Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil

Traballo de fin de grao Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil Propuesta de prevención del acoso escolar en el aula de Educación Infantil Prevention proposal of bullying in the early childhood education classroom Autora: Aroa López Armesto Titor: Santiago López Gómez Xuño 2022 Traballo de Fin de Grao presentado na Facultade de Formación do Profesorado da Universidade de Santiago de Compostela para a obtención do Grao en Mestre/a de Educación Infantil DECLARACIÓN DE AUTORÍA Declaro que redactei o traballo titulado Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil para a materia Traballo Fin de Grao no curso académico 2021-2022 de maneira autónoma, coa axuda das fontes e a literatura citadas no texto e que aparecen nas referencias bibliográficas do traballo. Así mesmo identifiquei como tales todas as partes tomadas das fontes e da literatura indicadas, textualmente ou conforme ao seu sentido. Asinado. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil i ÍNDICE INTRODUCIÓN .................................................................................................. 1 1. Fundamento e marco teórico ...................................................................... 2 1.1. Tipoloxías e formas de acoso ............................................................... 6 1.2. Factores de risco e causas ................................................................... 8 1.3. Panorama do acoso na actualidade .................................................... 12 1.4. Normativa ............................................................................................ 14 1.5. Prevención do acoso escolar .............................................................. 16 2. Desenvolvemento psicosocial da infancia ................................................. 23 3. Proposta de prevención ............................................................................ 27 3.1. Fundamento e obxectivos ................................................................... 27 3.2. Metodoloxía e plan de traballo ............................................................ 30 3.3. Actividades .......................................................................................... 31 3.3.1. Familias ........................................................................................ 31 3.3.2. Profesorado .................................................................................. 33 3.3.3. Alumnado ..................................................................................... 37 3.4. Avaliación ............................................................................................ 42 CONCLUSIÓNS ............................................................................................... 42 REFERENCIAS ................................................................................................ 44 ANEXOS .......................................................................................................... 51 Anexo A. Imaxes da proposta ....................................................................... 52 Anexo B. Táboas de temporalización e avaliación da proposta .................... 62 Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil ii ÍNDICE DE TÁBOAS Táboa 1. Tipos de prevención .......................................................................... 17 Táboa 2. Obxectivos da proposta ..................................................................... 29 Táboa 3. Temporalización da proposta ............................................................ 62 Táboa 4. Rúbrica de avaliación da proposta .................................................... 62 Táboa 5. Enquisa de satisfacción para familias e docentes ............................. 63 Táboa 6. Rúbrica de avaliación da participación do alumnado na proposta .... 63 ÍNDICE DE FIGURAS Figura 1. Tipos de agresións .............................................................................. 3 Figura 2. Características dos implicados e implicadas ....................................... 5 Figura 3. Tipos de acoso escolar ....................................................................... 8 Figura 4. Factores causais do acoso escolar ..................................................... 8 Figura 5. Factores de risco da aparición do acoso escolar .............................. 10 Figura 6. Variables implicadas na aparición do bullying ................................... 11 Figura 7. Fases de actuación acoso escolar .................................................... 16 Figura 8. Medidas escolares de prevención do bullying ................................... 19 Figura 9. Períodos do desenvolvemento segundo Piaget ................................ 24 Figura 10. Tipos de apego ............................................................................... 25 Figura 11. Modelo de DAFO............................................................................. 52 Figura 12. Páxina principal da web Unidos contra o acoso escolar ................. 52 Figura 13. Portada e contraportada folleto acoso escolar ................................ 53 Figura 14. Interior folleto acoso escolar ........................................................... 53 Figura 15. Selección de obras Tolerancia cero ................................................ 54 Figura 16. Suxestións para a expresión ........................................................... 55 Figura 17. Suxestións para a escoita ............................................................... 56 Figura 18. Tarxetas de condutas negativas ..................................................... 57 Figura 19. Tarxetas de condutas positivas ....................................................... 57 Figura 20. Modelo de panel de clasificación de condutas ................................ 58 Figura 21. Modelo de contrato de compromiso ................................................ 58 Figura 22. Trucos de relaxación ....................................................................... 59 Figura 23. Tarxetas de situacións negativas .................................................... 60 Figura 24. Modelo de panel da actividade Sentindo ......................................... 60 Figura 25. Cartel de emocións ......................................................................... 61 Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil iii RESUMO O acoso escolar é unha realidade da nosa sociedade que afecta directamente á institución educativa. Este caracterízase por ter uns participantes concretos e diversas clasificacións sobre a súa tipoloxía, presentando certos factores causais e de risco que fomentan a súa aparición. Todas estas singularidades non distan daquelas que diferenciaban esta problemática na súa orixe, a finais do século XX, aínda que actualmente se focaliza a atención na súa prevención. O proceso preventivo é fundamental para frear esta cuestión centrándose, no caso do presente documento, nos diferentes axentes da comunidade educativa, concretamente nas familias, o corpo docente e as crianzas. Deste modo, preséntase unha proposta de prevención caracterizada polo seu aspecto lúdico que pretende aportar información sobre o bullying e ferramentas para combater as posibles situacións negativas. Por último, o traballo co alumnado enfócase cara a aprendizaxe da convivencia, a intelixencia emocional, a empatía e a valoración da diversidade como eixos para construír relacións sas e evitar a violencia. Con todo isto téntase avanzar cara a concienciación e sensibilización ante o tema, incentivando o aumento da participación da sociedade en programas deste tipo. Palabras chave: acoso escolar, desenvolvemento, Educación Infantil, prevención, violencia RESUMEN El acoso escolar es una realidad de nuestra sociedad que afecta directamente a la institución educativa. Este se caracteriza por tener unos participantes concretos y diversas clasificaciones sobre su tipología, presentando ciertos factores causales y de riesgo que fomentan su aparición. Todas estas singularidades no distan de aquellas que diferenciaban a esta problemática en su origen, a finales del siglo XX, aunque actualmente se focaliza la atención en su prevención. El proceso preventivo es fundamental para frenar esta cuestión centrándose, en el caso del presente documento, en los diferentes agentes de la comunidad educativa, concretamente en las familias, el cuerpo docente y los niños y niñas. De este modo, se presenta una propuesta de prevención caracterizada por su aspecto lúdico que pretende aportar información sobre el Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil iv bullying y herramientas para combatir las posibles situaciones negativas. Por último, el trabajo con el alumnado se enfoca hacia el aprendizaje de la convivencia, la inteligencia emocional, la empatía y la valoración de la diversidad como ejes para construir relaciones sanas y evitar la violencia. Con todo esto se intenta avanzar hacia la concienciación y sensibilización ante el tema, incentivando el aumento de la participación de la sociedad en programas de este tipo. Palabras clave: acoso escolar, desarrollo, Educación Infantil, prevención, violencia ABSTRACT Bullying is a reality of our society that affects directly to the educational institution. This is characterized for having some concrete participants and diverse classifications of its typology, presenting some causal and risk factors that encourage its apparition. All these singularities aren’t far from those that differentiated this problematic in its origin, at the end of the 20th century, although attention is currently focused on its prevention. The preventive process is essential to brake this question focusing, in the case of this document, on the different agents of the educational community, specifically on families, teachers and children. In this way, the prevention proposal is characterized by its playful aspect that aims to provide information about bullying and tools to combat possible negative situations. Finally, the work with the students focuses on learning coexistence, emotional intelligence, empathy and the appreciation of diversity like axes to build healthy relationships and avoid the violence. With all this, it is intended to advanced towards awareness and sensitization on the subject, encouraging the increase of the participation of society in programs of this type. Key words: bullying, Childhood Education, development, prevention, violence Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 1 INTRODUCIÓN A agresividade e a violencia son condutas que forman parte da historia e proveñen dos nosos antepasados, que utilizaban actos deste tipo para a supervivencia e a defensa. Porén, o emprego destes feitos por parte das crianzas deu lugar a finais do século XX á aparición dunha nova realidade: o acoso escolar ou bullying. Este fenómeno caracterízase pola intencionalidade, a repetición no tempo e a existencia dun desequilibrio de forzas, estando implicados un agresor e unha vítima como mínimo, aínda que tamén pode haber testemuñas. Entre estas persoas existen diversos perfís, así como poden darse diferentes tipos de acoso escolar con determinados factores de risco e causas que poden influír no seu aparecemento. Ademais, esta realidade resulta ser máis común do desexado, e mesmo conta con normativa estatal e autonómica para regulala. Nesta situación, é fundamental darlle prioridade á prevención destes comportamentos para impedir a súa expansión, implicándose neste proceso toda a comunidade educativa. Para isto, a proposta incluída no presente documento está centrada en abordar o proceso preventivo mediante o traballo coa familia, o corpo docente e os nenos e nenas. Esta componse de 12 actividades cun forte carácter lúdico e pretende servir de inspiración para unha posterior adaptación ás características concretas do centro onde se leve a cabo. O deseño presentado tenta proporcionar información e ferramentas de utilidade para profesorado e familias, camiñando cara a concienciación e sensibilización dun xeito significativo. Pola súa banda, no caso do alumnado apóstase por partir dos fitos básicos do desenvolvemento psicosocial para traballar a convivencia, a empatía, o control emocional e o respecto pola diversidade. Finalmente, é preciso facer referencia á estrutura que se atopará ao longo do presente Traballo Fin de Grao. Este está composto por tres partes fundamentais: unha primeira dedicada á revisión teórica do bullying, unha segunda baseada no desenvolvemento psicosocial da infancia, e unha terceira que contén a proposta de prevención desta problemática. Todo isto complétase cun resumo, introdución, conclusións, referencias e anexos, onde poden atoparse diferentes materiais do deseño. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 2 1. Fundamento e marco teórico Dende o inicio da humanidade existiron problemas no seo das relacións interpersoais. Neste senso, a escola, como lugar de socialización onde se producen unha gran cantidade de interaccións entre os axentes que a conforman (alumnado, docentes, familias e outros profesionais), contén unha maioría de relacións amables e cordiais. A pesar disto, tamén se dan situacións conflitivas e problemáticas, que poden consistir en disputas momentáneas nas que as partes non son capaces de poñerse de acordo; ou naquelas que revisten unha maior gravidade, chegando a producirse agresións físicas ou verbais. Polo tanto, é neste contexto onde pode aparecer o acoso escolar, unha realidade que non é nova nin recente nestes lugares, pero que presenta consecuencias negativas na convivencia e nas relacións entre alumnado e profesorado. Malia que estas imposicións mediante a violencia sempre existiron, actualmente obsérvase unha maior conciencia ante os efectos negativos das mesmas, así como unha crecente difusión e coñecemento (Carretero Bermejo, 2011; Gairín et al., 2013; Hernández e Solano, 2007). Este tipo de comportamentos non se producen soamente no colexio e resulta imprescindible diferencialos dos propios do xogo de contacto físico. É frecuente que estas últimas dinámicas impliquen unha violencia considerada normal, xa que nelas todos os xogadores e xogadoras aceptan as normas e recoñecen o compoñente lúdico das actitudes agresivas que poden darse. Pola contra, unha situación de acoso leva consigo unha relación de superioridade e submisión, derivando no medo da vítima (Hernández e Solano, 2007; MoraMerchán e Ortega, 1998). Tal e como apunta Ortega (2010), un conflito que da lugar a unha pelexa non ten porque tratarse dun caso de bullying mentres que non se observe un desequilibrio de poder físico, psicolóxico ou social. Nesta liña, en palabras de Carretero Bermejo (2011), “cuando hablamos de acoso escolar entre iguales, nos estamos refiriendo a un tipo muy concreto de violencia”. Este comeza a ser estudado no ano 1969 por parte de Peter-Paul Heinemann, que denomina esta conduta agresiva observada nos patios de recreo como mobbing (Roland, 2010). Posteriormente, Dan Olweus, especializado na investigación da violencia nas aulas e coñecido polos seus programas de prevención do abuso escolar, acuñou o concepto bullying no ano 1978. Este termo está marcado polo seu matiz moral, dado que a maioría das Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 3 Agresións físicas •Directas: pegar, coaccionar •Indirectas: esconder, romper, roubar obxectos Agresións verbais •Directas: agraviar, burlarse, poñer alcumes •Indirectas: falar mal ás costas, facer pintadas, enviar notas Agresións relacionais (exclusión social) •Directas: excluír de forma intencionada, non permitir a participación •Indirectas: ignorar agresións neste contexto son verbais e psicolóxicas. Con todo, en español existen diversos nomes para referirse a esta realidade como acoso escolar, hostigamiento escolar, matoneo escolar, agresión escolar, violencia escolar, intimidación escolar, acoso entre pares ou conflicto escolar (Cano e Vargas, 2018; Gómez Tagle, 2016, López e Sabater, 2018). O bullying dáse, tal e como afirma Olweus (1993), cando un alumno ou alumna está exposto de forma repetida e durante un tempo a accións negativas levadas a cabo por unha ou varias crianzas. Estas condutas negativas son intencionadas e poden clasificarse en agresións físicas, verbais ou relacionais (Figura 1). Así mesmo, para poder empregar o termo acoso escolar debe existir un desequilibrio de forzas ou relación de poder asimétrica, de forma que a vítima teña dificultades para defenderse. Nesta orde de ideas, a agresión pode ser obra dun só individuo ou dun grupo e dirixirse a unha ou varias vítimas. Figura 1. Tipos de agresións (adaptado de Armero et al., 2011) Existen outros autores que estudaron este fenómeno con posterioridade como Cerezo (2009), que afirma que o bullying “se refiere al conjunto de conductas agresivas, entendidas como los ataques repetitivos -físicos, psicosociales o verbales-, de determinados escolares que están en posición de poder sobre aquellos que son débiles frente a ellos, con la intención de causarles dolor” (p. 384). Igualmente, Avilés Martínez (2006) define este comportamento como: La intimidación y el maltrato entre escolares de forma repetida y mantenida en el tiempo, siempre lejos de la mirada de los adultos/as, con la intención de humillar y someter abusivamente a una víctima indefensa por parte de un abusón o grupo de matones a través de agresiones físicas, verbales y/o sociales con resultados de victimización psicológica y rechazo grupal. (p. 82) Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 10 condicións socioculturais e económicas da familia, así como a tolerancia ante as agresións e a conflitividade familiar (Avilés Martínez, 2006; Collell e Escudé, 2016a; Rodicio-García e Iglesias-Cortizas, 2011). Finalmente, no ámbito persoal poden diferenciarse os factores internos e externos, todos eles susceptibles de actuar como estímulos discriminatorios que serven como motivo da violencia. As manifestacións externas son físicas e visibles, e están relacionadas con aspectos como a vestimenta, estatura, orientación sexual, obesidade, etnia, necesidades educativas especiais, etc. No relativo aos factores persoais internos, estes teñen que ver co herdado e temperamental, elementos que inflúen directamente na conduta. Con todo, a falta de amizadas, as relacións negativas previas ou o fracaso escolar poden repercutir no aparecemento do acoso escolar (Avilés Martínez, 2006; Simoes e Hernández, 2014). Tal e como se observa nestas liñas, non existe causa única pola que se explique a aparición dun caso de bullying. Por esta razón, hai outros estudos que se centran en investigar este fenómeno como no caso de Carozzo et al. (2012), que establece como factores de risco os persoais, familiares, contextuais, a influencia do centro educativo e a dos medios e comunicación (Figura 5). Figura 5. Factores de risco da aparición do acoso escolar Ao falar de factores persoais estase facendo referencia a aspectos vinculados ás características biolóxicas, psicolóxicas e de comportamento da persoa. Polo tanto, considéranse desta tipoloxía elementos como o sexo, a idade, o baixo éxito escolar, a perda ou inexistencia de control de impulsos e a propia personalidade. Do mesmo xeito, trazos como a agresividade, a impulsividade, a falta de empatía, as dificultades nas habilidades sociais e de comunicación, e os problemas de autoestima e inseguridade emocional poden marcar as figuras implicadas nun caso de acoso (Carozzo et al., 2012; Farrington e Baldry, 2006; Sánchez Aneas, 2009). Factores persoais Factores familiares Factores contextuais Influencia do centro educativo Influencia dos medios de comunicación Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 11 Noutra orde de ideas, poden aparecer factores que propicien a brutalidade no seo familiar, como a falta de socialización ou comunicación familiar, a relación entre os proxenitores, os estilos de crianza, a falta de límites ou a exposición á agresividade na familia. No entanto, a escola xoga un papel fundamental neste senso, polo que poderá influír o seu tamaño e estrutura, a atmosfera, o sistema de xestión da disciplina ou a metodoloxía. Terá tamén repercusión a interacción entre os compoñentes da comunidade educativa, a actitude docente, a influencia da dirección e os programas de prevención ante a violencia escolar que se leven a cabo (Blaya, 2006; Smith, 2006; Tillmann, 2006). Por último, os factores contextuais fan referencia a cuestións como a posible pobreza e baixa calidade de vida; e o sistema de crenzas que pode chegar a xustificar accións agresivas. En relación con isto, os medios de comunicación transmiten modelos de conduta concretos que poden incitar a aparición da violencia (Carozzo et al., 2012). Ao mesmo tempo, Monjas e Avilés (2006) camiñan cara explicacións baseadas nos modelos contextuais e ecolóxicos, referíndose así ao acoso escolar como un fenómeno multideterminado. Desta forma, o bullying é o resultado da interacción de distintos elementos como as variables e historia persoal, as variables familiares, as variables escolares, e as variables ambientais, sociais e culturais (Figura 6). Figura 6. Variables implicadas na aparición do bullying Variables e historia persoal •Temperamento e falta de autocontrol •Aprendizaxe de condutas violentas •Experiencias previas de maltrato por parte de adultos •Inhabilidade social Variables familiares •Estilo educativo autoritario ou permisivo •Actitude emocional negativa •Aprobación de condutas de intimidación Variables escolares •Metodoloxía competitiva •Disciplina autoritaria •Ausencia de traballo de habilidades sociais e educación emocional e en valores Variables ambientais, sociais e culturais •Crenzas e costumes sociais •Medios de comunicación •Valores socialmente aceptables Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 12 Como pode revisarse nas liñas anteriores, o acoso pode darse por múltiples causas, existindo unha serie de factores de risco que propician o seu inicio. Nesta situación, é fundamental analizar os elementos que compoñen o contorno da crianza e os que teñen que ver coa propia persoa, xa que serán o punto de partida para poder abordar estes casos e loitar contra as dificultades. 1.3. Panorama do acoso na actualidade O acoso escolar é un feito que está presente na nosa contorna e, de xeito xeral, en todo o Estado español. A pesar disto, a súa incidencia nas aulas de Educación Infantil é un aspecto pouco investigado, pois os estudos sobre este tema son escasos debido á dificultade de medir estes feitos a idades temperás e á posible confusión destes actos con conflitos comúns. Con todo, pode afirmarse que a estas idades xa comezan a observarse formas directas e indirectas de agresión, sendo máis frecuentes as primeiras co acoso físico e o verbal. Algunhas investigacións expoñen que aproximadamente o 25% dos escolares neste ciclo vense involucrados nalgunha situación de bullying (Alsaker e Vilén, 2010). Aínda que nesta etapa non se aprecia en gran medida o acoso escolar, en Educación Primaria a visibilidade comeza a aumentar e aparecen con maior forza as primeiras manifestacións desta realidade. O primeiro estudo oficial que se levou a cabo foi elaborado polo Defensor del Pueblo (2000), incluíndo cifras das Comunidades Autónomas en diferentes formatos, polo que non aporta datos concluíntes. Porén, obsérvase que o bullying está presente en máis do 50% das escolas e, dende a perspectiva das vítimas, destaca a agresión verbal (insultos) cun 33,8%, sendo menos frecuente a agresión física (4,1%). A actualización do anterior informe (Defensor del Pueblo, 2007) apunta unha porcentaxe superior de alumnado que presenciou diferentes tipos de maltrato, continuando coa maior frecuencia a agresión verbal (49%-55,8%). Esta é seguida pola exclusión social (22%) e a agresión física directa como pegar (14,2%), roubar (10,5%) ou romper cousas (7,2%), accións que suceden principalmente na aula e en ausencia do docente. Dende a mesma perspectiva, os nenos e nenas inmigrantes son ignorados nun 20% dos casos, unha porcentaxe que duplica á das crianzas autóctonas nesta situación. A investigación realizada por Serrano e Iborra (2005) dende o Centro Reina Sofía amosa que o 75% dos cativos entrevistados foron testemuñas de Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 13 agresións na escola, principalmente de tipo emocional (84,3%). Tamén están presentes o maltrato físico (76,5%), o vandalismo (17,2%), o maltrato económico (10%) e o abuso sexual (1,3%). A maioría destas situacións danse no patio (71,3%) e un 28,5% das testemuñas non actúan, tomando as restantes un papel activo coa súa intervención no conflito ou coa comunicación co profesorado, vítima ou agresor. Do mesmo modo, o 14,5% das crianzas declaran ser vítimas de agresións na escola, sobre todo de tipo emocional (82,8%) e físico (50,9%); e o 7,6% recoñécense como agresoras, exercendo o maltrato emocional e físico. Outro estudo elaborado a nivel nacional é o pertencente a Oñate e Piñuel (2007), que indica que un de cada catro alumnos e alumnas (25%) sofre acoso escolar, dándose unha diminución desta violencia a medida que aumenta a idade durante a Educación Primaria. Nesta orde de ideas, as accións negativas máis frecuentes son os alcumes (14,7%) e o feito de retirar a palabra (14,4%), sendo a ridiculización o menos habitual (5,3%). Así mesmo, Serrate (2007) incide en que a participación neste tipo de sucesos é maior no xénero masculino. Dende un enfoque máis recente, Calmaestra et al. (2016) sinalan que un 9,3% dos estudantes españois foron vítimas de acoso, sendo na súa maioría nenas. Esta cifra, extrapolada ao conxunto da poboación, ascende a 111.000 menores. Neste informe tamén se inclúe que un 5,4% dos enquisados acosou a alguén, repartíndose as porcentaxes anteriores entre as diferentes formas de acoso (insultos, golpes, rumores, ameazas, exclusión e roubos). Non obstante, teñen unha maior incidencia os insultos, tanto directos como indirectos. Recorrendo a cifras máis concretas, no ano 2017 tense constancia de 1054 denuncias de acoso escolar, aumentando así un 11,65% dende o ano anterior, que presenta 944 denuncias. Nestas situacións, a maioría das vítimas pertencen á Educación Secundaria Obrigatoria, pois no ano que se menciona foron un total de 109 denuncias da etapa de Educación Primaria (Europa Press, 2020). Sinálase tamén que o 15,4% do alumnado de España (18,2% dos varóns e 12% das rapazas) sufriron algunha forma de bullying (UNESCO, 2019). Pola súa banda, o informe PISA (Ministerio de Educación e Formación Profesional, 2019) amosa que en España o 17% dos estudantes afirman sufrir algún tipo de acoso. Desta forma, sitúase por debaixo da media dos países de OCDE, que contan cun 23%. No entanto, a cifra do estado español aumentou en 3 puntos porcentuais dende o ano 2015. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 14 En relación con todos os datos mencionados, un estudo do Ministerio de Educación e Formación Profesional do ano 2019 (Europa Press, 2020) amosa que é mínima a diferenza entre xéneros da vítima (1%). Secasí, a investigación de Moreno et al. (2020) indica que a porcentaxe é maior nos nenos (13,4%) que nas nenas (11%), facéndose menor esta incidencia coa idade. Cabe mencionar que as cifras de bullying diminuíron logo do confinamento pola pandemia, pasando dun 34,1% no 2019 a un 15,2% entre os anos 2020 e 2021. Pola contra, aumentaron as agresións en grupo, primando os insultos, alcumes e burlas, seguidos pola difusión de rumores, os empuxóns e o illamento (Fundación ANAR e Fundación Mutua Madrileña, 2021). A nivel galego esta realidade está pouco investigada, polo que son escasas as análises da súa incidencia. Habitualmente, os datos relacionados con Galicia forman parte de estudos máis extensos como o elaborado polo Defensor del Pueblo (2000), no que só se contabilizou un caso en Pontevedra no curso 97-98. Dende outra perspectiva, Oñate e Piñuel (2007) aportan unha incidencia do acoso escolar dun 22,40% en Galicia, situándoa na media española. Outros datos máis recentes son os recadados por Calmaestra et al. (2016), que colocan a esta Comunidade por debaixo da media española de acoso escolar (9,3%). Galicia conta cun 8,4% de alumnado vítima de bullying, unha cifra que supera ás de outros lugares como Madrid, Cantabria ou Castela e León. A incidencia relacionada coas vítimas segue unha dinámica similar ás anteriores, mentres que a vinculada aos agresores sitúase nos niveis máis baixos de España cun 3,6% que recoñecen selo. Para finalizar, Europa Press (2020) apunta un total de 71 vítimas de bullying en Galicia no ano 2017, sendo así a quinta comunidade con máis incidencia logo de Andalucía, Madrid, Comunidade Valenciana e Canarias. 1.4. Normativa Ao abordar un tema como o acoso escolar é preciso ter en conta un enfoque de dereitos da infancia, tratando de garantilos e protexelos. Deste xeito, é necesario facer unha revisión dos marcos lexislativos e normativos relacionados co ámbito da educación e observar así como se afronta esta realidade dende as diversas institucións. Neste senso, no contexto español non se conta con ningunha Lei Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 15 que regule especificamente a violencia na infancia, aínda que existen referencias normativas con aspectos relevantes sobre o tema (Orjuela et al., 2014). En primeiro lugar atópase a Constitución Española, que inclúe dereitos fundamentais relacionados co desenvolvemento da personalidade, respectando os principios democráticos da convivencia e dos propios dereitos (art. 15, 17, 18 e 27). Así mesmo, o Real Decreto 732/1995, de 5 de mayo, por el que se establecen los derechos y deberes de los alumnos y las normas de convivencia en los centros, instaura os dereitos e deberes fundamentais dos alumnos e alumnas. Especialmente, o art. 17 ten unha conexión directa co tema do presente documento, indicando que “todos los alumnos tienen derecho a que se respete su integridad física y moral y su dignidad personal, no pudiendo ser objeto en ningún caso, de tratos vejatorios o degradantes” (p. 8). A Ley 27/2005, de 30 de noviembre, de fomento de la educación y la cultura de la paz, contempla o compromiso do goberno de levar a cabo iniciativas que promovan a paz como no caso da inclusión de materias especializadas, materiais didácticos que transmitan valores de non-violencia, ou a formación de adultos. Nesta liña, unha das iniciativas para loitar contra o acoso escolar establécese no Real Decreto 3/2018, de 12 de enero, por el que se modifica el Real Decreto 275/2007, de 23 de febrero, por el que se crea el Observatorio Estatal de la Convivencia Escolar. A través del confórmase unha institución que pretende asesorar sobre situacións relacionadas coa aprendizaxe da convivencia escolar. Finalmente, a Ley Orgánica 3/2020, de 29 de diciembre, por la que se modifica la Ley Orgánica 2/2006, de 3 de mayo, de Educación, implanta como principios do sistema educativo a non discriminación, a tolerancia, a liberdade persoal, a convivencia democrática, ou o respecto, incidindo na necesidade da prevención do bullying. Ademais, tal e como explica Sánchez Aneas (2009), os currículos escolares deben concretar estas liñas e incluír dinámicas que incidan no coñecemento da seguridade cidadá e recursos para previr a violencia. No relativo a Galicia, existen diversos documentos que tratan esta realidade presente no ámbito educativo como o Decreto 85/2007, de 12 de abril, polo que se crea e se regula o Observatorio Galego da Convivencia Escolar. Este ten como finalidade a aplicación das medidas establecidas pola Ley 27/2005, de 30 de noviembre, de fomento de la educación y la cultura de la paz. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 16 Pola súa banda, a Lei 4/2011, de 30 de xuño, de convivencia e participación da comunidade educativa, trata de regular as normas básicas e convivencia das escolas galegas. Existe tamén o Decreto 8/2015, do 8 de xaneiro, polo que se desenvolve a Lei 4/2011, do 30 de xuño, de convivencia e participación da comunidade educativa en materia de convivencia escolar. Para rematar é preciso mencionar o Protocolo educativo para a prevención, detección e tratamento do acoso escolar e ciberacoso, elaborado pola Consellería de Educación, Universidade e Formación Profesional (2015). Este aporta unhas determinadas pautas para identificar o bullying e un protocolo de actuación que conta con catro fases (Figura 7). Tamén contén estratexias de prevención e diversos elementos que serven de base para contextualizarse e adaptarse ao centro e á súa contorna. Figura 7. Fases de actuación acoso escolar (adaptado de Consellería de Educación, Universidade e Formación Profesional, 2015) 1.5. Prevención do acoso escolar Os problemas que xorden entre o alumnado non comezan dun xeito repentino, senón que soen ser a punta dun iceberg composto por diversas relacións interpersoais nas que se dan enfrontamentos. Por este motivo, a intervención preventiva, é dicir, aquela que busca a creación dun bo clima de convivencia, constitúe a mellor opción para tentar frear a aparición dunha problemática deste tipo (Ortega e Fernández, 1998). Previr é, tal e como sinala a Real Academia Galega (2022), “tratar de evitar (un dano, perigo ou cousa desagradable)”, polo que é unha acción que se leva a cabo antes da aparición do conflito e pode ser o motivo polo cal non chegue a desenvolverse. Dentro da prevención poden diferenciarse varios tipos, como a primaria, secundaria e terciaria (Táboa 1), coincidindo esta última coa propia intervención. En xeral, a prevención ten múltiples vantaxes como o seu menor custo, a súa eficacia, a proximidade dos instrumentos e recursos á comunidade educativa, e Cuarta fase: seguir e avaliar as medidas implementadas. Terceira fase: analizar a información e propor medidas. Segunda fase: recoller e rexistrar a información. Primeira fase: coñecer, identificar e comunicar a situación. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 17 a maior facilidade en comparación coa intervención nunha situación deteriorada. Polo tanto, a actuación do profesorado debe dirixirse a unha prevención primaria para que o problema non comece, sen esquecer a secundaria, é dicir, poñer os medios para que non se estenda a conduta negativa (Blanchard e Muzás, 2007; Ortega e Fernández, 1998; Rodicio-García e Iglesias-Cortizas, 2011). Táboa 1. Tipos de prevención (adaptado de Rodicio-García e Iglesias-Cortizas, 2011) Primaria Secundaria Terciaria Actuación Antes do problema. Ante episodios illados ou factores de risco. En casos de acoso. Obxectivo Impedir o acoso. Evitar a consolidación dos episodios. Evitar o empeoramento da situación. Implicados Persoas próximas ás crianzas (familia, docentes, etc.) Titores, titoras e familias asesoradas por especialistas. Especialistas en colaboración coas persoas próximas. En palabras de Calmaestra et al. (2016), “la prevención pasa, en primer lugar, por la toma de conciencia de estas formas de violencia entre iguales” (p. 15), polo que é preciso saber da súa existencia e da necesidade de loitar contra ela dende a familia, a escola e a sociedade. Será imprescindible coñecer a natureza instintiva da agresividade, que non sempre responde a unha causa externa e que se presenta nun conflito, sendo fundamental canalizala para evitar episodios de violencia, unha conduta aprendida e unida á falta de autocontrol (Menéndez Benavente, 2011; Rodicio-García e Iglesias-Cortizas, 2011). Para resolver estes enfrontamentos é primordial a implicación de toda a comunidade educativa e a sociedade en xeral, debido a que se trata dun fenómeno que provén das relacións. Malia isto, recoméndase comezar pola educación e as relacións entre a familia e a escola, pois será nestes lugares onde se atopen frecuentemente as causas das dificultades ao compartir espazos, actividades, normas e sistemas de poder. Así mesmo, o proceso preventivo precisará contornos vitais de calidade, polo que este procedemento dará comezo na familia, un ambiente determinante na conduta das crianzas (Castro-Morales, 2011; Garaigordobil e Oñederra, 2010; Ortega e Del Rey, 2008). Seguindo as consideracións de Díaz-Aguado (2016), o fogar é un lugar imprescindible para adquirir aspectos como a confianza, a empatía e a conformación da propia personalidade. Para isto, os vínculos familiares deben basearse na confianza e seguridade, superando o modelo de dominio-submisión Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 18 e avanzando cara estilos baseados na democracia. Do mesmo xeito, os compoñentes da familia deben proporcionar atención continua, responder con sensibilidade e coherencia ás demandas de atención do neno ou nena, e ofrecer apoio emocional e oportunidades para aprender a autorregularse. Por outra parte, é importante ensinar a respectar os límites, favorecer a capacidade de esforzarse e estruturar a conduta con coherencia, procurando conseguir un protagonismo positivo en contextos de comunicación. Igualmente, o adulto ou adulta deberá coñecer e comprender as características evolutivas das crianzas e os seus respectivos cambios, anticipándose a posibles situacións problemáticas e coidando as mensaxes recibidas indirectamente (contos, xoguetes, medios de comunicación, etc.). Para que a familia sexa capaz de lograr estes ideais será útil a intervención directa, proporcionándolles coñecementos sobre como reaccionar ante condutas violentas e promover unha representación da violencia que permita previla. Esta formación poderá ser a través da participación en talleres e cursos que traballen a mellora da convivencia no fogar (Simoes e Hernández, 2014; Rodicio-García e Iglesias-Cortizas, 2011). Como se menciona anteriormente, para que a prevención sexa efectiva debe implicar a toda a comunidade educativa (profesorado, alumnado, familias, persoal non docente e Administracións), xa que o acoso escolar é un problema que afecta a todos os colectivos. Ademais da familia, a escola é un dos lugares máis importantes de socialización, onde os cativos aprenden a relacionarse de xeito positivo e constrúen a súa propia persoa. Por conseguinte, nestes lugares deben establecerse límites e normas claras e coherentes, cuxo incumprimento levará a sancións que propicien cambios cognitivos, emocionais e condutuais. Neste caso, a disciplina axudará a loitar contra a exclusión e levarase a cabo nun contexto de democracia participativa coa creación das normas en consenso (Bautista Alonso, 2020; Castro-Morales, 2011; Rodríguez, 2006). Focalizando a atención no marco educativo, neste será indispensable crear climas marcados pola empatía e a colaboración, elementos claves na solución de conflitos. Secasí, os problemas deberán ser considerados tamén como unha oportunidade de aprendizaxe e diálogo, existindo a conceptualización positiva do conflito. Buscarase o positivo destes momentos e introducirase a mediación e o recoñecemento do valor de cada neno e nena, Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 19 buscando así a confianza e a implicación de todos eles e elas (Collell e Escudé, 2016b; Díaz-Aguado, 2004; Medina e Cacheiro, 2014; Rodicio-García e IglesiasCortizas, 2011). A nivel de centro existen tres tipos de estratexias (xerais, curriculares e organizativas) para crear dinámicas participativas que promovan o pensamento crítico (Figura 8). Todo isto estará acompañado dun enfoque multidisciplinar, abarcando aspectos como as programacións, a organización do centro e dos recursos, e os espazos do colexio (Barri Vitero, 2013). Figura 8. Medidas escolares de prevención do bullying En primeiro lugar, tal e como aclaran Blanchard e Muzás (2007), é preciso facer un Plan de Acollida e Avaliación Inicial que permitan coñecer o punto de partida de cada neno e nena e establecer algunhas medidas preventivas para fomentar a inclusión. Deste xeito, as que pretendan acadar unha convivencia pacífica deben ter o seu lugar no Plan de Acción Titorial, atopándose nel tamén o Plan de Convivencia, que nace da necesidade de que toda a comunidade educativa reflexione sobre este tema e busque estratexias para poñerlle fin. No Proxecto Educativo de Centro poderán establecerse liñas xerais de actuación para a escola, que serán especialmente importantes para o titor ou titora. Esta figura é clave na prevención xa que ten un contacto continuado e extenso co grupo, podendo traballar temas deste tipo. Ademais, será a encargada de proporcionar experiencias significativas que propicien o cambio, xa que moitas crianzas terán carencias neste campo fóra do colexio. En consecuencia, abordarase o ámbito emocional adaptado á idade e nivel •Campañas sensibilizadoras Estratexias xerais •Proxecto Educativo de Centro (prevención específica) •Plan de Acollida •Plan de Convivencia •Plan de Acción Titorial Estratexias curriculares •Normas contra a violencia •Supervisión Estratexias organizativas •Contidos específicos de prevención da violencia no currículo •Accións na aula •Couselling Outras estratexias Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 26 meses e os 2 anos. A partir deste momento comeza unha gran exploración da propia persoa e dos demais, manifestando as preferencias e probando os límites dos adultos, cuxas respostas moldearán os trazos básicos da crianza. Así mesmo, logo do primeiro ano de vida, o desenvolvemento cognitivo, o esquema mental de permanencia e as experiencias de separación e encontros permitirán unha mellor aceptación do contacto físico menos continuo (Mariscal e GiménezDasí, 2017). Entre os 2 e os 3 anos aumenta a socialización e aparece a capacidade de diferenciar os sexos e de recoñecer e nomear as emocións e as súas expresións básicas, creando a necesidade de aprender a ter en conta ao resto e desenvolver a empatía. Os pícaros son capaces de xogar de forma coordinada sen existir predileccións por cuestións de xénero, aínda que se dá certa inclinación cara o mesmo xénero por intereses lúdicos compartidos. Do mesmo modo, prefiren xogar cos compañeiros e compañeiras habituais, amosando unha interacción máis complexa cos descoñecidos e rexeitando aos individuos conflitivos. Dende os 3 aos 6 anos avanzan na súa capacidade de comprender aos demais, comezando aos 3 anos por saber o que pensan e senten outras persoas e explicar as emocións. Aos 4 anos entenden que unha mesma situación pode ter significados diferentes para cada persoa e aos 4-5 anos son capaces de anticipar condutas erróneas noutros a partir de informacións ou crenzas falsas. Durante toda esta etapa continúa o apego pero cunha maior independencia e autonomía por parte dos cativos, de forma que a afectividade sólida posibilita o establecemento de relacións variadas na contorna familiar e social (Taboada e Rivas, 2004). En xeral, ao final da etapa de Infantil as interaccións sociais son complexas e aumenta o razoamento e negociación das decisións, creando así oportunidades para resolver conflitos. Tamén se amplían as emocións, sendo capaces de inferir o que senten os demais e podendo ocultar emocións. En relación con isto, a linguaxe resulta unha ferramenta básica para expresarse e relacionarse, ampliando o repertorio de sentimentos cara un mesmo e cara o resto (Martín e Alonso, 2011; Sierra e Delgado, 2019). Todas estas capacidades, relacionadas co desenvolvemento cognitivo e afectivo, son de gran interese á hora de pensar na prevención de aspectos como Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 27 o bullying. A incipiente evolución da empatía, do autocontrol, da comprensión do que senten os demais e da necesidade de compartir, son fitos ideais para abordar a resolución de conflitos e a expresión e comprensión de sentimentos nun mesmo e nos compañeiros e compañeiras. Nesta orde de ideas, tal e como concretan Taboada e Rivas (2004), fomentar unhas boas relacións entre os proxenitores e as crianzas e proporcionar modelos axeitados é unha boa garantía para o desenvolvemento persoal e interpersoal dos máis pequenos. En consecuencia, trátase dun período primordial para comezar a abordar e previr determinadas problemáticas como o acoso escolar a través do traballo da empatía, os sentimentos e a resolución de conflitos de maneira pacífica. 3. Proposta de prevención 3.1. Fundamento e obxectivos A partir da revisión e análise de diversos programas que inciden na prevención da violencia na escola pasou a deseñarse a presente proposta. Tendo como punto de partida todo o exposto neste documento centrouse o proceso na prevención, dado que é o elemento que permite evitar actitudes agresivas no colexio e tentar así eliminar posibles situacións de acoso escolar. Tal e como indica Sánchez Aneas (2009), o bo clima de relacións sociais diminúe o risco de agresividade, polo que a práctica preventiva debe orientarse principalmente cara a educación en valores, complementando isto coa concienciación e sensibilización de todos os membros da sociedade. Nesta situación, a proposta sitúase no nivel primario de prevención para atallar a posible aparición dun problema. Está dirixida á etapa de Educación Infantil en calquera tipo de centro, tanto rural como urbano, aínda que é preciso partir da realidade concreta de cada escola. Desta forma, o presente documento amosa unha idea xeral e inspiradora que deberá ser adaptada ás características particulares do grupo e do contexto. Igualmente, as actividades están caracterizadas pola súa versatilidade, sendo sinxelo modificalas e levalas a outros niveis (Garaigordobil e Oñederra, 2010; Serrate, 2007). O deseño está orientado a tratar o problema do bullying de xeito sistemático, intentando chegar ao máximo número posible de axentes da comunidade educativa e sen limitarse aos suxeitos que poidan ter maiores posibilidades de estar implicados. Malia isto, resulta complexo propor actividades Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 28 con repercusión en organismos como a Administración, polo que se dirixirán a tres piares fundamentais da escola: a familia, o profesorado e o alumnado. En primeiro lugar, a familia é o principal axente de socialización para as crianzas, resultando fundamental crear unha comunicación construtiva entre esta e o centro, amais de favorecer o establecemento de liñas pedagóxicas comúns. Esta relación tamén permite coñecer en profundidade aos pícaros e crear así modelos de prevención adaptados a eles e elas. Ademais, este proceso debe incluír a dotación de información a través de diferentes canles sobre as posibles problemáticas que poden aparecer na contorna escolar, entre elas o bullying, axudándolles ás familias a comprender este fenómeno. No caso do corpo docente, deberase reparar en que o seu papel é imprescindible para realizar programas deste tipo co alumnado, fomentar a súa implicación e servir de guía e modelo. En consecuencia, os mestres e mestras deben informarse sobre asuntos como o que nos ocupa e formarse para dispor de ferramentas e métodos preventivos. O presente deseño incidirá nestes aspectos, fomentando a sensibilización e o compromiso coa erradicación do acoso escolar. Por último, cos nenos e nenas é indispensable comezar a traballar a concienciación e importancia das relacións amables e a solución de conflitos. A pesar de que nos atopamos na etapa de Infantil, é posible introducir normas de comportamento que se afasten da violencia, pautas para a xestión de conflitos e da ira, e o tratamento da educación emocional para desenvolver a empatía. Todo isto abordarase nas dinámicas que se exporán posteriormente, propoñendo así actividades que pretenden educar en valores e sensibilizar aos cativos e cativas xa dende as primeiras idades da importancia de fuxir destas condutas negativas. Alén do anterior, á hora de previr o bullying é preciso ter en conta os lugares onde aparece con máis frecuencia. En termos xerais, a aula é o espazo máis habitual para as agresións, motivo polo cal as dinámicas propostas se centrarán neste lugar (Serrate, 2007). Do mesmo xeito, tal e como aclaran Garaigordobil e Oñederra (2010), ao tratarse dun fenómeno que provén das relacións a mellor forma de previlo será a través da construción da convivencia. Esta abordarase en parte mediante a educación emocional, con accións encamiñadas a crear un clima positivo, a afrontar os problemas interpersoais e a adquirir competencias sociais (Muñoz Prieto, 2017). Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 29 Para acadar todo o exposto nas páxinas anteriores propóñense varias liñas de acción cuns obxectivos concretos, sendo diferentes para cada grupo cos que se pretende traballar (Táboa 2). Táboa 2. Obxectivos da proposta OBXECTIVOS XERAIS OBXECTIVOS ESPECÍFICOS FAMILIA 1A. Proporcionar información para que as familias e a comunidade educativa poidan coñecer o que é o acoso escolar e as súas características básicas, sensibilizándose ante o tema para loitar pola súa erradicación. 1A-1. Facilitar información básica sobre o bullying a través dun encontro das familias cun profesional no tema. 1A-2. Poñer á disposición das familias nun espazo web a información necesaria sobre o acoso escolar para fomentar o acceso a datos fiables e sensibilizar ante o tema. 1B. Comprender os elementos que poden chegar a influír na aparición dun caso de acoso escolar e adquirir ferramentas básicas para poñer en práctica no fogar e tentar reducir así a aparición de condutas que poidan desencadear o bullying. 1B-1. Analizar os modelos familiares existentes a través dun DAFO co fin de detectar posibles debilidades que aumenten as posibilidades de aparición de condutas negativas. 1B-2. Adquirir ferramentas para previr o acoso escolar en forma de consellos prácticos e centrar a atención en síntomas ou signos de alarma. PROFESORADO 2A. Coñecer e adquirir información sobre o acoso escolar e as súas características básicas co gallo de ter as condicións necesarias para comezar a súa prevención. 2A-1. Traballar as ideas previas sobre o acoso escolar a través dun curso cun profesional no tema co fin de sensibilizar ao corpo docente para involucrarse na prevención. 2B. Dispoñer de ferramentas básicas e inspiración diversa para previr a aparición do acoso escolar a través da creación de dinámicas, do emprego de recursos variados e do traballo coas crianzas. 2B-1. Crear un equipo de docentes centrado en deseñar iniciativas e regular a prevención do acoso escolar a nivel de centro. 2B-2. Fomentar o emprego da literatura como medio para previr posibles conflitos favorecendo a concienciación de alumnado e profesorado ante este tema. 2B-3. Reparar na comunicación de mestres e mestras e aprender a expresar e escoitar de forma correcta para crear un vínculo positivo co alumnado. ALUMNADO 3A. Mellorar a convivencia a través da creación de normas e a xestión e resolución de conflitos como medida para reducir condutas negativas. 3A-1. Establecer normas de aula en consenso co alumnado para favorecer as relacións positivas e minimizar conflitos. 3A-2. Crear un espazo de relaxación para solucionar conflitos e xestionar a propia ira co gallo de evitar accións máis graves. 3B. Fomentar a cohesión do grupo para previr e minimizar problemas a través da valoración da diversidade, a educación emocional e o desenvolvemento da empatía. 3B-1. Valorar a diversidade mediante a focalización nos aspectos positivos de cada compañeiro e compañeira. 3B-2. Entender as emocións creadas a partir de situacións diversas para aprender a reflexionar antes de actuar e desenvolver a empatía. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 30 3.2. Metodoloxía e plan de traballo A presente proposta contén unha serie de actividades formativas que pretenden empregar unha metodoloxía activa, motivadora e lúdica, fomentando a implicación dos e das participantes. Deste xeito, as tarefas incluídas non se centran na simple recepción de información, senón que invitan á creación e posta en común para unha mellor comprensión do abordado. Neste senso, tentarase presentalas de forma atractiva e camiñando cara unha aprendizaxe significativa, deixando pegada na formación dos involucrados e involucradas. No caso das familias e do profesorado preténdese que adquiran información básica sobre o bullying a través da implicación voluntaria para ampliar a súa formación. Este proceso será sinxelo e activo, e estará centrado na posible utilidade na vida diaria destas persoas, sendo parte da sensibilización ante o acoso escolar. No que se refire ao alumnado, primará sempre o seu protagonismo positivo neste programa de prevención, favorecendo a colaboración e mellorando a relación coas demais persoas. Procurarase traballar a importancia de evitar a violencia ofrecendo modos alternativos de conduta e abordando todo isto dende a contorna escolar e a familiar. Nestes ambientes amosarase unha coherencia entre os actos e as palabras, así como unha imaxe de confianza, empatía e interese por parte dos adultos e adultas. Como se comentou anteriormente, as dinámicas incluídas neste documento están dirixidas ao período de Educación Infantil, aínda que a súa versatilidade permite introducir modificacións para levalas a outras etapas. Así mesmo, trátase de modelos que cada mestre ou mestra deberá adaptar ás características concretas do seu grupo, apostando por unha educación individualizada e tendo en conta os intereses e necesidades dos nenos e nenas. Para finalizar, no relativo ao plan de traballo, a proposta presentada a continuación podería distribuírse ao longo de todo o curso (Anexo B, Táboa 3), podendo modificar esta organización segundo as necesidades presentes. Nesta liña, establécese como favorable o horario de tarde para as dinámicas destinadas ás familias e ao corpo docente, mentres que se desenvolverán durante a xornada lectiva as das crianzas. No entanto, hai determinadas actividades que se levarán a cabo durante todo o curso, polo que non estarán especificadas na táboa de temporalización. Este é o caso de “Nas nosas mans” e “En marcha!” para as familias e “O curruncho da paz” para o alumnado. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 31 3.3. Actividades 3.3.1. Familias A familia e a contorna da crianza conforman o principal axente de socialización e desenvolvemento dos nenos e nenas. Deste modo, resulta primordial que conten cunha información veraz e valiosa de problemáticas como o acoso escolar co fin de que saiban previlo, detectalo ou combatelo. Esta será unha tarefa, en gran medida, da escola, pois é neste lugar onde se dan os episodios de bullying. Polo tanto, a boa comunicación e colaboración entre estes dous axentes será a clave para un correcto desenvolvemento dos cativos e cativas, avanzando así cara un obxectivo común e eliminando calquera enfrontamento. Para isto, preséntanse un conxunto de propostas que pretenden formar, informar e sensibilizar ás familias sobre esta realidade, contando coa presenza de expertos no tema. Tamén se intenta coas mesmas que a contorna dos pícaros adquira maneiras de proceder para previr esta problemática e entenda cales son os elementos que poden influír na aparición do acoso escolar. QUE É O ACOSO ESCOLAR? Obxectivo xeral: 1A Obxectivo específico: 1A-1 Temporalización: unha sesión no primeiro trimestre. Materiais: ningún. Descrición: Para comezar a traballar coas familias é fundamental coñecer o que saben sobre o bullying e aportar datos fiables para así desbotar as posibles ideas erróneas. Para isto, contarase no centro cun taller a cargo dun profesional experto ou experta no tema, que poderá ser psicólogo/a ou investigador/a, por exemplo. Nesta sesión abordaranse aspectos como o que é o acoso escolar, que tipos poden existir, as súas características básicas, os implicados, as variables que poden influír nos perfís de vítima e agresor, e mesmo as consecuencias derivadas destes episodios. Por outra parte, as familias terán a oportunidade de manifestar as súas ideas e preocupacións ante este asunto, compartindo e formándose co encargado do taller sobre o que poden facer nos fogares para axudar a previr este problema. Tamén se tratará a forma de actuar no caso de presenciar un episodio de bullying. A NOSA FAMILIA Obxectivo xeral: 1B Obxectivo específico: 1B-1 Temporalización: unha sesión no segundo trimestre. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 32 Materiais: presentación de modelos familiares, ordenador e proxector, papeis cos DAFO, bolígrafos e vídeos. Descrición: Logo de comprobar no taller anterior que as familias poden ter un gran peso e influencia na aparición dun caso de bullying, traballarase nesta dinámica a identificación do propio modelo familiar e a súa análise. Para isto, o equipo de orientación preparará unha pequena presentación sobre os estilos de familia e as características de cada un deles. Unha vez feita, farase unha xuntanza coas familias para poñer en común esta información e que cada unha delas poida reflexionar e tratar de identificarse con algún dos modelos expostos. A continuación, entregarase unha folla onde os e as asistentes poderán completar un pequeno DAFO da súa familia, identificando as debilidades, ameazas, fortalezas e oportunidades (Anexo A, Figura 11). Isto servirá como forma de autoavaliar a propia dinámica do fogar, tendo a ocasión de detectar aqueles aspectos que poden chegar a influír no aparecemento do acoso escolar. Ao mesmo tempo, aquelas persoas que o desexen poderán compartir co resto dos e das asistentes os elementos que lles preocupan para poder buscar alternativas e solucións en conxunto. Con todo, de non querer facer públicos estes datos, darase a oportunidade de comentalo coas mestras e mestres presentes para buscar diversas propostas. Por último, proxectaranse os vídeos Cuál es el papel de los padres frente al acoso escolar1 e Los niños ven, los niños hacenEduca en el ejemplo2 para recapitular a información abordada na reunión e poñer énfase na importancia que teñen as familias no proceso de socialización das crianzas. Logo de observalos, poranse en común as impresións ante eles e deixarase ver unha vez máis o fundamental que é a actitude das persoas próximas aos nenos e nenas na prevención do bullying. NAS NOSAS MANS Obxectivo xeral: 1A Obxectivo específico: 1A-2 Temporalización: todo o curso escolar. Materiais: páxina web. Descrición: Ademais das xuntanzas e talleres puntuais que se poidan levar a cabo na escola, as familias necesitan ter á súa disposición información veraz e útil á que 1 GuíaInfantil (14 de marzo de 2012). Cuál es el papel de los padres frente al acoso escolar [Arquivo de vídeo]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=w-KjrY79NdA 2 Aulaplaneta (26 de novembro de 2014). Los niños ven, los niños hacenEduca en el ejemplo [Arquivo de vídeo]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=LmGoXj5pmbY Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 33 recorrer nos momentos en que precisen. Desta forma, dado que as tecnoloxías supoñen unha parte importante nos nosos días, incluirase na páxina web do centro un enlace a un espazo creado polo colexio e dedicado á prevención do acoso escolar (Anexo A, Figura 12), similar ao deseñado e dispoñible na ligazón https://unidoscontraoacoso.wixsite.com/my-site. Este posibilitará ter a información organizada e accesible, e non estará destinado soamente ás familias, senón que servirá para todo aquel membro da comunidade educativa que precise informarse deste tema. Alén disto, fomentarase e aceptarase a participación e colaboración de quen desexe, aportando noticias, artigos, información, relatos de episodios vividos, documentos de vídeo, etc. Non obstante, todo isto será valorado polo centro para asegurar que se acheguen elementos formativos e informativos de calidade. EN MARCHA! Obxectivo xeral: 1B Obxectivo específico: 1B-2 Temporalización: todo o curso escolar. Materiais: folletos informativos e documentación para o punto de información. Descrición: Logo da formación en diversos aspectos do acoso escolar, é preciso contar con algunhas claves básicas que se poidan poñer en funcionamento no fogar. Así, crearase dende o centro un punto de información en formato físico para os momentos nos que as familias acoden a este lugar. Este espazo deberá ser de tránsito común para os proxenitores, como a sala de espera ou a entrada á escola, tendo fácil acceso aos seus contidos. Nel situaranse diferentes documentos que ofrezan información útil sobre o bullying, tendo a posibilidade de incluír de forma impresa algúns dos dispoñibles na web Unidos contra o acoso escolar para aquelas familias que teñan un acceso máis complexo ás tecnoloxías. No entanto, algo que estará presente serán folletos que conteñan consellos prácticos para a prevención do acoso escolar e posibles síntomas ou signos de alarma (Anexo A, Figuras 13 e 14). Deles haberá suficientes copias como para que calquera persoa da comunidade educativa poida levalos, tendo así unha fonte de información sinxela, útil e fiable con elementos que será posible aplicar e ter en conta na vida diaria. Amais, este recurso contará cun código QR que levará directamente á web creada, posibilitando así a ampliación da información. 3.3.2. Profesorado Os mestres e mestras son unha peza imprescindible na loita contra o acoso escolar, pois pasan unha gran parte do día a día coas crianzas e poden levar a Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 34 cabo actuacións moi produtivas na prevención destas condutas. Polo tanto, resulta fundamental que conten cunha formación de calidade no tema, aínda que tamén é preciso que adquiran ferramentas para poñer en práctica co alumnado. En consecuencia, descríbense a continuación unha serie de posibles propostas que teñen como destinatario o corpo docente, centradas en informar, formar e dotar de recursos. Así mesmo, o feito de incluír formacións de diverso tipo cumpre coa normativa desta área, neste caso coa Orde do 14 de maio de 2013 pola que se regula a convocatoria, o recoñecemento, a certificación e o rexistro das actividades de formación permanente do profesorado en Galicia. (IN)FÓRMATE Obxectivo xeral: 2A Obxectivo específico: 2A-1 Temporalización: unha sesión no primeiro trimestre. Materiais: papeis e bolígrafos. Descrición: Como en calquera ámbito, o primeiro paso para poder poñerlle fin a unha problemática é coñecela en profundidade e eliminar as posibles falsas crenzas. Neste caso, para que o equipo docente poida loitar contra o acoso escolar e poñer en marcha iniciativas preventivas precisa contar cunha formación no tema. Farase entón un curso a cargo de profesionais no bullying (psicólogo/a, investigador/a, etc.) no que se comezará por abordar aspectos como a diferenza entre un conflito transitorio e o acoso escolar, algo fundamental para a primeira detección do mesmo. Tamén se incidirá na importancia da observación na aula e posibles elementos nos que centrar a atención neste espazo, así como as características, implicados, factores de risco e demais trazos caracterizadores desta situación. Por outra banda, será primordial compartir, debater e discutir as falsas crenzas que cadaquén posúe sobre este tema. Así, trataranse aspectos como a idea de que o acoso non sucede nesa escola ou que as crianzas deben solucionar os problemas soas, pois débese instar a que aprendan a chegar a acordos pero cunha supervisión dos conflitos por se se da un desequilibrio de poderes ou o problema vai máis alá. Con isto os mestres e mestras terán a oportunidade de amosar as súas ideas previas e poder traballalas en común, podendo realizar esta tarefa mediante a escritura das crenzas en papeis e a posterior lectura e discusión de cada unha delas. A formación remataría cunha serie de casos prácticos aos que o profesorado se enfrontaría logo de recibir a información do experto ou experta. Esta persoa traería preparadas algunhas situacións que poden darse na escola para que o equipo Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 35 docente, en pequenos grupos, pensase en posibles actuacións a levar a cabo ante ese caso para poñelas en común e aportar máis ideas entre o conxunto do claustro. EN EQUIPO Obxectivo xeral: 2B Obxectivo específico: 2B-1 Temporalización: primeiro trimestre e prolongación durante todo o curso. Materiais: ordenadores e outros materiais para o deseño e posta en práctica de iniciativas preventivas do bullying. Descrición: Logo de recibir unha completa formación e sensibilizarse ante o tema, o corpo docente debe ter claro que o acoso escolar supón un grave problema que non pode pasarse por alto. É por isto que é preciso tomar medidas que preveñan e freen a aparición dun caso deste tipo, para o que se necesita un grupo de mestres e mestras dedicados a deseñar e propor dinámicas que vaian por este camiño. En consecuencia, crearase a nivel de centro un equipo de prevención do acoso escolar que se encargará de traballar en iniciativas que promovan a concienciación e prevención do bullying. Este conxunto de docentes reunirase trimestralmente e acordará diversas actividades para realizar coas crianzas como a creación de murais, xogos de mesa, dinámicas para incluír no Día Internacional contra o Acoso Escolar, xogos no patio, etc. Tentarase con todo isto fomentar un bo clima e relacións na escola e trasladarlle ao alumnado a necesidade de colaborar, convivir e loitar por solucionar os problemas de forma pacífica. A pesar disto, o equipo de prevención do acoso escolar terá como tarefa fundamental a realización dun conxunto de directrices para a prevención do bullying. Crearase así un recurso que será empregado por todo o centro e conterá información básica sobre esta realidade, así como elementos a ter en conta por parte dos profesores e profesoras como factores de risco ou indicadores sobre os que reparar. TOLERANCIA CERO Obxectivo xeral: 2B Obxectivo específico: 2B-2 Temporalización: inicio no segundo trimestre e continuación ata final de curso. Materiais: diferentes recursos literarios como contos, cómics, poemas, etc. Descrición: Os contos e as historias resultan ser unha peza fundamental do mundo infantil, permitíndolles aos nenos e nenas imaxinar outros universos e poñerse na pel de personaxes ficticias. É por isto que poden empregarse tamén para abordar e traballar Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 42 3.4. Avaliación A avaliación é unha parte indispensable de toda posta en práctica dun programa, pois permite ter constancia da efectividade do mesmo, así como dos seus puntos débiles e aspectos a mellorar. Por isto, nesta proposta tamén é necesario contar con ferramentas de avaliación que indiquen o grao de consecución dos obxectivos marcados, precisando neste proceso dunha avaliación continua, integrada e cunha finalidade formativa. Deste modo, o feito de avaliar permitirá adaptar as dinámicas ás necesidades e dificultades que vaian xurdindo. Como pode observarse, as actividades propostas son moi diversas e implican a tres sectores da comunidade educativa (familias, profesorado e alumnado). Por este motivo, levarase a cabo unha avaliación diferente en cada caso, contando en todo momento coa opinión dos implicados e implicadas. A nivel global de todo o deseño, farase uso dunha rúbrica que axude a valorar o éxito do programa (Anexo B, Táboa 4). Esta conterá diversos elementos relacionados cos obxectivos da proposta, debendo marcar cada un deles segundo o seu grao de consecución con 1 (Pouco), 2 (Aceptable) ou 3 (Moito). Pola súa parte, para avaliar a conformidade, opinión e implicación dos e das participantes, crearase unha enquisa de satisfacción para familias e profesorado (Anexo B, Táboa 5). Nela, ademais de cubrir os aspectos incluídos, poderán manifestar outras opinións en canto ás iniciativas e aos elementos a mellorar. No caso das crianzas empregarase a observación directa por parte dos e das docentes, utilizando tamén unha rúbrica para estimar en que medida se acadou o planificado (Anexo B, Táboa 6). Neste caso, a rúbrica conterá as posibles valoracións I (Iniciado), P (en Proceso) e C (Conseguido). CONCLUSIÓNS Ao longo deste documento realízase unha revisión sistemática do acoso escolar, rematando coa creación dunha proposta de prevención dirixida á etapa de Educación Infantil. Por conseguinte, abórdanse aspectos como que o bullying é unha realidade de moitas das nosas aulas, sen estar ningún centro absolto de poder presentalo. Nestas situacións, as relacións entre as crianzas vense negativamente afectadas, aínda que debe existir unha repetición e duración no tempo e un desequilibrio de forzas para catalogar as condutas violentas como acoso escolar. Do mesmo xeito, veranse implicados, como mínimo, un agresor Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 43 e unha vítima, podendo presenciar os actos tamén as testemuñas. En todas estas persoas diferenciaranse perfís variados, do mesmo modo que no propio bullying, onde poden atoparse diversas tipoloxías. Este fenómeno leva consigo determinadas causas e factores de risco que poden aumentar as posibilidades da súa aparición, estando estas compostas por aspectos intrínsecos á persoa e por aqueles que dependen do seu contexto. Amais, estamos ante unha realidade que foi estudada en varias investigacións nacionais e a nivel galego, creándose tamén normativas para a súa prevención e intervención a ambos niveis. Na loita contra esta dificultade é imprescindible ter en conta as teorías do desenvolvemento psicosocial dos cativos e cativas, xa que proporcionan unha orientación sobre os fitos que irán conseguindo os nenos e nenas e axudarán á hora de deseñar dinámicas adaptadas. Neste caso, a pesar de existir diferentes opcións, óptase pola prevención centrada en diversos axentes da comunidade educativa. Deséñanse así propostas para dotar de información e ferramentas para tratar este tema ao profesorado e ás familias. No relativo ao alumnado, as actividades oriéntanse á convivencia, resolución de conflitos e desenvolvemento da intelixencia emocional e empatía. En todo este proceso de realización do TFG atopáronse limitacións, pois ter que adaptarse a un espazo e tempo concretos xa supón un obstáculo en si mesmo. Ademais disto, o feito de non levar a cabo a proposta na realidade supón unha perda de oportunidades para mellorala e comprobar a súa validez, aínda que podería retomarse a mesma en futuros proxectos como un Máster ou unha Tese Doutoral. Igualmente, sería enriquecedor poder implicar a máis axentes da comunidade educativa, pero dadas as características do traballo é moi complexo contar con obxectivos de tanta envergadura. Alén do anterior, coa lectura do presente documento debe extraerse unha idea principal: a importancia da escola para a prevención do acoso escolar. Nesta orde de ideas, a institución educativa deberá impulsar programas preventivos para loitar contra a aparición desta problemática. Tamén será a encargada de fomentar relacións amables e correctas, sendo esta a base para o desenvolvemento de futuros cidadáns preparados para unha convivencia sa. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 44 REFERENCIAS Alsaker, F. D. e Vilén, U. L. (2010). Bullying en la escuela infantil. En R. Ortega (Ed.), Agresividad injustificada, bullying y violencia escolar (pp. 129-163). Alianza. Armero Pedreira, P., Bernardino Cuesta, B. e Bonet de Luna, C. (2011). Acoso escolar. Revista Pediatría Atención Primaria, 13(52), 661-670. https://doi.org/10.4321/s1139-76322011000600016 Avilés Martínez, J. M. (2006). Bullying: el maltrato entre iguales. Agresores, víctimas y testigos en la escuela. Amarú Ediciones. Barri Vitero, F. (2013). Acoso escolar o Bullying. Guía imprescindible de prevención e intervención. Altaria. Bautista Alonso, B. (2020). Afrontrando el acoso escolar desde Educación Infantil. MAD.RID. Revista de Innovación Didáctica de Madrid, (64). https://www.csif.es/contenido/comunidad-de-madrid/ensenanza/205631 Bisquerra, R. e Pérez-Escoda, N. (2016). Educación emocional para la prevención. En R. Bisquerra (Coord.), Prevención del acoso escolar con educación emocional (pp. 97-115). Desclée. Blanchard Giménez, M. e Muzás Rubio, E. (2007). Acoso escolar: desarrollo, prevención y herramientas de trabajo. Narcea ediciones. Blaya, C. (2006). Factores de riesgo escolares. En A. Serrano (Ed.), Acoso y violencia en la escuela: cómo detectar, prevenir y resolver el bullying (pp. 165-180). Ariel. Calmaestra, J., Escorial, A., García, P., Moral, C., Perazzo, C. e Ubrich, T. (2016). Yo a eso no juego: bullying y ciberbullying en la infancia. Save the Children. https://www.savethechildren.es/sites/default/files/imce/docs/yo_a_eso_n o_juego.pdf Cano Echeverri, M. M. e Vargas González, J. E. (2018). Actores de acoso escolar. Revista Médica de Risaralda, 24(1), 60-66. https://doi.org/10.22517/25395203.14221 Carozzo, J., Benites, L., Zapata, L. e Horna, V. (2012). El bullying no es un juego. Guía para todos. Observatorio sobre violencia y convivencia en la escuela. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 45 Carretero Bermejo, R. (2011). Sexo, sexismo y acoso escolar entre iguales. Revista complutense de educación, 22(1), 27-43. https://doi.org/10.5209/rev_rced.2011.v22.n1.2 Castro-Morales, J. (2011). Acoso escolar. Revista de Neuro-Psiquiatría, 74(2), 242-249. https://doi.org/10.20453/rnp.v74i2.1681 Castro Santander, A. (2007). Violencia silenciosa en la escuela: dinámica del acoso escolar y laboral. Bonum. Cerezo, F. (2009). Bullying: análisis de la situación en las aulas españolas. International Journal of Psychology and Psychological Therapy, 9(3), 383394. Collell, J. e Escudé, C. (2016a). Una aproximación al fenómeno del acoso escolar. En R. Bisquerra (coord.), Prevención del acoso escolar con educación emocional (pp. 15-42). Desclée. Collell, J. e Escudé, C. (2016b). Cómo prevenir las conductas de acoso. En R. Bisquerra (coord.), Prevención del acoso escolar con educación emocional (pp. 43-52). Desclée. Consellería de Educación, Universidade e Formación Profesional (2015). Protocolo educativo para a prevención, detección e tratamento do acoso escolar e ciberacoso. Xunta de Galicia. https://www.edu.xunta.gal/portal/sites/web/files/content_type/learningobj ect/2019/04/16/16b464128c0bc955268746343e9ddbcb.pdf Constitución Española (1978). Boletín Oficial del Estado, núm. 311, de 29 de decembro de 1978, pp. 29313-29424. Decreto 85/2007, do 12 de abril, polo que se crea e se regula o Observatorio Galego da Convivencia Escolar (2007). Diario Oficial de Galicia, núm. 88, de 8 de maio de 2007, pp. 7268-7271. Decreto 8/2015, do 8 de xaneiro, polo que se desenvolve a Lei 4/2011, do 30 de xuño, de convivencia e participación da comunidade educativa en materia de convivencia escolar (2015). Diario Oficial de Galicia, núm. 17, de 27 de xaneiro de 2015, pp. 3885-3935. Defensor del Pueblo (2000). Violencia escolar: el maltrato entre iguales en la Educación Secundaria Obligatoria. Publicaciones de la Oficina del Defensor del Pueblo. https://www.defensordelpueblo.es/wp- Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 46 content/uploads/2015/05/2000-01-Violencia-escolar-el-maltrato-entreiguales-en-la-educaci%C3%B3n-secundaria-obligatoria.pdf Defensor del Pueblo (2007). Violencia escolar: el maltrato entre iguales en la Educación Secundaria Obligatoria 1999-2006. Publicaciones de la Oficina del Defensor del Pueblo. https://www.defensordelpueblo.es/wpcontent/uploads/2015/05/2007-01-Violencia-escolar-el-maltrato-entreiguales-en-la-Educaci%C3%B3n-Secundaria-Obligatoria-1999-2006.pdf Díaz-Aguado, M. J. (2004). Prevención de la violencia y lucha contra la exclusión desde la adolescencia: la violencia entre iguales en la escuela y en el ocio. Programa de intervención y estudio experimental. Injuve. Díaz-Aguado, M. J. (2016). El acoso escolar y la prevención de la violencia desde la familia: Una guía para ayudar a la familia y a la escuela a detectar, prevenir y tratar los problemas relacionados con el acoso escolar y otras formas de violencia. Dirección General de la Familia y el Menor. http://www.madrid.org/bvirtual/BVCM007081.pdf Europa Press (2020). Acoso escolar, datos, cifras y estadísticas. EpData. https://www.epdata.es/datos/acoso-escolar-datos-cifrasestadisticas/257/espana/106 Farrington, D. e Baldry, A. (2006). Factores de riesgo individuales. En A. Serrano (Ed.), Acoso y violencia en la escuela: cómo detectar, prevenir y resolver el bullying (pp. 107-125). Ariel. Fundación ANAR e Fundación Mutua Madrileña (2021). La opinión de los estudiantes: III Informe de Prevención del Acoso Escolar en Centros Educativos en Tiempos de Pandemia 2020 y 2021. Fundación ANAR e Fundación Mutua Madrileña. Gairín Sallán, J., Armengol Asparó, C. e Silva García, B. P. (2013). El <Bullying> escolar. Consideraciones organizativas y estrategias para la intervención. Educación XX1, 16(1), 19-38. https://doi.org/10.5944/educxx1.16.1.715 Garaigordobil, M., e Oñederra, J. A. (2010). La violencia entre iguales: revisión teórica y estrategias de intervención. Pirámide. Gómez Tagle, E. (2016). Bullying, acoso escolar en la niñez. Trabajo social UNAM, (11-13), 49-66. http://www.revistas.unam.mx/index.php/ents/article/view/64168 Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 47 Hernández Prados, M. A. e Solano Fernández, I. M. (2007). Ciberbullying, un problema de acoso escolar. RIED: revista iberoamericana de educación a distancia, 10(1), 17-36. https://doi.org/10.5944/ried.1.10.1011 Ley 27/2005, de 30 de noviembre, de fomento de la educación y la cultura de la paz (2005). Boletín Oficial del Estado, núm. 287, de 1 de decembro de 2005, pp. 39418-39419. Lei 4/2011, de 30 de xuño, de convivencia e participación da comunidade educativa (2011). Diario Oficial de Galicia, núm. 136, de 15 de xullo de 2011, pp. 19676-19707. Ley Orgánica 3/2020, de 29 de diciembre, por la que se modifica la Ley Orgánica 2/2006, de 3 de mayo, de Educación (2020). Boletín Oficial del Estado, núm. 340, de 30 de decembro de 2020, pp. 122868-122953. López, F. e Ortiz, M. J. (2014). El desarrollo del apego durante la infancia. En F. López (Ed.), Desarrollo afectivo y social (pp. 41-66). Pirámide. López Hernáez, L. e Sabater Fernández, C. (2018). Acoso escolar: definición, características, causas-consecuencias, familia como agente clave y prevención-intervención ecológica. Pirámide. Mariscal, S. e Giménez-Dasí, M. (2017). Desarrollo temprano: cognición, afectos y relaciones sociales (0-6 años). Paraninfo. Martín Herrero, M. e Alonso Delgado, S. H. (2011). El desarrollo socioafectivo. Ministerio de Educación. Medina Rivilla, A. e Cacheiro González, M. L. (2014). La prevención de la violencia: la implicación de la comunidad educativa para evitar situaciones de acoso escolar. Bordón: Revista de Pedagogía, 62(1), 93-107. https://recyt.fecyt.es/index.php/BORDON/article/view/29109/15526 Menéndez Benavente, I. (2011). El acoso escolar visto desde la atención al menor. En E. Roldán (Ed.), Terror en las aulas: cómo abordar el acoso escolar o bullying (pp. 297-311). Altaria. Ministerio de Educación e Formación Profesional (2019). PISA 2018: programa para la Evaluación Internacional de los Estudiantes. Informe español. Secretaría General Técnica. Monjas, M. A. e Avilés, J. M. (2006). Programa de sensibilización contra el maltrato entre iguales. Junta de Castilla y León. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 48 Mora-Merchán, J. A., e Ortega Ruiz, R. (1998). Violencia escolar: el problema del maltrato entre iguales. Cuadernos de pedagogía, (270), 46-50. Moreno, C., Ramos, P., Rivera, F., Sánchez-Queija, I., Jiménez-Iglesias, A., García-Moya, I., Moreno-Maldonado, C., Paniagua, C., Villafuerte-Díaz, A., Ciria-Barreiro, E., Morgan, A. e Leal-López, E. (2020). La adolescencia en España: salud, bienestar, familia, vida académica y social. Resultados del Estudio HBSC 2018. Ministerio de Sanidad. https://www.mscbs.gob.es/profesionales/saludPublica/prevPromocion/pr omocion/saludJovenes/estudioHBSC/docs/HBSC2018/HBSC2018_Resu ltadosEstudio.pdf Muñoz Prieto, M. M. (2017). Desarrollar la inteligencia emocional para prevenir el acoso escolar. EA, Escuela Abierta, (20), 35-46. https://doi.org/10.29257/EA20.2017.04 Olweus, D. (1993). Bullying at school. What we know and what we can do. Blackwell. Oñate, A. e Piñuel, I. (2007). Acoso y violencia escolar en España: Informe Cisneros X. Instituto de Innovación Educativa y Desarrollo Directivo. Orde do 14 de maio de 2013 pola que se regula a convocatoria, o recoñecemento, a certificación e o rexistro das actividades de formación permanente do profesorado en Galicia (2013). Diario Oficial de Galicia, núm. 96, de 22 de maio de 2013, pp. 17697-17732. Orjuela López, L., Cabrera de los Santos, B., Calmaestra Villén, J., MoraMerchán, J. A. e Ortega-Ruiz, R. (2014). Informe acoso escolar y ciberacoso: propuesta para la acción. Save the children. https://www.savethechildren.es/sites/default/files/imce/docs/acoso_escol ar_y_ciberacoso_informe_vok_-_05.14.pdf Ortega, R. (2010). Treinta años de investigación y prevención del bullying y la violencia escolar. En R. Ortega (Ed.), Agresividad injustificada, bullying y violencia escolar (pp. 15-30). Alianza. Ortega, R. e Del Rey, R. (2008). La violencia escolar: estrategias de prevención. Graó. Ortega, R., Del Rey, R. e Córdoba, F. (2010). Construír la convivencia para prevenir la violencia: un modelo ecológico. En R. Ortega (Ed.), Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 49 Agresividad injustificada, bullying y violencia escolar (pp. 299-320). Alianza. Ortega Ruiz, R. e Fernández Alcaide, V. (1998). Un proyecto educativo para mejorar la convivencia y prevenir la violencia. En R. Ortega (Ed.), La convivencia escolar: qué es y cómo abordarla (pp. 79-94). Junta de Andalucía. Palau Valls, E. (2005). Aspectos básicos del desarrollo infantil: la etapa de 0 a 6 años. Ediciones Ceac. Quintana, A., Montgomery, W., Malaver, C. e Ruiz, G. (2011). Capacidad de disfrute y percepción del apoyo comunitario en adolescentes espectadores de episodios de violencia entre pares (Bullying). Revista de Investigación en Psicología, 13(1), 139-162. https://doi.org/10.15381/rinvp.v13i1.3742 Real Academia Galega (2022). Previr. https://academia.gal/dicionario/- /termo/busca/previr Real Decreto 732/1995, de 5 de mayo, por el que se establecen los derechos y deberes de los alumnos y las normas de convivencia en los centros (1995). Boletín Oficial del Estado, núm. 131, de 2 de xuño de 1995, pp. 16185-16192. Real Decreto 3/2018, de 12 de enero, por el que se modifica el Real Decreto 275/2007, de 23 de febrero, por el que se crea el Observatorio Estatal de la Convivencia Escolar (2018). Boletín Oficial del Estado, núm. 12, de 13 de xaneiro de 2018, pp. 4619-4624. Rodicio-García, M. L. e Iglesias-Cortizas, M. J. (2011). El acoso escolar: diagnóstico y prevención. Biblioteca Nueva. Rodríguez, N. (2006). Stop bullying: las mejores estrategias para prevenir y frenar el acoso escolar. RBA. Roland, E. (2010). Orígenes y primeros estudios del bullying escolar. En R. Ortega (Ed.), Agresividad injustificada, bullying y violencia escolar (pp. 3353). Alianza. Romera Félix, E. M. (2017). Bullying, cyberbullying y dating violence: estudio de la gestión de la vida social en estudiantes de Primaria y Secundaria en Andalucía. Colección Actualidad, (75), 1-27. https://doi.org/10.54790/actualidad.0022 Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 50 Saldarriaga Zambrano, P. J., Bravo Cedeño, G. R. e Loor Rivadeneira, M. R. (2016). La teoría constructivista de Jean Piaget y su significación para la pedagogía contemporánea. Dominio de las ciencias, 2(Extra 3), 127-137. Sánchez Aneas, A. (2009). Acoso escolar y convivencia en las aulas: manual de prevención e intervención. Formación Alcalá. Serrano Sarmiento, A. e Iborra Marmolejo, I. (2005). Violencia entre compañeros en la escuela. Centro Reina Sofía para el Estudio de la Violencia. https://www.researchgate.net/publication/307442734_Violencia_entre_co mpaneros_en_la_escuela Serrate, R. (2007). Bullying, acoso escolar: guía para entender y prevenir el fenómeno de la violencia en las aulas. Laberinto. Sierra García, P. e Delgado Egido, B. (2019). Desarrollo emocional, social y de la personalidad durante la infancia. En J. A. García Madruga e J. Delval (Coord.), Psicología del Desarrollo I (pp. 283-307). UNED. Simoes de Sousa, S. e Hernández Armentia, T. (2014). Acoso escolar: tipos, factores de riesgo, prevención y actuación. Formación Continuada Logoss. Smith, P. (2006). Factores de riesgo familiares. En A. Serrano (Ed.), Acoso y violencia en la escuela: cómo detectar, prevenir y resolver el bullying (pp. 135-157). Ariel. Suckling, A. e Temple, C. (2006). Herramientas contra el acoso escolar: un enfoque integral. Morata. Taboada Ares, E. M. e Rivas Torres, R. M. (2004). Desarrollo socio-afectivo y moral en la etapa infantil. En M. Paz Bermúdez e A. M. Bermúdez Sánchez (Eds.), Manual de psicología infantil: aspectos evolutivos e intervención psicopedagógica (pp. 159-220). Biblioteca Nueva. Tillmann, K. (2006). Factores de riesgo socioculturales. En A. Serrano (Ed.), Acoso y violencia en la escuela: cómo detectar, prevenir y resolver el bullying (pp. 187-206). Ariel. UNESCO (2019). Behind the numbers: ending school violence and bullying. UNESCO. Zabaraín Cogollo, S. e Sánchez Pabón, D. (2009). Implicaciones del bullying o maltrato entre pares en el desarrollo psicoafectivo de niños y niñas en etapa de latencia. Psicogente, 12(22), 407-421. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 51 ANEXOS Índice de anexos Anexo A. Imaxes da proposta.........................................................................52 Figura 11. Modelo de DAFO.......................................................................52 Figura 12. Páxina principal da web Unidos contra o acoso escolar.............52 Figura 13. Portada e contraportada folleto acoso escolar...........................53 Figura 14. Interior folleto acoso escolar......................................................53 Figura 15. Selección de obras Tolerancia cero...........................................54 Figura 16. Suxestións para a expresión.....................................................55 Figura 17. Suxestións para a escoita.........................................................56 Figura 18. Tarxetas de condutas negativas................................................57 Figura 19. Tarxetas de condutas positivas.................................................57 Figura 20. Modelo de panel de clasificación de condutas...........................58 Figura 21. Modelo de contrato de compromiso...........................................58 Figura 22. Trucos de relaxación.................................................................59 Figura 23. Tarxetas de situacións negativas..............................................60 Figura 24. Modelo de panel da actividade Sentindo.................................60 Figura 25. Cartel de emocións...................................................................61 Anexo B. Táboas de temporalización e avaliación da proposta..........................................................................................................62 Táboa 3. Temporalización da proposta......................................................62 Táboa 4. Rúbrica de avaliación da proposta...............................................62 Táboa 5. Enquisa de satisfacción para familias e docentes........................63 Táboa 6. Rúbrica de avaliación da participación do alumnado na . proposta......................................................................................................63 Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 58 Figura 20. Modelo de panel de clasificación de condutas Figura 21. Modelo de contrato de compromiso Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 59 Figura 22. Trucos de relaxación Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 60 Figura 23. Tarxetas de situacións negativas Figura 24. Modelo de panel da actividade Sentindo Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 61 Figura 25. Cartel de emocións Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 62 Anexo B. Táboas de temporalización e avaliación da proposta Táboa 3. Temporalización da proposta 1º TRIMESTRE Setembro Outubro Novembro Decembro Eu comprométome! (In)fórmate En equipo Que é o acoso escolar? 2º TRIMESTRE Xaneiro Febreiro Marzo Tolerancia cero Somos A nosa familia 3º TRIMESTRE Abril Maio Comunicarte Sentindo Táboa 4. Rúbrica de avaliación da proposta 1 2 3 Acceso á información e sensibilización por parte das familias. Coñecen o punto de información na web e na escola. Amosan interese pola información proporcionada e fan uso dela. Teñen unha actitude comprometida ante o bullying e implícanse en formarse no tema. Comprensión por parte das familias das variables que inflúen na aparición do acoso escolar. Asisten á xuntanza e coñecen a existencia de folletos informativos. Amosan unha actitude aberta e participativa na xuntanza e fan uso dos folletos dispoñibles. Participan na identificación de variables familiares e tentan introducir os consellos aportados nos fogares. Formación en bullying por parte do corpo docente. Asisten aos cursos propostos. Teñen unha actitude activa nas sesións e coñecen o tema. Dominan o tema e amosan unha actitude comprometida ante a súa prevención. Emprego de ferramentas diversas para previr o acoso escolar por parte dos mestres e mestras. Amosan curiosidade pola introdución de dinámicas de prevención do acoso escolar. Implícanse no deseño e creación de iniciativas contra o bullying. Poñen en marcha diversas iniciativas empregando o abordado nas formacións. Xestión de conflitos e convivencia por parte do alumnado. Coñecen as iniciativas presentes na aula para controlar a convivencia. Saben empregar con autonomía e respectan as normas de aula e o curruncho da paz. Empregan e valoran as normas de aula e o curruncho da paz como forma de xestionar a convivencia. Cohesión do grupoclase. Aceptan aos compañeiros e compañeiras e comparten momentos. Desfrutan das propostas en grupo e non xeran conflitos. Móstranse comprometidos coa boa relación grupal e teñen unha actitude positiva con todos e todas. Control e recoñecemento de emocións nas crianzas. Participan nas actividades propostas. Implícanse e amosan unha actitude participativa e activa nas dinámicas. Recoñecen as emocións presentes en situacións negativas e propoñen solucións. Proposta de prevención do acoso escolar na aula de Educación Infantil 63 Valoración da diversidade e desenvolvemento da empatía do alumnado. Aceptan aos compañeiros e compañeiras. Son capaces de mencionar aspectos positivos dos demais. Valoran positivamente a todos os compañeiros e compañeiras, establecendo relacións amables fundamentadas no respecto. Táboa 5. Enquisa de satisfacción para familias e docentes 1 2 3 4 5 Satisfacción coas propostas. Utilidade dos elementos formativos. Cumprimento das expectativas propias. Satisfacción co material dispoñible. Satisfacción global coas iniciativas. Outros comentarios Táboa 6. Rúbrica de avaliación da participación do alumnado na proposta ÍTEM I EP C Participa na creación das normas de aula e respéctaas. Emprega o “Curruncho da paz” nos momentos precisos cunha actitude correcta. Valora aos compañeiros e compañeiras, sendo capaz de mencionar aspectos positivos deles e delas. Recoñece as emocións e sentimentos presentes nunha situación negativa e é capaz de propor solucións. Respecta a todos os compañeiros e compañeiras, favorecendo a convivencia na escola.