidos destacados na páxina de inicio da edición en rede e na portada do medio impreso son substancialmente distintos ou, aínda sendo iguais, son abordados con enfoques xornalísticos diverxentes. Variable 17. Enriquecimento da información de portada mediante as potencialidades do soporte telemático –en comparación coa edición impresa. A edición en rede sérvese do hipertexto, os recursos multimedia e a interactividade para desenvolver unha mensaxe xornalística moito máis complexa que a que ofrece, coas limitacións inherentes ao seu propio soporte, o medio impreso. Presencia en Redes Sociais: hoxe en día resulta indiscutible a preeminencia da que gozan as redes sociais. A rede de micro-blogging Twitter ten demostrado ser capaz de determinar os fluxos informativos e de noticiabilidade dos medios de comunicación xeralistas. Por iso, é indispensable xustipreciar e, por tanto, analizar o emprego das ferramentas 159 Estas dúas variables gozaron de especial atención na nosa análise. En gran medida porque existen dúas actitudes diferenciadas nos medios de información deportiva: aqueles que empregan o maior número de recursos posibles á hora de enriquecer, diferenciar e actualizar a información, e aqueles que simplemente centran os contidos nos disponibles na versión impresa, con escasa actualización. Ademais, en certo modo as variables deste apartado son enteiramente transversais, están configuradas pola suma de outras analizadas de xeito individualizado en apartados anteriores. 320 e aplicacións (dos social media) por parte dos medios de comunicación. Deste xeito, podemos distinguir tres finalidades aparelladas ao emprego das diversas ferramentas ou aplicacións xurdidas nos últimos anos grazas á converxencia tecnolóxica e que facilitan, dun xeito ou doutro, a interacción e a participación dos usuarios co medio de comunicación e/ou o fluxo informativo. Son as seguintes: Variable 18. Ferramentas e aplicacións básicas de fomento da participación e da interactividade. Emprego de: Blogs, foros, comentarios, etc. Micro-blogging (Twitter, Tumblr por ex.). Redes sociales (Facebook, LinkeIin, Google+. Tuenti…). Agregadores (Google Reader, Netvibes). Variable 19. Ferramentas e aplicacións de colaboración en rede. Emprego de: Marcadores sociais (Del.icio.us, por ex.). Filtros sociais de noticias (Menéame, Reddit...). Variable 20. Ferramentas multimedia. Emprego de: Fotografía (Flickr, por ex.). Vídeo (Youtube, Vimeo). Esta ferramenta que propoñemos será empregada con portadas xerais de cibermedios así coma coas portadiñas e contidos das seccións co obxectivo de chegar a un coñecemento profundo dos medios online que nos permitan 321 saber, de xeito certo, ata que nivel aproveitan as características propias da súa cibermedialidade160 160 Esta ferramenta foi testeada para comprobar a súa operatividade polo doutorando conxuntamente co doutor Moisés Limia Fernández. Para a inclusión como ferramenta novidosa nesta parte final da tese de doutoramentto foi revisada, actualizada e mellorada. . 322 323 9. BIBLIOGRAFÍA 324 - ALCOBA, A. (1980): El periodismo deportivo en la sociedad moderna. Madrid: Edición de autor. - ALCOBA, A. (1987): Deporte y comunicación. Madrid: Dirección General de Deportes de la Comunidad Autónoma de Madrid. - ALCOBA, A. (1993): ¿Cómo hacer periodismo deportivo?. Madrid: Editorial Paraninfo. - ALCOBA, A. (1999): La prensa deportiva. Tratamiento inédito sobre el género específico del deporte, y cómo hacer una publicación deportiva ideal. Madrid: Instituto Universitario Olímpico de Ciencias del Deporte, Universidad Complutense. - ALCOBA, A. (2005): Periodismo deportivo. Madrid: Editorial Síntesis. - ALONSO, J. e MARTÍNEZ, L. (2003): “Medios interactivos: caracterización y contenidos”. En: DÍAZ NOCI, J. e SALAVERRÍA, R. (coords.): Manual de redacción ciberperiodística. Barcelona: Ariel. - ÁLVAREZ POUSA, L. (1999): Proyecto docente. Santiago de Compostela: Universidade de Santiago de Compostela. - ANDREWS, P. (2005): Sports journalism: a practical guide. London: Sage. - ANTÓN, M. (2004): “Las funciones de la comunicación infantil y juvenil especializada”. En FERNÁNDEZ DEL MORAL, J. (coord.): Periodismo especializado. Barcelona: Ariel. - ÁLVAREZ MARCOS, J. (2003): “El periodismo ante la tecnología hipertextual”. En: DÍAZ NOCI, J. e SALAVERRÍA, R. (coords.): Manual de redacción ciberperiodística. Barcelona: Ariel. 325 - ARANGO FORERO, G. (2005): “Siglo XXI: hacia una nueva deontología del periodismo deportivo”. En Palabra-Clave, núm.13. Bogotá: Universidad de la Sabana. - ARMAÑANZAS, E.; DÍAZ NOCI, J. e MESO, K. (1996): El periodismo electrónico. Información y servicios multimedia en la era del ciberespacio. Barcelona: Ariel, 1996. - AVOGADRO, M. (2005): “Periodismo científico. Acceso a la Información y Cibercultura: algunas definiciones” [en liña]. En Razón y Palabra, núm. 43, febreiro 2005. Dispoñible en: <http://www.razonypalabra.org.mx/comunicarte/2005/febrero.html >. [Consulta: 1 de xaneiro de 2008]. - AZKARATE, A.; HERNÁNDEZ, J. A. e NÚÑEZ, J. (1992): “Balleneros vascos del siglo XVI (Chateau Bay, Labrador, Canadá). Estudio arqueológico y contexto histórico” [en liña]. Vitoria-Gasteiz: Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco. - BANDRÉS, E. et al. (2000): El periodismo en la televisión digital. Barcelona: Paidós. - BARDIN, L. (1986): Análisis de contenido. Madrid: Akal. [Ed. orixinal: 1977]. - BARREAU, J. J. e MORNE, J. J. (1991): Epistemología y antropología del Deporte. Madrid: Alianza. - BEL, I. (2004): “La información local y regional”. En FERNÁNDEZ DEL MORAL, J. (coord.): Periodismo especializado. Barcelona: Ariel. - BELENGUER, M. (2002): Periodismo de viajes. Análisis de una especialización periodística. Sevilla: Comunicación Social. 326 - BELL, D. (1991): El advenimiento de la sociedad post-industrial. Madrid: Alianza Editorial. - BENITO, M. (1995): “Las autopistas de la información cambiarán el mundo. Con el desarrollo de las infraestrucutras nacionales de comunicación” [en liña]. En Telos. Cuadernos de comunicación, tecnología y sociedad, núm. 42, xuño-agosto. Dispoñible en: < http://www.campusred.net/Telos/anteriores/num_042/index_042.h tml?actuali_noticias0.html> [Consulta: 15 de novembro de 2007]. - BERGANZA CONDE, M. R. (2005): Periodismo Especializado. Madrid: Ediciones Internacionales Universitarias. - BEZUNARTEA, O.; HOYO, M. e MARTÍNEZ, F. (1998): 21 lecciones de periodismo. Bilbao: Servicio de Publicaciones Universidad del País Vasco. - BILLINGS, A.C. (2010a): Communication about sports media: cultures collide. Barcelona: Aresta. - BILLINGS, A.C. (ed.) (2010b): Olympic media: inside the biggest show on television. London: Routledge. - BILLINGS, A.C. (ed.) (2011): Sports media: transformation, integration, consumption. New York: Routledge. - BILLINGS, A.C.; BUTTERWORTH, M.L. e THURMAN, P.D. (2012): Communication and sport: surveying the field. Thousand Oaks, California: Sage. 327 - BLANCO, J. M. (2001): “Las retransmisiones deportivas como género periodístico espectacular y dramático”. En Zer. Revista de Estudios de Comunicación, núm. 11. Dispoñible en: <http://www.ehu.es/zer/zer11web/jmblanco.htm> [Consulta: 14 de xaneiro de 2008]. - BLANCO CASTILLA, E. e ESTEVE RAMÍREZ, F. (2010): Tendencias del periodismo especializado. Málaga: Universidad de Málaga. - BOROBIO, L. (1981): “El fraccionamiento del saber”. En Nuestro Tiempo, núm. 321. Pamplona. - BORRAT, H. (1989): Proyecto docente. Barcelona: Departamento de Periodismo, Facultade de Ciencias de Comunicación da Universidade Autónoma de Barcelona. - BORRAT, H. (1993): “Hacia una teoría de la especialización periodística”. En Anàlisi: quaderns de comunicació i cultura, nº 15, páxs. 79-84. - BOURG, J. F. e NYS, J. F. (1994): “Economía del deporte y de la televisión”. En Telos. Cuadernos de comunicación, tecnología y sociedad, núm. 38, xuño-agosto. Dispoñible en: <http://www.campusred.net/TELOS/anteriores/num_038/index_03 8.html?cuaderno_central2.html> [Consulta: 10 de xaneiro de 2008]. - BOYD, D.; GOLDER, S.; LOTAN, G. (2010): “Tweet, Tweet, Retweet: Conversational Aspects of Retweeting on Twitter”. En 43rd Hawaii International Conference on System Sciences. Dispoñible en: <http://www.danah.org/papers/TweetTweetRetweet.pdf> [Consulta: 10 de marzo de 2012] - BRANNEN, J. (Ed.) (1992): Mixing methods: qualitative and quantitative approaches. Avebury: Aldershot. 334 - GARCÍA BLANCO, B. (1997): “Origen del concepto «deporte»”. Habilidad motriz (9), pp. 41-44. - GARCÍA CANDAU, J. (1990): “El lenguaje en la información deportiva”. En El idioma Español en las agencias de prensa. Madrid: EFE y Fundación Germán S. Ruipérez. - GARCÍA CANDAU, J. (2004): “La crónica deportiva”. En FERNÁNDEZ DEL MORAL, J. (coord.): Periodismo Especializado. Barcelona: Ariel Comunicación. - GARCÍA DE TORRES, E. e POU AMÉRIGO, M. J. (2003): “Características de la comunicación digital”. En: DÍAZ NOCI, J. e SALAVERRÍA, R. (coords.): Manual de redacción ciberperiodística, Barcelona: Ariel. - GARCÍA FERRANDO, M. (1990): Aspectos sociales del deporte. Madrid: Alianza. - GARCÍA MOLINA, E.T. (2011): “La impronta del lenguaje deportivo”. En Deporte y Lenguaje. Estudios sobre Ciencia del Deporte. Madrid: CSD, núm. 33. - GINESTA, X. (2010): Les Tecnologies de la Informació i la Comunicació i l'esport: una anàlisi de la Primera Divisió espanyola de futbol (20062008). [Tese doutoral]. Bellaterra: Universidade Autónoma de Barcelona. Dispoñible en: <http://www.tesisenred.net/bitstream/handle/10803/4214/xgp1de 1.pdf?sequence=1> [Consulta: 30 de febreiro de 2011]. - GISONDI, J. (2010): Field guide to covering sports. Washington: CQ Press. - GOMIS, L. (1987): El medio media. Barcelona: Mitre. 335 - GOMIS, L. (2008): Teoría de los géneros periodísticos. Barcelona: UOCpress. - GONZÁLEZ RAMALLAL, M.E. (2004): Sociedad y deporte: análisis del deporte en la sociedad y su reflejo en los medios de comunicación en España [Tese doutoral]. A Coruña: Universidade da Coruña. - GUERRERO SALAZAR, S. (2002): “El lenguaje deportivo, entre coloquial y literario”. En Isla de Arriarán. Revista Cultural y Científica, vol. XIX, junio, pp. 365-382. - GUERRERO SALAZAR, S. (2004): “La importancia del neologismo en el lenguaje deportivo”. Actas del V Congreso de Lingüística General. Madrid: Arco/Libros, vol. II, pp. 1493-1506. - GUERRERO SALAZAR, S. (2005): “Sobre norma y uso en el lenguaje deportivo”. En GUERRERO SALAZAR, S. e MEDINA GUERRA, A. M. (coords.): Lengua española y medios de comunicación: norma y uso. Málaga: VG Ediciones y Junta de Andalucía, pp. 69-94. - GUERRERO SALAZAR, S. (2006a): “Relevancia de la manipulación léxica en el discurso deportivo”. En CASADO VELARDE, VELARDE, M.; GONZÁLEZ RUIZ. E ROMERO GUALDA, M.V. (eds.): Análisis del discurso: lengua, cultura, valores. Actas del I Congreso Internacional. Madrid: Arco/Libros, vol. II, pp. 1377-1397. - GUERRERO SALAZAR, S. (2006b): “Expresividad, creatividad y juego en el lenguaje deportivo”. Actas del Encuentro El Idioma español en el periodismo deportivo. Sevilla: Universidad Internacional Menéndez Pelayo. - GUERRERO SALAZAR, S. (2007): La creatividad en el lenguaje periodístico. Madrid: Cátedra. 336 - HARRISON, J. (2010): “User-generated content and gatekeeping at the BBC hub”. En Journalism Studies, vol. 12, núm. 2, pp. 243-256. - HEIDENREICH, M (2003): „Die Debate um die Wissensgesellschaf“. En BÖSCHEN, S. e SCHULZ-SCHAEFFER, I. (eds.): Wissenschaft in der Wissensgesellschaft. Opladen: Westdeustscher Verlag. - HENRY, I. P. (2005a): Sport and multiculturalism: a European perspective [en liña]. Barcelona: Centre d’Estudis Olímpics UAB. Dispoñible en: <http://olympicstudies.uab.es/pdf/wp102_eng.pdf> [Consulta: 2 de abril de 2008]. - HENRY, I. P. (2005b): “Playing Along: Sport as a Means for Social Integration “[en liña]. Magglingen (Suíza): 2nd Conference on Sport and Development. Dispoñible en: <http://www.magglingen2005.org/downloads/04_social_integration. pdf> [Consulta: 2 de abril de 2008]. - HÉRBERT, G. (1946): Le sport coutre l’education phisique. París: Libraire Vuibert. - HERMIDA, A. (2010): "Twittering the news: The emergence of ambient journalism". En Journalism Practice, vol. 4, núm. 3, pp. 297308. - HERMIDA, A.; DOMINGO, D.; HEINONEN, A.; PAULUSSEN, A.; SINGER, J.B.; QUANDT, T.; REICH, Z.; VUJNOVIC, M. (2011): “The Active Recipient: Participatory Journalism Through the Lens of the DeweyLippmann Debate”. En International Symposium on Online Journalism 2011. Austin: University of Texas. Dispoñible en: <http://online.journalism.utexas.edu/2011/papers/Hermida2011.pd f> [Consulta: 17 de febreiro de 2012] 337 - HERNÁNDEZ ALONSO, N. (2003): El lenguaje de las crónicas deportivas. Madrid: Cátedra. - HERNÁNDEZ MORENO, J. (1994): Fundamentos del deporte. Análisis de las estructuras del juego deportivo. Zaragoza: Inde. - HERRERO, C. (2004): “Géneros para la divulgación periodística”. En FERNÁNDEZ DEL MORAL, J. (coord.): Periodismo Especializado. Barcelona: Ariel. - HINOJOSA MELLADO, M.P. (2002): “Revistas femeninas: situación actual y tendencias”. En FERNÁNDEZ SANZ et al. (coords.): Prensa y periodismo especializado (historia y realidad actual). Guadalajara: Ayuntamiento de Guadalajara, pp. 529-538. - HOWE, J. (2008): Crowdsourcing: Why the Power of the Crowd Is Driving the Future of Business. New York: Crown Business. - HSU, L. (2000): “From physical education to sports education? A possible tendency”. Bulletin of Physical Education, núm. 36, pp. 79-90. - HUGENBERG, L.W.; HARIDAKIS, P.M. e EARNHEARDT, A.C. (eds.) (2008): Sports mania: essays on fandom and the media in the 21st Century. Jefferson, NC: McFarland. - HUNDLEY, H.L. e BILLINGS, A.C. (eds.) (2010): Examining identity in sports media. Thousand Oaks, CA: Sage. - INTERNATIONAL KORFBALL FEDERATION (1985): Korfball: the only mixed team sport. Woundenberg: International Korfball Federation. - ISASI, A. (2006): La construcción del derbi futbolítico Real Madrid C.F. – F.C. Barcelona en el discurso periodístico del El País y La Vanguardia entre 1996 y 2004. [Tese doutoral]. Inédita. 338 - JIMÉNEZ MORELL, M. (2002): “Orígenes y primeros pasos de la prensa femenina en España”. En FERNÁNDEZ SANZ et al. (coords.): Prensa y periodismo especializado (historia y realidad actual). Guadalajara: Ayuntamiento de Guadalajara, pp. 129-136. - JONES, D. E. e BARÓ i QUERALT, J. (1996): “La premsa”. En JONES, D. E. (coord.): Esport i mitjans de comunicación a Catalunya. Barcelona: Generalitat de Catalunya, Centre d’Investigació de la Comunicació/Centre d’Estudis Olímpics i de l’Esport, Universitat Autònoma de Barcelona. - KELLE, U. (2001): “Sociological Explanations between Micro and Macro and the Integration of Qualitative and Quantitative Methods” [en liña]. En: Forum: Qualitative Social Research [xornal on-line], núm.2. <http://www.qualitative-research.net/fqs-texte/1-01/101kelle-e.htm> [Consulta: 1 de abril de 2008]. - KERLINGER, F. N. (1986): Foundations of behavioral research. New York: Holt, Rinehart and Winston. - KESSEL, JOSEPH (2003): Los jinetes. Barcelona: Destino Ediciones. - KNORR-CETINA, K. (1998): “Sozialität mit Objekten. Soziale Bexiehungen in post-traditionalen Wissensgesellschaften”. En RAMMERT, W. (1998): Technik und Sozialthorie. Frankfurt: CampusVerlag, pp. 83-120. - KOPPET, L. (1994): Sport Illusion, Sport Reality: A Reporter’s View of Sport’s, Journalism and Society. Urbana: University of Illinois Press. [Edición orixinal: 1981] - KRIPPENDORFF, K. (1990): Metodología de análisis de contenido. Teoría y práctica. Barcelona: Paidós Comunicación. 339 - KROHN, W. (1997): “Rekursive Lernprozesse: Experimentelle Praktiken in der Gesellschaft”. En RAMMERT, W.; BECHMANN, G. (eds.): Technik und Geselleschaft. Jahrbuch 9: Innovation – Prozesse, Produkte, Politik. Frankfurt: Campus-Verlag, pp. 65-89. - KRÜGER, K (2006): El concepto de “Sociedad del Conocimiento”. En Revista Bibliográfica de Geografía y Ciencias Sociales. Serie Documental de Geo Crítica, vol. XI, núm. 683. Barcelona: Universidad de Barcelona. - KURJACK, E. B.; MALDONADO, C. R. e GREENE ROBERTSON, M. (1991): “Ballcourts of the Northern Maya Lowlands”. En SCARBOROUGH, V. e WILCOX, D.R. (eds.): The Mesoamerican Ballgame. Tucson: University of Arizona Press. - LANDERS, D. M. (Ed.) (1977): Social Problems in Athletics. Chicago: University of Illinois Press. - LÁZARO CARRETER, F. (1998): El dardo en la palabra. Barcelona: Galaxia Gutenberg-Círculo de Lectores. - LEVINSKY, S. (2002): El deporte de informar. Buenos Aires: Paidós. - LEWIN. K (1947): “Frontiers in Group Dynamics. II Channels of Group Life: Social Planning and Action Research”. En Human Relations, vol. 1, núm.2, pp. 143-155. - LLANO, R. (2008): La especialización periodística. Madrid: Tecnos. - LÓPEZ GARCÍA, X. (2002): “El periodismo especializado en Internet: el caso de Galicia”. En FERNÁNDEZ SANZ et al. (coords.): Prensa y periodismo especializado (historia y realidad actual). Guadalajara: Ayuntamiento de Guadalajara, pp. 627-642. 340 - LÓPEZ HIDALGO, A. (2005): “Una nueva lectura de la Teoría de los géneros periodísticos”. En Anthropos, núm. 209, pp. 83-90. - LUHMANN, N. (2000): La realidad de los medios de masas. Madrid: Anthropos. - LUNDVALL, B. e JOHNSON, B. (1994): The Learning Economy. En Journal of Industry Studies, vol. 1, pp. 23-42. - LUPO, V. (2004): Historia Politica del Deporte Argentino (1610-2002). Buenos Aires: Corregidor. - LÜSCHEN, G. e WEIS, K. (1976): Sociología del deporte. Valladolid: Miñón. - MANDELL, R. (1984): Historia cultural del deporte. Barcelona: Bellaterra. - MARÍN MONTÍN, J. (2001): “La cobertura televisiva del fútbol en el Sur de Brasil y de España: RBS, Canal Sur”. En Ámbitos, núm. 6, enerojunio, pp. 263-278. - MARÍN MONTÍN, J. (coord.) (2005): Comunicación y deporte. Nuevas perspectivas de análisis. Sevilla: Comunicación Social Ediciones y Publicaciones. - MARÍN MONTÍN, J. (2009): Imagen, comunicación y deporte. Una aproximación teórica. Madrid: Visión Libros. - MARÍN MONTÍN, J. (coord.) (2012): Deporte, comunicación y cultura. Sevilla: Comunicación Social Ediciones y Publicaciones. - MARSDEN, K. E. (1948): Specialized Journalism. London: Southern Editorial Syndicate. 341 - MARTIN, J. (1980): La Sociedad Interconectada. Madrid: Editorial Tecnos. - MARTÍNEZ RODRÍGUEZ, L. (2002): “Evolución del concepto de prensa universitaria: un producto periodístico especializado”. En FERNÁNDEZ SANZ et al. (coords.): Prensa y periodismo especializado (historia y realidad actual). Guadalajara: Ayuntamiento de Guadalajara, pp. 461-474. - MAXWELL, J. A. (1998): “Designing a qualitative study”. En TASHAKKORI, A. e TEDDLIE, C. (1998): Mixed methodology. Combining qualitative and quantitative approaches (Applied Social Research Methods Series, vol. 46). London: Sage. - McKILLOP, H. (2004): The ancient Maya: new perspectives. California: ABC CLIO Inc. - McQUAIL, D. (1999): Introducción a la teoría de la comunicación de masas. Barcelona: Paidós. - MERCADO SÁEZ, M.T. (2010): “Aportaciones teóricas en torno al concepto de periodismo especializado”. En Questión. Revista Especializada en Periodismo y Comunicación, vol. 1, núm. 28. Dispoñible en: <http://perio.unlp.edu.ar/ojs/index.php/question/article/viewArticl e/147> [Consulta: 10 de xaneiro de 2012] - MILLER, M. E. (2001): “The Maya Ballgame: Rebirth in the Court of Life and Death”. En WHITTINGTON, E. M. (ed.): The sport of life and death. The Mesoamerican Ballgame. New York: Thames & Hudson. - MOLES, A. (1978): Sociodinámica de la cultura. Buenos Aires: Editorial Paidós. 342 - MORAGAS, M. (2007): “Comunicación y deporte en la era digital” [en liña]. Barcelona: Centre d’Estudis Olímpics, UAB. Dispoñible en: <http://olympicstudies.uab.es/pdf/wp107_spa.pdf > [Consulta: 5 de marzo de 2008]. - MORAGAS, M. (1994): Televisión, deporte y Movimiento Olímpico: las próximas etapas de una sinergia [en liña]. Barcelona: Centre d’Estudis Olímpics UAB. Dispoñible en: <http://olympicstudies.uab.es/pdf/wp027_spa.pdf> [Consulta: 14 de xaneiro de 2008]. - MUÑOZ GUILLÉN, J.A. (2001): “Definición de Deporte” [en liña]. Dispoñible en: <http://www.tiquicia.com/columnas/deportes/016q20501.asp> - MUÑOZ-TORRES, J.R. (1997): “Aproximación al concepto de información periodística especializada”. En ESTEVE RAMÍREZ, F. (coord.): Estudios sobre información periodística especializada. Valencia: Fundación Universitaria San Pablo CEU. - MYERSCOUGH, K. (1995): “The game with no name: the invention of basketball”. En The International Journal of The History of the Sport, vol. 12, abril, pp. 137-152. - NAISMITH, J. (1996): Basketball. Its Origin and Development. Nebraska: University of Nebraska Press. (Edición orixinal: 1941) - NARANJO DE ARCOS, A. (2011): Tratamiento de la información deportiva en la prensa: la crónica como género relevante. El caso de los encuentros de fútbol entre Real Madrid y F.C. Barcelona. [Tese doutoral] Málaga: Servicio de Publicaciones de la Universidad de Málaga. 343 - NIEBUHR, H. (1961): Basketball-Tips: Technik und Taktik des Basketballspiels. Frankfurt: W. Limpert. - NOGUERA VIVO, J.M. (2010): “Redes sociales como paradigma periodístico. Medios españoles en Facebook”. En Revista Latina de Comunicación Social, núm. 64, pp. 176-186. Dispoñible en: <http://www.revistalatinacs.org/10/art/891_UCAM/13_JM_Noguera. html> [Consulta: 19 de abril de 2012] - NÚÑEZ LADEVEZE, L. (1979): El lenguaje de los “media”. Madrid: Pirámide. - OECD (1996): The Knowledge-based Economy. Arbeitspapier Nr. OECD/GD(96)102. París. - OLIVERA, J. (2006): “Hacia una nueva comprensión del deporte. Factores endógenos y exógenos”. Apunts: Educación Física y Deportes (86), pp. 3-6. - ORIVE, P. (1977): Estructura de la Información Periodística I. Madrid: Pirámide. - ORIVE, P. e FAGOAGA, C. (1974): La especialización en el periodismo. Barcelona: Mitre. - ORTEGA Y GASSET, J. (1981): La rebelión de las masas. Madrid: Espasa-Calpe. (Edición orixinal: 1930). - PALOMO TORRES, M. B. (2004): El periodista on line: de la revolución a la evolución. Sevilla: Comunicación Social. - PANIAGUA, P. (2003): Información deportiva, especialización, géneros y entorno digital. Madrid: Fragua. - PARLEBAS, P. (1986): Éléments de sociologie du sport. Paris: UPF. 350 - WEBB, E. J.; CAMPBELL, D. T.; SCHWARTZ, R. D. e SECHREST, L.B. (1966): Unobtrusive Measures: Nonreactive Measures in the Social Sciences. Chicago: Rand McNally. - WEINGART, P. (2001): Die Stunde der Wahrheit? Zum Verhältnis der Wissenschaft zu Politik, Wirtschaft und Medien in der Wissensgesellschaft. Weilerswist: Velbrück. - WHITNEY AZOY, G. (2003): Buzkashi: Game and Power in Afghanistan (2nd Edition). Illinois: Waveland Press. - WHITTINGTON, E. M. (2001): The sport of life and death. The Mesoamerican ballgame. London: Thames & Hudson. - WILLKE, H. (1998): Systemisches Wissensmanagement. Stuttgart: UTB/Lucius & Lucius. - WIMMER, R. e DOMINICK, J. (1996): "Investigación sobre los Medios Audiovisuales". En: La Investigación Científica de los Medios de Comunicación. Barcelona: Bosch Casa Editorial. - WIMMER, R. e DOMINICK, J. (2001): Introducción a la investigación de medios masivos de comunicación. México: International Thomson. - WOLTON, D. (2002): “Internet: entre instrumento económico y proyecto político”. En VIDAL BENEYTO, J. (coord.): La ventana global. Madrid: Taurus. - WOODWARD, K. (1974): “Medios de comunicación social del deporte”. En VV.AA. (1974): El deporte a la luz de la ciencia: perspectiva, aspectos, resultados. Madrid: INEF. - ZENDER, M. (2001): “The Ball’s in Your Court: Rulership, Religion and Recreation in Classic Maya Ballgame Texts”. Paper presented at the 8th Annual UCLA Maya Weekend. 351 10. ANEXOS 352 10.1. ANEXO 1: ÍNDICE DE GRÁFICAS, IMAXES E TÁBOAS 353 10.1.1. Índice das gráficas por epígrafe Título da gráfica Epígrafe Gráfica 1. Mapa coa distribución por Comunidades Autónomas dos equipos que participaron nalgunha tempada na máxima categoría do baloncesto español dende o ano 1957 ata a actualidade. Fonte: elaboración propia. 2.2.1. Gráfica 2. Evolución do termo do latín “deporto” ás linguas romances. Elaboración propia baseada en García Blanco (1997). 4.3.1.1. Gráfica 3. Clasificación dos xéneros xornalísticos. Elaboración propia a partir do cadro que aparece en Fernández Parrat (2008: 110). 4.3.5. Gráfica 4. Porcentaxe de licenzas que acaparan os cinco deportes de equipo cun maior número de practicantes en España. Fonte: elaboración propia. 5.1.1. Gráfica 5. Liña de evolución do número de licenzas individuais para a práctica do baloncesto en España. Fonte: elaboración propia con datos do Consello Superior de Deportes. 5.1.1. Gráfica 6. Mapa coa distribución por Comunidades Autónomas dos equipos que participaron nalgunha tempada na máxima categoría do baloncesto español dende o ano 1957 ata a actualidade. Fonte: elaboración propia. 5.1.2. Gráfica 7. Porcentaxe de novas publicadas por cada xornal sobre o total de 187 analizadas. 6.1.1. Gráfica 8. Porcentaxe de novas por xénero masculino ou feminino. 6.1.2. Gráfica 9. Xénero das novas por xornal. 6.1.2. Gráfica 10. Xénero por ámbito. 6.1.2. Gráfica 11. Ámbito das novas publicadas sobre baloncesto. 6.1.3. Gráfica 12. Ámbito das novas por xornal. 6.1.3. Gráfica 13. Importancia das novas publicadas sobre baloncesto. 6.1.4. Gráfica 14. Importancia das novas por xornal. 6.1.4. Gráfica 15 . Presenza das novas sobre baloncesto na portada xeral do medio. 6.1.5. Gráfica 16. Novas sobre baloncesto na portada xeral. 6.1.5. 354 Gráfica 17. Presenza das novas na portada xeral por ámbito. 6.1.5. Gráfica 18. Presenza das novas sobre baloncesto na portada da sección de deportes. 6.1.6. Gráfica 19. Novas sobre baloncesto na portada da sección de deportes. 6.1.6. Gráfica 20. Presenza das novas na portada da sección de deportes por ámbito. 6.1.6. Gráfica 21. Espazo que ocupan as novas sobre baloncesto na páxina do xornal. 6.1.7. Gráfica 22. Espazo que ocupan as pezas por xornal. 6.1.7. Gráfica 23. Autoría das novas sobre baloncesto publicadas. 6.1.8. Gráfica 24. Autoría das novas sobre baloncesto por xornal. 6.1.8. Gráfica 25. Autoría das novas por ámbito. 6.1.8. Gráfica 26. Xénero xornalístico das pezas publicadas sobre baloncesto. 6.1.9. Gráfica 27. Xénero xornalístico das novas sobre baloncesto por xornal. 6.1.9. Gráfica 28. Xénero xornalístico das novas por ámbito. 6.1.9. Gráfica 29. Tema das novas sobre baloncesto. 6.1.10. Gráfica 30. Tema das novas por xornal. 6.1.10. Gráfica 31. Tema das novas por ámbito. 6.1.10. Gráfica 32. Actores das informacións sobre baloncesto. 6.1.11. Gráfica 33. Fontes das informacións sobre baloncesto. 6.1.11. Gráfica 34. Acompañamento gráfico das novas. 6.1.12. Gráfica 35. Presenza gráfica por xornal. 6.1.12. Gráfica 36. Presenza gráfica por ámbito. 6.1.12. Gráfica 37. Protagonistas das fotografías. 6.1.12. Gráfica 38. Espazo que ocupan as fotografías –porcentaxe sobre o 48,7% que representan aquelas pezas que levan acompañamento gráfico-. 6.1.12. Gráfica 39. Espazo que ocupa o acompañamento gráfico por xornal. 6.1.12. Gráfica 40. A cor nas fotografías. 6.1.12. Gráfica 41. Fotografías en cor por ámbito. 6.1.12. Gráfica 42. Novas por xornal. 6.2.1. Gráfica 43. Porcentaxe de novas por xénero masculino ou feminino. 6.2.2. Gráfica 44. Xénero das novas por xornal. 6.2.2. 355 Gráfica 45. Xénero por ámbito. 6.2.2. Gráfica 46. Ámbito das novas publicadas sobre baloncesto. 6.2.3. Gráfica 47. Ámbito das novas por xornal. 6.2.3. Gráfica 48. Importancia das novas publicadas sobre baloncesto. 6.2.4. Gráfica 49. Importancia das novas por xornal. 6.2.4. Gráfica 50. Presenza das novas sobre baloncesto na portada xeral do medio. 6.2.5. Gráfica 51. Novas sobre baloncesto na portada xeral. 6.2.5. Gráfica 52. Presenza das novas na portada xeral por ámbito. 6.2.5. Gráfica 53. Presenza das novas sobre baloncesto na portada da sección “Deportes. 6.2.6. Gráfica 54. Novas sobre baloncesto na portada da sección “Deportes” por xornal. 6.2.6. Gráfica 55. Presenza das novas na portada da sección de deportes por ámbito. 6.2.6. Gráfica 56. Espazo que ocupan as novas sobre baloncesto na páxina do xornal. 6.2.7. Gráfica 57. Espazo que ocupan as pezas por xornal. 6.2.7. Gráfica 58. Autoría das novas sobre baloncesto publicadas. 6.2.8. Gráfica 59. Autoría das novas sobre baloncesto por xornal. 6.2.8. Gráfica 60. Autoría das novas por ámbito. 6.2.8. Gráfica 61. Xénero xornalístico das pezas publicadas sobre baloncesto. 6.2.9. Gráfica 62. Xénero xornalístico das novas por ámbito. 6.2.9. Gráfica 63. Tema das novas sobre baloncesto. 6.2.10. Gráfica 64. Tema das novas por xornal. 6.2.10. Gráfica 65. Tema das novas por ámbito. 6.2.10. Gráfica 66. Actores das informacións sobre baloncesto. 6.2.11. Gráfica 67. Fontes das informacións sobre baloncesto. 6.2.11. Gráfica 68. Acompañamento gráfico das novas. 6.2.12. Gráfica 69. Presenza gráfica por xornal. 6.2.12. Gráfica 70. Presenza gráfica por ámbito. 6.2.12. Gráfica 71. Protagonistas das fotografías. 6.2.12. 356 Gráfica 72. Espazo que ocupan as fotografías –sobre o 60,8% que representa a aquelas pezas que van acompañadas por unha fotografía. 6.2.12. Gráfica 73. Espazo que ocupa o acompañamento gráfico por xornal. 6.2.12. Gráfica 74. A cor nas fotografías. 6.2.12. Gráfica 75. Fotografías en cor por ámbito. 6.2.12. 10.1.2. Índice das imaxes por epígrafe Título da imaxe Epígrafe Imaxe 1. Aro de pedra no campo para a práctica do tlachtli en Chichén Itzá, Mexico. Fonte: Kåre Thor Olsen. 2.1.1.1 Imaxe 2. Imaxe dun encontro de korfball. Fonte: Federació Catalana de Korfbal. 2.1.1.3. Imaxe 3 Loita polo boz nun momento do buzkashi . Fonte: AP Photo/Mustapha Quraishi. 2.1.1.4. Imaxe 4. O xogador que viste de azul anota un tanto durante a disputa dun partido de pato en Arxentina. Fonte: Federación Arxentina de Pato. 2.1.1.5. Imaxe 5. Imaxe real do ximnasio da escola da YMCA de Springfield, Massachussets, coa cesto que era usado a modo de canastra nas orixes do xogo do ba loncesto. Fonte: Naismith Memorial Hall of Fame. 2.1.2. Imaxe 6. James Naismith posa coa súa muller, Maude Sherman ,en 1928 suxeitando un cesto moi parecido aos que se empregaron en 1891 no primeiro partido de baloncesto. Fonte: The New York Times . 2.1.3.1. Imaxe 7. Imaxe de Earl Lloyd, coñecido como “The Big Cat” , coa camiseta do seu primeiro equipo na NBA, os Washington Capitols. Fonte: National Basketball Association. 2.1.3.4. Imaxe 8. Participantes do congreso fundacional da AIPS no ring do Sporting Club of France -París, 1924-. Fonte: International Sport Press Association. 4.4.1. 357 10.1.3. Índice das táboas por epígrafe Título da táboa Páxina Táboa 1. Clasificación segundo o número de licencias individuais por deportes de equipo. Fonte: elaboración propia consultando o informe do Consello Superior de Deportes do ano 2011 sobre licencias e clubs deportivos en España. 2.1.3.5. Táboa 2. Xogadores españois na NBA. Fonte: elaboración propia. 2.1.3.5. Táboa 3. Clubs que participaron na Liga Endesa 2009/2010. 2.2.2. Táboa 4. Metodoloxía especializada comparada á de tipo xeralista. Fonte: Montserrat Quesada (1998). Elaboración propia. 3.3.2. Táboa 5. Datos dos nove diarios impresos nacionais de información xeral de maior tirada e difusión. Fonte: elaboración propia con datos da OJD para o período xaneiro/decembro de 2011. 5.1. Táboa 6. Datos dos dez diarios impresos nacionais cun maior número de lectores. Fonte: elaboración propia con datos do EGM para o período febreiro/novembro de 2011. 5.1. Táboa 7. Medallas acadadas polas seleccións absolutas masculina e feminina españolas de baloncesto dende o ano 2000 ata a actualidade en campionatos internacionais. Fonte: elaboración propia. 5.1.1. Táboa 8. Datos dos deportes con máis licenzas federadas e clubs en España no ano 2011. Fonte: elaboración propia. 5.1.1. Táboa 9. Datos dos medios con maior tirada e difusión das cinco comunidades autónomas contempladas no estudo e xustificadas no anterior punto deste apartado 2.1.2. Fonte: elaboración propia con datos da OJD. 5.1.2. Táboa 10. Equipos participantes na Liga ACB 2001-2002 ordenados segundo a súa posición ao final da liga regular. 6.1. Táboa 11. Noticias femininas publicadas en cada medio. 6.1.2. Táboa 12. Reportaxes e entrevistas que publica cada un dos medios analizados no ano 2002 entre os días 15 e 28 de febreiro. 6.1.9. 358 Táboa 13. Equipos participantes na Liga ACB 2006-2007 ordenados segundo a súa posición ao final da liga regular. 6.2. Táboa 14. Evolución do número de novas publicadas por xornal entre os anos 2002 e 2007. 6.2.1. Táboa 15. Noticias femininas publicadas en cada medio. 6.2.2. Táboa 16. Reportaxes e entrevistas que publica cada un dos medios analizados nos anos 2002 e 2007 entre os días 15 e 28 de febreiro. 6.2.9. Táboa 17. Equipos participantes na Liga ACB 2010-2011 ordenados segundo a súa posición ao final da liga regular. 6.3. Táboa 18. Evolución da publicación do número de novas publicadas sobre baloncesto nos cinco xornais analizados neste traballo de investigación. 6.3.1. Táboa 19. Evolución da publicación de novas nas portadas xerais e portadas da sección “Deportes” dos medios analizados en cada un dos períodos estudados. 6.3.5. Táboa 20. Evolución da publicación de reportaxes e entrevistas nos tres períodos analizados. 6.3.8. Táboa 21. Táboa 21. Listado de variables que conforman a ferramenta para a análise de cibermedios e da súa cibermedialidade. 8.2.2. 359 10.2. ANEXO 2: EXEMPLOS DE NOTICIA PRINCIPAL, NOTICIA SECUNDARIA, NOTICIA DE PERSPECTIVA E NOTICIA BREVE 366 Agora que estamos chegando ao remate deste traballo de investigación, é o momento de volver a mirada atrás e ver se cumprimos cos obxectivos proposto así como de analizar se as hipóteses enumeradas no capítulo V se comprobaron positiva ou negativamente. 367 Recordemos que o obxectivo principal desta tese de doutoramento, tal e como se describiu no seu momento, é a análise da construción do discurso mediático da información sobre baloncesto na prensa xeralista en España. Derivados deste obxectivo principal, observabamos 7 metas intermedias. A pregunta é, cumprímolas? 7.1 CUMPRIMOS COS OBXECTIVOS MARCADOS? 368 - Obxectivo parcial 1: analizar a evolución do tratamento xornalístico que os medios impresos españois lle dispensan á información sobre baloncesto antes -primeiro período de estudo, na segunda quincena de febreiro do 2002e despois –segundo e terceiro período de estudo, na primeira quincena de febreiro do 2007 e do 2011do Mundial de Xapón. Este obxectivo foi plenamente acadado xa que se aplicou a metodoloxía prevista a un total de 768 unidades de análise que aportaron resultados que nos permitiron, como vimos ver unha evolución no tratamento que os medios xeralistas españois lle dispensan á información sobre baloncesto na primeira década do século XXI. - Obxectivo parcial 2: conseguir unha imaxe real do estado actual da información sobre baloncesto nos medios impresos españois. Este segundo obxectivo foi acadado grazas á actualidade da análise que marca o último período da delimitación temporal da investigación, no ano 2011. - Obxectivo parcial 3: analizar a atención e relevancia que lle conceden os xornais á información baloncestística mediante a aplicación e dedicación de recursos humanos. A aplicación de recursos humanos dun xornal á cobertura de determinada información vén dada, na maioría dos casos, por marcas profesionais como poden ser o xénero xornalístico escollido para tratar un tema, a sinatura do autor ou autora, e outros moitos elementos que nos permiten albiscar a implicación do medio á hora de tratar xornalisticamente unha información. Despois de ver o 369 traballo feito neste senso consideramos que este obxectivo tamén quedou cuberto. Comprobamos como os xéneros que requiren maior dedicación de recursos humanos aumentaron dende o segundo período de análise así como descendeu a importancia das sinaturas de axencia con respecto ao aumento do número de pezas asinadas por un xornalista da redacción. - Obxectivo parcial 4: realizar unha análise da significatividade que os medios de comunicación impresos españois lle outorgan á información sobre baloncesto mediante o estudo do espazo que lle conceden nas súas páxinas e da presenza ou ausencia desta na portada xeral e na portada da sección “Deportes”. Os datos derivados do espazo que ocupa a información deportiva sobre baloncesto nas portadas e portadiña interior da sección “Deportes” permitíronnos marcar este obxectivo como realizado procurándonos, ademais, unha visión panorámica grazas á selección de tres períodos de análise distintos repartidos por estes primeiros anos 2000. Como vimos, a relevancia acadada pola información sobre baloncesto nas portadas foi escasa aínda que se comprobou un ascenso a partir da segunda anualidade da investigación. - Obxectivo parcial 5: estudar se a temática na que aparece enmarcada a información sobre baloncesto é sempre deportiva ou se dan casos nos que as múltiples relacións do ámbito deportivo co político, económico, social, etc. quedan patentes. 370 Vimos como se cumpriu tamén con este obxectivo ao analizar a temática deportiva ou extradeportiva das 768 pezas estudadas. Comprobamos como a temática é, na inmensa maioría dos casos, deportiva e non reflicte, por tanto esa implicación do deporte no resto de sectores ou ámbitos sociais. - Obxectivo parcial 6: estudar os actores e as fontes que participan na construción do discurso dos medios sobre a información baloncestística. Vimos como, durante o tres períodos analizados e a través das 768 pezas estudadas, os actores predilectos da información deportiva sobre baloncesto son os xogadores e os adestradores aínda que detectamos algunha tendencia relevante, tal e como se describiron nos apartados correspondentes ao longo das epígrafes 6.1., 6.2. e 6.3. - Obxectivo parcial 7: facer unha comparación obxectiva do tratamento que recibe a información sobre baloncesto segundo o ámbito onde se celebra o evento –local, autonómico, nacional ou internacional-. Unha das decisións que tomamos ao inicio da investigación foi a de aplicar, entre outros moitos, un filtro referente ao ámbito no que se enmarcaba a información analizada dependendo da competición da que se tratara –nacional, autonómico ou local e internacionalco obxectivo de poder comparar o tipo e características da información que en cada un deles se publica. Vimos como a de ámbito nacional reúne mellores condicións, en xeral, ca calquera das outras dúas aínda que no caso da internacional si observamos un salto cualitativo e cuantitativo derivado da presenza de xogadores nacionais na NBA. 371 No capítulo V estableciamos 6 hipóteses que se converteron no fío condutor desta tese de doutoramento e que lexitimaron, dende o primeiro momento, o proceso investigador. Como se comprobaron estas hipóteses? Vexamos. 7.2. COMPROBACIÓN DAS HIPÓTESES DE TRABALLO 372 - Hipótese 1: a información sobre baloncesto nos medios xeralistas impresos españois aumentou cuantitativamente logo da conquista do Campionato Mundial en setembro do 2006 por parte da selección absoluta senior. Como vimos na explicación dos datos da segunda -2007e terceira - 2011anualidades da delimitación temporal da investigación, a información deportiva sobre baloncesto publicada polos cinco medios de comunicación analizados aumentou en cantidade –de 187 pezas no 2002 a 260 no 2007 e 321 no 2011dun xeito considerable. Esta hipótese compróbase, polo tanto, positivamente. - Hipótese 2: este aumento foi parello, proporcionalmente, ao ritmo de vitorias relevantes en competicións internacionais por parte da selección nacional masculina así como á consolidación da Liga ACB como a competición de baloncesto máis forte de Europa e, polo tanto, a segunda mellor do mundo trala NBA. Parece evidente que os éxitos da selección nacional de baloncesto senior –que recollemos na táboa 7e a consolidación da Liga ACB como a máis forte de Europa teñen moito que ver no aumento da información que os cinco xornais analizados publican sobre baloncesto. O éxito veu acompañado dun aumento do interese por parte da sociedade no deporte do aro. Os medios de comunicación comezaron, entón, a transmitir éxito e vitorias dun deporte que acadou na primeira década do século XXI as cotas máis altas e que, como vimos nos datos de licenzas –táboa 1-, viviu e vive un aumento de popularidade relevante. 373 - Hipótese 3: a calidade da información deportiva sobre baloncesto non experimentou a mesma evolución cuantitava e cualitativamente. Houbo un incremento na cantidade de información pero non se traballou na mellora da calidade da mesma. A información deportiva sobre baloncesto nos medios impresos xeralistas españois continúa afastada do afondamento nos temas necesario e desexable en toda información especializada. Tal e como vimos na análise das variables contempladas no estudo da información xornalística sobre baloncesto que realizamos, hai marcadores como poden ser a publicación de pezas con determinado xénero –reportaxes ou entrevistas, por exemplo-, o uso de información de axencia, o posicionamento na páxina, etc. que, se ben aumentaron ao longo dos anos como puidemos comprobar, aínda se atopan en niveis moi inferiores aos que deberían para poder considerar que se trata esta información especializada cun nivel de afondamento na mesma óptimo. De todos os xeitos, se observamos esta terceira hipótese de xeito global e empregamos todo o aprendido no proceso investigador ao longo dos tres períodos analizados, concluímos que este suposto non se confirma senón que si se aprecia un aumento cualitativo importante. - Hipótese 4: a información sobre baloncesto nos medios impresos españois caracterízase pola sobre-espectacularización dos contidos a través do acompañamento gráfico. As imaxes, como vimos nos anteriores puntos do epígrafe 6, son moi importantes para os medios de comunicación analizados á hora de 374 publicar pezas sobre baloncesto. O acompañamento destas unidades xornalísticas con fotografías é unha maneira de transmitir a acción e dinamismo do xogo. A maioría das novas van acompañadas por imaxes que, como vimos, transmite, sobre todo, accións do xogo e personalizan, tamén o contido da icona en xogadores – preferentemente nacionaisque, ademais, frecuentemente son aqueles que participan de xeito constante nos éxitos do baloncesto español no ámbito internacional da man da selección española senior. Concluímos, polo tanto, que si se dá unha sobre-espectacularización dos contidos textuais a través do acompañamento gráfico, presente nunha gran cantidade de casos e, como vimos, cunhas características de contido e condicións de publicación –tamaño, cor ou B/N…- moi concretas que así o determinan. - Hipótese 5: as pezas xornalísticas que tratan o baloncesto como tema principal poucas veces aparecen retratadas en contextos extradeportivos, a pesar das múltiples conexións con outros ámbitos da realidade que o deporte establece. Este suposto é, sen dúbida, un dos que se nos amosou dun xeito máis claro. Son moi escasas, por non dicir nulas, as veces que o deporte aparece nun contexto que non sexa o puramente deportivo a pesar das múltiples, importantes e fondas relacións que mantén con sectores como poden ser o económico, político ou social. Vimos como, en ningún caso dos cinco xornais analizados se apostaba por un afondamento no ámbito do deporte do baloncesto á hora de tratar as informacións. 375 - Hipótese 6: a información sobre baloncesto está moitas veces próxima á banalización dos contidos en favor dun tipo de información baseada en datos, estatísticas e escasa interpretación por parte do xornalista e de rápido consumo acrítico por parte do lector. É certo que na información deportiva sobre baloncesto teñen moita importancia os datos xa que, como ben é sabido, este deporte é un deporte de estatísticas, onde todo é medible e onde cada acción se traduce nun dato que logo pasa a ser analizado e marca, en moitas ocasións, decisións como a contratación ou non dun xogador, o cambio de estratexia durante un partido ou, incluso, xogadas concretas dun encontro. Os afeccionados a este deporte sabemos da importancia dos datos e somos, en gran medida, apaixonados dos cadros estatísticos. Partindo deste contexto, entendemos a importancia que os datos teñen para a información deportiva sobre baloncesto e tamén que os xornais os empreguen dun xeito continuo. O que nos cuestionamos na hipótese é que non por empregar os datos e cadros estatísticos se debe prescindir dunha información analítica que afonde no significado dos mesmos. Na análise cualitativa dos textos decatámonos de que isto, como tendencia, é así. Moitas veces, incluso nas propias crónicas –xénero esencial para a transmisión dos feitos deportivos-, os xornalistas se limitan a facer unha transcrición dos datos sen afondar na esencia dos mesmos ou noutros elementos que puideran marcar o devir do feito que dá pé a esa información. Polo tanto, este sexto suposto, con estas consideracións previas, pódese concluír que se comproba de xeito positivo.