As novas elites do xornalismo en Galicia. A Facultade de Ciencias da Comunicación da Universidade de Santiago de Compostela (1991-2011)

UN IVERS IDA DE DE SAN TIA GO D E COMPOS TELA FACULTA DE DE CI ENC IAS DA COMU NICACI ÓN TESE DE D OUTORA MENTO AS NOVAS ELITES DO XORN A L ISM O EN GALICI A. A FAC ULTAD E DE CIE NC IAS D A C OM U N ICACI ÓN D A UNIVE RSID ADE DE SA NTIA GO D E C OMPOST ELA (19 91-2 011 ) Autora: Isa bel Aránzazu E stévez Lavandeir a Director: Dr. D. Ferm ín Galindo Arranz Santiago d e Co mp ost ela, 20 12 UN IVERS IDA DE DE SAN TIA GO D E COMPOS TELA FACULTA DE DE CI ENC IAS DA COMU NICACI ÓN TESE DE D OUTORA MENTO AS NOVAS ELITES DO XORN A L ISM O EN GALICI A. A FAC ULTAD E DE CIE NC IAS D A C OM U N ICACI ÓN D A UNIVE RSID ADE DE SA NTIA GO D E C OMPOST ELA (19 91-2 011 ) Autora: Isa bel Aránzaz u E stévez Lavande ira Director: Dr. D. Ferm ín Galindo Arranz Santiago d e Co mp ost ela, 20 12 Don F ermín Galindo Arr anz, con DNI 14252979- V , pr ofesor titular do Departamento de Ciencias da Comunicación da Univ erisdade de Santiago de Compostela, como direct or da tese “ As no v as elites do xornalismo en Galicia. A F acultade de Ciencias da Comunicación da Uni versidade de Santiago de Compostela (1991-2011)” , da alumna Dona Isabel Ar ánzazu Est év ez La v andeira con DNI 36122991-L CER TIFICA Que a present e tese de dout oramento está concluída en t empo e forma e autoriza a súa pr esentación ante a Comisión de Dout or amento, post o que r eúne os requisit os de orixinalidade e cientificidade par a a súa defensa pública per ante o tribunal corr espondente. Como direct or da t ese, valor o como moi boa a orixinalidade da in v estigación, a pr oposta metodoló xica, a rele v ancia do traballo, a súa r edacción, os r esultados obtidos e as súas conclusións. E par a que así conste aos ef ectos oportunos, asina En Santiago de Compostela, o 28 de marzo de 2012, Dr . F ermín Galindo Arranz Dir ector da t ese 7 Agr adecement os Ás compañeiras e compañeir os da facultade, polas con v ersas compartidas en vinte anos, e, en xer al, ás amigas e amigos x ornalistas, por partillar comigo experiencias e debates. Á segunda escola x ornalística que ti v en tr as a facultade, o semanario A Nosa T erra , na que se atopan boa parte dos meus cimentos prof esionais. T amén alí atopei parte dos cimentos da que foi a primeira facultade de Ciencias da Comunicación en Galicia. Ás miñas compañeiras e compañeir os da r edacción de Príncipe 22. A Gusta v o Luca de T ena, pola súa atención dur ante o pr oceso de elaboración da t ese. Dentro da facultade de Ciencias da Comunicación, atopei axuda, colabor ación e apoio. As miñas gr azas efusi vas a t odo o persoal que ti vo a amabilidade de propor cionarme clav es e información de grande axuda. Un agr adecemento especial par a Xosé Soengas pola súa dispoñibilidade desde o primeir o momento para atender as miñas solicitudes e resol ver as miñas preguntas. T amén ao decano Xosé Per eira e o seu antecesor no cargo Miguel T úñez, que for on das primeiras persoas, xunt o á catedr ática Margarita Ledo Andión, ás que e xpliquei o pro x ecto. O meu agr adecemento a t odos os docentes da f acultade que se deixar on interr ogar ao longo da in vestig ación. A memoria or al da facultade de Ciencias da Comunicación da Uni versidade de Santiago de Compostela é un eixe centr al da inv estigación. Agr adezo enormemente o tempo, a paciencia e a atención de todas as persoas entre vistadas, desde dentro da facultade e desde fór a, como aconteceu no caso do profesor Emili Pr ado e dos r eitor es Ramón Villares, Darío Villanue v a e Senén Barro. Ao persoal da mediateca da facultade de Ciencias da Comunicación, da biblioteca x eral da Uni v ersidade e do Arqui v o Histórico Univ ersitario. Eses espazos for on segunda residencia nalgunhas etapas da inv estigación. Grazas especiais a Emilio Filgueir a e Marta Gómez, da secretaria x eral da Uni v ersidade, e a Claudia Neir a, da oficina de seguimento de pr ácticas de Comunicación na USC. A Mónica Ares, Ana Est év ez, F ran Pér ez e Carme Vidal por pr opor cionarme un extr a de olladas esixent es sobre as páxinas escritas. A Paulo P ascual, por perder o tempo encaixando un feix e de letras nunha maqueta e entr egarme algo que se asemella moito a unha t ese de doutor amento. O agr adecemento par a a miña familia por compr enderme e apoiarme sempr e. Na decisión de inv estir nesta in v estigación boa parte do meu tempo dos últimos anos ten moito que v er o prof esor F ermín Galindo Arranz. A el débolle o camiño escollido, sen que e xista pola miña parte ningún ánimo de fuxir de r esponsabilidades. Como director non só orientou de maneira constante os pasos a tomar , senón que dur ante todo o pr oceso a súa confianza en min non decaíu. Calquera que desen vol v er a unha t ese de dout or amento sabe o importante que son as con v ersas clarificador as, os corr eos electrónicos que re v elan achádegos de utilidade ou as chamadas teléfonicas de ánimo no momento no que máis se necesita. Un afectuoso agr adecemento par a o prof esor do departamento de Ciencias da Comunicación da Uni versidade de Santiago de Compostela, F ermín Galindo, por guiarme e acompañarme nest e pro x ecto. 9 Abstr act O obx ecto de estudo desta inv estigación é a formación en Comunicación no ámbito univ ersitario galego; en concreto céntrase nos xermolos e desenv ol v emento da F acultade de Ciencias da Comunicación da Univ ersidade de Santiago de Compostela, que abre as súas portas no ano 1991. O tr aballo analiza a entr ada dos estudos de Comunicación no ámbit o univ ersitario como chanzo fundamental á hor a de regulamentar e dotar de solidez a acti vidade pr ofesional, contribuíndo á consideración dunha parte da profesión como grupo de elite, partindo da influencia e notoriedade social dos medios de comunicación e do xornalismo na sociedade actual. Af onda na significación da creación da primeir a facultade de Ciencias da Comunicación en Galicia hai agor a vinte anos como estrutur a de consolidación xa que se trata dun pro xecto que nace para responder á necesidade de comunicadores formados de maneira integr al no país. A inv estigación sostén que este é un pr ox ecto construído cun modelo propio no seu enfoque. Dúas décadas despois, ev oluciona sen poder sustr aerse ás transformacións e nov as demandas do mercado da comunicación. A inv estigación inclúe como parte fundamental un conxunt o de entre vistas en profundidade cos ax entes clav e na posta en marcha dos estudos de Comunicación na univ ersidade galega, poñendo de relev e a importancia das f ontes directas e da or alidade como metodolo xía científica á hora de analizar a historia r ecente. El objeto de estudio de esta in vestig ación es la formación en Comunicación en el ambito uni v ersitario gallego; en concret o se centra en los cimientos y desarrollo en la F acultad de Ciencias de la Comunicación de la Univ ersidad de Santiago de Compostela, que abre sus puertas en el año 1991. El trabajo analiza la entrada de los estudios de Comunicación en el ámbito uni v ersitario como peldaño fundamental a la hora de regulamentar y dotar de solidez la acti vidad pr ofesional, contribuy endo a la consideración de una parte de la profesión como grupo de elite, partiendo de la influencia y notoriedad social de los medios de comunicación y de los periodistas en la sociedad actual. Ahonda en la significación de la creación de la primera facultad de Ciencias de la Comunicación en Galicia hace ahor a v einte años como estructura de consolidación, ya que se tr ata de un pro yect o que nace para responder a la necesidad de comunicadores formados de manera integr al en el país. La in vestig ación sostiene que este es un pro yect o construido con un modelo propio en su enfoque. Dos décadas despues ev oluciona sin poder sustr aerse a las transf ormaciones y nuev as demandas del mercado de la comunicación. La in v estigación incluy e como part e fundamental un conjunto de entrevistas en profundidad con agentes clav e en la puesta en marcha de los estudios de Comunicación en la uni v ersidad gallega, poniendo de relie v e la importancia de las fuentes directas y de la or alidad como metodología científica a la hor a de analizar la historia recient e. This doctor al thesis focuses on univ ersity tr aining in Communication in Galicia; specifically , it focuses on the foundation and dev elopment of the F aculty of Communication Sciences at the Univ ersity of Santiago de Compostela, a faculty which was established in 1991. T aking the social influence and r elev ance now ada ys of the mass medias and journalists as a starting point, this resear ch analyzes how the inclusion of Communication studies at univ ersity lev el is essential in order to pro vide regulation and solidness to the journalism as a professional category; w hile also contributing to mak e some of these pr ofessionals be consider ed among an elite. This doctor al thesis looks in detail at the birth of the first Galician univ ersitary faculty of Communication Sciences tw enty y ears ago, intended as a reinf orcement structur e to respond to the need of journalists tr ained in Galicia. R esearch confirms the pr oject as based on a unique approach. T wo decades after its foundation, the model ev olv es indifferentl y to changes and new requir ements from the communication mark ets. This r esearch also includes a set of rigorous interviews with promot ers of the Galician faculty as an essential part of this work, emphasizing the importance of primary and oral sources as a contempor ary scientific method. 16 constituíndo a primeir a promoción de x ornalistas formados en Galicia. Case todos os estudantes apelaban á vocación xornalística como o motor da súa escolla univ ersitaria se ben só un 60% tería cursado a mesma carr eir a no caso de non implantarse en Galicia 4 . A maioría desex aba traballar en prensa escrita e facer x ornalismo de inv estigación; dur ante aqueles primeiros tempos o xornal madrileño El Mundo 5 pasaba de man en man e os estudantes descubrían o x ornalismo infiltrado da man de Gunter W allraff e o seu libr o Cabez a de turc o 6 . Escoitaban por v ez primeir a o que er a un lid , aprendían a construír as noticias coa axuda do manual de Mar F ontcuberta Estrutura de la noticia periodística e achegábanse á técnica da reportax e descubrindo as primeiras páxinas do semanario A Nosa T erra . A pr ofesor a Margarita Ledo Andión, que impartía T eoría da Comunicación A udiovisual naquel primeiro curso, declar ábase incondicional do fot ógr afo Oli vier o T oscani 7 , que naquel momento non deixaba indifer ente a ninguén asociando a mar ca Benetton ás causas sociais máis candentes como a guerra do Golfo e a Sida, e o catedr ático de Economía e político nacionalista Xosé Manuel Beiras daba aos estudantes dúas opcións par a o exame da materia Estrutura Económica de Galicia: analizar o discurso do debate de Estado da Aut onomía do president e da Xunta de Galicia Manuel F r aga ou o seu propio, ambos con fondo calado económico. Dur ante o arr anque do pro xect o da f acultade de Ciencias da Comunicación da USC, a vida académica no centro esixiu unha intensa dedicación por parte de docentes e estudantes, con aulas mañán e tarde, e quince materias establecidas por curso. Situados na céntrica praza de Mazarelos, os primeir os estudantes daquela facultade ti ver on oportunidade de poñerse na pel dos locutor es de radio grazas a un estudo montado o primeiro ano de vida do centro ao que lev aban aos persoeiros a entrevistar; X ornalismo entre as súas pref erencias univ ersitarias. Tiñan prefer encia aqueles que cursaran a denominada opción D no Curso de Orientación Univ ersitaria (COU). Un erro na xestión das solicitudes na Univ ersidade de Santiago de Compostela durant e o mes de xullo, que tamén afectou á nov a titulación de Ciencias P olíticas, orixinou que a primeira relación de admitidos en Xornalismo outorgar a prefer encia á opción C. Finalmente, unha resolución reit oral do 12 de setembr o de 19991, modificou a relación de alumnos e alumnas en expectati va de ingr eso nas dúas titulacións. 4 Tiramos estes datos dun inquérito publicado pola xornalista Mar Mera en El Correo Gallego , 01/11/1991, p 43 5 El Mundo aparece nos quioscos por primeira vez o 23 de octubre de 1989, baixo a dirección de Pedr o J. Ramírez, procedente de Diario 16 . Neste último xornal comezara unha serie de in vestig acións sobre a acti vidade do Grupos Antit erroristas de Liberación (GAL), unha estrutur a que funcionou nos sumidoiros do Estado para combatir a acti vidade da ET A entre 1983 e 1987. Par a El Mundo , este e outros temas vinculados coa corrupción da contorna do PSOE -naquel momento no goberno- constituíron a columna v ertebr al da súa liña de traballo durant e os primeiros no venta. 6 O libr o aparece por vez primeir a en 1985 en alemán: Ganz Unten , Kiepenheuer & Witsch, Colonia, 1985 e publícase en España en 1987 na editorial Anagrama. Sen dúbida foi libro moi ref erenciado no seo da prof esión xornalística aínda que non er a a primeir a v ez que Günter W allraff (Burscheid Alemaña, 1942) utilizaba a camuflaxe para inv estigar e denunciar situacións de e xplotación e inxustiza social. Desta v olta, caract erizado como un traballador turco, inmigr ante en Alemana, in vestigou dur ante pr eto de dous anos as condicións de traballo en dif erentes empr esas. 7 O fotógr afo Olivier o T oscani (Milán, 1942) estiv o vinculado á firma Benetton entre os anos 1982 e 2000; alí fundou a revista C olours en 1990 como escaparate do multiculturalismo. P ero o que realmente contribuíu a pr ox ectar a marca United Colours of Benetton f oron as pr ov ocador as campañas publicitarias. Precisament e dos anos 1991 e 1992 datan algunhas das imax es publicitarias de maior sona: o bico entr e unha monxa e un sacerdote, un cemiterio militar estadounidense coas vítimas da primeira guerra do Golfo e a a agonía dun enfermo da sida, cunha apariencia física que lembra ás repr esentacións máis frecuent es da figur a de Xesucrist o. 17 L i m ia r e me t odolox í a tamén dispuñan de cámar as de tele visión prof esionais coas que saían á rúa a re xistrar ev entos e dunha pequena aula de redacción cunha ducia de macintosh . Ademais, no curso 1992-1993 puxér onse en marcha os primeiros conv enios de pr ácticas con empresas informati vas que permitiron a un grupo de estudantes de segundo curso de maneira ex cepcional integrarse, xa non en rutinas simuladas, senón no día a día do traballo nos medios. A entr ada daqueles primeiros estudantes de Xornalismo nas redaccións e nos gabinetes de prensa institucionais naquel ver án de 1993 supuxo un primeiro chanzo na materialización no ext erior do pro xect o experimental ideado entre 1990 e 1991 por un grupo de docent es coa complicidade do r eitor da USC Ramón Villar es. Este é un punto de inicio para presentar a nosa in vestig ación de doutor amento ao redor dun pro x ecto singular e único no ámbito académico galego. Xa cho veu un chisco desde aquela. En decembro de 2011 os últimos soldados estadounidenses r etir ábanse de Irak; os últimos vinte anos o reporteirismo, especialmente o de guerra, mudou de maneir a significati v a coa toma de control por parte dos servizos de intelix encia e militares das fontes de información, coa perda da liber dade de mov emento por parte do x ornalista. Aquel pro xect o académico e social nacido en Galicia en 1991 r ex eitaba a figur a do xornalista dócil, de boa fe, r otinario e empobrecido “por inoperant e e insignificante como pr ototipo de prof esional” en aras dun pr ofesional cualificado, poli valente e consciente da súa responsabilidade 8 . Estreábase o pr o x ecto, como sinalamos, nun cont ext o de crítica global ao papel dos medios de comunicación como mediador es nos conflitos sociais, pero tamén nun momento de expansión xer al do sector da comunicación -tamén en Galicia- e de repunt e dos tr aballos de in vestig ación en prensa con nov as ramificacións como a que ven dada polo x ornalismo de precisión. A vanzamos aquí a que será a análise dun pro x ecto colectiv o, inserto na univ ersidade pública e que para practicament e todos os seus protagonistas supux o o paso da t eoría á realidade. 2. Antec edentes Esta tese de doutor amento é o resultado dun proceso de inv estigación que comezou no curso 2004-2005 coa r ealización do T raballo de Inv estigación Tut elado (TIT), de doce créditos, lido o 5 de setembr o de 2005 na F acultade de Ciencias de Comunicación de Santiago de Compostela. Aquel traballo, dirixido polo prof esor F ermín Galindo, lev aba como título Apro ximación teóric a ao concept o de elite aplicado ao xornalismo e marcábase como ob x ectiv o sentar uns cimentos teóricos que nos puideran ser útiles no futuro para desenv ol v er unha in v estigación que abordase o estudo do xornalismo galego como grupo de influencia social. Pretendiamos establecer dese x eito unha base teórica útil para unha posterior análise da configuración dun nov o modelo de prof esional na sociedade galega, o pr ofesional da comunicación entendendo esta categoría en t oda a súa complexidade. 8 V er Ledo Andión, Margarita. “Iso que adoitamos chamar «formación»” . Cadernos A Nosa T erra de P ensamento e Cultur a nº 14-15, Vigo, F ebreiro 1993, p 34-35 18 P artiamos da consideración dos prof esionais dos medios de comunicación, nomeadamente os x ornalistas, como un grupo de elite practicament e desde o seu nacemento. Non importa a súa orixinaria indefinición, nin a pobreza económica daqueles primeiros escribentes dos xornais, nin a tardía e incompleta prof esionalización. Os xornalistas son considerados como nov os intelectuais desde o momento no que a súa sinatura no papel impreso os conv erte en notarios da realidade. Unha realidade que, como comprobariamos, con vértese en moitas ocasións nunha construción do grupo. Estabamos, en calquera caso, ante un grupo desigual; un conxunto formado por situacións prof esionais e sociais dispares, dos empreg ados en precario ás estre las mediáticas, dos responsables dos gabinetes de comunicación política e empresarial aos prof esor es univ ersitarios. Non todos os membros da elite teñen a mesma capacidade de influencia social; constatamos que había unha elite dentro da elite. Naquel traballo estudamos biografías, estilos de vida e motiv acións, par a entender o papel social do x ornalismo no seu conxunt o. Entre as conclusións daquel traballo, unha conv ertíase nunha evidencia que, ao longo dos últimos anos, r eforzouse, se cabe, máis. O prof esional dos medios de comunicación, nun curt o período de tempo, pasou a ser maioritariamente un licenciado uni v ersitario. E, ademais, en posesión dun título específico de Comunicación. A composición pr ofesional dos medios mudou nun curto período de t empo; nas redaccións o predominio xa estaba nas mans dos titulados en Ciencias da Comunicación. Os responsables das empresas mediáticas centran o seu inter ese na contratación de persoal cualificado e con coñecementos específicos. Sen dúbida, a a formación de ámbito superior e a existencia duns coñecementos sistematizados sobre a actividade redundan no proceso de pr ofesionalización e, polo tanto, nunha maior lexitimidade para desenv olv er as taref as inherent es á comunicación nos nosos días. Aquel era un tr aballo fundamentalment e teór ico que nos puña diante di v ersas liñas de tr aballo par a afondar e comprender cal er a o rol e a pro xección social dos profesionais da comunicación na actualidade. Per o dispuñamos en Galicia dun obx ecto de estudo que daba continuidade a nosa inv estigación dotándoa do v alor da experiencia real. A facultade de Ciencias da Comunicación nacera no ano 1991 coa intención de formar comunicadores de maneira integr al; de dotar á formación dunha vert ente pr áctica adaptada aos nov os tempos sen perder de vista á necesidade de potenciar a reflexión e á capacidade analítica dos futuros prof esionais. O ob x ectiv o era pr oporcionar ferr amentas ao futuro comunicador par a que soubese desenv ol v er as súas taref as, pero tamén ofrecerlle coñecemento sobre os pr opios procesos comunicati vos e, ademais, inserilo no conte xto no que ía desenv olv er o seu tr aballo facéndolle entender a importancia de coñecelo e dominalo. Esa facultade, centro de ref erencia da Comunicación en Galicia, que medr a en 2003 sumando a X ornalismo a titulación de Comunicación Audio visual, er a unha estrutura, non só lexitimador a, senón impulsora da comunicación no noso país. Quen e en que circunstancias promo ver a aquel centr o de formación? Cales er an os seus contidos f ormati v os e a que criterios atendían? En que piar es basear a o seu desen v olv emento? Podemos dicir que a partir desas tres cuestións, comezamos a desen v olv er o estudo de caso. 19 L i m ia r e me t odolox í a 3. O ob x ecto de estudo No mes de setembr o de 2011 os servizos estatais de empr ego contabilizaron 9.937 profesionais dos medios de comunicación en paro, un 65% mulleres, front e aos 5.564 re xistrados en 2010. Pret o da metade dos desempregados do último lustro xer arase nun só ano, 2011, o mesmo no que algo máis de tres mil nov os licenciados nas titulacións de Xornalismo e Comunicación A udio visual obtiv eran o seu título. Un estudo sinalaba que máis da metade das persoas licenciadas en Xornalismo non tr aballan no sector . En Galicia o desemprego rexistr ado nas oficinas públicas chegaba ao 9.5% nun ano no que varios medios de comunicación pechaban a súa acti vidade e outros tomaban medidas de reestrutur ación e recorte en forma de ERE, de non reno vación de contr atos tempor ais e de conx elación salarial. O catedr ático da Uni v ersidade de Málaga, Bernardo Díaz Nosty , adv ertía que os prof esionais dos medios estaban a padecer unha dobre crise: a global, aquela que estaba afectando ao modelo económico no seu conxunt o, e a de modelo de negocio dos medios de comunicación 9 . Vinte anos antes, en outubro de 1991, abría as súas portas en Santiago de Compostela un nov o centro de estudos univ ersitarios. T ratábase dun pro x ecto inédito no ámbito da educación superior en Galicia que, se ben, for a r eivindicado por un grupo de prof esionais durant e os anos precedentes, foi concibido e posto en marcha en menos de un ano co obx ectiv o de con v erterse nun r efer ente. A facultade de Ciencias da Comunicación da Univ ersidade de Santiago –antes facultade de Ciencias da Información e familiarmente até o ano 2003 facultade de X ornalismo- botaba a andar como un pro x ecto necesario para un país; como un centro de formación de prof esionais que redundaría nun sistema de medios de maior calidade e implicación coa contorna social. P ode un pro xect o con vontade de interv ención social abstraerse do conte xto no que nace? Consider amos que non. Aquel er a un momento ben difer ente par a os prof esionais da comunicación, cun sector en tr ansformación expansi v a capacitado para absorber un alto número de traballador es cualificados. Os medios tradicionais tr ansformábanse en grupos multimedia e o consumo de información entr e as audiencias medraba. Así mesmo apar ecían nov as oportunidades labor ais ligadas á actividade x ornalística, como as deriv adas da comunicación organizacional, e o sector audiovisual comezaba un despegue que precisaba de nov os perfís prof esionais para o seu desenv olv emento. Per o, ademais, o que definía o contexto naquel momento er a a detonación do que se coñecería como sociedade da información ou sociedade do coñecemento 10 , na que a pr odución e distribución da inf ormación conv ertíase nun elemento vital par a o desen vol vement o cultur al, social e económico de estados e comunidades. Galicia, 9 Ref erímonos ao libro escrito polo catedrático e titulado El libr o negro del periodismo en España (Asociación de Prensa de Madrid, Unesco, 2011) 10 A cabalo entr e os sesenta e os set enta, dous autor es, Pet er Druck er e Daniel Bell con sendas obr as, The Ag e of Discontinuity: Guideline s to Our Changing Society (Harper and Row , New Y ork, 1969) e The coming of Post -Industrial Societ y (Basic Books, New Y ork, 1973), poñen de manifesto a transición cara un nov o modelo económico e produti vo no que a xer ación de valor virá dada pola información. O termo Sociedade da Información será introducido polo sociólogo xaponés Y oneju Masuda na súa obra The Information Society as Post -Industrial Society (The W orld F uture Society , W ashington, 1980). 20 nacionalidade histórica recoñecida pola Constitución española de 1978, estaba a desenv olv er os seus medios de comunicación propios, como consecuencia do desen vol vement o do Estatuto de A utonomía. A nosa comunidade, que até o ano 1994 non supera o índice de consumo de prensa de cen ex emplares por cada mil habitantes, que a Unesco consider aba daquela aceptable para zonas desen vol vidas, estaba a constatar como os sistemas de comunicación deriv aban en estr atexias de desenv ol v emento social e cultural. Os media constituíanse nos máis relev antes produt ores de contidos simbólicos e en ferr amentas fundamentais, non só para a perviv encia, senón para a promoción da lingua e a cultura propias. Eis un dos fundamentos sobr e os que nacía aquela facultade compostelá inaugurada un luns 28 de outubro de 1991 da man do xornalista e escritor Manuel V ázquez Montalbán, que aconsellaba aos estudantes que fuxir an da obx ectividade 11 . Desde o punto de vista epistemolóxico, os vinte anos que transcorr en entre 1991 e 2011 dan para mudanzas de calado nos estudos da Comunicación. Nas palabr as da catedr ática Margarita Ledo Andión, unha das fundadoras do pro x ecto e encargada do discurso inaugural do curso 2011-2012 na Univ ersidade de Santiago de Compostela, “f oron anos de profundos cambios epistemolóxicos nas nosas áreas de coñecemento e nas escolas científicas que a xustifican, entre elas as que ev oluíron dende a cr eba que troux o canda si o grupo de Birminghan e que sae a escena cun nome seminal, Cultural Studies á par das mudanzas tecnoló xicas, os seus usos sociais e a configuración de sociedades-rede canda as que fan a súa aparición nov os ob xect os, mudan os sistemas e os procedementos e emerx en propostas de calidade dif erent e canto aos par adigmas que org anizan as pr ácticas comunicati vas, por entre os que a div ersidade, tamén a lingüística, v ai ser entendida como constituti va ” 1 2 . A facultade de Ciencias da Comunicación, o noso obx ecto de estudo, é o resultado de aspir acións, ilusións, ambicións e, tamén, de decisións concretas en momentos determinados propiciadas por un nov o context o de autonomía uni versitaria que, no caso g alego, comportou a segr egación da uni versidade Santiago de Compostela. É certo que só un grupo de prof esionais amosábase con vencido da necesidade duns estudos univ ersitarios; é certo que para as empresas de comunicación non era moti vo de entusiasmo e, incluso, é certo que o propio reit or a quen tocou instaurar os estudios receaba do car ácter pr áctico da titulación uni v ersitaria. P ero non é menos v er dade que se no ano 1990 os licenciados en X ornalismo eran pouco máis dun 40% nos medios galegos, en 2010 a porcentax e supera o 85% transf ormando polo tanto a composición das redaccións , que os estudos de Xornalismo e Comunicación Audio visual na USC teñen unha máis que notable demanda entr e os estudantes pre-uni v ersitarios do país –aos que ademais se lles esix e como media unha nota de notable par a poder ingresar neles- e que a f acultade contribuíu a cr ear un espazo galego par a a in v estigación e produción de comunicación.. 11 A frase exacta foi a seguinte: “No seais objetiv os porque la objetividad no exist e” . Apareceu recollida en v arios x ornais ao día seguinte. Citamos aquí a peza “Montalbán aconseja a los alumnos de periodismo que no sean objeti v os” en Far o de Vigo do 29/10/1991 p 13 12 Ledo Andión, Margarita. “Indicios de desaparición e tres fotogr afías dende onde o mundo se chama Galicia ” . Discurso inaugural lido na solemne apertura do curso académico 2011-2012. Santiago de Compostela, 2011. P 16-17 21 L i m ia r e me t odolox í a A construción de calquer a pro xect o desta magnitude con vi v e e, se se nos permite a expr esión, negocia día a día cos f orzas sociais, económicas, políticas e culturais. A univ ersidade, aínda que institución centr al por definición, e por esa mesma r azón, é produt o do seu tempo, polo tanto beneficiaria ou vítima desas mesmas forzas xa mencionadas. A historia, polo tanto, dun pro x ecto como é a F acultade de Ciencias de Comunicación da USC, é tamén un compendio activ o de accións de goberno, medidas lexislati vas, v ontades políticas, resolución univ ersitaria e, de nov o solicitando permiso, decisións persoais “porque as razóns das cousas debemos buscalas na historia e nas persoas” 1 3 . Eses elementos tamén se inclúen no traballo permitindo observ ar a interr elación entre difer entes planos da acción. Dicía o x ornalista Ignacio Ramonet no seu discurso de recepción do doutor ado Honoris Causa que lle foi concedido pola Univ ersidade de Santiago de Compostela o 26 de xuño de 2003 a proposta da F acultade de Ciencias da Comunicación: “Hace tiempo y a que numerosos medios de comunicación pri vilegian sus int er eses particulares en detrimento del inter és gener al de la sociedad y confunden su propia libertad con la libertad de empresa, consider ada en estos tiempos de globalización como la primera de las libertades. Per o la libertad de empresa no puede prev alecer en ningún caso sobre el derecho ciudadano a una información rigurosa y v erificable. La libertad de empresa no puede ser el pret ext o para difundir falsas noticias, supuestas ver dades o difamaciones. La libertad de los medios de comunicación no es más que una ext ensión de la libertad colectiv a de expr esión, fundamento de la democracia. Como tal, implica una «responsabilidad social», y su ejercicio está por lo tanto sujeto, en última instancia, al contr ol responsable de la sociedad” 1 4 . Aquela facultade naceu con v ocación de formar prof esionais conscientes da súa responsabilidade social. Sobre uns supostos teórico-pr ácticos que habería que saber lev ar a bo port o e cun compromiso coa cont orna: cos medios de comunicación, por unha banda, xa que serían o destino principal dos futuros comunicadores, pero tamén coa cultur a e coa sociedade galeg as. Par a poder lev ar a cabo este pro x ecto, prodúcese un punto de ruptur a cos esquemas anterior es – incluído un plan xa deseñado no seo da uni v ersidade compostelán- e constrúese un modelo ex no v o , cun alto compoñente e xperimental que renx erá nos seus primeir os anos de andaina, non só coa propia estrutura académica dunha institución de longa historia como a Univ ersidade de Santiago de Compostela, senón con outr as entidades e empresas que oper aban no sector da comunicación. 4. Ob x ecti v os da in v estigación A tr a vés da nosa inv estigación pretendemos responder a por que e como se asenta o pro x ecto en base ao recrutamento do cadro docente, da adaptabilidade nos contidos dos plans docentes e na pro xección ext erna en base á acti vidade 13 Así o afirmaba o sociólogo Manuel Castells na confer encia “ A Univ ersidade na era da información ” impartida o 15 de outubro de 2009 no Centr o de Estudos A vanzados da USC. 14 A interv ención de Ignacio Ramonet (R edondela, 1943) pode verse íntegr a na canle on line USC TV : http://tv .usc.es/mmobj/index/id/377 22 in v estigadora e produt ora de contidos. Son obx ecti v os da inv estigación os seguintes: 1. Analizar o papel da institución uni v ersitaria como configurador a de grupos prof esionais que actúan sobre a sociedade e estudar , nomeadamente, a relación entre o ámbit o académico e a actividade x ornalística ao longo da historia. 1.1. R ecoller as principais teorías das elit es e analizar o nacemento de no vas elit es asociadas ao coñecemento. 1.2. Afondar nos modelos pioneir os de formación en comunicación 1.3. Salientar as dinámicas e car acterísticas dos x ornalismo como colecti v o a tr a v és das difer entes in vestig acións que se achegan á súa identidade grupal 2. Estudar os antecedent es da implantación dos estudos de Comunicación no ámbito uni versitario en Galicia e analizar o conte xto de acollida. 2.1. Analizar os modelos exist entes na contorna máis pr ó xima tanto desde o punto de vista x eográfico como tempor al 2.2. Estudar os contidos formati v os dos modelos seleccionados, par adigmas e enfoques pr edominantes 2.3. Examinar a r eforma da uni versidade española a principios dos anos oit enta e as consecuencias no mapa de titulacións 2.4 Describir as cir cunstancias nas que se produce a segr egación do Sistema Uni versitario Galego e as súas consecuencias na of erta formati v a 2.5 Analizar o sistema de medios de comunicación en Galicia desde a década dos anos oitenta 2.6 Acheg arnos á prof esión xornalística g alega nese mesmo período para tr azar un perfil da mesma 3. Analizar o pro x ecto da F acultade de Ciencias da Comunicación da Univ ersidade de Compostela como modelo f ormativ o e de interv ención social 3.1. R esponder ás cuestións de por que e como se implantan os estudos da Comunicación na uni versidade galeg a 3.2. Analizar os perfís académicos e pr ofesionais así como as moti v acións dos seus promot ores 3.3. Estudar o proceso de r ecrutamento dos f ormador es e dos futuros x ornalistas así como a acollida do centro por part e doutros ax entes: prof esionais e responsables de medios de comunicación 3.4. Analizar os presupost os teóricos e os contidos sobr e os que se constrúe o pro x ecto f ormativ o 3.5. Detectar os punt os de tr ansformación e adaptabilidade na liña do t empo debuxada pola f acultade 3.6. P oñer en primeir o plano da in v estigación a memoria oral dos pr otagonistas da posta en marcha dos estudos de Comunicación na Uni v ersidade galeg a. 23 L i m ia r e me t odolox í a 5. Hipóteses O pr ox ecto de F acultade de Ciencias da Comunicación da Univ ersidade de Santiago de Compostela, o primeiro centro académico superior específico en Galicia, nace como titulación completa debido á v ontade dun grupo de pr ofesionais e docentes vinculados ao galeguismo e ao cambio de orientación política no goberno da USC. A posta en marcha da titulación completa de Xornalismo no ano 1991 supuxo un xiro no proceso iniciado no curso 1990-1991, no que se presenta na xunta de goberno uni versitaria un plan de estudos de segundo ciclo coordinado polo catedrático de Dereit o da Uni versidade Complutense de Madrid, Enrique Gómez-Reino Carnota. Cunha conv ocatoria de prazas de prof esorado en marcha e a intención do reitor Carlos Pajar es de poñer en marcha os estudos no curso 1990-1991, o proceso par alízase e r econdúcese tras a vitoria do nacionalista R amón Villares nas eleccións ao claustr o de x uño de 1990. No v os actor es, da man do equipo de goberno da uni versidade que acababa de ser elixido, encarg ar anse de darlle f orma ao pro xect o que entendía a Comunicación como un campo científico específico. Os responsables dos medios de comunicación g alegos non apoiaron a creación dun centro de f ormación superior de pr ofesionais, que nacía cunha clar a v ontade galeguizadora que alcanzase a tar efa dos futuros comunicador es na comunidade autónoma, escollidos entre os estudantes preuni v ersitarios cos mellores expedientes académicos. A posta en marcha da facultade compostelá recibiu unha importante contestación por parte dos medios de comunicación, que abalou entre a indiferenza e a belixer ancia por parte das cabeceiras de prensa máis importantes do país. As empresas, até aquel momento responsables da formación de boa parte dos prof esionais de Galicia a tr av és da práctica prof esional, observar on como se despr azaba o seu papel. A reacción inicial foi, en moitas ocasións, de ataque direct o apelando ao compoñente ideolóxico do cadro dir ecti vo da facultade. Algún dos medios que destacou polas súas críticas, como é o caso do x ornal La V oz de Galicia , creou a súa propia escola formador a que lle serviu como estrutur a de autoabastecement o de pr ofesionais para o grupo mediático. A titulación de Xornalismo erixiuse nunha das máis esixent es do sistema uni versitario galego en canto a acceso do estudantado; no seu curso inicial, 1991- 1992, preto de dous milleiros de alumnos e alumnas que aprobar an selectividade quix eron ingresar na facultade. As notas de corte situaron a titulación entre as cinco máis esixent es de Galicia durante os seus primeiros dez anos de andaina. A calidade presuposta a un grupo de estudantes tan selecto serviu de a val para o pro xect o tanto no cont ext o académico como, en x eral, no social. O afianzamento da facultade de Ciencias de Comunicación, tanto no conte xto uni versitario como no prof esional, pr oduciuse en base a tr es circunstancias: a pro x ección da formación nas empr esas a tr a v és do traballo dos no vos titulados en Galicia, a implantación da titulación de Comunicación A udiovisual nunha no va sede e a conformación dun grupo docente e inv estigador propio. Dur ante os primeir os anos que seguir on á posta en marcha da f acultade compostelá, o pro xect o estiv o condicionado, non só polo cuestionamento exte ri o r , se nó n pola capacidade doutr as ár eas de coñecemento asentadas na USC para mant er a presenza no centro. A escaseza de docentes específicos –non se constituíu departamento propio até 1996- reper cutiu nos puntos febles dun 24 pro x ecto insert o nunha univ ersidade cinco v eces centenaria, de tr adicións asentadas, á que lle custou asumir o modelo experimental da facultade. Este fenómeno non é ex clusi v o da USC, senón que, con distintas peculiaridades, deuse noutros pr ocesos anterior es de implantación de estudos superiores de Comunicación noutras uni versidades europeas. A conf ormación dun grupo docente comprometido co pro x ecto univ ersitario fortaleceu este e contribuíu a ref orzar a súa especificidade. Así mesmo, consider amos de partida que o desenv olv emento dun sistema de prácticas estrutur ado e cobizoso permitiu a inclusión dos estudantes compostelás no sistema de medios de comunicación galegos, o cal mellor ou a imax e e pr ox ección da facultade no exterior . As prácticas aparecen como unha importante vía de acceso ao mercado labor al por parte dos titulados en Comunicación. Por último, a f acultade colmou os seus obx ectiv os primixenios ao instalarse nunha nov a sede no campus norte no ano 2000, deseñada polo ar quitect o portugués Álv aro Siza, e ao concederlle a titulación de Comunicación Audio visual, r eclamada desde unha década atrás pola univ ersidade compostelá. 6. Estrutura e pr esentación do traballo Na primeira parte da tese, composta polos capítulos primeiro e segundo, abordamos o mar co teórico sobre o que asentar a nosa inv estigación. Ant es de analizar a chegada dos estudos de comunicación á univ ersidade galeg a, analizamos o papel da institución académica ao longo da historia na creación de elites e na consolidación de grupos prof esionais de influencia social. Estúdase a labor da Uni v ersidade en relación ás tr ansformacións sociais que contribúen a entender o fenómeno das elites desde unha perspecti v a multidimensional e constatamos como a sociedade industrial orixinou o nacemento de no v as minoría influentes, máis alá da política, da militar e da económica. R eflectimos nesta primeira part e do tr aballo o nacemento desas no v as elites vinculadas á cr eación de coñecemento e de símbolos que serán adoptados polo conxunto da sociedade. Queriamos deix ar constancia de que o x ornalismo, entendido como a primeir a actividade prof esional r elacionada co máis amplo ámbito da comunicación, está considerado como un grupo de elite practicament e desde o seu nacemento. Como xa apuntamos, malia a súa indefinición ou a tardía e incompleta prof esionalización. De maneira que no primeiro capítulo resulta inter esante descubrir como a educación superior será determinante para consolidar o estatus social daqueles que se dedican a comunicar a actualidade. Esta parte da inv estigación recolle a inserción dos estudos de Comunicación no ámbito uni v ersitario a ambas beiras do Atlántico, Estados Unidos e Eur opa, analizando con detalle a ev olución das experiencias máis pró ximas. Dese modo achegámonos ao modelo de formación dos x ornalistas en España ao longo do século vinte a tr a v és das escolas de empresa primeiro, e das estrutur as promo vidas polo Estado posteriormente, que con v erteron ao comunicador nun funcionario ao servizo dos chamados inter eses x er ais. A transición da formación nas escolas oficiais de periodismo do ré xime fr anquista ao ámbito uni versitario é obx ecto da nosa atención xa que nese proceso atoparemos algunhas das clav es para entender o estatus ho xe en día do pr ofesional da comunicación. Ao longo do segundo capítulo aplicamos o zoom no tempo e no espazo par a 25 L i m ia r e me t odolox í a chegarnos a aquelas experiencias formati vas que se for on consolidando antes de que Galicia acollese as Ciencias da Comunicación. Par ecíanos fundamental estudar os antecedentes habida conta, ademais, de que varias x eracións de prof esionais galegos –entre eles, todos os que promo v eron a facultade compostelá- formar anse fór a do país. Principalmente en Madrid, na Univ ersidade Complutense. Por én, será o modelo catalán, na Uni v ersidade Autónoma de Barcelona, o que inspire en maior gr ao o pro x ecto galego. Neste capítulo queriamos r esponder a tres cuestións: Cal era o escenario pre vio, en canto á formación na contorna, á academización dos estudos de Comunicación na nosa comunidade? Como estaba configur ado o mapa univ ersitario en Galicia? E, por último, que situación atra vesaba a comunicación social no país, desde o punto de vista empr esarial e prof esional? Os capítulos ter ceiro e cuarto constitúen a segunda parte da tese – a central-, aquela que pr ocur ar facer un r etrat o de f ondo dos vinte anos de estudos de Comunicación en Galicia, o tempo transcorrido desde que un grupo de xornalistas apoiados na acción do goberno da Univ ersidade de Santiago de Compostela apostaron por un pro x ecto inédito no sistema univ ersitario da comunidade autónoma. O ter ceiro capítulo analiza a x énese do pro x ecto e os seus protagonistas; aborda o primeir o plan de estudos e a composición do estudantado e percorr e os primeiros pasos daquela facultade no conte xto univ ersitario e no context o mediático. Xa no cuarto capítulo av anzamos no que é a segunda década de desen vol vement o da facultade. Abordamos as adaptacións do modelo, especialmente a tra vés dunha ref orma do plan de estudos para entrar no século vinte e un e observ amos o afianzamento do pro xect o con dous feitos fundamentais: o tr aslado a unha nov a sede construída polo ar quitect o portugués Ál var o Siza e a autorización para implantar unha segunda titulación, Comunicación Audio visual. A in v estigación, as alianzas estrat éxicas e as relacións establecidas desde o centro completan este capítulo centrado nos últimos anos de andaina da F acultade de Ciencias da Comunicación. P or último, a terceir a e última parte da tese acude ás fontes directas para rematar de documentar o proceso. Óptase pola entre vista en profundidade a un grupo de protagonistas do pr ox ecto, docentes e reitor es da USC, que relatan en primeir a persoa a súa participación no desenv olv emento do mesmo. Selecciónanse baixo o seguinte criterio: docentes e in vestig adores que obti ver on as prazas de titulares de uni versidade até o ano 2000; a estes supostos súmanse outros de inter ese para a in vestigación como son os tres reitor es que gobernaron a USC no período estudado, 1991-2001, e prof esores titulares da facultade de Ciencias da Comunicación que, á v ez, for on formados nela. As entre vistas son clav es para a interpr etación da información subministr ada polos documentos per o tamén par a aportar inf ormación nov a, explicacións e puntos de vista que non atopamos nas fontes documentais consultadas. Estas t estemuñas son parte fundamental da in vestig ación e non documentación anex a. A construción do noso discurso nesta tese e a elaboración das conclusións son debedor as do mosaico discursi vo que nos ofrecen as memorias persoais do grupo docente. 32 Max W eber e o francés Émile Durheim baseaban as pr eocupacións da socioloxía en fenómenos e asuntos de gr ande calado como a industrialización, o capitalismo ou o concepto de nación, Goffman, nunha re vira volta a unha liña de traballo xa iniciada por outros inv estigador es como o xermano Georg Simmel, focalizaba o seu interese na microsociolo xía, aquela que se fixaba en comunidades e espazos definidos e concret os. Goffman explicaba nunha entre vista 30 que dur ante os anos cincuenta librábase unha dur a batalla entr e a sociolo xía da in vestig ación sobre o terr eo ou fieldwork sociology e a socioloxía cuantitativ a ou forte, sendo os r epr esentantes desta os que que acadan os postos docentes en Harvar d, Columbia e Chicago. “Y o obtuv e en Berkele y el único puesto que había en el mercado de la época en sociología floja. Era como, hoy , contratar a un negro o a una mujer . De modo que yo er a central en sociología floja y bastante periférico respecto de las fuerzas dominantes de la sociología. Después, cuando el terr eno se ablandó los sociólogos flojos fueron aceptados en situaciones centr ales” 31 . As metodolo xías cualitativ as enriqueceron sen lugar a dúbidas a in vestig ación científica mundial nas últimas décadas; no caso de España será nos anos nov enta cando se e xperimente nas Ciencias Sociais, af ondando en mét odos e técnicas. “Se abandonan las t endencias ideológicas extremas de las décadas anteriores y se r evisan las hipótesis e in vestig aciones anteriores sobr e familia, demografía, nacionalismo, política, et c. Se incorpor an metodología y técnicas nue vas que permiten estudios más cualitati v os y en pr ofundidad. Se realizan estudios de observ ación participante y de comunidad tan inter esantes como La sociedad rosa (Guasch 1991) o F e en la palabra (García Jorba 1999). Hay un reno v ado interés por lo minimalista y lo autobiográfico como estr ategia par a entender la estructur a social española ” 32 . Antropolo xía, Historia, Sociolo xía. A onde queremos chegar coas refle xións dos difer entes inv estigador es sociais mencionados, coetáneos pero oper antes en distintos ámbitos xeogr áficos? Na última parte do traballo académico as font es orais sitúanse en primeir a liña a tr av és de testemuños obtidos coa técnica da entr evista en profundidade. Non se tr ata xa de historias de vida, senón de test emuños xa que o que inter esa para a nosa in v estigación é afondar nun momento concret o, sendo nós os que establecemos un guión ao redor do cal xirar án as informacións propor cionadas polo grupo ob xect o de estudo. Dezaoito persoas vinculadas directa e orixinariament e co pro x ecto de F acultade de Ciencias da Comunicación da Univ ersidade de Santiago de Compostela for on interpeladas por nós co ob x ectiv o necesario de mostrar unha r adiografía completa do nacement o e desen vol vement o do pro xect o no que centr amos a nosa ollada. Fix emos nosa a recomendación da x ornalista br asileir a Denise Par aná 33 , partindo de que a historia or al lanza até o fondo as súas redes de pescador coa expectati v a de captar o que non sempre é visible na superficie das augas ou, neste caso, na superficie dos text os impr esos. Desde a orixinaria formulación da in vestigación que nos ocupa as font es orais ocuparon un papel desencadeante xa que sabiamos que á exhausti v a re visión documental necesaria para poñer en pe a 30 Entre vista de Y ves Winkin realizada en 1980 e incluida en Goffman, Erving. Los momentos y sus hombres . P aidós, Barcelona, 1991, p 207-213 31 Goffman, Erving. Ibid. p 212 32 De Miguel, Jesús M. “Cien años de inv estigación sociológica en España ” . REIS nº 87, Centro de In vestig aciones Sociológicas, Madrid, 1999, p 209 33 P araná, D . Ibid, p 375 33 L i m ia r e me t odolox í a in vestigación tería que sumarse indefectiblemente a narr ación or al dos protagonistas / expert os aportando información cualititati v a de grande v alor . Nas páxinas que seguen a nosa intención ser á xustificar e e xplicar a metodolo xía utilizada coa técnica da entre vista en profundidade e a selección do grupo de testemuños que, tr atados non como anex o nesta in v estigación senón como parte central da mesma, contribúen de maneir a decisi va á análise dun pr ox ecto social e académico nacido hai vinte anos. 10. As fontes dir ectas Gr ande parte da memoria da Humanidade e, consecuentemente, do nacemento da Historia como ciencia estiv o mar cada pola or alidade; a tr ansmisión do coñecemento ti vo lugar dur ante séculos a tra v és da palabra e non do te xto. Como xa sinalamos, desde a década dos anos sesenta e con especial incidencia entre os inv estigador es estadounidenses, a or alidade incorpor ouse á metodoloxía nas inv estigacións sociolóxicas e antropoló xicas con algúns traballos que son x a clásicos. No caso da Historia atopariamos corrent es como a británica People´s Histor y nos anos setenta é dicir , cun discurso construído de abaixo car a arriba. A oralidade continúa a propor cionar ferr amentas á inv estigación, porén aínda recibe as críticas daqueles que entenden a pescuda máis vinculada aos documentos impresos. “Una de las principales críticas formuladas por esos sectores reside en la afirmación de que la historia or al promue ve a la condición de documento entrevistas que pueden estar influenciadas por e valuaciones subjeti vas. O sea, el documento que la historia oral pr oduce no sería confiable, dado que su objetividad de documento histórico podría estar comprometida por los intereses y pasiones de aquellos que conceden las entr evistas. F acilmente refutable el argument o de la falta de neutralidad de los documentos de historia oral, cae por tierr a cuando consider amos que toda documentación escrita fue producida por personas sujetas a las mismas limitaciones de las entre vistadas” 34 . F oi Maurice Halbw achs 35 quen intr oduce o concept o de memoria colectiv a nas Ciencias Sociais; calquera lembr anza persoal, dinos, por individualizada que sexa ten un compoñente social, colecti vo. A comunicación e o pensamento de cadaquén están estrutur ados polos marcos tempor ais e espaciais: os recor dos apóianse nas datas e nos espazos e, grazas a eles, resulta posible articular o discurso da memoria colectiv a. P or que, tal como nos explica Halbw achs, o indi viduo participa de dúas formas de memoria: a indi vidual e a colectiv a. “¿Se puede pensar r ealmente en la exist encia de, por un lado, una memoria sin puntos de ref er encia, o que solamente disponga para clasificar sus recuer dos de palabras, del lenguaje, y de algunas nociones tomadas de la vida pr áctica; y por otr o lado de un context o hist órico colecti vo, sin memoria, es decir que no fuera construido, reconstruido y conserv ado en las memorias indi viduales? No lo creemos así” 36 . A supremacía do documento escrito é, polo tanto, cuestionada desde hai décadas e conf orme as Ciencias Sociais v an desen vol v endo, aparecen nov os 34 La memoria colectiva . Prensas Univ ersitarias de Zaragoza, 2004. Nacido en Reims en 1877, Maurice Halbw achs iniciouse na Filosofía, Economía e Dereito para rematar considerándose sociólogo tras un proceso formati vo no que tería en Emile Durkheim unha influencia fundamental. Impartiu aulas nas univ ersidades de Estrasburgo e na Sorbona, en París. F oi detido pola Gestapo en 1944 en P arís e deportado ao campo de Buchenwald, no que morreu ao ano seguinte. Os escritos r eunidos baixo o título de La mémoire c ollective f oron publicados en 1950, cinco anos despois da súa mort e. 35 Halbw achs, M. Ibid, p 46. 36 Ethnograph y : step by step . Newbury P ark, California 1989 34 métodos e marcos teóricos que rev alorizan a historia or al, non co ánimo de arqui var os seus documentos, senón como font e de construción histórica. O etnógraf o David M. F etterman defende que a r ealidade subx ectiv a, a de cada persoa, non é menos real que unha r ealidade definida e medida con criterios obx ectiv os, polo tanto a entr evista autobiogr áfica permite x erar hipóteses e af ondar na cultura grupal 37 . As metodoloxías v an relacionadas estr eitamente con nov as preocupacións e obx ectos de estudo ou, se se quer neste caso, coa crise dun paradigma, a teoría social obx ectivista, que dominar a o campo das Ciencias Sociais durante practicament e todo o século vinte. Esta crise non se traduce nin automática nin ex clusiv amente, no campo da Historia ou no da Sociolo xía, nunha concepción individualista senón que abre nov as portas a modelos explicati v os dos procesos sociais. “Si, en efect o, se repasan las re vistas dedicadas a la historia social y se compar a el tono triunfalista de mediados de los años setenta con las preguntas de mediados de los no v enta hay que tomar nota de lo que parece una situación de crisis, casi de liquidación. Patrick Joy ce se pr eguntaba en el primer número de 1995 de la re vista Social History si asistiamos al fin de la historia social. Esto ocurre, no debe olvidarse, pocos años despues de que la sociología se hay a planteado su posibilidad misma de superviv encia y de que los historiador es sociales se hay an tenido que enfrentar a debates procedentes de los más div ersos frent es (…). La sociedad deja de considerarse como una totalidad y la crisis fiscal del Estado le hacer perder su carga de pro yect o moral y su capacidad de configur ar la sociedad. Ret orna entonces la preocupación por el género, los grupos de edad, los grupos pequeños, el y o –recuér dese The pre sentation of self in societ y , de Ervin Goffman-, el signo, los v alores, las actitudes. Esto es, la sociedad postindustrial y la crisis del Estado de bienestar suscitan un nuev o inter és por todo aquello que la gr an narr ati va de esa hist oria social triunfant e había abandonado ” 38 . V en ao caso neste punto ref erirnos a pro x ectos de en v erg adur a no campo da Historia Social que utilizar on nos últimos anos a memoria oral como fundamento non só para a r econstrución da historia recente senón, atre veriamonos a dicir , como metodolo xía de re x eneración social. É o caso do Pro xect o Clío en Arx entina emprendido por unha prof esora 39 no ano 1994 co ob x ectiv o de r ecuper ar parte da memoria dos anos da ditadur a a tra vés das entr evistas que os seus alumnos e alumnas de Secundaria puidesen facer aos seus pais e a v ós. Poderiamos continuar coa Deustche s Gedächtnis ou Memoria Alemá , promo vida polo x ermano Instituto de Historia e Biogr afía, que acolle máis de mil cincocentas cintas de audio, para coñecer a vida cotiá na Alemaña Oriental e Occidental en tempos do muro; o pro xect o T alking History (Historia F alada) da Uni versidade de Albany , Nov a Y ork ou o Seminario de F ontes Orais do 37 Juliá, Santos. ”Recient es debates sobre Historia Social” en De la Granja, José Luis; Reig T apia, Alberto; Miralles, Ricardo (Ed.) T uñón de Lara y la historiografía española . Siglo V eintiuno de España Editor es, Madrid, 1999, p 249 38 P atricia Graciela Sepúl veda do Institut o San Andrés de Banfield de Bos Air es. 39 Os pro xect os mencionados son utilizados como modelos polos promotor es da iniciativ a Arqui vo da P alabra de Alcalá de Henares (1940-2000), pro x ecto desenv ol vido conxuntamente entre historiadores da Complutense e técnicos do arqui vo municipal deste municipio. V er Mateos Cadenas , Alfonso; López Bra vo , Gutmaro. “La memoria recuper ada, Alcalá de Henares 1940-2000” en La transición a la democracia en España : actas de las VI Jornadas de Castilla-La Mancha sobre In vestigación en Arc hivos : Guadalajara, 4-7 de noviembre 2003 , V ol. 2, 2004, p 43 35 L i m ia r e me t odolox í a Departamento de Historia Contempor ánea da Uni versidade Complutense de Madrid 40 . Neste conxunt o de iniciati v as atopamos como denominador común a con vicción de que, a partir de feitos concretos acontecidos en momentos e espazos determinados, podemos reconstruír a historia do pasado recente obtendo unha perspectiv a máis ampla e completa para a análise dos pr ocesos da macrohist oria. En Galicia e desde o departamento de Historia Contempor ánea e de América da Uni versidade de Santiago de Compostela desen vól vese un pr ox ecto de ref erencia que ten a memoria oral como fundamento. Historga (Historia Oral de Galicia) 41 é unha plataforma x estionada pola Unidade de P atrimonio Documental e Oral Contemporáneo que se dedica ao re xistro e produción de font es orais, a súa conserv ación e á súa difusión e posta a disposición dos in v estigadores. Cales son os temas que inter esan na fonot eca de Histor ga ? Aqueles que consider an centr ais par a entender a historia contempor ánea do país. Segundo indican na presentación do pro xect o: “ A modo de ex emplo, compre salientar o fondo de máis de 350 gr a v acións en torno á guerra civil e ó exilio, as máis de 700 entre vistas sobre a emigración a América, ás que aínda hai que sumar as relati v as á emigración a Eur opa e os flux os migratorios interior es, as igualmente ricas t estemuñas sobre a confliti vidade política e social rexistr ada no F r anquismo e na T r ansición, ou as ref erentes á vida cotiá , á alimentación, ou á educación en Galicia. Nos últimos tempos estase a facer , ademais, un gran esforzo por incorpor ar nov os eidos temáticos de fort e actualidade, como son a inmigración ou a muller” 42 . T amén no seo da Uni versidade de Santiago naceu nos últimos anos, baix o a dir ección do catedr ático de Historia Contemporánea Lourenzo F ernández Prieto, o pro x ecto “ As vítimas, os nomes e as v oces” centrado na represión franquista a partir de 1936 e que conta, entre os seus obx ecti vos principais, coa r ealización dun plan de entre vistas que recolla a memoria oral de persoas superviv entes desa época que, pola súa a v anzada idade, urxe recuper ar . O pro xect o 43 contemplou ademais na súa metodolo xía de tr aballo a elabor ación de bases de dat os par a or denar os materiais de memoria or al. P or último, e continuando en Galicia, deberiamos destacar ademais outra ref erencia que ten v er co estudo da emigración e que, polo tanto, sen ser ex clusiv a do país, ten un forte vínculo coa in vestig ación social nacida na nosa comunidade. T r átase dun estímulo á hora de afianzar a nosa aposta pola memoria or al e pola técnica da entr evista en profundidade a taref a emprendida na última década por un grupo de historiadores en Galicia que promo ven o uso das font es orais e dos documentos persoais na inv estigación académica sobre o fenómeno da emigración 44 . Entre eles 40 Esta iniciativ a nace a finais dos anos oitenta da man da profesor a do departamento, Isaura V arela, que conta coa colaboración de Marc W outers e de X urx o Pantaleón. Na actualidade dispón dunha colección de máis de mil cincocentas entre vistas. 41 Pódese consultar a información do pro x ecto na web da USC no seguinte enlace: http://www .usc.es/ hcdep/f ondos_document ais/hist org a.htm 42 P ódese consultar todo o r elati v o a este pr ox ecto en www .nomesev oces.net 43 Centradas neste tema celebrár onse do 6 ao 8 de nov embro de 2008 en Santiago de Compostela as x ornadas Memoria escrita, historia e emigración auspiciadas polo Consello da Cultura Galega e na que participaron hist oriador es de todo o Estado. 44 Prólogo do catedr ático Daniel Innerarity no libro de María Antonia Iglesias, Memoria de Euskadi . (Aguilar , Madrid, 2009), p 58. 36 podemos destacar os nomes de Ramón Villar es e Xosé Manuel Núñez Seixas na Uni versidade de Santiago de Compostela ou Ramón Soutelo V ázquez, na Uni v ersidade de Vigo. A pluralidade de memorias constrúe un mosaico que pode refutar os argument os que inciden nas limitacións da tr ansmisión or al. Na procur a de r efer encias e modelos atopamos ex emplos que ilustran a necesidade da memoria or al par a compr ender procesos sociais, culturais ou políticos recentes. Na pescuda bibliogr áfica que emprendemos ao iniciar a nosa in v estigación topamos nos primeiros momentos co tr aballo de Emilia Barrio Historia de las transgresor as. La transición de las mujere s (Icaria, Barcelona, 1996) no que a autor a constrúe o relat o do acceso ao poder das mulleres durant e os anos setenta a tra v és da experiencia de docentes, empresarias e políticas, publicando as entrevistas realizadas na súa totalidade. Outro deses ex emplos que atopamos durant e o proceso de tr aballo e que tamén nos ilustrou é a Memoria de Euskadi (Aguilar , Madrid, 2009), escrita pola x ornalista galega María Antonia Iglesias. Ela aborda un traballo de máis dun milleiro de páxinas con trinta e dúas entre vistas a persoeir os destacados da política, xa que consider a que a memoria das tr es últimas décadas do País V asco permanece inédita e que, polo tanto, toda a construción do discurso ao redor dos acontecement os políticos e sociais que ti ver on lugar nesta comunidade adoecen da ausencia do punto de vistas dos propios implicados. “La memoria como géner o para narr ar los acontecimientos tiene gr andes v entajas y alguna que otra limitación. Su v alor reside en la cer canía del testimonio, algo que tiende a palidecer en los manuales de historia. (…) No es que todos tengan r azón, ni que los testimonios v algan lo mismo, per o en lo que tienen de experiencia personal carece de sentido exigirles la objeti vidad de una fotocopiador a. Está claro que aquí reside su limitación y por eso es aconsejable que hay a muchas memorias. Si la memoria es selectiv a, filtra, r etiene y deforma, una dieta sana en esta materia recomienda no dejarse seducir por una sola y escuchar las todas” � . Máis afastada no tempo pero máis pret o de nós desde o punto de vista x eogr áfico e, se quer , emocional, atopamos outra iniciativ a que ilustr aba a necesidade de r ecoller a palabra para construír os discursos históricos. No ano 1976 un mozo doutor en Filoloxía R ománica vinculado á Univ ersidade e aos medios de comunicación, Víctor F ernández Fr eixanes, estreaba a súa faceta de escritor cun libro pioneiro a cabalo entre o x ornalismo, a literatur a e o ensaísmo. Unha ducia de galegos ( Galaxia, Vigo, 1976) compendiaba nun v olume a memoria de case un século de hist oria de Galicia e o facía a tra v és do x éner o entre vista en profundidade. Doce persoeiros 45 , nomes senlleiros da política, a cultur a e a sociedade do país construían oralmente unha memoria colecti v a a tr a v és das súas historias de vida. T r atábase “dunha obra imprescindible par a coñecer o pensamento de doce persoeiros esenciais da Galicia moderna e, a tra vés deles, de moitas cla v es das nosas aspiracións e decepcións como pobo ” 46 . 45 O libro comeza coa conv ersa con Ramón Otero Pedr ay o e remata con Carlos Casares, repr esentantes respecti vament e da vella e da nov a x eración do galeguismo. No medio, V alentín Paz Andrade, Luís Seoane, Eduar do Blanco Amor , Ramón Piñeiro, Celso Emilio F erreir o, Xaime Illa Couto, X esús Alonso Monter o, X osé Manuel Beiras, X osé Luis Méndez F errín e Monseñor Araux o Iglesias. 46 Antón Santamarina no seu discurso de resposta no ingreso de Victor F ernández Fr eixanes na Real Academia Galega lido o 27/02/2004. En liña: http://www .realacademiagalega.or g/PlainRAG/catalog/ publications/files/F reix anes.pdf . Consultado o 13/04/2011. 37 L i m ia r e me t odolox í a T r atándose o traballo dunha tese de doutor amento, chegados a este punto quereríamos sinalar que r eforzou a nosa intención de incluír a or alidade como unha font e de información de primeir a orde na in vestigación o feito de atopar tr aballos académicos precedentes que nos deron luz e azos. Mencionamos xa a in v estigación da brasileir a Denise P araná, a construción, a tra v és dunha memoria cor al, polifónica, dunha biografía que conv erte, ademais, na súa tese de doutor amento. Abondan os tr aballos académicos centr ados no estudo de figuras hist óricas de rele v ancia política, cultur al e social poñendo o foco na súa obra e legado para atopar nov as perspectiv as par a a súa compr ensión. P araná opta neste caso por unha figura viv a e non pon o f oco no seu legado e ideas, senón na construción da súa personalidade e do seu personax e. Debemos subliñar que este é un dos ex emplos máis radicais que atopamos de como introducir a memoria or al recent e na inv estigación académica. 39 C apít u lo 1 P arte 1. O xornalismo e a formación uni v ersitaria. Marco teóric o e academización do x ornalismo en Galicia 1. Uni v ersidade e estudos de Comunicación: facer carr eira do oficio 1.1 O escenario pr eacadémico A Escola Gr aduada de X ornalismo da Uni v ersidade de Columbia nos Estados Unidos promociónase no século vinte e un como un centro que forma líderes par a tr ansformar e mellor ar o xornalismo, gradúa aos máis brillantes prof esionais e contr ata como docentes a algúns dos máis destacados x ornalistas do mundo 1 . E ste centro, que bota a andar en 1908 promo vido polo empresario periodístico Joseph Pulitzer , ten un papel pioneiro na intr odución dos estudos de comunicación no ámbito académico. Malia anterior es intentos individuais entusiastas, pero illados, podemos concordar en cifrar en algo máis de un século a estruturación do ensino académico do xornalismo no que se r efire ao ámbit o europeo e norteamericano. No caso dos Estados Unidos, no ano 1869 póñense en marcha no W ashington College os primeir os cursos de xornalismo, pero terían unha continuidade accidentada até que se constitúen como escola en 1925. O mesmo acontecería con outras iniciativ as en uni v ersidades estadounidenses como Y ale, Harv ard ou Michigan. Desta beira do Atlántico constan iniciati vas como un curso de x ornalismo en Salamanca en 1887 así como a Ecole Superieur de Journalisme de Paris en 1889, mais das escolas europeas, especialmente a alemá, francesa e española, tr ataremos máis adiante. Se ben atopamos en España e no r esto de E uropa que a acti vidade x ornalística xa ten un carácter singular ao longo do século XIX, o certo é que se consideraba unha prof esión libre, cux o acceso non só se limitaba senón que atendía a unha total arbitr ariedade. A preocupación pola formación dos xornalistas empézase a poñer de manifesto nas últimas décadas do século XIX, aínda que non atopar emos até o seguinte século iniciati vas nese sentido. O certo é que a escola fundada nos Estados Unidos por Pulitzer , un home de empresa co xornalismo como paix ón, tanto a súa sede de Missouri nacida en 1908 como a escola de Columbia-Nov a Y ork, con cen anos de andaina , terá moita influencia co mo modelo a desen vol ver en iniciati v as posteriores. O primeiro obx ectiv o nunha etapa inicial era conv encer da necesidade dun centro de formación de xornalistas no ámbito académico; un centro que non marcar a difer enzas de estatus, senón de capacidades; un centro baseado na ética, educación e r eputación. 1 Presentación do centro na súa propia web www .journalism.columbia.edu : “The Columbia Univ ersity Graduat e School of Journalism ’s purpose is to educat e and tr ain students, from all ov er world, to become accomplished professional journalists. The school prepar es them to perform a vital and challenging function in free societies: finding out the truth of complicated situations, usually under a time constraint, and communicating it in a clear , engaging fashion to the public. The school also educates scholars of communications and journalism, and functions as a significant guiding force in journalism and inculcat es in its students the habit of thinking of themsel ves as leaders f or change and improv ement in the prof ession” . Consultado o 08/01/2010 40 1.1.1 Pulitzer e os modelos pioneiros “Los argument os contr a los estudos que se escuchan a principios de siglo recuer dan opiniones vigentes en nuestros días contrarias a los estudos de P eriodismo; las cualidades propias del redactor se resumían en expresiones como ésta: talento, temper amento, olfato periodístico, etc; el argument o más importante contra la instaur ación de cualquier tipo de de enseñanza er a el miedo a la r egulación del ejercicio ional porque entendían que la libertad de acceso er a uno de los pilares de la libertad de expresión y su limitación se consider aba un ataque directo a la teoría liber al de la prensa ” 2 . Acont eceu que a sistematización de coñecementos da escola cunha fort e orientación p r ác ti c a as e n to u no s Es t a d os U ni do s má is ax i ñ a do qu e ca bí a es p e r ar . D ei x e u s e a t r ás c al qu er a i nt en ci ón l i t er ar ia do x o rn al i s m o e n f a v or d u n ha óp ti c a q u e p ot e nc ia a v e r te n t e p r o f e si on a l c o ob x e ct i v o cl a r o d e pr ep a r ar x or na l i st as a da pt a d o s á s e si x e nc ia s d os m ed io s. E r a un ha es co l a qu e de bí a pr ep ar ar x or na l i st as d is po st os a c on s e gu ir e x cl u s i v a s , d ar c o s me l l o r es t i t ul ar es e, a o me s m o t e mp o, f a ce lo c un e s t il o p e rs oa l . En r e su mo , a e sc ol a d e b ía co n t r ib uí r a q u e se v e n d es en m á i s x or n a is . Jo h n Pu li t z e r (1 84 7 - 19 11 ) e r a u n h o m e d e em p r e sa c on p e ri ód ic o s en di s t i nt as ci da d e s n o rt e a me ri c a na s c om o Sa in t L ou is e N o v a Y o r k, u n in mi g r an t e h ú ng a r o f e i to a s i me sm o e n aq u el m om en t o de st a c a do c id ad án e s ta do u n i de ns e . S i mp at iz a nt e d e mó cr a t a, é u n ap ai x on ad o do x o r na li s m o q ue n o n d u bi da b a e n b at a l l ar c oa i n f o rm ac i ó n c o m o p r i nc ip a l a r m a . A r i v al id a d e e t en s i ón en t r e P ul it z e r e Wi l l i am R an do l p h He ar s t, ou t r o f a m os o ma g n at e d a pr en s a e st ad ou n i de ns e , es pe c i al me n t e n o tr a t am en t o o u t or g a do n o s s eu s x o r n ai s r e s pe ct i v os a o c on fl it o e st ad ou n i de ns e - e sp añ o l na g ue rr a de C ub a en 1 89 8, co ns ol i d ou u n x e it o de f a c er x or n a l is mo ag r e s i v o. Pr o c u r áb as e a c o nf r on t a c ió n, o se n s a ci on a l i sm o e, co m o n on , no v o s l ec t o r es . No n só er a u nh a n o v a de no m i na ci ó n , “x or na l i s mo a m ar el o ” , se n ó n qu e se tr at a b a d un x o r n al is m o qu e pr e c is ab a d e no v os p r of es io n a i s áx il e s , at r e vi d o s e co n f a c i li da de p ar a es ta b l ec er co n t a ct o s . P u l it ze r r ep r e s en ta un no v o m o d el o de pr en s a p o p ul ar qu e t en co m o o b x ec ti v o ac he g ar se a no v o s p ú b li co s , c o s i n mi gr a n t es qu e c h e ga b a n á c i da de d e N o v a Y o r k e n m as a co m o e x p oñ en t e d es a s a u d ie nc i a s a c ap ta r , e c o a p r e o cu pa c i ó n d e c on ta r c un ha r e d ac ci ón p r ep ar a d a pa r a aq ue l r e to . Malia que Pulitzer expr esou o seu desex o de que os futuros prof esionais saídos de Columbia ti v eran unha importante formación humanística e de que non se incluísen nos contidos materias relacionadas co mundo dos negocios, o xornalismo estadounidense na academia naceu cunha clar a v ocación pragmática. Había que poñer o énfase no adestr amento prof esional xa que o sistema de medios demandaba ese perfil. F aríase dentr o da univ ersidade; tomando da institución académica un soporte par a sistematizar os contidos, lexitimar a prof esión e dotala de ferr amentas técnicas. Er a necesario asentar a linguaxe e perfeccionar e potenciar os diferent es 2 Videla Rodríguez, José Juan. La formación de periodistas en España. Perspectiva histórica y propuestas de futuro (T ese doutor amento), Univ ersidade Complutense, Madrid 2002, p 117. Neste traballo académico dirixido por José Ignacio Bel Mallén, o prof esor Videla sinala que xa atopar emos nesa fase “prot oacadémica ” o inter ese polos editor es como propietarios dos medios de controlar a formación dos seus traballador es. 41 C apít u lo 1 x éneros periodísticos como a noticia, a columna, a entrevista, et . Fr onte ao relato cronoló xico dos feitos predominant es nos medios impresos até aquel momento, a escola difundía o modelo da pirámide in vertida, que esixía discernir o máis rele v ante dunha información par a colocalo en primeir o plano. Aquel modelo, que consolidou unha axencia como Associated Press por unha cuestión de operati vidade nas súas tr ansmisións, espallouse polos x ornais e con verteuse na expr esión formal do x ornalismo informati vo. A prensa estadounidense non só quería tribunas políticas e liter arias para uns poucos; quería f eitos que chegasen a moitos. P ara Mercedes Gordon 3 o modelo creado polas escolas impulsadas por Pulitzer nos Estados Unidos, que despois seguiría en España Ángel Herrer a no ano 1926 coa escola El Debate, posuía un conx unto de v aliosas regr as par a a formación prof esional dos futur os x ornalistas: rigorosa selecti vidade dos estudantes, ni v el univ ersitario do alumnado, bo ni v el no uso do do idioma, prioridade á vocación, grupos reducidos nas aulas, x ornalistas de prestixio e catedráticos entr e o prof esorado, estreit o contacto cos medios de comunicación, coñecemento das realidades sociopolíticas contempor áneas, prioridade das materias relacionadas coa redacción xornalística, formación ética, adaptación do ensino aos cambios empresariais e prof esionais, intensa parte pr áctica nos contidos docentes así como contacto coa especialización. Procur ábase un xornalista listo par a comezar a operar no sistemas dos medios de comunicación. Se ben a mesma autor a conclúe que: “Es justo reconocer , sin embargo, que el modelo de escuelas estudiado aquí, al no haber dedicado atención directa a la inv estigación académica, no tuv o y no tiene un papel acti vo en la construcción de los nue vos conocimient os científicos hallados en el ámbito del periodismo, de la información de actualidad, de la comunicación de masas. T ales escuelas prof esionais, sin embargo, han sido receptor as sensibles a los pr ogresos de esos conocimientos” 4 . Segundo esta autor a a tradición das escolas de inspiración prof esional non desapareceu senón que deri vou nos masters que a uni versidade española a valou desde finais dos anos oitenta nunha f órmula colabor ativ a cos grupos empresariais de comunicación 5 . Dese xeit o o ABC coa Univ ersidade Complutense de Madrid, El País coa Autónoma de Madrid ou El Correo Español-El Pueblo V asco coa UPV f oron máis que escenarios complementarios par a a obtención do título expedido polas uni versidades. Os masters implicaban unha parte da formación nas redaccións dos medios e con vert ér onse nunha f orma de selección dos futuros pr ofesionais deses medios. 3 Gordon Pér ez, Mercedes (1991). La enseñanza del periodismo en el mundo occidental. Estudo histórico compar ado de tres escuelas . Univ ersidade Complutense, Madrid (tese dirixida polo catedr ático José Luis Martínez Albertos) 4 Ibid. p 338 5 Pag a a pena re visar as posicións dos grupos mediáticos nesta altura. A posta en marcha do master da Uni v ersidade Aut ónoma de Madrid e o grupo Prisa en 1986 valeulle a crítica do ABC que titulaba “Decanos de Ciencias de la Inf ormación, contr a el centro de periodismo gubernamental” (ABC, 15/10/1986, p 48). No corpo da información o decano da facultade de Ciencias da Información da Complutense amosábase sorprendido pola int ención dun “goberno progr esista” de impulsar un centro de elit e desde a Uni v ersidade pública, beneficiando á iniciati v a pri v ada. En xaneiro de 1988 botaría a andar o master do ABC coa Uni versidade Complutense de Madrid; o mesmo ano no que nace os master da UPV co grupo El Correo Español-El Pueblo V asco. 48 que “(…) si en el futuro, los redact ores de la ciudad fuer an en gran parte licenciados por la misma uni versidad y tu vieran un lug ar de encuentr o pr ofesional reconocido en el que reunierse de manera informal para debatir cuestiones de inter és común, ¿no desarr ollarían al final un orgullo pr ofesional que les permitiría tr abajar unidos por el bien común y poner a las o vejas negras de la pr ofesión en una situación incómoda?” 19 . Afirma Manuel Castells na actualidade que a Uni versidade cumpr e fundamentalmente seis funcións e que non hai ningunha uni v ersidade que poda cumprilas todas de maneira simultánea e con ni veis de ex celencia 20 . A primeira función sería a produción de v alores; en canto o indi viduo máis se achegue a este v alores estar á máis lexitimado socialmente. En segundo lugar , a univ ersidade funciona como unha pr odutor a de elites; os e x emplos máis clar os serían a Uni versidade de Y ale 21 nos Estados Unidos, as de Oxfor d 22 e Cambridge no Reino Unido e as ecoles francesas 23 . A ter ceira función da Uni versidade é a de formación de cadros prof esionais necesarios e a cuarta a de producir ciencia básica. Propor cionar educación x er alista sería unha quinta función que posibilitaría a mobilidade social xa que permitiría ás familias con menos recursos económicos o ingreso na univ ersidade. A sexta e última función podería englobarse no termo “uni versidade emprendedor a ” , unha faceta máis r ecente da institución académica, conectada directament e co mundo da empresa e potenciada polos gobernos. Par a Castells, na sociedade rede a Uni v ersidade é a institución central do mundo, a primeira forza produti v a e o elemento central de coñecemento. As ideas nacen das uni versidades que, a súa v ez son sistemas de comunicación. As uni v ersidades nacen en Eur opa e o modelo de univ ersidade dedicada á in vestigación, aínda que cimentado nalgunhas ocasións, sobre univ ersidade mediev ais, x orde en Alemaña e R eino Unido no século dezano v e. Até aquel momento os claustros uni versitarios continuaban instalados no saber tradicional, dando as costas a nov a formación técnica que demandaban os progr esos científicos. Desde 1810, ano no que Wilhelm v on Humboldt fundou a univ ersidade do mesmo nome en Berlín, o 19 Pulitzer , Joseph. Sobre el periodismo . GalloNero Ediciones, Madrid, 2011, p 42. Neste discurso traducido ao castelán por vez primeira expón as súas ideas sobre a necesidade e fundamentos da formación x ornalística. 20 Estas ideas for on expostas por Manuel Castells nunha conferencia impartida no Centro de Estudos A v anzados da USC con data 15/10/2010 21 Na univ ersidade situada en New Hav en graduár onse president es como George W . Bush e Bill Clinton. T amén Hillary Clinton, John K erry e Joe Lieberman, entre outros. 22 Os MB A de Oxf ord publicítanse co lema E ducating leaders for 800 y ears (F ormando líderes dur ante 800 anos) 23 O profesor de Ciencias Políticas norteamericano Ezra Suleiman estudou con detalle a procedencia e interr elacións das elites da administración e da política francesa en traballos como Les élites en Fr ance: grands corps et grands école s , Seuil, Paris, 1979 e, xunto a Henry Mandr as, editou Le recrutement des élite s en Europe . La décou verte, P arís 1997. Pola súa parte, María Santos Saínz, actualmente direct ora do Institute de Journalisme Bourdeaux Aquitaine da Univ ersité Michel de Montaigne-Bordeaux 3 enumera as principais escolas nas que se forman as elites da Administr ación e da P olítica no país g alo: ENA (Escola Nacional de Administración), Sciences Po (Ciencias Políticas), IEP (Instituto de Estudos Políticos), ENS (Escola Normal Superior), Ecole Pol ytechnique e Ecole Central. “Estos centros modelan a las futuras élites de la nación. La lista de líderes de formaciones políticas, tanto de la derecha como de la izquier da, a excepción del P artido Comunista y del Fr ente Nacional, que han estudiado en el ENA confirman la importancia de esta Escuela: Michel Rocar d, Laurent F abius, Lionel Jospin, Edouard Balladur , V aléry Giscard d´Estaing, Philippe Séguin, Jacques Attali, y un largo et cétera ” . (Santos Saínz, María. El poder de la élite periodístic a . Fr agua, Madrid, 2003, p 34) 49 C apít u lo 1 par adigma de uni v ersidade europea suma as misións docente e in vestig adora. En boa maneir a xur día a autonomía uni v ersitaria, entendida como a capacidade de re xeitar inxer encias e establecer obx ectiv os docentes e inv estigador es con criterios propios. Unha univ ersidade que conta con financiament o pública e participación empresarial pri v ada e que se vai configurar como un espazo innov ador e creati vo. O que ho x e chamamos a tr ansferencia dos resultados de inv estigación ao campo industrial xa comeza a desenv ol v erse na metade do século dezanov e. As uni v ersidades estadounidenses soubéronlle sacar bo rendement o ao modelo inv estigador europeo apostando por un perfil emprendedor en moit os dos seus centros de r eferencia. “Esta nuev a etapa de la actividad univ ersitaria coincidió con la primer a interv ención sistemática de los gobiernos nacionales en las univ ersidades. Durante dos siglos, los difer entes gobiernos han interv enido en la educación superior de acuerdo con una visión det erminada. Según esta visión se ha consider ado a la Uni versidad, además de una institución para la cr eación y la propagación del conocimient o, como el ref er ente de un sistema de certificaciones o títulos sobre el que debía cimentarse un sistema nacional de promoción basado en los méritos personales, una vez descartado por injusto e ineficaz el sist ema aristocrático de reclutamiento. Injust o par a la nuev a sociedad fundada en los principios de igualdad de la Re volución francesa. Ineficaz para los requerimient os técnicos que e xigía la nuev a R ev olución industrial, que r equería la continuada aplicación de los descubrimientos de la ciencia e xperimental” 24 . Na súa Misión de la Universidad 25 , Orteg a y Gasset, remar caba as tr es funcións da univ ersidade como a formación prof esional, o desenv olv emento científico e, fundamnetal, a produción e crítica cultur al. Dalgún modo r esumía as tradicións uni versitarias eur opeas con Fr ancia e a formación técnica, R eino Unido e a formación clásica e Alemaña e a formación in vestigador a. Como ir emos v endo, a convi vencia entre estas tarefas ou funcións foi mudando nas últimas décadas. A univ ersidade de presupost os humboldtianos experimentou o seu propio baby boom nas décadas dos anos sesenta e setenta. En quince anos, os que discorr en entre 1960 e 1975, o númer o de estudantes uni v ersitarios de países da OCDE pasou de seis a dezasete millóns; en España deuse un fenómeno semellante que se desacelerou a finais dos anos setenta v olv endo a despuntar na segunda década dos oitenta. A univ ersidade galega tampouco foi allea á tr ansformación. Entr e 1960 e 1985 a uni versi dade g alega, daquela única en Santiago de Compostela, duplicara o seu número de establecementos e multiplicara por doce o número de matriculados; esa expansión supuña consolidar un modelo de cidade uni v ersitaria. Nada que ver coa aquela USC de principios de século vinte con cinco facultades: Medicina, Der eito, F armacia, Filosofía e Letras e Ciencias, alumnado adiñeir ado e na que ingresar on as tr es primeir as estudantes muller es no curso 1912- 1913. A partir dos anos sesenta a uni versidade compostelá expándese seguindo o ritmo global das univ ersidades da súa contorna; no caso compostelán as portas da uni versidade ábrense para un gran número de estudantes –aínda que a media de uni versitarios fose menor que a media española- e a institución medra en titulacións e dotacións, precisando espazos ur banos dentro da cidade par a desen vol verse. 24 Bricall, Josep. M (coord.). Universidad 2000 , Conferencia de Rect ores de las Univ ersidades españolas. Barcelona, 2000, p 6. O catedr ático Josep M. Bricall, que for a reit or da Univ ersidade de Barcelona entre 1986 e 1994, encargouse de coor dinar este informe de a v aliación da educación superior en España. 25 Esta obra foi publicada por vez primeir a en 1930. Nós consultamos Orteg a y Gasset , José. Misión de la universidad y otros ensay os sobre educ ación y pedagogía , Alianza, Madrid, 2002. 50 “Cando analizamos a localización dos centros públicos de Bacharelato no plano das cidades e vilas galegas quedaba claro que os terreos r eserv ados ós establecementos educati vos de secundario case sempre posuían unha radicación periférica; sen embargo, nunha urbe como Santiago, caract erizada por unha forte especulación inmobiliaria nos últimos decenios, r esulta curioso observ ar como a Uni v ersidade sempre puido dispoñer de pr edios amplos e de edificios céntricos par a desen vol v er o seu labor . Na nosa opinión que isto aconteza é un bo refle x o da enorme importancia que ten par a Compostela a función uni v ersitaria ” 26 . P or én, foi unha etapa, se atendemos á análise global da Unesco, de aumento das difer enzas de oportunidad es entre sociedades ricas e pobr es. Incluso de gr andes difer enzas entre a cidadanía dun mesmo país. “Si carece de instituciones de educación superior e in vestig ación adecuadas que formen a una masa crítica de personas cualificadas y cultas, ningún país podr á gar antizar un auténtico desarrollo endógeno y sostenible; los países en desarrollo y los países pobres, en particular , no podr án acortar la distancia que los separa de los países desarr ollados industrializados. El inter cambio de conocimientos, la cooper ación internacional y las nuev as tecnologías pueden brindar nuev as oportunidades de reducir esta disparidad” 27 . A segunda parte do século vinte foi escenario da tr ansformación da univ ersidade elite car a á univ ersidade igualitaria. A univ ersidade das primeiras décadas do século vinte era unha institución aínda instalada na parte máis alta da esfer a social; f ormaba parte da experiencia vital dunha pequena e pri vilexiada parte da sociedade. Aquela universidade do cat edrátic o 28 propor cionaba nun primeiro momento aureola cultur al e prestixio aos fillos das clases altas e, despois, a cualificación necesaria para seguir ocupando os postos r elev antes na pirámide social. “ Así, en el siglo XX la educación uni versitaria ya se había con v ertido en elemento int egral de la r epr oducción social de las élites pero, de ningún modo funcionaba como un fact or independiente. Un título uni versitario, sin un respaldo social de alto ni vel, generalment e daba como resultado una carr er a respetable dentro de la enseñanza o un puesto en los rangos de escala media dentro de la burocr acia, la combinación de un título uni v ersitario y el pertenecer a la elite, sin embargo, prometían un lugar rele v ante en puestos de pr estigio ” 29 . Outros autor es consider an que o acceso á univ ersidade continúa a propor cionar un estatus social difer ente, a experiencia de participar nun proceso selectiv o e esper ar oportunidades de mobilidade social e económica. Unha sort e de pri vilexio que, porén, non gar ante o éxito prof esional, x a que ademais da formación non en poucas ocasións se precisa de capital social par a acceder a ni v eis pr ofesionais superior es. 26 Lois González, R ubén. A universidade .(1960-1992). X erais, Vigo, 1994. 27 Declaración final da Confer encia Mundial sobre a Educación Superior “La educación superior en el siglo XXI: Visión y acción. Unesco, París, 5-9 octubre 1998. Consultado en http://unesdoc.unesco.org/ images/0011/001163/116345s.pdf 28 Ge ig er , R og er L. Eu r op ea n Un iv er si t i e s— Th e U nf in is he d R ev ol ut io n . Co mp ar at i v e Ed uc at io n R e v i e w 22 , U n i v er si da de de Y a l e , Ne w Ha v en , 19 78 , p1 93 . O pr of es or da u ni v er si da de de P en ns y l v an ia de no mi na o m o de lo un i v er s i t ar io eu r o p e o in st al ad o no sé c u l o de za no v e c o mo a un i v er si d a d e do ca t e dr át ic o. “E l p r es ti gi o y la au to ri da d in te le ct ua l de l ca te dr át ic o, en t o n c es , de pe nd ía de su po si c i ó n de nt r o d e la es pe ci al i d ad . C ua nd o l a s un i v e rs id ad es ac ep ta r on es as e xi ge nc i a s di sc ip l i na ri as co m o el c r it er i o má s i m p or ta nt e de l mé ri t o de u n ca t e dr át ic o, é s t os h ic ie r on d e la au to ri da d i n t el ec t u a l ta mb ié n l a ba se de la a ut or i d a d in st it uc io n a l. Es ta e v ol u c i ón c on sa gr ó a l a un i v e r s id ad d el s ig lo X I X c om o el d om in i o d el c at ed r át ic o ” . 29 Ibid, 192 51 C apít u lo 1 1.2.1 No vos grupos de influencia Desde a análise de Vilfredo Par eto 30 nos albores do século XX até a actualidade, comprender o significado do concepto elite supón super ar a súa situación nun compartimento estanco e a súa dimensión nun grupo reducido. O seu estudo xa non pode ref erirse a conceptos como clase gobernante, casta ou aristocracia. Entender o concepto de elite na sociedade do século XXI implica manex ar unha rede na que exist en elites, ou se se quer grupos de elite; non basta con abordar unha única elite ex clusi v amente adscrita ao poder político e económico. O concepto elite aplicado a determinados grupos sociais comeza a utilizarse de maneira recoñecible no século XVIII. Anteriormente utilizábase para designar a certos bens de alto v alor comercial, de extr aordinaria calidade. De aí arranca o significado que chega aos nosos día e que se espallou a tr av és dos denominados teóricos clásicos da elite do primeir o terzo do século XX. T eorías que nacen da constatación de que unha minoría social sustenta o poder sobr e unha maioría que é dirixida por aquela 31 . A teima de autor es clásicos, como os italianos Gaetano Mosca e Wilfredo Par eto coñecidos como “maquia v elistas” 32 , estriba en considerar obx ecto do seu estudo a aqueles que acceden ás font es do poder . Sen embargo, non contemplan posibles unidades dentro do conxunt o da elite. Estes in vestig adores establecen unha única elite, a política, e consider an en relación a ela a determinados elementos do estamento económico, militar e relixioso. Este presupost o continúa en estudos posterior es e entr ar á en contr adición co tr aballo de aqueles sociólogos que consider an a e xistencia dun equilibrio de poderes, é dicir , da convi v encia de div ersas elites. Entre os principais teóricos contemporáneos das elites, atoparemos difer enzas fundamentais nun punto que marca a súa análise posterior: aqueles que consider an só como obx ecto de estudo a unha única elite decisi va socialmente, que, normalmente, é a formada polos dirix entes políticos, e aqueloutros que fixan a súa ollada nun poder compartido por difer entes elites. A vida social organizada está caract erizada pola existencia e supervi vencia de minorías influíntes. O estudo destas, incardinado na sempre polémica cuestión da igualdade social, pr esenta numerosas dificultades par a o in v estigador . Dificultades que arrancan de cuestións tales como a exist encia dunha ou v arias elites –central na socioloxía do século XX - ou do recoñecement o das responsabilidades sociais da elite máis alá das recompensas materiais. Como ver emos a continuación, estas cuestións separ an aos dif erent es teóricos que se teñen ocupado do tema pr ov ocando puntos de vista dispares. 30 O pensador italiano Vilfredo Par eto (1848-1923) está considerado xunt o a Gaetano Mosca (1858- 1941), o teórico clásico do elitismo. Desenv olv e a súa obra nas primeiras décadas do século XX centrada na elite gov ernante. Morre no ano 1923, antes da toma de poder de Mussollini. Durante anos, as súas teses vencellár onse aos fundamentos do fascismo. Hox endia no campo do estudo das elites ninguén nega as súas pioneiras aportacións. 31 R eferímonos ao concepto como tal xa que podemos atopar na Grecia Clásica, tant o en Arist óteles como en Platón r efer encias ao ex ercicio do poder por part e dun número limitado de persoas. 32 Así os denomina o autor James M. Burham na súa obra The Machiavellians , publicada en 1943. Par a a nosa consulta utilizamos a edición de Siglo XX, Buenos Air es, 1967. 52 O termo elite refír ese en primeir a instancia a unha minoría de indi viduos que serv en e inflúen á colectividade debido á responsabilidade social que lles é atribuída 33 . Contra o que poda parecer , a importancia das elites na sociedade moderna é cada v ez maior . Non se tende á decadencia dos grupos de elites, senón a súa prolif eración, v ariedade e amplitude de poder es. A di versidade pr ofesional e económica da sociedade out orga maior r elev ancia a estes grupos como criadores de símbolos e v alores colecti vos, así como de ambicións. A v ariedade conv ertida nun nov o valor da organización social v aise reflectir nunha maior numero de elites, con nov os e difer entes esquemas de selección e r eprodución. Sen embargo, a constatación de que os grupos de influencia e decisión poden ser di v ersos e non sempre vinculados de maneir a directa ao poder económico ou político, non significa que o azar configur e ás minorías dirixent es. Como v eremos, as posicións sociais dos indi viduos dependen das estruturas sociais nas que estes se inxir an. P ertencer a elite significa ocupar unha posición estr até xica. Como r eferimos anteriorment e, son os autores denominados maquiavelist as , fundamentalmente os italianos Mosca e P aret o, os considerados clásicos no estudo das elites. Observador es de que unha minoría ten a facultade de impoñer o seu poder na sociedade,a importancia dos seus traballos reside nunha nov a forma de entender as ciencias sociais. No cerne das súas argumentacións sitúan a elite política, definida desde o primeir o momento como centro social do poder . Wilfredo Par eto destaca as calidades e aptitudes ex cepcionais daqueles que compoñen a elite. Os membros superiores e eminentes dunha sociedade configurarían esta minoría, outorgando este aut or enorme rele v ancia aos pr ocesos indi viduais. P areto intr oduce na socioloxía a teoría da circulación das elites 34 , fundamental para rematar cunha visión bioloxicista da tr ansmisión das posicións sociais. Estas non se herdan: non todos os fillos teñen as cualidades dos seus pais; poden producirse substitucións nos grupos de poder e as posicións poden ser ocupadas por membros procedent es de capas sociais inferior es. Esta circulación das elites, segundo Par eto, gar ante o equilibrio social e a circulación de ideas. Como Par eto, Gaetano Mosca centr a a súa ollada na constatación dun grupo minoritario de poder . Mosca asimila elite con clase social ou clase dirixent e. A org anización e estrutur ación permítelle manter o poder e a unidade e cohesión de pensamento. A súa importancia histórica radica, entón, en que ademais dos medios económicos, grazas á súa vert ebración e estrutura, manteñen o poder político e a influencia cultural. Mosca desen v olv e outr a idea central par a os estudos posteriores: a elit e non aparece como un conx unto homox éneo, conta cun lider ado que lle outor ga unha forza maior ao grupo 35 . 33 Recollemos así unha definición de élit e aceptada en diferent es puntos de vista teóricos. 34 Esta teoría r ecollida por Vilfredo P aret o será base para a concepción das elites por parte da socioloxía funcionalista. A circulación das elites deixa atr ás o automático r eclutamento her editario dos grupos de poder e gar ante os ascenso social polos méritos indi viduais. 35 Outr a idea dos t eóricos elitistas plasmada posteriorment e nas in vestig acións empíricas de corte funcionalista no estudo da centralidade ou nucleos das elit es. Existe unha elit e de elites. 53 C apít u lo 1 As dif er enzas entr e as concepcións dos dous teóricos clásicos das elites atopariámolas na e xplicación do ascenso en base a capacidades indi viduais, proclamada por P ar eto, quen utiliza o termo dirixent es para referirse aos membros do grupo de poder . Mosca opta pola denominación clase política e incide en que a repr odución das elites depende da institucionalización das mesmas. Da análise que o autor efectúa da clase política –que posteriormente denomina como clase dirix ente- deduce que os seus membros non obteñen as súas cualidades por causa do azar , senón que están mediatizadas, dun lado, pola súa orixe social, e, doutr o, polas estruturas de cohesión do grupo. At é aquel momento as teorías de Karl Marx 36 f oran de maneir a maioritaria as que obtiv eran máis seguimento nas ciencias sociais. Par a Marx en toda sociedade distinguíase, por un lado, unha clase dirix ente e, por outro lado, unha clase –ou máis de unha- dirixida. A posición dominant e da clase dirix ente entendíase pola propiedade dos medios de produción económica. A loita entre clases na sociedade capitalista é constante, incardinada de tal x eito no sistema que elimina aos estrat os sociais int ermedios. A vit oria da clase traballador a, dos desposuídos dos medios de produción, conduce a unha sociedade sen clases. O x urdimento dos teóricos clásicos das elites en contraposición ás teorías marxistas, debilitou a influencia dos tr aballos de Mosca e Par eto nos círculos académicos. As súas teorías interpr etáronse como ataques á democracia, a súa exposición da configur ación das clases dirixent es entendeuse como un xest o de simpatía polo fascism o. Co paso dos anos estudos posterior es puxer on de rele v ancia as achegas dos teóricos italianos entendendo que a idea dunha minoría dirix ente non er a contr aditoria co sistema democr ático, nin coa reno v ación de cargos a tra v és de procesos electi v os. Se cadra, e como ver emos nas seguintes páxinas, co que si r esultan contradit orias as teorías clásicas das elites é coa crenza de que t odos os homes son iguais social e politicamente. Na década dos anos cincuenta do século pasado, seguindo o carreir o emprendido polos clásicos, aparecen os estudos de C. Wrigth Mills 37 , nomeadamente La elite del poder , conv ertido nun traballo de ref erencia para toda aquela persoa que aborde o estudos das elites. Mills conv értese nun dos máximos argumentador es e defensor es da teoría elitista. Antes del, Floy d Hunter analiza a estrutur a de poder en comunidades locais utilizando como laboratorio a cidade de Atlanta 38 . As conclusións as que chegar a describían un poder en mans dun pequeno grupo de lider es que decidía sobre a comunidade. Mills lev a esta análise ao conx unto da sociedade estadounidense. Se ben, o traballo 36 A trascendencia de análise marxista da sociedade e, en concreto, das estruturas de poder perviv e até os nosos dias en nov as propostas desde o ámbito da sociolo xía que fan fincapé no estudo das trax ectorias sociais dos indi viduos como tr axect orias de clase. 37 A publicación de The Power Elite en 1956 supuxo un revulsi vo no campo da socioloxía do poder , en especial nos Estados Unidos. A pesar das múltiples contradiccións nas que incurre e das feblezas teóricas do seu traballo, a súa fixación nas estructuras sociais como configurador as dos grupos de poder , máis alá da meritocr acia, perviv e en autor es e inv estigacións post eriores. 38 Publicou o traballo Community power structure en 1953, pioneiro no estudo do poder nun entorno urbano, utilizando como método o panel de entr evistas. 54 deste teórico pr etende afondar na necesidade de elites div ersificadas socioloxicamente, asimila elite con clase social. Asociación que estudos posterior es r ex eitan na procur a dunha definición máis ex acta, menos ligada á di visión do traballo. Sen embargo, o seu intento por in v estigar a configur ación da elit e, -a tra vés, fundamentalmente, deste grupo nos Estados Unidos da primeira metade do século XX -, continúa a ser válido como punto de partida para moitos sociólogos post eriores á hora de acheg arse a este grupo social. Mills considera que un reducido grupo de empresarios, políticos e militares toman as decisións que af ectan a maior part e da poboación nort eamericana. As relacións sociais e a coordinación de actuacións confluirían na súa cohesión. Así mesmo a orixe social e as r elacións familiar es e persoais contribuirían a tecer esa poder osa e decisi v a rede. A Mills corresponde en boa parte que se entenda o fenómeno das elites máis alá das persoas e personalidades que o conforman, e concibir estas como titulares de determinadas relacións sociais que os conducen a esa elite. O compoñente biogr áfico quedaba desprazado no ámbito do estudo das minorías. Mills cambia o rumbo ao centr ar a súa atención no poder como un element o relacional dentro dunha estrutur a social, deixando aparte o fact or biográfico. No século vinte e na sociedade posindustrial seguimos falando de minorías “(...) P ero la minoría no está formada simplemente por los que tienen el máximo porque no tendrían el máximo si no fuera por sus posiciones en las gr andes instituciones. Pues esas instituciones son las bases necesarias del poder , la riqueza y el prestigio, y al mismo tiempo los medios principales de ejercer el poder , de adquirir y conserv ar riqueza y de sustentar las ma y ores pret ensiones de prestigio ” 39 . Con Mills quedan atr ás análises baseadas nos mellor es ou nos elexidos ; as difer entes estructur as da sociedade pasan ser os elementos det erminantes. Non existiría riqueza ou prestixio sen posicións institucionais ou r ecursos sociais. Celebridade, riqueza e poder requir en o acceso ás gr andes institucións, xa que as posicións institucionais que os indi viduos ocupan determinan en gran parte as súas oportunidades par a conseguir e conserv ar experiencias. Deste lado do Atlántico, en Gr an Bretaña, Sam Aarono vitch 40 env ol v ería posteriormente teses que entr oncan coa teoría elitista de Mills. Capitalistas financeiros dominan politicamente; eles serían a auténtica clase dirix ente. A liña contr aposta ás t eorías elitistas poñeríase de rele v ancia coa concepción pluralist a-democrátic a ou, o que é o mesmo, as teorías pluralistas. Estas f acían fincapé no equilibrio social e apoiábanse nunha toma de decisións graduada. T oda política configúr ase nun proceso do que toman parte div ersos elementos; non todos teñen a mesma capacidade de influencia, pero todos ex ercen influencia nalgún ámbito. O resultado sería que a toma de decisións non sería pr oduto dunha imposición directa e determinadas decisións quedarían no camiño, con v ertidas en intent os tras seren re xeitadas nos primeiros chanzos. A contraposición entre pluralistas e elitistas permaneceu durant e anos e as teses dos primeiros esti v eron vix ente até anos recentes. 39 Mills, Charles W right . La elite de l poder . F ondo de Cultur a Económica. México, 1957. 40 Coetáneo de Mills, é o autor de The Ruling Class , obra que se publica por primeir a v ez en Londr es no ano 1961. 55 C apít u lo 1 Deste lado do Atlántico, destaca o punto de vista do sociólogo, historiador e politólogo Ra ymond Aron 41 , quen afirma con conv encemento que “las minorías dirigentes o, par a emplear el término que solemos utilizar , las elites, cambian de personas y de carácter , los beneficiarios de los pri vilegios se renue v an, pero sigue habiendo siempre una minoría dueña de los puestos clav es de la sociedad, que se atribu y e una parte más o menos propor cionada de la renta nacional” 42 . P or én, e malia concibir clar amente o poder en mans dunha minoría, o mesmo autor re xeita ref erirse á clase dirixente e opta por estudar as categ orías dirixentes . En definiti va, consider a equiv ocada a análise do norteamericano C. Wrigth, Mills, aínda que apunta que o equiv alente ás categorías dirixent es por el ref eridas está sendo abordado polos sociólogos estadounidenses como minorías estr até xicas. Dese xeit o as categorías dirix entes serían as minorías que ocupan certas posicións e desenv olv en certas funcións que non poden deixar de t er influencia sobre o goberno e a sociedade. Seguindo os pasos de Aron poderíamos ref erirnos ao persoal político e non á clase política, un concepto confuso e amplo de abondo como par a medir cos mesmos baremos a influencia de postos dispar es. Por outro lado, Aron ref orza así a tese da multiplicidade das c ateg orias dirix entes como elemento definit orio da sociedade moderna. “(...)Este concepto designa más una función que un grupo social y , por eso, permite al mismo tiempo analizar la organización del poder , la relación entr e poder y sociedad en un país determinado y esbozar comparaciones entre países y entre regímenes. En todas las épocas, ciertas minorías ocupaban posiciones de potencia. En una sociedad moderna, exist en inevitablemente minorías colocadas en «puntos estrat égicos» (de donde se deri va el concepto de minorías estr atégicas que utilizan ciertos autores americanos en un sentido vecino al de categorías dirigentes), minorías que detentan potencia o influencia no solamente en su propio ámbito de actividad sino también en los asuntos públicos. La sustitución del concepto de clase dirigente por el de categoría dirigente presenta, a mi manera de ver , una doble v entaja, científica e ideológica, porque permite e vitar las resonancias o complicaciones ideológicas del concepto de clase. La enumer ación de las categorías sirv e, por decirlo así, de recor datorio o equi v ale a un sistema formal: en lugar de pr esuponer la e xistencia de una clase dirigente unificada o de buscar al azar a los indi viduos o a los grupos poderosos o influy entes, el sociólogo dispone de un repertorio. Más aún, las r elaciones que se pueden observar entre las categorías dirigentes señalarán, por lo menos en parte, la naturaleza propia de cada régimen ” 43 . Considér ase especialmente r elev ante para o estudo das elit es o artigo de Ra ymond Aron Social Structure and the Ruling Class 44 , no que o sociólogo contr apón a teoría marxista coa concepción dun inevitable goberno da minoría propugnado por Par eto sobre un terreo concret o: a F r ancia da posguerra. No artigo presenta datos sobr e a 41 Raymond Aron naceu en P arís en 1905 e foi testemuña en Alemania do ascenso do nazismo, circunstancia que influiu no seu pensamento político post erior . Alternou a docencia co ensaismo e co x ornalismo até a súa morte, en 1983. 42 Aron, R a ymond. Estudos sociológicos . Espasa Calpe, Madrid, 1989 43 Aron, R a ymond. Estudos sociológicos . Espasa Calpe, Madrid, 1989, (pax.157) 44 Publícase no ano 1950 en The British Jornal of Sociology 56 estrutur a económica francesa, sobre a distribución da r enda e sobre o recrutament o da clase política para amosar como poder económico non deriv aba xa directament e en poder político. O ex emplo escollido ref eríase ao crecente poder político da clase tr aballador a francesa parello ao seu decliv e económico e deterior o de calidade de vida. Así mesmo explicaba a vulnerabilidade da clase política francesa da década dos anos cincuenta en base a súa falta de cohesión. É o seu x eito de botar abaixo as ecuacións políticas das xer arquías políticas e económicas na sociedade occidental moderna. Aron considera ás elites configur ador as de subsistemas de poder . Eses subsistemas deixarían ver a un abano de minorías que ocupan certas posicións ou desen vol ven certas funcións que non deixan de e xer cer influencia no goberno da sociedade. Como r eferimos no comezo, cada un dos teóricos das elites aporta ideas que enriquecen o seu posterior estudo. Nas últimas décadas, a socioloxía ocupouse amplamente do estudo da estratificación social, da denominada mobilidade social e, por suposto, do estudo das elites, fundamentalmente das elites económicas, políticas e burocr áticas. En xer al, todas as contribucións teóricas parten da consider ación de que o estudo das elites dunha sociedade é, en definitiv a, unha análise dos procesos e lóxicas de institucionalización de dif erent es redes de poder . Na década dos anos sesenta Thomas Bottomor e 45 xa expresaba a idea de que nos sistemas democr áticos existía un sistema aberto de elites en competición, cos seus mecanismos de cooperación e os seus procesos de conflito. Os sistemas elector ais constituirían unha proba de competición, cooper ación e conflito. Na década dos oitenta na socioloxía comézase a estudar desde esta perspecti v a; unha tendencia que reconcilia en certo modo as teorías elitistas e as teorías plur alistas. Par a Robert Dahl 46 as elites aínda que tr atan de oligarquizarse tamén compiten entre si. No caso dos políticos deben presentarse a eleccións cada certo tempo e rev alidan a súa posición se son v otados polos elector es. É o que el denomina lei compensatoria de r eciprocidade; se a elite non cumpr e o prometido, perde a cadeir a e, se ben a democr acia queda lonx e dos seus propósitos igualitarios, si permite acadar unha serie de mínimos para a cidadanía como o dereito á liberdade de expr esión, o der eito ao voto e a competir polos cargos políticos ou o dereito a formar organizacións políticas e sociais. Dahl, un dos máis destacados defensor es do plur alismo no estudo das elites, sostén front e a Mills que exist en moitos grupos de presión que nuclean elites na sociedade civil e que poden funcionar como controlador es das elites políticas. Nesa poliarquía, termo que introduce fronte a unha democr acia sempr e imperfecta, o poder estaría máis repartido. Neste conte xto é destacable o traballo de Ev a Etzioni-Halevy 47 , onde re xeita a critica demoledora contr a a teorías das elites. Part e da exist encia de estas, das súas conexións e loitas e destaca o importante papel que ex ercen na democracia. Dá por suposto que exist e unha plur alidade de elites e subelites independentes do Goberno; non hai estrutur as permanentes de poder pero este non está disperso, senón que é x estionado polas elites e as subelites. Estas non só serían compatíbeis coa democracia; máis alá, resultarían consubstanciais pola dinámica entr e cohesión e conflito. 45 Coa publicación en 1964 da súa obra Elit es and society Bottomore pon de manifesto as situacións das elites en dif erent es sociedades. 46 Polit ólogo e profesor estadounidense, é autor de Who Governs? Democracy and power in an american city (New Ha v en Y ale Univ ersity Press, 1961), un estudo local sobre as elit es políticas en New Ha v en 47 A autor a nacida en Viena publica no ano 1993 Elite connection, problems and potential of western democracy . Actualment e vi ve en T el A viv , onde ex erce a docencia na uni versidade. 57 C apít u lo 1 Se afirmamos que as elites son tan vellas como as sociedades non estamos poñendo de manif esto un significado máis ou menos ex acto da configur ación e papel das minorías dirixent es nas sociedades contempor áneas. E, por én, o pasado non desaparece e non resulta doado ob viar á elite actual como alternati va estrutural ao que supux eron as castas, a aristocr acia ou os estamentos como alternati v as estruturais históricas noutros momentos da historia. Nov as formas de configur ación cun mesmo obx ectiv o: a dirección social. O concepto de elite aplicado a grupos de indi viduos data do século dezaoito. At é aquel momento na configur ación dos grupos dominantes predominaban os elementos biolóxicos, é dicir , a r eprodución hereditaria. É co desenv olv emento da sociedade industrial cando o concepto de elite apar ece ref orzado polo elemento funcional, pola di versificación e pola especialización. A división do tr aballo estableceu o asentamento das clases sociais, vinculando as elites coas clases sociais fa vor ecidas, cuestión que os teóricos cont empor áneos esforzár onse por superar . 1.2.2 Círculos, posición social e estr ate xias Chamemos elite á minoría de indi viduos que nunha sociedade ex erce funcións dir ector as da colecti vidade e que son depositarias de r esponsabilidades sociais. Entender o papel ex ercido por esta esixe, por unha banda, desentr añar as estruturas internas destes grupos e, por outr a, analizar as relacións establecidas entre os mesmos. P er o malia as v ariantes de puntos de vista e de análises, existe un acordo x eral acerca da composición numérica das elites como grupos reducidos. Aínda que a tendencia re verte nos últimos tempos, a apro ximación da socioloxía ao estudo das elites está mar cada pola estatística como ferr amenta das in v estigacións. Simmel 48 indica que un individuo ten menos capacidade de control sobre unha poboación de cen persoas, que cen mil individuos sobre un país de dez millóns de habitantes, aínda que a propor ción numérica sexa a mesma. O teórico elitista Mosca defendía a necesidade dunha minoría organizada front e a unha maioría desorg anizada. “Unos cientos de hombres actuando de modo uniforme y de acuerdo con una idea común, triunfar án sobre miles de hombres que no estén de acuerdo y que, por tanto, han de luchar uno a uno. P or otra parte, sería más fácil para los primeros actuar de acuerdo y tener una comprensión mutua, sencillamente porque son un ciento y no mil” 49 . Mills tamén recolleu os anceios cuantitativ os ao rescatar a idea dos “400 de Nov a Y ork” , cifrando desa maneira aos membr os dos cír culos de sociedade da cidade estadounidense. A ausencia dunha corte histórica, segundo o sociólogo, pro vocaba o recoñecement o social do núcleo das familias ricas e con capacidade de decisión. O 48 Georg Simmel naceu en 1858, estudou e doutor ouse en Ber lín. A pesar do escaso recoñcement o obtido no mundo académico son moitos os pensadores sociais que se teñen feit o eco das súas formulacións. Morre en 1918. 49 The Ruling Class , W esport , Gren wood Press, 1939. 64 conocen ” 65 . T odos axúdanse mutuamente na tarefa de acadar a celebridade. Mais, quen son as celebridades? T al como explica, os nomes que non pr ecisan identificación. As celebridades –na categoría de celebridades pr ofesionais Mills inclúe a algúns x ornalistas- compiten coa elite política na procur a da notoriedade social. O autor de La elite del poder ilustra de xeit o clarificador e contundente o auxe social de determinadas figur as apupadas, nunha boa parte das ocasións, polos medios de comunicación. “(...)En los Estados Unidos, ese sistema es llev ado a tal punto, que un individuo que puede llev ar a golpes una pelota blanca por una serie de agujeros en el suelo con más eficacia y habilidad que cualquier otr o, sólo por eso consigue tener acceso al president e del país; hasta tal punto, que un charlatán animador de r adio y tele visión se con vierte en compañero de cacería de los grandes directi vos industriales, de los ministros y de los alt os militares” 66 . De no vo as r elacións sociais como determinant es par a formar part e dunha minoría dirixent e, dunha elite. Outros estudos posterior es r ecollen das clasificacións de Mills o pr otagonismo social en aumento daquelas elites que acostumaban quedar á marx e dos estudos sociolóxicos, como as elites recr eati vas e artísticas. Se a simbólica resultaba ser unha das funcións atribuídas á elite, no caso destes nov os grupos apartados do ámbito estritamente político ou económico, esta pro xección social acada máis sentido. “Las estrellas de la pantalla, de la tele visión y de las tertulias tienen un papel social más importante (aunque sus protagonistas no sean plenamente consciente de ello) del que generalment e se les atribuy e. Repr esentan la autoindulgencia, la fascinación y la vida personal romántica estimulante, deseada en cierto modo por los miembros que componen el público (...). La posición social de la elite r ecr eati v a, en las sociedades industriales modernas. En una sociedad feudal, esta elite está íntimamente asociada con los dirigentes políticos asegurando de este modo su base social. Hoy , como toda elite difer enciada y que está relati vament e desvinculada de los centros de poder , lo está en las vicisitudes de moda y gusto ” 67 . Ao ref erirnos ás nov as elites, entón, estaríamos antes grupos sociais cada v ez menos her editarios, máis funcionalmente específicos e non permanentes. Caracterízanse por un predominio de códigos técnicos e estraté xicos. Se as recompensas para aqueles indi viduos que integr an as elites víñanse dividindo en poder económico ou de clase, status ou poder social, e poder político ou de partido 68 , coa aparición de nov os grupos sociais especializados xur de con f orza o status de experto ou especialista. Algunhas tendencias apuntadas entre estas nov as elites ás que nós ref erimos serían a super ación da pobr eza e, polo tanto, a non car acterización das elit es polo esplendor material; a importancia e rev alorización dos coñecementos especializados; o decliv e 65 Mills, C.W . Ibid, p75 66 Mills, C. W . Ibid, p 75 67 K eller , S. Ibid, p.149 68 Consultar W eber , M . Economia y sociedad , v ol. I. F ondo de Cultur a Económico., México, 1974. Nesta obra póstuma, o sociólogo alemán (1864-1920) establece segundo o seu criterio os conceptos básicos da socioloxía. 65 C apít u lo 1 do parent esco como parte fundamental das estruturas sociais, e a variedade de estilos, personalidades e perspecti vas entr e as difer entes elit es 69 . Aos conceptos de pr ogreso e equilibrio present es r especti v amente nas teorías funcionalistas e plur alistas das elites, contrapóñense voces que denuncian a sacralización do consumo na nov a sociedade atribuíndo ás no v as elites responsabilidades nest e fenómeno. Os sectores dir ectiv os, pr ofesionais e intelectuais que conforman as elites actuais vivirían integr ados nun mundo de nov os símbolos como a comunicación g lobal, o a vance t ecnoló xico, a vida académica ou as vicisitudes financeir as, afastándose dese x eito do seu entorno inmediato. Este pr oceso deriv aría en condutas indi vidualistas e, especialmente, nun consumo entendido como adicción e alivio en detrimento de v alores como a responsabilidade social da cidadanía. Esta situación v eríase agr a vada en sociedades nas que a crise da clase media lev a consigo un gra ve det erior o do estado de benestar e dos servizos públicos, e nas que as nov as elites, en troques de poñer en marcha mecanismos solidarios, fomentarían un modelo narcisista de democr acia 70 . P ara rematar este apartado sobre elites e posicións sociais estrat éxicas, debemos ref erirnos ás denominadas elites societarias 71 . Estas nov as elites deben entenderse non só como lig adas ao desen vol vement o da democracia como forma de goberno político, senón tamén como concepción cultural do mundo e como modo de regular a sociedade en todos os seus ámbitos. Se exist e un momento, o chamado fin da modernidade, no que non resulta doado explicar a configur ación social contrapoñendo liber alismo v ersus socialismo, este proceso tr asládase á pr opia esencia das elit es x erando un proceso de hibridación que se deu en chamar “terceir a vía” 72 . T r átase do nacemento de grupos de elite que conteñen multiplicidade de inter eses e que expr esan o desex o dunha nov a configuración da cidadanía. Algunhas das características destes grupos? Apóianse en principios concretos, o seu concepto de estratificación social baséase en estilos de vida individualizados e o seu poder non é político, senón social, marcado por regr as asociativ as e disociati v as. Apoian a idea dun estado subsidiario e están integr adas por sux eitos pertencentes a redes sociais dotadas de subx ectividade social. Desenv olv en un nov o código co que construír un tecido social sobre o que xur dan nov as formas de goberno máis alá das flutuacións dos mercados mundiais, da deshumanización dos sistemas mediáticos e, 69 Suzanne Keller agoira na súa obra, desde unha perspectiv a esencialmente funcional, cales v an ser as tendencias que mar quen os nov os grupos de poder do futuro. 70 Par a afondar neste tese pódese consultar Lasch, Christopher . La rebelión de las elites y la traición a la democracia . Paidós, Barcelona, 1996. O pensamento de Lasch (1932-1994) cuestiona o modelo de progr eso baseándose nas tendencias que v an marcando as nov as elites. Como teremos oportunidade de v er máis adiante, Lasch atribue un papel central á prensa na xestación dun proceso de adormecemento social nos Estados Unidos. 71 V éxase Donati, Pierpaolo. La ciudadanía societ aria . Univ ersidad de Granada, 1999. 72 Giddens, Anthony . La T ercer a Vía . T aurus, Madrid, 1999. A T erceir a Vía aparece como unha resposta a dúas filosofías que o autor consider a fracasadas: o neoliberalismo e a socialdemocracia. O mesmo autor propón un nov o indi vidualismo, “institucionalizado” , que se asocia á búsca de nov os medios de conseguir a solidariedade social, dado que actualmente “la cohesión social no puede garantizarse mediante la acción v ertical del Estado ni mediante el apego a la tradición ” , estes medios están relacionados co equilibrio, postulado desde a T erceir a Vía, entre responsabilidades indi viduais e colectiv as. 66 en x eral, da ausencia de v alores cí vicos. 1.2.4 Cultur a e pensamento, plus social No século vinte empréndese a análise daqueles grupos sociais que dalgún xeit o forman parte da elite, xa sex a pola r elación co poder económico e político ou pola súa capacidade de influencia social. Unha desas minorías estaría formado polos intelectuais, tal como r ecollen os principais estudosos das elites nos seus traballos, definidos como “componentes del grupo más pequeño de los que contribuy en directamente a la creación, transmisión y crítica de las ideas; se incluy e en el a escritor es, artistas, científicos, políticos, pensadores religiosos, sociólogos, comentaristas de política. Quizá sea difícil determinar con precisión las fr onter as de est e grupo, y es posible que sus estrat os inferior es se mezclen en actividades de clase media como la enseñanza y el periodismo, pero su rasgo car acterístico –inter és directo por la cultura de una sociedad- está suficientement e clar o ” 73 . P er o par a entender os vínculos entr e cultur a e poder e, máis concretament e, entre creación artística e poder , debemos facer unha brev e recapitulación histórica. A relación entr e ambos elementos está present e ao longo da historia da humanidade. A pesar de que a conceptualización das “políticas cultur ais” non apareza expr esamente até a segunda metade do século XX, dos centr os do poder teñen emanado, nos séculos precedent es, decisións sobre que libros habería que escribir e ler , e que valor es sociais se debían transmitir a tra vés deles. “El arte es v alor , belleza, distinción, mensaje, ex cusa y muchas cosas más, y los artistas son creador es de valor , belleza, mensajes, distinciones, ex cusas y muchas otras cosas más y , por tanto, han sido sobornados, con vencidos y obligados a ejercer sus habilidades por lo que, en sociedades complejas, han sabido rentabilizar t odas estas cosas” 74 . Estamos ante un fenómeno, a mercantilización da creación artística deriv ada en in vestimento, propio da sociedade moderna, pero con fondas raíces en anterior es séculos, no momento no que os artistas descubriron a súa capacidade par a producir obx ectos de v alor económico. No século XVI Amber es er a centro comer cial de Eur opa e pux ante mer cado artístico: as pinturas, os pr odutos que mellor se adaptaban á mercantilización, deron paso á aparición do mediador , do axent e. Os comisionistas prolif erar on no século XVII xa que as monarquías conv ertér onse –en parte, pola súa inmensa riqueza acumulada- en grandes coleccionistas. Os cadros conv ertér onse en ocasións en argumentos políticos e, no caso, por ex emplo, do monarca F elipe IV , nun x eito de conseguir fa vor es da coroa e de facer de Madrid un depósito de grandes obras de arte. Son as monarquías e o seu afán coleccionista as que perfilan o canon estético a seguir polo rest o dos mecenas e os que contribúen ás altas cotizacións pictóricas. 73 Bottomor e, T . B. Minorías selectas y sociedad . Gredos, Madrid, 1965, p.89. 74 Rausell, P . Polític as y sectores culturales en la Comunidad V alenciana . Tirant Lo Blanch, V alencia, 1999, p 64. A pesar de que o obx ectiv o deste tr aballo é o estudo nun ámbito x eográfico deteterminado, r esulta inter esante na introducción do estudo a análise histórica e comparati v a das relacións entre cultura e poder . 67 C apít u lo 1 Neste percorrido pola r elación hist órica entr e poder e cr eación artística chegamos ao século vinte par a atopar que son as grandes corporacións as que substitúen ás monarquías e aristocr acias na compra de bens artísticos, por razóns de prestixio e in vestimento. Non se poden obviar os efect os dos criterios económicos no fluxo das obr as de arte: nas ultimas décadas do século XX desde Estados Unidos absorbeuse unha cantidade inx ente de alta pintura ate aquel moment o en mans eur opeas, a partir dos anos oitenta a corrente acelerouse cara Xapón. Rematado o boom na economía nipona, boa parte das gr andes obr as descansan nos depósitos dos bancos. En definiti va, os criterios de elección artística baseada en gustos persoais ou ideais estéticos deixan paso ao longo da historia a unha percepción do pr oduto cultur al baseada na súa cuantificación económica. A música e a literatur a incorpór anse ao f enómeno mer cantilista no século XX; isto non quer e dicir que desde séculos anterior es músicos e liter atos non fosen recompensados no seu traballo polo poder . P ero é o consumo masi v o destes ben no século pasado o que pr o v oca que acaden altas cotas de mercantilización. Consumir bens artísticos con v értese nun acto social que resulta atracti vo para os individuos xa que constitúe un signo que distingue a quen o lev a a cabo dentro do seu grupo social de ref erencia 75 . P odemos afirmar que a concepción do creador artístico como un personax e autónomo fr onte ao poder é r elati v amente recent e. Aos pintor es da Corte e aos intelectuais comprometidos coa difusión da mensaxe da Re volución Fr ancesa, contr apóñense os v angar distas cun concepto de arte que se identifica con liberdade e autonomía. Ese decliv e do papel do intelectual e do artista funcionarios ao servizo da causa pro v oca a procur a por parte dos centros de poder doutr os instrumentos de comunicación que, fundamentalmente e como poderemos comprobar en apartados posterior es, v anse centrar nos chamados medios de comunicación. A comezos deste século XXI o arte configura un espazo de relati v a autonomía do poder e a información, a publicidade e a pr opaganda consolídanse como os vehículos dos mensax es da minoría dirix ente. A influencia retr oalimentaria entre círculos de poder e círculos de cr eación artística e intelectual constitúe un tema apaixonant e. Relación sociais que se conv erten en moitas ocasións en relacións persoais e, na maioría dos casos, en relacións económicas. Círculos de intersección que poñen en relación a aqueles que posúen o poder económico e político con aqueloutros que refle xionan en v oz alta –se xa a tr av és de calquer a das artes e o do pensament o- cunha v ontade difusor a na sociedade. A orix e dos intelectuais modernos sitúase normalment e nas univ ersidades da Eur opa do mediev o. Máis tarde, un dos r efer entes da concepción clásica da elite, Gaetano Mosca, concedíalles un v erniz de independencia. “Si exist e alguna clase social que se halle pr epar ada par a dejar a un lado, aunque sea sólo t empor almente, el 75 V er Bordieu, Pierre. La distinción, T aurus, Madrid, 1998. O sociólogo francés (1930-2002) analiza o papel social da arte e as categorías de of erta, demanda e intermediación. Neste libro amosa que os gustos estéticos dependen da orixe social e que cada individuo desen v ól vese nun ou varios campos, pero para penetrar neles pr ecisa coñecer os seus códigos e as reglas int ernas. 68 inter és pri vado, y que sea capaz de per cibir el bien común con el desinterés necesario, ésta es ciertamente aquella que, gracias a su rigurosa prepar ación intelectual, posee lo que contribu y e a la nobleza de caráct er , a una visión de horizontes dilatados, al perfeccionamient o de las facultades..., esta clase, y sólo ella, sacrificar á librement e un bien present e para evitar un mal futuro ” 76 . Argumentos que entroncan coa necesidade dunha “aristocr acia dos diplomas” formulada por W eber e co concepto de “intelectuais socialmente independent es” esbozado por Mannheim 77 . Cal é o seu rol na sociedade? Segundo os teóricos das elites basearíase en estimular a critica, o debate e o ensino; en cuestionar opinións establecidas, explor ar nov as ideas e ampliar o coñecemento e a experiencia da sociedade no seu conxunt o. Ademais serían criadores de símbolos e imaxes destinados ao resto da poboación. T rátase en calquer a caso dunha minoría heter ox énea en orixes sociais, formación e obx ecti v os e cuxa autonomía respect o do conxunto da sociedade ven dada pola difer enciación social, de acordo con voces procedent es da socioloxía. “Los intelectuales, según los conocemos, son personajes sociales relati vament e modernos que aparecier on en este conte xto de difer enciación social. Como grupo social clarament e identificable, no como indi viduos extr aordinarios como Sócr ates, entrar on en el ruedo histórico en la era moderna. En contraste con los sacer dotes y los prof etas, se los ha distinguido por su separación de la autoridad religiosa. Son figur as de la ilustración, de la cultura moderna. Han formado part e constante de la escena moderna ” 78 . Ao longo da historia recent e, a súa análise debateuse entre quen os consider a un grupo cos seus propios inter eses prof esionais específicos e quen pensa que a súa posición social pode pro v ocar unha sorte de alianzas puntuais con outras clases e grupos sociais cos que concor den nos seus obx ectiv os. T amén se establecen difer enzas entre o papel que ex ercen as minorías intelectuais en di v ersos países e sociedades como é o caso de Ra ymond Ar on 79 ao afirmar que os int electuais franceses gozan dun pr estixio social máis elev ado e e xer cen a crítica social dunha maneir a máis contundente que os intelectuais de Inglaterr a, Alemaña e os Estados Unidos. Certo é que máis da metade dos seis mil deputados escollidos na Cámara francesa no período que v ai de 1871 a 1858 eran escritores, prof esor es de univ ersidade, av ogados, x ornalistas, científicos, enx eñeiros e mestr es. Se concordamos en que a influencia da elite intelectual ex ér cese a tra vés da fiscalización e da crítica respecto do poder económico e político debemos r eferirnos ao J´acuse do francés Emile Zola 80 . A tra vés da palabra e facendo valer o seu pr estixio 76 Mosca, G. La clase polític a . F ondo de Cultur a Económica, Mé xico, 1984, p 104. 77 V er Mannheim, Karl. Ideología y utopía : introduc ción a la sociología del conocimiento . Aguilar , Madrid, 1966. 78 Goldfarb C. Jeffrey . Los intelectuales en la sociedad contempor ánea . Cambridge Univ ersity Press, Madrid, 2000 p 44 79 Aron, R a ymond. Estudos sociológicos . Espasa Calpe, Madrid, 1989. 80 Este alegato en forma de carta apareceu na portada do x ornal L´Auror e o 13 de xaneir o de 1898. O escritor dirixiase ao pr esidente da República posicionándose a fa vor de Alfred Dre yfus, militar de orixe xudeo, acusado de espionaxe. O text o serviu para a revisión do caso e valeulle o exilio a Zola. O caso Dre yfus prov ocou un gran debate social na F rancia de finais do século dezano v e. 69 C apít u lo 1 liter ario, Zola encarna o papel de defensor da v erdade e da xustiza. A súa her danza foi palpable no papel e xer cido con posterioridade por escritor es e intelectuais do país galo como Jean-P aul Sartre, Simone de Beau v oir ou André Gide. P ola pro ximidade a nós desde un punto de vista tempor al e x eográfico paga a pena deterse no papel da intelectualidade española nun período debuxado entre as liñas marcadas pola x eración do 98 e II República. Intelectuais como Miguel de Unamuno ou Azorín plasmaban as contradicións que lles supuña o seu r ol educador das masas e a frustración polo r etraso cultural da maioría da poboación. “Como estos escritor es tenían poca confianza en el sistema parlamentario, en la capacidad política de las masas y aún menos en las ideologías e xistent es, considerar on que la nación se encontr aba sin norte. Las élites tr adicionales, o bien perseguían ideales inalcanzables, o bien tenían sus propios inter eses materiales o políticos y , por tanto, no eran las más indicadas par a señalar el camino. Por el contrario, intelectuales como ellos, por su posición alejada de los centros de poder político y económico podrían lev antar la v oz en nombre del bien común. Quienes se dedicaban a continuar y reno var la tradición cultur al de la nación eran los más apropiados para estudiar la identidad colectiv a y , basándose en sus indagaciones, podían servir de guías espirituales a la nación enter a ” 81 . Como en F rancia, o papel da intelectualidade influínte estará acaparado polos liter atos mentres que noutros paises como Inglaterr a ou Alemaña o papel dos docentes uni v ersitarios ser á o que marque as int ervencións sociais. Nas Cortes Constituíntes da II República atopamos a sesenta e catro catedr áticos e prof esores e corenta e sete xornalistas. Ortega y Gasset sería deputado, o mesmo que Gr egorio Mar añón: o primeir o articula a Agrupación ao Servizo da R epública, coa pret ensión de formar un núcleo intelectual que pr opagar a e defender a o no v o réxime á que se adscribiron Antonio Machado e F r ancisco Pér ez de A y ala, entre outros, e Azorín 82 proclama que a R epública é dos intelectuais. “(…) Significa primero que el nuev o régimen es fruto de la lucha de los intelectuales y que éstos pret enden encarnar toda la legitimidad del nuev o poder , recuer da también que se abr e un período ex cepcional de creación intelectual y artística, y por fin que se quiere dignificar el tr abajo intelectual y que la cuestión escolar es prioritaria ” 83 . P ol a sú a pa rt e, Or t eg a y Ga ss e t, e sc ri b i r a L a r eb e li ó n d e l a s m a s as 84 no qu e ad v e rt ía d a d er i v a q ue , s e g u nd o e l, es t a ba a s uf r i r o r ol do in t el ec t u al na so c i e da de ; un i n t el e c tu al q ue de b í a e x e r c e r u n pa pe l r e x en e r ad or . “ L a mi si ón d el l l a ma do « i nt e l ec tu a l » es , en c ie rt o mo do , o pu es t a a l a d e l po lí t i co . La o br a i n t el e c tu al a s pi r a, c o n fr ec u e nc ia e n v an o , a a cl ar a r un po co la s c os as , mi e n tr as qu e l a d e l p o lí ti co su e l e , p o r e l c o n tr ar i o , c o ns is t i r e n c on fu nd i r la s má s de l o qu e es ta b a n . S e r d e la i z qu ie r d a es , co mo se r d e l a de r ec h a , u n a de l as in fí n i t as ma ne r a s q ue el ho m b r e p u ed e el eg i r p a r a se r un im b é ci l: am b a s , e n ef ec t o, so n f o r ma s de la h em ip l e j ía m or al . A de má s , la pe r s i st e n ci a de es t os c al if i c a ti v o s c o n tr ib u y e no 81 Storm Eric “Los guías de la nación. El nacimiento del intelectual en su context o internacional” en Historia y Política nº 8, 2002, Centro de Estudos Políticos y Constitucionales, Ministerio de la Presidencia, Madrid, 2002, p 52 82 «Estafeta de alcance: La R epública es de los intelectuales», Crisol, 4 de junio de 1931 83 Auber , Paul. Los intelectuales y la II R epública . A yer , n° 40, Asociación de Historia contemporánea, Madrid, 2001, p. 107 84 O libro foi editado en 1930. A quí utilizamos a edición de Domingo Hernández Sánchez (T ecnos, Madrid, 2003) 70 p oc o a f al si fi c a r má s a ún la « r e a li da d » de l p r es en t e, y a f al s a d e po r s í , po r q u e se ha r i za do e l r iz o d e l as e xp e r i en ci a s p o lí ti ca s a q ue r es po n d en , c om o lo d e m ue st r a e l h e c ho de qu e h o y l as d e r ec ha s p r om et en r e v o l u ci on e s y la s i zq ui er d a s pr op o n en t i r a ní as ” 85 . Nesta etapa da historia do Estado español púx ose en escena unha situación que non foi ex clusi v a daquel momento e daquel lugar , xa que poderemos atopalo lonx e de España en situacións de cambio político e social: os intelectuais consider an que encarnan a realidade do país ou boa parte do seu anceio tr ansformador rei vindicando un espazo que se atopa entre a rúa e os pazos de goberno. Como continuar fiscalizando cando un x a forma parte do entramado de poder que campa neses pazos de goberno? A pesar da falta de estudos que comparen o papel e influencia social da minoría intelectual en distintos países e etapas, as dificultades para analizalos como grupo compacto e coherente son ref eridas constantemente polos inv estigador es. “ A este respect o, es necesario estudiar los rasgos de la recient e historia de los intelectuales en las sociedades industriales. T anto el número de componentes de la minoría intelectual como la difer enciación interna de ésta han aumentado, especialmente en los niv eles inferior es, con la e xpansion de la enseñanza uni v ersitaria y el incremento de puestos servidos por científicos, técnicos e individuos de pr ofesiones liberales. Al mismo tiempo se han producido cambios en la importancia relati va de los distintos grupos de que consta la minoría intelectual; los expertos de una u otr a clase han llegado a predominar sobre los exponent es lit erarios y filosóficos de ideas gener ales, culturales y sociales” 86 . R eferiámonos á substitución do artista ou escritor funcionario polos medios de información e pr opaganda no espallamento das ideoloxía que emanan os centros de poder político e económico. Sen embargo, este distanciamento entre o mundo político-económico e o ámbito cultural e intelectual non implica necesariamente unha posición ideolóxico-social da figura do intelectual. Algúns estudos atribúen aos sector es intelectuais unha deri va produt o do seu desencanto co escenario político e cultur al que os lev a a afastarse e a romper o compromiso co resto da sociedade construíndo os seus pr opios refuxios dando pé a no vas formas de desigualdade social e cultural. Xor den como elites ilustradas que crean institucións paralelas para non enfrontarse aos “ignor antes” 87 . R e s u l t a c l a ri f i c a d o r a a vi s i ó n d e M i l l s a r e s p e c t o d a i n f l u e n c i a d o s c í r c u lo s d e i n t e l e c t u a i s n a m i n o r í a p o l í t i c a d i r i x e n t e e s t a d o u n i d e n s e . “ L o s e s c r i t o r e s c o n s e r v a d o r e s d e l 4 0 a l 5 0 , h a n e s t a d o a ú n m e n o s e n c o n t a c t o q u e l o s e s c r i t o r e s r a d i c a l e s d e l 3 0 , c o n l o s l í d e r e s o ha c e d o r e s d e p o l í t i c a a q u i e n es q u e r r í a n i n f l u i r o j u s t i f i c a r . E n l a d e r e c h a y e n e l c e n t r o l a s r e l a c i o n e s p ú b l i c a s s a t i s f a c e n c u a l qu i e r n e c e s i d a d d e i d e o l o g í a , y l a s r e la c i o n e s p ú b l i c a s s o n a l g o q u e e s p r e c i s o p a g a r . J u st a m e n t e a h o r a , l a el i t e d e l a ri q u e z a y e l p o d e r n o s i e n t e l a n e c e s i d a d d e 85 Ortega y Gasset, J. Ibid. p. 42 86 Bottomor e, T . B. Ibid, p 97 87 V er Lasch, Cristopher . La rebelión de las e lites y la tr aicion a la democracia . Paidós, Barcelona, 1996 . 71 C apít u lo 1 n i n g u n a i d e o l o g í a y m e n o s a ú n d e u na ideología clásicamente conserv ador a ” 88 . P er o o afastamento do poder político significa un achegament o ao home e a muller da rúa? Viv e o intelectual á marx e daqueles que compoñen a súa sociedade? Asume o papel de guía ou instálase na torre de marfil? Aut onomía e crítica, cuestións que semellan definitorias para o intelectual, rifan co compromiso coa ideoloxía? Par a o sociólogo norteamericano Jeffre y C. Goldfarb o intelectual non debe ter ideoloxía 89 . Segundo este autor , a sociedade posindustrial r equir e unha postura intelectual cívica e unha formulación global moderada. “Los intelectuales son tipos especiales de extr anjeros que prestan atención singular a sus facultades críticas, que actúan de forma autónoma de los centros de poder y se dirigen a un público en gener al, desempeñando en las sociedades democr áticas el papel especializado de fomentar la discusión informada sobre temas sociales urgentes” 90 . Fr onte a esta visión, pr ocur amos respostas, tamén doutro lado do charco, máis ao sur , na voz do mexicano Carlos Monsiv ais, quen tr ata ao intelectual como unha especie en extinción e aborda o nacemento a partir dos anos set enta dunha no v a clase distanciada da formación humanista ou lit eraria. “Esta nuev a clase y a no es ni le inter esa ser letrada, son expertos, economistas, abogados reducidos estrictamente a su especialidad, administrador es de empresas rebosant es de discursos en homenaje a la eficiencia, la transpar encia, la desr egulación, con un olvido sistemático de la pobreza y las repr esiones. A un buen numero de casas editoriales, fundamentales en el desarrollo de los grupos de int electuales y escritor es, las absorben los holdings internacionales. De modo complementario, el mercado libre norma una por ción básica de la vida liter aria, y el crecimient o de la insdustria académica masifica la ciudad letr ada, un t érmino cu y a definición y a par a la década de 1990 nada tiene que v er con la original” 91 Nese sentido, o prof esor e xornalista Luis Álv arez Pousa expón como o escritor intelectualizado na actualidade xa non poderá manifestar o seu compromiso e a súa labor iluminadora valéndose dos seus propios recursos. A concepción sartriana da figur a do intelectual, aquel cuxa dimensión actí v ase nos conflitos e tr ansformacións sociais que ti ver on lugar ao longo do século vinte, quedaría reducida a contados personax es. O traballo intelectual atopa nov os escenarios de desenv ol v emento. “No tempo da globalización informati va e da explosión tecnocientífica, que fan do sistema mediático o sistema reitor para todo tipo de actuacións, t er án que facelo necesariamente a tra vés dos modernos medios de comunicación (…). Digamos que o intelectual así consider ado, e canda el outros actor es int electualizados que amosan esa v ontade de interv ención, democratízase. Hai moitas máis persoas que poden beneficiarse das súas funcións iluminadoras. Non se pode xener alizar a súa identificación coa figur a do experto, pero tamén asume moitas veces ese car ácter na súa relación cos medios” 92 . 88 Mills, Charles W right . La elite de l poder . F ondo de Cultur a Económica. México, 1957, p 307. 89 Los intelectuale s en la sociedad democrátic a . Cambridge Uni v ersity Press, Madrid, 2000. 90 Ibid, p 55 91 Monsi v áis, Carlos. “De los intelectuales en América Latina” en América Latina Hoy , nº 47, Uni v ersidad de Salamanca, 2007, p 34 92 Álv arez P ousa, Luis. “Escrit ores nos xornais” en C omunicación e C ultura en Galicia e P ortugal. III Congr eso Luso-Galeg o de Estudos X ornalísticos (López, Xosé; Aneir os, Rosa, coord.). Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela, 2006, p 171. O prof esor e x ornalista formula incluso unha clasificación de escrit ores t endo en conta a maneir a en que os xornais os seleccionan para as súas páxinas de opinión: cooptados, aqueles que lexitiman a empresa de comunicación; toler ados pero rigorosamente 72 Intelectuais ou expertos? Nov os especialistas en posicións privile xiadas. Non falta quen esboza un futuro no que as elites científicas e xer adoras de cultura poden con verterse en supremas. A elit e científica repr esentaría o v alor da v erdade e a elite cultural o da orixinalidade. Non son nin os artistas plásticos nin os escritores nin os pr ofesor es de uni v ersidade os que ditan as directrices políticas, mais a súa tr anscendencia social v en dada do seu context o de actuación, da súa posición estr até xica. “Las sociedades industriales modernas están en vías de lleg ar a una ter cera fase, no sólo respecto de la variedad de fines que persiguen sus elites, sino también por la contribución especializada y parcial de cada elite para lograr esos fines. La di visión del tr abajo entre las elites estr atégicas sugier e que ninguna de ellas, aislada, puede pedir una superioridad absoluta dur ante mucho tiempo con r elación a las demás” 93 . A día de ho x e, esta refle xión condúcenos a consider ar que na denominada sociedade do coñecemento a xer ación do mesmo terá un plus de valor . E contemplamos como en ámbitos como o da comunicación fórmanse grupos estraté xicos de enorme valor engadido. Especializados e cun obx ecto de coñecemento con grande v alor simbólico e económico. X er adores de ferr amentas na rede constitúen unha nov a elite do coñecemento formada por ex univ ersitarios arriscados, enx eñeiros imaxinativ os e progr amadores precoces 94 que, no destacado caso estadounidense, entronca co motor creado desde os anos setenta en Silicon V alley . Ciencia aplicada para crear riqueza, esa é a idea. Ret orno do beneficio ás institucións docentes e inv estigador as que serviron de vi v eiro 95 . O catedr ático de Socioloxía Manuel Castells 96 dinos que na sociedade rede a capacidade para ex ercer o control depende de dous mecanismos básicos: a posibilidade de progr amar e repr ogramar , por unha parte, e a habilidade par a conectar redes e asegurar a súa cooperación. Por én, non existe unha elite de poder capaz de ter baixo control todas as operacións de progr amación e conexión de r edes. Deben producirse procesos negociados entre os difer entes grupos sociais estr até xicos. vixiados, aqueles que cumpren a cota dos non aderidos ao medio; e, por último, achegados, aqueles que propor cionan material cando o xornal llo demanda. 93 K eller , Suzanne. Ibid , p 120 94 Stev e Jobs fundou Apple con vinte e un anos en 1976 tras deixar os estudos univ ersitarios e interesarse pola Filosofía. Bill Gates, propietario de Micr osoft, era un adolescent e cando creou a súa primeir a progr amación. Mark Zuck erberg fundou F acebook sendo estudante de Ciencias da Computación na Uni v ersidade de Harv ard. O creador de twitter , o pr ogramador Jack Dorsey , deixeu a univ ersidade de Nov a Y ork e introduciuse no negocio de ambulancias e envios urxent es, lev ándoo isto a pensar no traballo en rede. Stanf ord é a uni versidade na que r esidían os creador es de y ahoo, Jerry Y ang e David Filo. 95 Se continuamos nos Estados Unidos hai que sinalar que as doazóns a univ ersidades e centros de ensino dos ex alumnos triunfador es son bastante comúns. Xa nos anos nov enta ex alumnos como David P ackar d e Bill Hewlett, dous dos máis famosos (Hewlett-P ackar d), donaban 77,5 millones de dolares para un nov o complex o de ciencia e enx eñería. Jerry Y ang en 2007 entreg aba setenta e cinco para un centro medioambiental. T rátase dun mecanismo habitual. 96 La sociedad red: una visión global (ed.). Alianza editorial, 2006, Madrid, p 62. Nacido en 1942 en Albacete, o catedr ático de Socioloxía Manuel Castells é un dos académicos máis reputados no mundo no campo das T ecnoloxías da Informacións e da Comunicación (TIC). É autor da triloxía La Era de la Información (1996-1998) e máis r ecentement e de La Sociedad Red (Alianza Edit orial, Madrid, 2006) 73 C apít u lo 1 1.3 O ensino igualitario e a formación en Comunicación O ob x ectiv o social da uni v ersidade igualitaria que nace na segunda metade do século vinte e na que o sistema de acceso non discrimina por ningunha cuestión socioeconómica, cultural ou política foi debatido amplamente nas últimas décadas. A dimensión das uni v ersidades e o número de estudantes que acceden á uni versidade en Europa, España e Galicia non os refir e precisamente a un modelo de acceso restrinxido, pero a quen ofrece a univ ersidade máis oportunidades? Ás mellores notas? A aquelas persoas con maiores posibilidades par a financiar o proceso uni versitario? Ou a aqueloutras que chegan á uni versidade coa necesidade de certificación mais co futuro prof esional resolt o? Barreir as económicas e cultur ais así como desequilibrios entre t erritorio continúan a impedir a igualdade r eal de acceso á educación superior; os rankings univ ersitarios tan divulg ados nos últimos anos serían unha mostr a de cómo se marca a dif erenza de estatus entr e centros de educación superior . P or outr a parte, un segundo eix e de debate ao longo das últimas décadas é a inter acción univ ersidade e mercado. Cal é a incidencia da univ ersidade igualitaria, de acceso masi v o, na inserción prof esional dun país ou dunha comunidade? Ou quizais é o mercado do traballo o que esixe nov as propostas á uni v ersidade masiv a acordes coas necesidades prof esionais? “ Así, las Uni versidades podían desentenderse de la influencia que pudieran ejercer en el mercado de trabajo cuando formaban a un 10% o un 15% de cada cohorte. Sin embargo, el paso de una Univ ersidad de élites a una Uni v ersidad de masas exige buscar una estrecha conexión entre las demandas sociales, la oferta de jó venes titulados y su futur o prof esional” 97 . A uni versidade masiv a que se conformou en Eur opa, nun fenómeno parello ao acontecido no mesmo tempo na univ ersidade norteamericana, cunha porcentax e de crecement o superior a un 10% anual durant e a década dos sesenta padeceu un crise seria a finais dos sesenta, en boa parte debida á súa pr opia expansión. As aulas enchér onse de estudantes que contemplaban a univ ersidade como unha gar antía de futuro pr ofesional; per o aquelas leccións maxistrais e aquela metodolo xía na que os estudantes actuaban como meros recept ores de contidos non se rev elaban eficaces ante auditorios cada v ez máis concorridos. A uni versidade comezaba a non dar resposta a determinadas expectati vas prof esionais e sociais depositadas nela ao longo das décadas precedentes. O crecemento impar able da univ ersidade non só alterou a composición do grupo de alumnado senón que tamén supux o o crecement o do seu corpo de prof esor es, alterando a incorporación masiv a de docentes unha estrutura forx ada durant e décadas na que a autoridade intelectual estaba r epresentada nas cátedr as. As re volucións sociais que ti v er on lugar en Eur opa nos anos sesenta emanaron en boa part e da univ ersidade 98 ; no caso de París o acont ecido en 97 Rahona López, Mercedes. La educación universitaria en España y la inserción laboral de los graduados en la déc ada de los noventa.Un enfoque compar ado . T ese doutorament o, Univ ersidade Autónoma de Madrid. Inju v e, 2008, p 9 98 Aínda que as grandes manifestacións parisinas ti v eron lugar entre o 3 e o 30 de maio de 1968, arrancan dun conflito anterior acontecido en 1967 na univ ersidade de Nanterre, pret o de P arís, a conta 80 sobre a f ormación x ornalística dábanse posicións contr apostas sobr e cal debería ser o ni vel, estrutur a e contidos da formacións –desde posicións de corte pr agmático que non consider aban a necesidade duns estudos de longa duración até posturas máis fa v or ables á academización do x ornalismo ou opinións di v erxent es sobre se debía ser o Estado ou editor es e organizacións prof esionais os que certificasen a v alidez dos títulos-, o certo é que a análise e o debate for on enriquecedores. Moitas das achegas promo vidas pola Unesco for on útiles á hor a de articular pr opostas formati vas, se non coa homox eneidade procur ada, con rigor e con solidez: a vontade de incorpor ar ao ensino do periodismo de maneir a seria o estudo e formación en medios audio visuais, a urx encia de transmitir unha ética da profesión fronte á tendencia ao sensacionalismo ou a necesidade de integrar prof esión, docencia e in vestig ación no ensino superior do x ornalismo, son algunhas destas clav es. “El in v estigador no puede hacer abstr acción, al menos en la esfer a de las ciencias sociales, de los efect os pr ácticos de sus tr abajos ni, sobre todo, de las condiciones en que se ejercita la profesión . Esas condiciones constitu yen los elementos esenciales de la r eaIidad social a que se refler en sus estudos. La experiencia adquirida en la prof esión no es tan sólo la fuente principal de orientación de las inv estigaciones: en la ma y oría de los sectores constitu y e el propio terreno de la in vestigación; substituy e a la experimentación propiamente dicha. Puede el jurista estudiar seriamente los medios legales con los cuales se ha intentado o se pro yecta evitar la difusión de noticias f alsas sin la colab or ación de pr ofesionales experimentados, únicos capaces de informar sobre la manera en que las noticias se buscan, ordenan, redactan y difunden? Lo mismo ocurr e al especialista en otr as ciencias. El economista, el sociólogo y el historiador de la información, si no se hallan estrechament e ligados al ejercicio de la profesión necesitarán constantement e, para estudiar en su forma actual o pret érita los medios de información y sus efectos, los consejos, informaciones pr ácticas y datos experimentales que sólo los hombres del oficio pueden procur arles. P er o gracias al desarrollo de la formación prof esional el inv estigador puede también, a su v ez, apr ov echarse de la experiencia del pr ofesional” 115 . Dur ante os seus primeir os anos de andaina, a Unesco pr omov eu o debate ao r edor do xornalista prof esional con especial inter ese na liberdade de información, como unha das liberdades fundamentais do ser humano. A partir dos anos cincuenta e sesenta o quen e o para quen adquirir on condición de obx ecto de estudo por parte do organismo internacional, publicando as primeir as estatísticas sobre consumos mediáticos. O cr ecente acceso aos medios por parte de grandes audiencia traducíase como síntoma de progr eso e desen v ol vement o social. Ese modelo de consumo de medios reper cutiría positiv amente non só nas sociedades desen vol vidas, senón naqueles países mergullados no subdesenv ol v emento e na pobr eza: D . Lerner e W . Schr amm 116 115 Ibid. T errou, F ernand. “F ormación prof esional de periodistas e inv estigaciones científicas relati vas a la información ” . p 74. T errou ex ercía de presidente da Asociación Internacional dos Institutos de In vestig ación sobre a Información. 116 Da vid Lerner (1917-1980) e Wilbur Lang Schramm (1907-1987 ) repr esentan a un grupo de teóricos estadounidenses que centrar on a ollada na inv estigación dos efectos da comunicación de masas nas difer entes audiencias. Da autoría de Lerner son traballos como Propaganda in W ar and Crisis , Nueva Y ork, 1951 e The Passing of T raditional Societ y: Modernising the Middle East , The F ree Press, Nuev a Y ork, 1958. Pola súa parte, Schr amm plasmou as súas inv estigacións en libros como Pr ocess and Effects of Mass Communication (1954), T elevision in the Lives of Our Children (1961), Mass Media and National Development (1964). En 1960 compila en Mass Communications traballos de tres estudosos as 81 C apít u lo 1 desen vol ver on unha teoría, a da modernización, difusionista ou desarrollismo pola que os medios de comunicación masi v a conv ertíanse en impulsores do progr eso e que marcaría as directrices dos estudos de comunicación durante os anos sesenta e setenta. Como tratar emos unhas páxinas máis adiante, a UNESCO promo vería anos máis ta r de o informe McBride cuxa relev ancia debeuse en boa maneira a conexión indisoluble, que o documento formulaba, entre as políticas de comunicación e o desen vol vement o. 1.3.2 A Escola Oficial de P eriodismo do Mov emento A Univ ersidade masi v a da segunda metade do século vinte re vélase como o ámbito no que os estudos de Comunicación contribuirán a normalizar e a regular a actividade dunha prof esión, na que como xa se afirmou, a posesión dun título específico xa é regr a e non ex cepción, e a compactala como grupo. A instalación dos estudos de comunicación no ámbit o univ ersitario, aínda sen ser a lámpada máxica que pode arr anxar a situación global do x ornalismo en tres desex os, mudou a paisaxe xa que fortaleceu a pr ofesión e as súas connotacións de ética e r esponsabilidade social. Así mesmo a instalación univ ersitaria dos estudos de Comunicación posibilitou a capacidade de x er ar coñecemento e detectar , cando menos reaccionar con celeridade, ás no v as demandas sociais e de mercado. En España, como v eremos, o tránsito dun oficio caracterizado durante décadas pola indefinición cara a academia será lento e coas particularidades deri vadas dos anos de fr anquismo. A Escola Oficial de Periodism o (a partir de agora utilizaremos as siglas EOP) nacida nos primeiros anos da ditadura, inspirouse na Escola de El Debate de Angel Herrer a en canto á estrutura dos estudos, se ben os principios políticos adquirir on prioridade absoluta e a concepción da que se partiu consistía en que o x ornalista debía ser unha sorte de funcionario ao servizo dos intereses do Estado. O acceso dos docentes á escola lev a consigo o xur amento de fidelidade á nov a España de Fr anco e a que as nov as pr omocións de x ornalistas seguir an o espírito de José Ant onio Primo de Ri ver a. Entre o cadro de materias daqueles primeir os cursos da EOP de Madrid atopamos “Vida y doctrina del Nacional Sindicalismo ” , impartida polo delegado nacional de prensa e direct or da escola, Juan Aparicio López, e “Política nacional-sindicalista” , impartida polo membro da xunta política da F alange, Ja vier Martínez de Bedoy a 117 , materia que se suprimiría uns anos máis tarde. A Escola Oficial de P eriodismo abre as súas portas no ano 1942 na sede de EFE en Madrid e dous anos despois establece as súas dependencias na rúa Zur bano. No ano 1952 inaugur arase a sección bar celonesa da escola no Ateneo Bar celonés; os alumnos cataláns terían que tr asladarse a Madrid par a o terceir o curso. As probas de ingreso na escola consistían nunha proba escrita sobre cultura xer al e unha proba xer al que pretendía medir dalgún x eito a vocación do comunicacións a tra vés das ciencias sociais: P aul F . Lazarsfeld, Harold D . Lasswell e Car l I. Hov land. 117 V er Vigil y V ázquez, Manuel. El periodismo enseñado. De la Escuela de “El Debate” a Ciencias de la Información. Mitre, Barcelona, 1987, p 103. O xornalista e tamén docente na Escola Oficial de Periodismo en Barcelona lembra neste libro que o rexistr o oficial de periodistas posto en marcha en 1940 pola autoridades franquistas tiña como primeiro nome rexistr ado a F r anco e como segundo o do seu cuñado e ministro da Gobernación R amón Serr ano Suñer . 82 aspir ante. Como explica o x ornalista Josep Pernau, que ingresou en 1955 na sección catalá da EOP , naquel momento considerábase que non se podía e xer cer o periodismo en España sen vi vir polo menos un ano na capital 118 . O cat edrático de P eriodismo da Univ ersidade A utónoma de Barcelona Marcial Murciano sinala que as escolas oficiais españolas someter on o modelo norteamericano a un forte control ideolóxico, que se plasmou no sistema de selección de alumnos e docentes. “ Aun considerando la di versidad y el inter és de las experiencias de estas escuelas y las posteriores impulsadas por la Iglesia Católica, y también su importancia por el número de pr ofesionales que llegar on a formar , este modelo estaba totalmente agotado a finales de la década de los setenta. T anto por lo que se refier e a sus progr amas de estudos y a sus docentes como las infrestrutur as que utilizaba y las materias que impartían ” 119 . “(…) Además de su función política, la presencia del estado en la formación del periodista significa la incorporación del proceso formati v o a la estructura de la educación formal, cuestión que v a a tener consecuencias estructurales puesto que tr ansmite estabilidad administrati va y soporte legal a los estudos de periodismo. A difer encia de los modelos anterior es, la institucionalización de la formación de los periodistas en las Escuelas Oficiales de Periodismo significa también un currículum oficial que se diseña mediante planes de estudo que se modifican sucesi v amente” 120 . A creación da EOP non tería xa que logo o obx ectiv o prioritario de mellorar a calidade da información dos medios, sometidos á censur a da lei de 1938, senón de con verterse unha estrutur a de adoutrinamento nas ideas e normas do r éxime 121 . P ara entender os principios da EOP débese ter en conta o context o no que nace esta plataforma de f ormación par a futuros x ornalistas. No bando fr anquista os asuntos da Prensa for on adscritos a distintos departamentos tras o lev antamento militar: X unta de Defensa Nacional, ministerio de Organización e Acción Sindical, ministerio do Interior e Secretaria X er al do Mov emento. Neste último órgano, a novísima vicesecretaría de Educación P opular Xunta Nacional de Prensa, nacería a estrutur a dos estudos da escola oficial de periodismo 122 . Antes disto, en 1937 créase a Prensa do Mov emento, no ano 1938 promúlgase a lei de Prensa do 22 de abril de 1938 123 e en 1940 xor de o Re xistro Oficial de Xornalistas, única vía par a acceder ao traballo nos medios de comunicación. A lei, promo vida polo ministro de gobernación, Serrano Suñer , partía 118 Pernau, Josep. Memorias: confieso que so y periodista . R oca Editorial, Barcelona, 2005. p 83 119 Murciano, Marcial. “Hacia unos nuev os planes de estudo en comunicación ” en Propuestas para una comunic ación de calidad. Contenidos efectos y formación . Edición a cargo de Sonia Carcelén García, Carmen Rodríguez W angüemert e Nuria Villagra Gar cía. Edipo, Madrid, 2006, p 312 120 P estano R odríguez, José Manuel; Delponti P atricia. “La formación de comunicador es en España ante o ret o europeista ” . Actas del I Congreso Internacional Latina de Comunicación Social, 2009. Uni v ersidad de La Laguna, T enerife, 2009. En liña http://www .re vistalatinacs.org/09/Sociedad/actas/95delponti.pdf 121 “Nosotros teníamos que ser la generación que tomara el relev o en la prensa de los profesionales de capote y correaje de primera hora, muchos de los cuales no reunían otro mérito para trabajar en un periódico, o para dirigirlo, que haber disparado tiros en la guerra en el bando de los vencedor es. Y rele var también a los pr ofesionales de ant es de julio de 1936 que pudier on super ar la brutal depuración prof esional de 1939 y de los primeros años siguientes. Per o, afortunadamente, los planes educativ os muchas v eces fracasan y de la EOP salió t oda clase de gente” . Pernau, Josep. Ibid. p 83 122 BOE do 19/11/1941 123 Publicada no BOE do 23/04/1938 con rectificación o 24/04/1938 83 C apít u lo 1 de que a pr ensa estaba o servizo permanent e dos inter eses de España, con v erténdoa en apar ato de Estado. Dese x eito o pr of esional da información debía desen vol ver un traballo que fose útil para a patria. A posta en marcha do re xistr o oficial servía ademais para recadar nov as informacións sobre aqueles que aspiraban a ex ercer o x ornalismo con inquéritos sobre o pasado pr ofesional, penal e ideolóxico. Hai que subliñar que o proceso de depuración lev ado a cabo polo réxime franquista afect ou a un grande número de pr ofesor es uni versitarios, mestres de escola, x ornalistas, científicos, et 124 . A lei de 1938 era clara ao respecto da autonomía da prensa: non ía toler ar que o chamado cuarto poder vi vise a marx e do Estado. De acordo co prof esor Carlos Barrer a 125 , os campos sobre os que ía actuar o aparat o censor foron v ariados; dur ante os primeiros anos a súa maior preocupación supuña a situación internacional e como esta se r eflectía na pr ensa española. Ademais v etouse a participación de escritor es e intelectuais como Benit o Pér ez Galdos, José Benav ente ou Ort ega y Gasset; tamén se silenciaban a destacados franquistas dependendo de que facción do ré xime ostentar a o contr ol dos medios. En 1941 or denouse a prohibición de publicar noticias ref er entes a catástrof es naturais ou danos producidos por temporais e outr os fenómenos meteor oló xicos 126 . Aqueles primeiros anos o sistema de medios estaba baix o o contr ol da Secr etaría Xer al do Mov emento, é dicir , baix o o ditado da F alanxe, é dicir , no cerne da doutrina política daquel ré xime que emprendía unha andaina de case corenta anos. No ano 1941 lev antaríase a censur a pre via para os medios integr ados na Prensa do Mov emento e na F alange Española. En 1944 quedarían ex entas de censur a as publicacións pertencentes ás reais academias, Consello Superior de Inv estigacións Científicas, uni versidades e centr os de ensino así como institucións eclesiásticas. “Coa promulg ación de toda a normati v a, de carácter repr esi vo, pret endíase asinarlle á prensa e aos seus prof esionais un rasgo colaboracionista na construción do Nov o Estado. P ara isto, tomáronse distintas medidas encamiñadas a garantir a pur eza política e ideolóxica dos informador es. Así, pr acticamente, ningún dos 124 O historiador Javier T usell afirma que un de cada catro diplomáticos e máis da metade dos docentes uni v ersitarios foron sancionados pola nov a autoridade. “La gran depur ación” no xornal El País, 01/10/2000, p 8. 125 Barrer a, Carlos. Periodismo y franquismo. De la censura a la apertura . Ediciones Internacionales Uni v ersitarias, Barcelona, 1995, p 44-46 126 Neste punto parécenos procedent e remitirnos a dous ex emplos de materias vetadas nos medios recollidos polo xornalista e doutor en Ciencias da Comunicación Antonio Cendán Fr aga no seu traballo X ornalismo e medios de comunicación en Galicia durante o franquismo (Ediciós do Castro, Sada, 2003). P or un banda, este autor lembra o sinistro acontecido en xaneir o de 1944 na vila leonesa de T orre del Bierzo cando un accidente ferr oviario pro vocou a morte de máis de trescentas persoas. Sen dúbida, unha dos accidentes ferro viarios máis gra ves de toda a historia a niv el mundial que os xornais galegos apresur áronse a recoller pola pro ximidade xeogr áfica do feito, pero de maneira sucinta e culpando do accidente ao estado das infraestrutur as herdadas da II República. Outro caso re v elador , acontecido en xaneir o de 1950 cando falece en Buenos Air es Castelao, r efírese á circular enviada pola Dirección Xer al de Prensa aos periódicos, con especial énfase para os medios galegos. Nela ordeábase incluir a noticia no interior e só a unha columna, omitir calquera imaxe do falecido nun acto político e non mencionar nin o libro Sempre en Galiza nin os debux os da Guerra Civil. Sobre a vert ente política de Castelao, só se permitía apuntar que for a errada “ y se esper a en la misericordia de Dios el per dón de los perdón de sus pecados” . Acontecemento semellante subliña o prof esor F ermín Galindo no seu artigo “La muerte de Ortega en la prensa de Bilbao ” (Revista Latina, n13, xaneiro 1999. Consulta en liña o 13/04/2011) xa que a consigna aos medios do Ministerio de Información e T urismo aquel 18 de octubr e de 1955 no que falecía o filósof o rezaba así: ““Cada periódico puede publicar hasta tres artículos sobr e el fallecimiento de Ortega y Gasset: una biogr afía y dos comentarios. T odos los artículos sobr e la filosofía del escritor han de poner de relie ve sus err ores en materia religiosa. Podr án publicarse fotogr afías de la cámara mortuoria en la primera página, de la mascarilla o del cadá ver , pero no f otografías de Ort ega en vida ” 84 x ornalistas que ex ercitar a a súa taref a prof esional en medios de tendencia republicana poder a reingr esar na súa carreir a. Os que ti v eran sorte de non ser ex ecutados, for an condenados a penas de cadea que ían desde os doce até os trinta anos. Salv ár onse moi poucos” 127 . A lei prevía a futura organización académica do x ornalismo; de feito, en 1946 o ministro de Educación Nacional José Ibáñez Martín anuncia a integr ación dos estudos na Uni v ersidade. Par alízase o funcionamento da escola até 1949 pero o anuncio, como v eremos, non será realidade até a década dos anos setenta. Rele v ante no devir dos estudos da Comunicación no Estado sería a constitución en 1951 do ministerio de Información e Turismo con Gabriel Arias Salgado á front e e a absor ción por parte deste organismo das competencias nas escolas oficiais; a asimilación entre os fins ministeriais e os ob x ectiv os da escola era tal que o primeiro direct or x er al de Pr ensa er a Juan Aparicio, tamén responsable da EOP en Madrid. Que se estudaba na EOP? Como xa anotamos, algunhas das materias máis clar amente vinculadas aos principios do mov emento foron sendo substituídas. No ano 1945 prodúcese unha primeira modificación do plan de estudos pasando a Ciencia P olítica a ser denominada T eoría da Sociedade e do Estado; a Historia Contempor ánea pasa a ser Historia Política Contempor ánea; Economía Nacional pasa a ser Economía P olítica; a “Historia da Liter atura Uni versal” pasa a denominarse “Lingua e Liter atura e a Cultur a R elixiosa ” chamarase a partir dese moment o “Doctrina Política e Social da Igre xa ” . Introdúcese ademais a materia “T écnica da Noticia ” que xunto a “Titulación e Confección ” , “Tipografía ” , “Información e R eportax es” , “Historia do Xornalismo ” e “Lexislación de Pr ensa ” formarían o corpus de materias x ornalísticas. Suprímese o estudo do alemán e entran na EOP o fr ancés e o inglés. En 1957, baixo a dirección de Juan Beneyt o, establécese na EOP un plan de estudos en tres cursos cun peso consider able de de todo aquilo que se consideraban ciencias políticas, sociais e económicas como Socioloxía, Dogma católico, ou Historia x unto ao ensino técnico das rutinas dos distintos medios de comunicación. Os tres cursos tiñan un esqueleto semellante en canto manter esa distribución acadando certa especialización nos seminarios que a EOP ofertaba sobre distintos soportes mediáticos ou os distintos x éneros x ornalísticos. “La Escuela Oficial de P eriodismo, de Madrid, que hasta 1958 ostentó el monopolio en la enseñanza de esta especialidad en el país, tuv o en sus tr es décadas de historia una producción teórica prácticament e nula. Otro tanto puede decirse que ocurrió con la delegación de la EOP en Barcelona, con la Escuela Oficial de Publicidad, con la Escuela Oficial de Cinematografía, con la Escuela Oficial de Radiodifusión y T elevisión, con la Escuela de Periodism o de la Iglesia y con la propia univ ersidad, aunque hubo algunas ex cepciones(…)” 128 . 127 Cendán F raga, Antonio. X ornalismo e medios de c omunicación en Galicia durant e o fr anquismo . Ediciós do Castro, Sada, 2003, p 36 128 Jones, Daniel E. “Inv estigación sobre comunicación en España: ev olución y perspecti v as” , Re vista Zer , Univ ersidad del País V asco, nº 5, Nov embro, 1998. Consultado en liña http://www .ehu.es/zer/ o 12/01/2010. O profesor e inv estigador da Univ ersidade Aut ónoma de Barcelona Daniel E. Jones faleceu o 1 de abril de 2007. 85 C apít u lo 1 P ara outr as autor as, a carencia de corpus teórico paliábase cunhas ping as de historiogr afía e un compendio aleatorio de materias. “Cedo, na década dos cincuenta, o propio ministerio de E ducación que re xent ou o profesor Joaquín R uiz-Jiménez (sic), tentaría atr aer os estudos de Xornalismo par a a vía uni v ersitaria, englobándoos nas F acultades de Letr as. T al era a consciencia, nos sectores menos dogmáticos, da inadaptación do coñecemento á función –mesmo baixo mínimos- dos informador es (…). A segr egación imposta verbo dun sistema de coñecemento teórico-pr áctico: a ignor ancia de toda a aportación fenomenoló xica e do campo da socioloxía experimental, mesmo tr atándose de ponlas USAmericanas (sic) como a dos análisis cuantitati v os ou a que tanto podería inter esar dos efectos ; a insuficiencia humanista, manifest ouse, pois, timidamente, nesa intención do político demo-cristiano como x estor educacional e a súa posición aparecer á influindo, porén, na defensa da cualidade parauni versitaria que nos anos sesenta, a década a seguir , adquir en as Escolas Oficiais de Periodismo e as Escolas da Eire xa(…)” 129 . Non os esquecemos de Na varr a; mov émonos no eixe Madrid-Barcelona nesta altur a pero os estudos de comunicación eran impartidos na Uni versidade de Nav arra desde o ano 1958. Aquela uni v ersidade católica e priv ada nacida do Estudo General de Na varr a, institución fundada en 1952 por José María Escriv á de Balaguer , quen axiña se decatou da importancia de poñer en mar cha o que sería o Instituto de P eriodismo. De arrancalo e dirixilo durant e catro anos Antonio F ontán, filólogo e xornalista que anos máis tar de sería o pr esidente do primeir o senado da democracia. O Estudo Gener al de Na v arra, recoñecido polo franquismo como univ ersidade da Igre xa desde 1962, xa pux er a en mar cha os estudos de Der eito, Medicina e Filosofía e Letr as e sería en setembr o de 1958 cando un curso de ver án co título “Periodismo y cuestiones de actualidad” sería o x ermolo do Instituto. Na valor ación do x ornalista e docente Manuel Martin Vigil o Instituto de Periodismo de Nav arr a er a unha facultade pr esentida, un centro que contaba con pr odución bibliográfica pr opia 130 . O prof esor Ángel Benito, dúas décadas máis tarde decano da facultade de Ciencias da Información da Complutense, f oi nomeado direct or do Instituto de Periodismo en Na varr a no ano 1962. Un óptimo plan de estudos de Comunicación para el era aquel que incluía materias de cultura xer al como Liter atura, Historia, Geografía, Ciencias P olíticas e Sociais e idiomas, unha disciplina de base filosófica e teoló xica, unha aprendizax e das técnicas prof esionais e un coñecemento polo miúdo das problemáticas dos medios informati vos nacionais e internacionais. Os estudos articulábanse en tr es anos: “En estos tres cursos había cinco asignaturas de cultura r eligiosa. Introducción a la T eología y Der echo Público Esclesiástico, en primer o; Historia de la Iglesia y Doctrina Social Católica I, en segundo; y Doctrina Social Católica II, en ter cero. Cuatr o asignatur as de geografía e historia: Hisoria Uni versal y Geogr afía Univ ersal, en primer o; Hist oria de España, en segundo; y Geogr afía R egional del Mundo, en ter cero. 129 Ledo Andión, Margarita. Para un modelo de facultade de Ciencias da Información para Galicia. Copia depositada na Biblioteca X eral da USC, 1989, p 11. Este traballo, sobre o que vol ver emos máis adiante, responde a unha con vocat oria da Dirección X eral de Medios de Comunicación da X unta de Galicia. 130 Martín Vigil, Manuel. Ibid , p 153 86 Dos de Filosofía y Letras, ambas en primero; Literatur a Contempor ánea y Elementos de filosofía. Cuatro varias: Sociología, en primero; T eoría y Organización del Estado y Economía, en segundo; y P olítica Internacional, en tercer o. En este curso también un idioma moderno. T otal, dieciseis asignatur as culturales. Y diecisiete periodísticas: T res cursos de Redacción P eriodística; dos cursos de Hemerogr afía, segundo y ter cer año; dos de Información audio visual, en segundo y ter cer o; tres de tecnología: Tipogr afía y técnica de impr esión, primero; Confección y Titulación de P eriódicos y T ecnología de la Información, segundo. Más la siguiente v ariedad: Introducción al P eriodismo, primer o; Historias del Periodismo, Empresa P eriodística, Legislación de Prensa, Publicidad y Relaciones Públicas, Ética general y prof esional y T eoría de la opinión pública, todas de t ercer o ” 131 . R especto da Escola Oficial de P eriodismo pódeselle r ecoñecer ho xe en día ao instituto do Opus Dei un maior esmer o académico na selección do prof esorado, a inclusión pioneira nos plans de estudos de materias como a Hemer ogr afía – antecesor as da Documentación- e unha estrate xia inequív oca por sentar saber a tr a v és de in vestig acións e publicacións. F ronte ás escolas dependent es do r éxime situábase un centr o da igr ex a que podía mov erse nuns parámetr os lix eir amente distantes. “El aspecto formati v o, fundamental en todo pr ox ecto univ ersitario, era el r asgo distintiv o del Instituto de Periodismo respecto de la Escuela Oficial. Fr ente al car ácter basicament e técnico de las enseñanzas de esta, se alzaba el intent o de elev ar el periodismo y el mundo de la comunicación al rango del saber , de ciencia teórica a la vez que dotada de un fuerte componente práctico ” 132 . Así mesmo había outra difer encia de concepto entr e a política ministerial respect o da EOP e a do Institut o de P eriodismo de Na v arra. Mentres no primeir o acaso optouse por ir creando á imax e e semellanza da Escola Oficial de Periodismo, a Escola Oficial de Cinematogr afía (1962), a de Publicidade (1964) e a de Radio e T elevisión (1967), en Nav arr a as difer entes seccións concentrábanse no Instituto, poñendo en marcha instalacións de r adio e tele visión ao longo da década dos anos sesenta. Co recoñecemento univ ersitario en 1971, como ver emos deseguido, a concentración das seccións ou especializacións na mesma facultade f oi a fórmula escollida. O catedrático Enrique de Aguinaga López 133 distinguiu tres etapas na formación dos xornalistas baix o o teito da EOP do fr anquismo, estruturación que posteriorment e recolleu tamén a pr ofesor a María Luisa Humanes 134 . Unha primeira etapa que se estendería entre 1941 e 1953 e que estaría marcada pola necesidade de prepar ar x ornalistas defensor es do ré xime fr anquista. Como xa apuntamos, o currículo da EOP estará definido nestes anos por materias de forte contido ideolóxico. A segunda etapa comezaría en 1953, coa adscrición dos estudos ao Ministerio de Información e T urismo; esta fase que se pecharía coa aprobación da Lei de Prensa de 1966 xa perfilaría dous grupos de materias: as de cultura xer al e as xornalísticas. A terceir a etapa achegaría os estudos ao ámbit o uni versitario enfatizando aspectos como a 131 Ibid, p 154 132 Barrer a, Carlos. Historia de la F acultad de Comunicación de la Universidad de Navarra. Medio siglo de enseñanza e in vestig ación 1958-2008. Eunsa, P amplona, 2009, p 36 133 De Aguinaga López, Enrique. Epistemología del ejercicio periodístico . Univ ersidade Complutense de Madrid. T ese de doutor amento, 1982, p150-155 134 Humanes, María Luisa. La formación de los periodistas en España , Univ ersidade Complutense de Madrid, T ese de Doutor amento, 1997 87 C apít u lo 1 necesidade de formar in v estigador es. O recoñecement o civil dos estudos nav arros no ano 1962 non evitaba a dependencia do Ministerio de Información e T urismo, xa que era neste departamento no que se expedían os carnés de xornalista. Nomeados polo ministerio eran os membros do tribunal que ex aminaba a aqueles estudantes do Instituto de P eriodismo que querían con validar os seus estudos e así obter a capacitación prof esional en forma de carné obrigat orio. Os denominados “exames de conxunt o ” , xa que os estudante debían prepar ar a materia de tres cursos, tiñan lugar , iso si, na mesma cidade de Pamplona. A dependencia do Instituto de Periodismo na varr o respect o da da EOP , da Dirección X er al de Prensa e do Ministerio de Información e T urismo ti v o difer ente intensidade desde finais dos anos cincuenta até que quedou establecido o car ácter uni v ersitario dos estudos en 1971. Hai que subliñar que a andaina da EOP desde o seu nacemento estiv o marcada polo papel da F alange, encargada de controlar a estrutura da comunicación social do ré xime; a mesma F alange que ollaba con r eceo e confrontación a estr ate xia do Opus Dei co Estudo Gener al de Na v arra e o Instituto de P eriodismo 135 . R eferiámonos algunhas liñas atrás á posta en marcha do Ministerio de Información e T urismo como a estrutura dentro do ré xime franquista de controlar os procesos de inf ormación, así como os produtos culturais que chegaban ao público. T amén, obviament e, a tra v és da Dir ección Xer al de Prensa tutelábanse as dir ectrices que re xían a formación dos futuros comunicador es. A chegada do ministro vilalbés Manuel F r aga ao departamento no ano 1962 deri vou nunha lei de prensa, a de 1966 coñecida popularmente co apelido do ministro que a asinou, amplamente analizada e comentada ao longo das últimas catr o décadas. Se ben a supr esión da censur a pre via perdía rele vancia cos secuestr os e sancións das publicacións que incluísen información non con v eniente para o réxime, a lei de Prensa e Imprenta 1966 pasou á historia cun diagnóstico de talante aperturista. O te xto da lei de 1938, que dispux o que a pr ensa servía os int ereses do r éxime, estableceu a censur a pr evia e instaurou a participación directa do ré xime no goberno da empr esa informati va, non casaba ben con nov os tempos nos que pr ocur ar algunha complicidade con Eur opa onde se viña de solicitar oficialmente a apertur a de negociacións co Mercado Económico E ur opeo. P or én, a acción deste ministerio entrada xa a década dos anos sesenta non encaixaba, na práctica, cos nov os av ales que procur aba o ré xime en Europa. Cando en xuño de 1962 organizacións políticas e int electuais opositor es ao franquismo, maiormente encadr ados no conserv adorismo e no liber alismo, xuntábanse en Múnic, Alemaña, para debater sobre o futur o do ré xime, todas as portadas da prensa española 135 En relación a isto, o prof esor Carlos Barrer a relata en Historia de la Facult ad de Comunic ación de la Universidad de Navarra. Medio siglo de enseñanza e inv estigación 1958-2008. Eunsa, Pamplona, 2009 a contestación que recibiu xa en 1967 por parte da F alange e dos seus medios, especialmente o periódico Arriba , a participación do direct or do xornal francés Le Monde , Hubert Beu ve-Méry na V Semana de Estudos para Periodistas organizada polo Instituto de Periodismo. Os medios falanxistas criticaron o gasto monetario que supuña convidar a unha persoa “non adecuada ” para o ámbito académico español (p 94-98). Meses máis tarde, con motiv o da celebración en Nav arra da asamblea xer al da International Association for Mass Communication Resear ch o diario f alanxista local Arriba España titulaba “Congreso Internacional de P eriodismo en Pamplona. Están in vitados v arios decanos comunistas” . (p 127). 88 demonizaban a iniciati v a 136 ; coincidía aquel encontr o cun momento de r ecambio ao front e da carteir a de Información e T urismo sendo o ministro saínte Arias Nav arro e o entr ante, F r aga Iribarne. A moitos dos asistentes a aquela r eunión castigóuselles coa retir ada de pasaporte, con sancións ou co desterr o 137 ; o ministro entr ante manti vo as sancións nalgún caso durant e máis de un ano e malia isto, F raga Iribarne negaba nos for os internacionais o problema español e consideraba a súa misión mudar a imaxe que sobre España tiña o resto de Eur opa. A el correspondía desde aquel momento a política informati va e turística mantendo á prof esión xornalística como un grupo prof esional ao servizo do goberno botada a andar xa a década dos anos sesenta. La Gacet a de la Prensa Española , publicación dirixida aos prof esionais e que foi editada entre 1941 e 1971, primeir o pola Delegación Nacional de Prensa e despois pola Dir ección Xer al de Prensa, pr oclamaba en 1962 a r especto da chegada de Manuel F raga Iribarne ao ministerio de Información e T urismo: “En esa transf ormación espiritual y física, abierta hacia un futuro esplendor oso, recabamos los periodistas españoles un puesto de v anguar dia y una responsabilidad, tr as la Capitanía de quien, como el Caudillo, Primer Soldado, en las batallas de la guerr a y de la paz, ha mer ecido y enaltece el doble título de Primer Periodista español y Pr esidente de Honor de la Asociación de la Prensa de Madrid” 138 . A lei de 1966 e a conseguinte refundición do Estatuto do Periodista Prof esional en España de 1967 139 continúan consider ando xornalista a aquel que está inscrito no R existr o Oficial de P eriodistas, r emitindo iso si á titulación académica. Uns días máis tarde, os estudos aloxados na Escola Oficial de Periodismo reciben un empurrón ao ser considerados por unha orde ministerial como título de carr eir a de niv el docente superior 140 . Establecíanse cambios no acceso á Escola e os estudos adquiren máis peso ao quedar articulados en catro cursos e un exame de grao. Par a poder ingr esar na EOP había que super ar o preuni v ersitario e, aínda que non se prescindía dunha proba de coñecementos, esta referíase agora a acontecementos recentes que acadaran forma de noticia periodística. O nov o plan de estudos, o que precedería á entrada dos estudos na uni v ersidade, quedaba estruturado en cursos e materias do seguint e xeit o: 136 Máis de cen intelectuais, a ter ceira parte deles procedentes do exilio, participaron na reunión do 5 de xuño de 1962 que coincidía coa celebración de Munich do Congreso do Mov emento Eur opeo. Un dos participantes, José Vidal-Beneyt o, lembraba máis de catro décadas despois como ademais da cacería mediática, os falanxistas promo veron mobilizacións en España con pancartas nas que se podía ler ¡Los de Munich a la hor ca! (V er artigo do mesmo título na sección de Opinión de El País, 06/06/2009). 137 Recólleo o xornalista Gustav o Luca de T ena en Frag a, retrato de un fascista (Miatzen SARL, Eibar , 2001). “De regr eso a la front er a, la Policía dio a escoger a los ponentes de Munich entre el exilio o bien entreg ar el pasaporte, hacer frente a multas y ser dest errados a Canarias. En la isla del Hierr o estu vieron Iñigo Cav ero y José Luis Na v arro; en Gomera, Alfonso Prieto; en Lanzarote, F elix Pons Marqués y Joan Casals y en Fuertev entura, Joaquín Satústregui, Jaime Miralles, F ernando Álv arez de Miranda y Jesus Barros de Lis. Se exiliaron José María Gil R obles, Dionisio Ridruejo, Jesús Prados Arrarte, F ernando Baeza, José Suárez Carreño, Isidro Infante, Enrique Ruiz García, Carmelo Cembrer o, Pablo Martín Zar o, Vicente V entura y José Vidal Beneyt o ” (p 67-68). 138 La Gaceta de la Pr ensa Española, abril, 1963, p 2). Citado por Durán, Ana en “La Gaceta de la pr ensa española. La información y la opinión de la dictadura franauista sobre la prof esión periodística” en La comunic ación social durante el franquismo (García Galindo, Juan Antonio; Gutiérrez Lozano, Juan F rancisco; Sánchez Alar cón, Inmaculada, editores), Diputación Pr ovincial de Málaga, 2002, p 646 139 Decret o 744/1967 do 13 de abril de 1967 (BOE 15/04/1967) 140 Orde minist erial do 20 de abril de 1967.( BOE 04/05/1967) 89 C apít u lo 1 T áboa nº 1. Plan de estudos Escola Oficial de P eriodismo ano 1967 Primeiro curso Gramática, Hist oria e estrutura do castelán, Historia da Lit eratura española, Hist oria Uni v ersal Contempor ánea, X eografía política e económica uni versal e de España, Filosofía, Medios de comunicación social, T écnicas de Composición e Impresión, F rancés, Ing lés Segundo curso Estilo e linguax e x ornalística, Liter atura Uni v ersal Contempor ánea, Historia das ideas políticas e das relacións int ernacionais, Cultur a relixiosa, T eoría da Información, P eriodismo informati vo, Hemer ografía e técnicas de Documentación, F rancés, Inglés T erceir o curso Estruturas políticas e sociais do mundo actual, Sociolo xía, Fundamentos da Psicolo xía, T eoría e T écnica da Propag anda e das Relación Públicas, E conomía x eral e da empresa inf ormativ a, Información gráfica, P eriodismo interpretati vo, T eoría e técnicas da inf ormación audiovisual, Deseño periódicos impr esos, T écnicas de Comunicación, F rancés, Ing lés Cuart o curso Historia do P eriodismo, Política Internacional Cont empor ánea, Ética e deontolo xía, F rancés, Ing lés De como se inseriu o currícu lo par a a formación dos pr ofesionais da comunicación na Uni versidade xa sinalabamos anteriorment e o establecement o de dous grupos de contidos na EOP que posteriormente se trasladaría aos planes univ ersitarios. O estreit o marco legal e político no que se mov eron os estudos durant e tres décadas reper cutiron no xeit o de establecerse na uni versidade española. “ A este período desde 1940 a 1970 le corr esponde un nuev o estadio en el desarrollo de la prof esión periodística en España, que podríamos calificar como de retr oceso. Los periodistas se ven sometidos a una regulación estricta de sus acti vidades, tanto por las ley es de Prensa como por las normas específicas recogidas en estatutos y códigos de honor . La filosofía que inspiraba a la EOP , si la compar amos con las reformas que se produjer on internacionalment e, era cosa del pasado, del período de entreguerr as. Al finalizar esta etapa estaban y a establecidos los ejes en torno a los que se iban a elaborar los progr amas de los estudos univ ersitarios de periodismo: las materias de contenido cultural a tra vés de los cuales los futuros periodistas r ecibían los conocimientos necesarios de Historia, Economía, Liter atur a, Sociología, etcéter a, y las técnicas periodísticas o formación para el ejercicio de la prof esión. Sin embargo, la fijación de estos criterios no fue resultado de un debate pre vio en que las partes implicadas –enseñantes y profesionales- desarrollasen sus planteamientos r especto al contenido y objetiv os de formación de los periodistas. La realidad era otra bien distinta: desde el Ministerio de Inf ormación y T urismo se dictaban los planes de estudos y se controlaban las vías de acceso a la prof esión, mientr as que, a medida que el regimen per día poder , las r edacciones ponían en duda cada vez más la adecuación de las escuelas de periodismo como forma de apr ender el oficio ” 141 . 1.3.3 A información na Uni v ersidade O ingreso do estudos de “Periodismo e demais medios de comunicación social” na 141 Humanes, María Luisa. “La política de formación de comunicadores: la Escuela Oficial de P eriodismo (1941-1970)” en La comunicación social durante el franquismo (García Galindo, Juan Antonio; Gutiérrez Lozano, Juan Fr ancisco; Sánchez Alarcón, Inmaculada, editor es), Diputación Pr ovincial de Málaga, 2002, p 637-638 96 recor demos también que los esquemas met odológicos yanquis influy eron también de forma muy directa en grandes maestros y teóricos del periodismo europeo, como es el caso de Emil Dovif at , que fue durant e muchos años profesor de Publicística en la Uni versidad Libre de Berlín y uno de los más clarivident es teóricos de las ciencias de la comunicación. Y o diría que las perspectiv as teórico-pedagógicas de los prof esores españoles de Periodismo nos las hemos agenciado cada uno por nuestr a cuenta y a nuestro aire, como autodidactas quizás un poco ingenuos, pero nunca condicionados por la idea de ofr ecer cobertur a ideológica a las empresas periodísticas, que casi siempr e han despreciado olímpicament e a los centros uni versitarios” 158 . En que medida a uni v ersidade aportou o marco académico necesarios para aqueles estudos, por un lado err áticos en canto á estrutura até aquel momento, pero fort emente tutelados polo ré xime franquista? A autonomía necesaria par a indagar (se). “La uni versidad permite que los estudos puedan pr ofundizar en el conocimient o científico y académico de la información y la comunicación, fundamentando el cuerpo teórico del prof esional(…). En efect o, en este sentido ha permitido el desarrollo y la fundamentación del ár ea científica del periodismo primero y más adelante del audiovisual y la publicidad y las r elaciones públicas” 159 . E cales er an os paradigmas teóricos sobre os que construír o corpus de materia docente durante aqueles anos de arranque dos estudos univ ersitarios? O par adigma de Har old Lasw ell 160 e a dif erenciación entre información e opinión da tr adición anglosax ona marcaba a docencia da redacción e dos x éneros xornalísticos. A ollada despr azaríase á Europa máis central anos máis tarde, de maneira paralela ao crecement o do prestixio do x ornalismo francés, italiano ou alemán. “Ha y que tener en cuenta, además que las uni v ersidades continuaban las enseñanzas ofr ecidas en las escuelas prof esionales de periodismo y que la aspiración del estudiante er a trabajar en los medios. Los planes de estudo se nutrían de asignatur as y pr ofesor es procedentes de otr as facultades y quedaba a los prof esor es de redacción la carga de adiestr ar a los estudiantes en el ejercicio pr ofesional, enseñarles a redactar una noticia, una entre vista, un reportaje, una crónica, un artículo, un editorial...(…) La necesidad de enseñar redacción periodística explica que en efect o pueda considerarse el par adigma básico de la enseñanza la distinción entre noticias y comentarios. Como esa distinción no se hace en la conv ersación corriente, había que acostumbrar al estudiante de periodismo a saber si estaba informando u opinando. Los dos axiomas básicos y estables de la enseñanza en los setenta y alrededor es fueron, así, el paradigma de Lassw ell y la distinción tradicional en el periodismo ang losajón entre noticias y comentarios, entr e hechos y opiniones, enfatizada en el axioma «F acts are sacred, 158 Martínez Albertos, José Luis.. Encuesta: ¿vive la comunicación periodística un cambio de paradigma? Anàlisi 28, Uni v ersidade Aut ónoma de Barcelona, 2002, p 181 159 Murciano, Mar cial, Ibid, p 314 160 O paradigma ou fórmula de Lasswell (EEUU, 1902-1978), lanzada no ano 1948, plantea a análise do proceso comunicati v o a tr av és das cinco W s ou, o que o mesmo, nas cuestións: Quen? (análise do contr ol da información), Que? (análise de contido) A quen? (análise de audiencia) Por que canle? (análise do medio) Con que ef ectos? (análise de ef ectos). T raza con este esquema os eixes do proceso comunicativ o. Harold D . Lasswell foi pioneiro das teorías da comunicación e pux o os cimentos na análise funcionalista da Comunicación, ou o que é o mesmo, nos estudos centr ados na función autorr egulada da comunicación na sociedade cuns ef ectos persuasiv os que debían ser fundamentais par a o desen vol vement o e pr ogreso da mesma; seguiron os seus sendeiros outros estudosos norteamericanos como Robert K. Merton e P aul Lazarsfeld, de orix e europea, que se v olcaron no estudo da comunicación de masas. 97 C apít u lo 1 comments ar e free», aunque la r ealidad mostrar a que ni los hechos er an tan sagr ados ni los comentarios, tan libres. P ero quien supier a desenv ol v erse cómodamente en el interior de esta distinción er a periodista ” 161 . 1.4. O grupo profesional e a formación superior R esponder á cuestión de se podemos referirnos a elites dentro do ex ercicio do x ornalismo, ese mundo tan prof esionalmente heter ox éneo e desigual, é o primeiro dos obx ecti v os destas páxinas que abordamos. Somos conscientes de que unha ocupación como a que tratamos neste traballo na que con vi ven dispares situacións prof esionais, categorías laborais e remuner acións económicas, non resulta doada de abordar no seu conxunt o. Se nin tan sequera resulta sinx ela de entender como grupo prof esional compacto, pode parecer contr aditorio ref erirse ao x ornalismo como elite, se ben semellaría máis razoábel falar dun grupo de prof esionais de elite dentro do x ornalismo. Argumentar emos por que consider ar o grupo prof esional globalmente como elite. No ano 1937, Leo Ronst en inter ésase de maneira específica por este grupo prof esional 162 . No seu estudo The W ashington C orre spondents analiza a morf olo xía do x ornalismo interrog ando aos membros da corpor ación de prensa que ex ercían o seu tr aballo na capital estadounidense; 127 xornalistas, dos cales a maior parte tiñan unha importante influencia na cr eación de opinión entre unha gr ande audiencia. A sondax e ofr écelle a Ronst en os seguintes datos: a maioría proceden de familias acomodadas, nas que pr edominan os pr ofesionais sobre os comerciais. Máis da metade rematar on os estudos uni v ersitarios e só un 10% son fillos de tr aballadores manuais. A partir de autor es como Rost en e a década dos anos vinte do pasado século, podemos atopar unha liña de estudos sobre a consider ación social e a análise sociolóxica do xornalista. Per o unha liña de punt os dispersos no t empo que até os anos setenta non e xperimentará o desen vol vement o deste ángulo de estudo dun x eito máis int enso. An os ant es do es tu do de R on st en, en 191 9, Max W ebe r emi tí a as súa s con si der ac ió ns do x orn al is ta com o un re pr ese nt ant e da dem ago xi a na so cie da de con t emp or ánea , x ulg ado x ene ri ca men t e e de m ane ir a h abi tu al p ol o c omp or tam en t o i ndi vid ua l d os me mbr os m ái s de spr ez áb eis e do ca l o púb lic o es que cí a a r esp ons ab ili da de qu e r eca ía sob re a sú a ta r ef a. “El per iod is ta com pa rte con to do s lo s dem ás dem ago go s, así co mo tam bi én con el ab og ado y el art ist a, el des tin o de es ca par de to da cla sif ic ac ión so cial pr eci sa . P ert ene ce a una es pec ie de ca st a par ia que la so ci eda d juz g a sie mpr e de ac ue r do con el co mp or tam ie nt o de sus mie mbr os mo r alm ent e pe or es . Así lo gr an cu rso la s má s e xtr añ as i de as a cer ca de los per iod is ta s y de s u tr aba jo . No t odo el mu ndo se da cue nta de que , aun qu e pr odu cida en ci r cun st anc ia s mu y di st inta s, una ob ra pe rio dí st ica r eal me nt e bu en a ex ige al me no s tan to esp íri tu co mo cu alqu ier ot r a ob ra int ele ctu al , sob re tod o si se pi en sa que ha y qu e r ea li zar la apr is a, por en ca rgo y pa ra qu e sur ta ef ec t os inm edi at os . Com o lo que se re cue r da es, na tu r alm ent e, la obr a 161 Gomis, Lorenzo. Ibid. p 159. 162 R osten partía de que unha part e da elite intelectual dos Estados Unidos atopábase entre os x ornalistas máis important es, isto é, os que gozaban de maior audiencia. Considerábaos creador es da opinión americana da época. Leo Rost en (Lodz, Polonia 1908-New Y ork 1997) foi guionista e x ornalista. 98 pe riod íst ic a irr es pon sa bl e, a ca usa de sus fun est as con sec uenc ias , poc as gen te s sa ben ap re ci ar que la r esp on sa bil id ad del per iod is ta es muc ho ma y or qu e la de l sa bio y qu e, po r té rm ino me di o, el se nt ido de la r esp on sa bil id ad de l per iod is ta hon r ado en na da cede al de cualquier otro int electual” 163 . Neste punto resulta preciso chamar a atención non só sobre a consideración do x ornalismo como unha acti vidade de elite en canto inflúe socialmente sobre unha audiencia considerable, senón no seu encadramento como ocupación intelectual, en canto x erador a de coñecemento. A topamos aquí unha das clav es que nos axudar án a entender os nosos r azoamentos posterior es. A sociedade dominada polas nov as tecnolo xías da comunicación e da información é unha sociedade que xer a un no v o tipo de coñecemento a cuxa análise teñen que enfrontarse as ciencias sociais 164 . As institucións xer adoras de coñecemento e de cultura por ex celencia nesta nov a época son os medios de comunicación, xa que a ciencia, se ben xer a un saber de enorme utilidade social, está fór a do debate público sux eita a outras dinámicas. Este nov o tipo de coñecement o fai formularse nov os r etos ás ciencias sociais: por un lado, sobre o coñecemento en si mesmo, que e quen o produce, e por outro, sobre o papel dos x ornalistas dentro dese pr oceso. 1.4.1 Pro x ección do x ornalista na sociedade Os medios retr oaliméntanse do seu pr opio coñecemento, criando unha espiral que constrúe unha nov a realidade afastada da lóxica e da experiencia, os procedement os tr adicionais de adquisición do coñecemento. Unha grande parte da sociedade terá como ref erencia cultur al a estas no vas institucións xer adoras de coñecemento: as corpor acións mediáticas 165 . Esa construción de coñecemento pr opio da sociedade da información conta cuns produtor es, cuns xer adores de coñecemento –se se quer , denominémolo mediático-, que desenv olv erían o seu traballo no seo dos medios de comunicación. Estes establecen as r egr as de produción de bens simbólicos, definen aos seus intelectuais ou pro v edores do coñecemento mediático, posúen as canles de tr ansmisión cultural e modelan gustos e inter eses do público. Ao marxe desas canles, resultaba difícil, cando non imposible, difundir a produción cultural dunha maneira que signifique un rele vant e alcance social. En definitiv a, se o debate anterior sobr e o papel do intelectual abalaba entre o intelectual autónomo capacitado para ex ercer unha análise máis alá dos grupos en conflito 166 e o intelectual comprometido, figura vinculada aos mo v ementos de esquer da, na actualidade estaríamos a ref erirnos a un intelectual mediático que se incorpor a ás industrias culturais par a ex ercer a súa actividade. Pode ser un líder de opinión, porque non só analiza a realidade senón que se anticipa a ela, pero non obtería 163 W eber , M. El político y el científico . Alianza E ditorial, Madrid. 1986, p 96 164 V er Castells, M. La era de la información , v ol. I: La sociedad red . Alianza, Madrid, 1997. 165 A este respecto pódese consultar La espiral del silencio (Paidós, 1995), traballo no que a autora, Elisabet Noelle-Neumann desenv olv e a interesant e teoría sobre a axenda setting , ou o que ven ser o mesmo, as crenzas mediáticas con vertidas na r ealidade percibida por boa parte da sociedade. 166 V er Mannheim, Karl. Ideología y utopía : intr oducción a la sociología de l conocimient o . Aguilar , Madrid, 1966. 99 C apít u lo 1 o seu status –carecería de público- se non ex ercer a esa capacidade dentro dunha corpor ación x a que son estas últimas as que definen nos nosos t empos o que é propio dos intelectuais. Dese x eito, o grupo de intelectuais nesta sociedade do coñecemento estaría constituído no seu gr oso por figuras vinculadas a grupos empresariais da comunicación e por x ornalistas 167 . Debemos concluír que o ex er cicio do x ornalismo entendido de maneira global ex erce unha función fundamental na x eración de coñecemento na sociedade actual. Esta capacidade outór galle unha posición de poder . “(...) El periodista profesional, que se sabe partícipe de un poder colectiv o de dotar o denegar la relev ancia pública, no suel e ser consciente en su total intensidad y en cada una de sus, en apariencia, pequeñas decisiones, del derrot ero que está contribu y endo a dar al espacio público de su sociedad, lo que es como acabar diciendo, a su sociedad misma. Sabe, pero sin detectar toda la profundidad de sus implicaciones, que él como periodista se ha con vertido en nuev o R ey Midas , capaz de conv ertir , no en oro, sino en público , todo lo que toca ” 168 . Que os profesionais do x ornalismo constitúan g lobalmente un grupo de poder non significa, de maneira algunha, que esa capacidade de influencia social estea distribuída de maneira homo xénea entr e os indi viduos que ex ercen esta acti vidade. T rátase dunha elite visible, per o o grupo, como xa sinalamos ant eriormente, está estrutur ado x erar quicamente, a súa composición interna resulta complex a. A centr alización de medios de información e poder é o que lles outor ga esa capacidade de “mirar por encima del hombr o ” 169 aos homes e mulleres comúns. De x eito que o que os constitúe en elite na sociedade actual non se basea tanto en posicións indi viduais dentro do x ornalismo, senón na posición do xornalismo na estrutura social. “(...) La prof esión, consider ada como grupo social, es innegable que también se ha incorporado al reducido círculo de las elites de poder , ya que con independencia de su categoría prof esional, cualquier periodista en el conjunto de las inter acciones sociales actúa y es percibido como miembro de esta élite. En el tejido institucional, los medios de comunicación han alcanzado el protagonismo pr opio de las élites tr adicionales” 170 . F acemos especial fincapé na importancia das corporacións mediáticas e dos prof esionais da comunicación na configuración do coñecemento na actualidade. Esta capacidade viña dada esencialmente por seren os medios de comunicación os que outorgaban visibilidade ou in visibilidade a feit os e grupos sociais, que teñen xa aprendida unha lección: os seus problemas, demandas e pr eocupacións chegar an ás instancias decisorias e terán, polo tanto, posibilidades de ser r espondidos se son reflectidos previament e nos medios de comunicación. Noutr o extremo, as institucións 167 J. A. Schumpeter no seu traballo do ano 1942 Capitalismo, socialismo y democracia (nós consultamos a edición de 1968 publicada en castelán pola editorial madrileña Aguilar), afirmaba que o xornalismo era unha prof esión practicamente reserv ada a intelectuais e que estes se definían por ex ercer o poder da palabr a per o despr ovist os de calquera responsabilidade en asuntos pr ácticos, pola sua falta de coñecemento de primeir a man e pola súa atitude crítica ao r ecoñecerse como indi viduos con capacidade de seren incómodos. 168 Dader , José Luis. El periodista en el espacio públic o. Bosch, Barcelona, 1992, p 152 169 V er Mills, Charles Wrig ht. La elite del poder . F ondo de Cultura Económica. Mé xico, 1957. 170 F elix Ortega e Mª Luisa Humanes afirman que os x ornalistas constitúen como grupo unha elite máis clara que os políticos, por constituir un punt o de ref erencia e de influencia na vida cotiá da sociedade. 100 encargadas de dar r espostas f arán ou vidos x ordos mentres o clamor dos medios non lles fag a chegar as pr eocupacións 171 . A posibilidade de ter pr ox ección pública é o que outor ga aos pr ofesionais dos medios a súa r elev ancia social, segundo e xplicaba o pensador francés Pierre Bordieu, crítico co papel dos medios de comunicación como actor es sociais: “ L o s p e r i o d i s t a s – h a b r í a q u e d e c i r e l c a m p o p e r i o d í s t i c o - d e b e n s u i m p o r t a n c i a e n e l m u n d o s o c i a l a q u e o s t r e n t a n e l m o n o p o l i o d e h e c h o d e l o s m e d i o s d e p r o d u c c i ó n y d i f u s i ó n a g r a n e s c a l a d e l a i n f o r m a c i ó n , m e d i a nt e l o s c u a l e s r e g u l a n e l a c c e s o d e l o s c i u d ad a n o s d e a p i e , a s í c o m o d e l o s d e m á s p r o d u c t o r e s c u l t u r a l e s , c i e n t í f i c o s , a r t i s t a s , e s c r i t o r e s , a l o q u e a v e c e s s e l l a m a e l « e s p a c i o p ú b l i c o » , e s d e c i r a l a d i f u s i ó n e n g r a n e s c a l a . ( … ) A p e s ar d e o c u p a r u n a p o s i c i ó n i n f e r i o r , do m i n a d a , e n l o s c am p o s d e pr o d u c c ió n c u lt u r a l e j e r c e n u n a f o r m a r e a l m e n t e i n s ó l i t a d e d o m i n a c i ó n : s o n d u e ñ o s d e l o s m e d i o s d e e x p r e s a r s e p u b l i c a m e n t e , d e e x i s t i r p ú b l i c a m e n t e , d e s e r f a m o s o , d e a l c a n z a r l a n o t o r i e d a d p ú b l i c a ( l o q u e , p a r a l o s p o l í t i c o s y p a r a a l g u n o s i n t e l e c t u a l e s , s i g n i f i c a u n r e t o c a p i t a l ) . Y g r a c i a s a el l o g o z a n (p o r l o m e n o s l o s m á s p o d e r o s o s ) d e u n a c o n s i de r a c i ó n c o n f r e c u e n c i a d e s p r o p o r c i o n a d a e n r e l a c i ó n c o n s u s m é r i t o s i n t e l e c t u a l e s… Y p u e d e n d e s v i a r u n a p a r t e d e e s e p o d e r d e c o n s a g r a c i ó n e n p r o v e c h o p r o p i o ( q u e l o s p e r i o d i s t as e s t é n , i n c l u s o l o s m á s f a m o s o s , e n u n a p o s i c i ó n d e i n f e r i o r i d a d e s tr u c t u r a l r e s p ec t o d e o tr o s g r u p o s , a l o s q u e p u ed e n d o m i n a r o c a s i o n a l m e n t e , c o m o l o s i n t e l e c t u a l e s – e n t r e c u y a s f i l a s s e d e s v i v e n p o r c o n t a r s e - y l o s p o l í t i c o s , c o n t r i b u y e , s i n d u d a , a e x p l i c a r s u t e n d e n c i a c o n s t a n t e a l a n t i i n t e l e c tu a l i s m o ) 17 2 . O s x o r n a l i s t a s p o d e n e x e r c e r a s ú a i n f l u e n c i a n u n h a do b r e d i r e c c i ón : p o r u n l a d o x e r a n d o u n d e t e r m i n a d o t i p o d e c o ñ e ce m e n t o , d e i n f o r ma c i ó n e , c o n s e c u e n t e m e n t e , d e v a l o r e s , e p o r o u t r o a c t u a n d o c o m o m e d i o d e p r e s i ó n s o b r e a s d e c i s i ó n s d o s p o d e r e s p o l í t i c o e e c o n ó m i c o . C a l q u e r a g r u p o d e p r e s i ó n p o d e r a c t u a r n a d e f e n s a d o s s e u s p r o p i o s i nt e r e s e s , c u n c l a r o c o m p o ñ e n t e c o r p o r a t i v i s t a , d e s e n v o l v e n d o u n s i s t e m a d e p r o t e c c i ó n m u t ua , o u b e n n a d e f e n s a d e i n t e r e s e s d e t i p o i d e o l ó x i c o . “ ( . . . ) A m b a s m o d a l i d a d e s d e g r u p o d e p r es i ó n s e d a n e n t r e l o s p e r i o d i s t a s h o y . S u i n t e r v e n c i ó n s o b r e l a p o l í t i c a p a s a t a n t o p o r l a d e f e n s a d e i n t e r e s e s o r g a n i z a t i v o s y p r o f e s i o n a l e s , c u a n t o p o r l a p r o c l a m a c i ó n y d e f e n s a d e c i e r t o s v al o r e s m o r a l e s . P e r o a m b o s p l a n o s s e s u p e r p o n e n , g e n e r a nd o u n a c u r i o s a y e f i c a z m e z cl a d e i n t e r e s e s y j u s t i f i c a c i o n e s . A s í , l o q u e v i e n e n a h a c e r e n n o p o c a s o c a s i o n e s e s d e f e n d e r d e r e c h o s p r o f es i o n a l e s y e m p r e s a r i a l e s a n t e l o s p o l í t i c o s c o m o s i t a l e m p e ñ o c o n s i s t i e r a e x c l u s i v a m e n t e e n l a s a l v a g u a r d a d e d e r e c h o s c í v i c o s i n a l i e n a b l e s . É s t o s y a q u e l l o s s e a m a l g a m a n d e t a l m a n e r a q u e a l f i n a l s e c o n f u n d e n ” 1 73 . É d i c i r , d a l g ú n x e i t o , a s i m í l a n se i n t e r e s e s x e r a i s e v a l o r e s d o s i s t e m a s o c i a l c o n i n t e r e s e s p r o f e s i o n a i s . E s t e f e i t o r e p e r c u t e n a s ú a a u t o p r o c l a m a c i ó n c o m o g r u p o d e r e f e r e n c i a s o c i a l , a s u m i n d o a d e f e n s a d e v al o r e s e p r i n c i p i o s q u e a f e c t a n a o c o n x u n t o d a p o b o a c i ó n . U n d o s x ei t o s m ái s h a b i t u a i s d e l e v a r a c ab o e s t a f u n c i ó n é a t r a v é s d o s e x e m p l o s , x a s e x a n c a s o s i n d i v i d u a i s e x e m p l a r e s , p a t r ó n s d e c o n d u t a o u f e i t o s q u e s e c o n s i d e r a n e x t r a o r d i n a r i o s . S e n d ú b i d a a p r o f e s i ó n x o rn a l í s t i c a r e v a l o r i z o u s e a p a r t i r d a d é c a d a d o s a n o s s e t e n t a 171 No seu libro Rabia y televisión. Reflexione s sobre los efectos imprevistos de la televisión (Gustav o Gili, Barcelona, 1983), F urio Colombo refle xiona sobre esta cuestión e asegura que a r abia social medra máis entre os colectiv os que emprenden accións rei vindicativ as se os medios non chegan a tomar imaxes que se non chegan as autoridades corr espondentes. 172 Bordieu, Pierr e. Sobre la televisión . Anagr ama, Barcelona, 1997, p 67-68 173 Ortega, F ., Humanes Mª Luisa. Ibid, p 93 101 C apít u lo 1 p r o d u t o d o f i n a l d a d i t a d u r a e d a e x t i n c i ó n d o s i s t e m a d e c o n t r o l s o b r e a c o m u n i c a c i ó n . E s a r e v a l o r i z a c i ó n i n c i d e n u n m a i o r s t a t u s s o c i a l . A c o n t i n u a c i ó n r e p r o d u c i m o s u n c a d r o c o n a l g u n h a s d as v a l o r a c i ó n s r ec o l l i d a s n a s d i f e r e n t es s o n d a x e s d o C I S , e n d i f e r e n t e s a n o s , s o b r e a i m a x e d o s m e d io s e d a p r o f e s i ón x o r n a l í s t i c a e n t r e a p o b o a c i ó n e s p a ñ o l a 17 4 . T áboa nº 2. A imax e da profesión x ornalística segundo inquéritos CIS 1975-1991 Ano V ariable V aloración 1975 Prof esións con máis prestixio P osición: 7 de 12 1980 V aloración de actuación de dif erentes grupos P osición: 10 de 17 Media: 5,2 (1 ao 10) 1981 Confianza en di v ersas institucións Non moita/ningunha: 52% 1982 V aloración de actuación de dif erentes grupos Media: 6,2 (1 ao 10) 1984 Grupos que teñen máis ou menos poder (en relación a 2 anos atr ás) Máis: 55%; igual: 2% Menos: 9%; NS/NC: 34% 1985 Grupos que teñen máis ou menos poder (en relación a 2 anos atr ás) Máis: 58%; menos 8% NS/NC: 33% 1987 V aloración persoal de pr ofesións P osición: 6 de 17 Media: 7,4% (0 a 10) 1988 Influencia que deben ter sobr e o Goberno Moita: 5% Bastante: 23% P ouca: 22% Nada 22% NS/NC: 28% 1989 Simpatía cara dif erentes grupos P osición:1 Media: 5,88 (1 ao 10) 1990 Confianza en di v ersas institucións P osición: 1 Media: 5,7 (1 ao 10) 1991 Confianza en di v ersas institucións P osición: 1 Media: 5,7 (1 ao 10) 1992 V aloración P osición: 1 Media: 6,4 (1 ao 10) 1992 Grao de simpatía Media: 5,8 (1 ao 10) 1993 V aloración Media: 5,9 (1 ao 10) 1997 V aloración de grupos Media: 5,7 (1 ao 10) 1997 V aloración de pr ofesións Media: 6,3 (1 ao 10) 1999 V aloración de grupos P osición:3 Media: 5, 59 (1 ao 10) F onte: CIS. Compilación de datos incluída en Orteg a, F ., Humanes Mª Luisa. Algo más que periodistas. Sociología de una profe sión . Ariel, Barcelona, 2000. 174 Obsérvese que as variables utilizadas nos inquéritos do CIS difiren de ano a ano. En ocasións interr ógase comparando con outr as profesións, noutras ocasión con diferent es institucións,tamén se incluen escalas de poder , grao de confianza, simpatía, etc. Como conclusión, pódese comprobar que a prof esión sae ben par ada destas valor acións, acadando primeiras posicións en simpatía e confianza nos anos dos grandes escándalos denunciados pola prensa nos anos oitenta e nov enta na etapa de Gov erno Socialista en Madrid (1982-1996). R eferímonos aos G AL, ao caso Juan Guerra, a Filesa, et c. 102 P odemos falar globalment e dunha v alor ación r azoablemente boa dos medios de comunicación como institucións e dos prof esionais que neles desenv olv en a súa acti vidade. Non podemos obviar o importante peso de tr adición política na historia do xornalismo español, en comparación co x ornalismo do ámbito anglosax ón, e por esta r azón outor gamos un relev ante significado aos datos estatísticos. A pesar do peso que a opinión segue a ter no x ornalismo español actual, os datos amosan unha notable confianza das audiencias así como unha considerable estimación social. O aumento da confianza e do prestixio están sen dúbida vinculados ao cambio de ré xime político, tras un período marcado pola ausencia de liberdade para ex ercer o x ornalismo e de estancamento para a prof esionalización do mesmo. Post eriormente, e até a actualidade, tanto a valor ación como profesión como a confianza nos medios e nos xornalistas téñense estancado e descendido, fenómeno par ello ao que acontece coa elite política. No ano 2006 o bar ómetro realizado polo CIS no mes de xullo situaba ao x ornalismo na décimo t erceir a posición nunha lista de cat orce prof esións a v alorar polos entre vistados 175 . P ara ilustrar este proceso relati vo á consideración social do xornalismo español tr as a morte de Fr anco, podemos deternos bre vemente nunha comparati v a co pais v eciño, Fr ancia, coincidente na súa tradición dun x ornalismo marcadament e opinativ o. “Existe unha gr an difer enza entr e a imaxe que teñen os x ornalistas anglosax óns e a que teñen aquí. En Fr ancia, xa a liter atura ou o cine repr esentan ao xornalista como un arribista, inmerso nos asuntos máis escur os e menos respectábeis. A difer enza de visión estriba na maneira cultural tan distinta que teñen da relación do indi viduo co Estado 176 ” . As enquisas sobre a percepción e aprecio da cidadanía francesa respect o aos medios e os profesionais do xornalismo deixar on v er nos últimos quince anos unha enorme desconfianza e descr édito que se está r ecuper ar lentament e no período recent e, así como o con v encemento da enorme influencia social e política ex er cida por estes 177 . Observ amos, por un lado, o con v encemento por parte da cidadanía da influencia social e política que ex ercen os medios e os prof esionais como grupo; por outro, a consider ación da súa vulner abilidade antes as presións, a desconfianza cara eles. “ Si no reconsider amos la tr ansformación oper ada en el espazo público por la constante repr esentación periodística de la realidad, podríamos caer todos –periodistas y ciudadanos-, en la autocomplacencia de unos ritos de actuación pública, en 175 A lista de notas, entre o 1 e o 10 era a seguinte: médicos (8,29), enfermeiros (7,8), profesor es (7,7), arquit ectos (7,4), informáticos (7,35), albañís (7,21), fontaneir os (6,99), policías (6,86), escritor es (6,75), empresarios (6,65), x uíces (6,49), av ogados (6,42), xornalistas (6,16) e militares (5,89). 176 V er Charon, Jean Marie. Cart es de Presse. Enquête sur les j ournalistes . St ock, París, 1993, p 42. 177 No ano 1975 as sondaxes postas en mar cha por Le Nouve l Obser vateur deron como resultado a percepción dunha prensa fiable e respeitada. Xa no ano 1991 a mesma publicación repetiu o inquérito e os x ornalistas aparecían como os prof esionais con menos reputación xunto ás prostitutas e os deputados. A mellor imaxe pública pertencía aos bombeiros. No ano 1987, só o 26% das persoas entrevistadas polo x ornal La Croix nun inquérito publicado na revista Mediaspouv oir acrediataba na independencia dos xornalistas, e no ano 1991 o 49% dos entre vistados sinalaba que os profesionais dos medios non serían capaces de r esistir ás presións do poder político. Un ano máis tar de, en 1992, o mesmo inquérito sinalaba que o 64% da po voación desconfiaba da prensa como institucíón e o 69% estimaba que esta era responsabel do ascenso do lider da extrema der eita Jean Marie Le Pen. A sondax e r ealizada por La Croix no ano 1999 e publicado en Le Monde en febr eiro de 2000 rev ela que a credibilidade vaise recobr ando por parte da prensa, especialmente da escrita. De calquer maneir a, un 60% consideraba que os xornalistas non son independente fr ente a pr esión política ou de diñeiro. 103 C apít u lo 1 apariencia democráticos, pero paradójicamente intensificadores das desigualdades manipulador as” 178 . Segundo o mesmo autor os denominados pecados capitais do x ornalista –corpor ati vismo, complicidade no segredismo, intr omisión ante o priv ado e descrédit o da tr ansparencia, abr azo ao poder e a opacidade das institucións, anquilosamento mental, simplicidade, agobio da celeridade, insensibilidade para cos sux eitos anónimos e incompr ensibilidade do informado- afastan ao prof esional do x ornalismo da cidadanía. É dicir , a asunción da prensa como r epr esentante da opinión pública, non deixa de ser unha visión simplista dado que as r elacións dos x ornalistas cos seus compañeir os de prof esión e con outr as elites sociais, económicas e políticas das que están pret o a cotío, sitúaos á marxe das pr eocupacións do cidadán medio, ao cal, na teoría. Non son poucos os autor es que sinalan que os x ornalistas nos sistemas democráticos difir en nos seus sistemas de valor es políticos respecto da audiencia. Eles mesmos conformarían un grupo social e os seus puntos de r efer encia serían marcados polos seus compañeir os de pr ofesión. W alter Lippmann 179 , estudoso do x ornalismo do século XX e lonxe v o columnista vinculado a The W ashington P ost , consider aba a editor es e xornalistas como unha elite pouco repr esentativ a da súa audiencia. Con máis educación, menos v alores relixiosos e cunha alta de pr oporción de individuos solitarios, os seus v alores sociais e culturais distan dos do seu público; o cal lev a consigo o perigo, non só da distancia, senón da arr ogancia. “No repr esentan a la sociedad en su conjunto, sino que más bien constituy en un grupo social con sus propios puntos de vista e int ereses. Existe una clar a complicidad de los periodistas con sus colegas como grupo de ref er encia. Ello les refuerza en la idea de que f orman parte de una élite que no cumple con el crit erio de r epresentación que ellos mismos se han autoimpuest o. Además, los periodistas atribuy en a su prof esión muchas tareas en las que se inclu y en ofr ecer inf ormación, criticar , cr ear opinión pública, educar a la audiencia, etc” 180 . ¿Está x ustificado o sobr eex ceso de inf ormación política, ou expr esado con maior concisión, de noticias cuxa pr ocedencia son as declar acións e informacións das organizacións políticas? Outr as temáticas, ausentes polo x eral da ax enda dos medios, afectan a unha boa parte da poboación –os asuntos sociais ou as noticias relacionadas co agro, acti vidade que na península continua a ocupar a case unha cuarta parte da poboación-. “Se escribe par a una elite dominante. Y , además, los periodistas escriben de lo que saben y de la información que tienen ” 181 . 178 Dader , José Luis. Ibid , p 178 179 Lippman, W alter . (1889-1974). Este xornalista e teórico da comunicación estadounidense foi unha das figuras máis respeitadas do x ornalismo durante medio século. As súas obras pioneiras no campo da comunicación for on Public Opinion (1922) e The Phantom Public (1920). 180 Ortega, F ., Humanes Mª Luisa. Ibid, p 106 181 Diezhandino, Mª Pilar; Bezunartea, Ofa; Coca, Cesar . La élite de los periodistas. Univ ersidad del País V asco, Bilbao, 1994, p 137. Neste estudo, baseado nun inquerito a grupo de prof esionais da elite xornalística de toda a península, os autor es chegan a interesant es conclusións como que hai gr andes temas sociais que v erdadeir amente afectan aos cidadáns e non son tr atados polos medios. O distanciamento cos intereses da poboación viría prov ocado por difer entes razóns: primacía da informacion relacionada co poder económico e político, mercantilización da noticia e o feito de que canto máis se ascende na prof esión, máis se alonxa o indi viduo da realidade, do entorno. 104 P odemos deducir que o x ornalismo e os x ornalistas ex ercen unha función dominante, dalgún xeit o constitúen unha “clase gobernante” . Son eles os que crean pautas e modelos de conduta que teñen unha evidente reper cusión social. Ademais, ex ercen este papel dunha maneira característica xa que están ex entos da r esponsabilidade que se esix e ao resto das institucións de poder e, consecuentemente, gozan nese sentido dunha posición pri vilexiada. 1.4.2 P olítica e xornalismo: lig azóns e desencontr os E cales son as r elacións dos medios e dos pr ofesionais da comunicación co mundo da política, entendido este un ámbito por ex celencia de desen vol vement o das elites? Ou quizais deberiamos pr eguntar: como son esas r elacións? A intersección entre ambos ámbitos pode ser abordada desde div ersos puntos de vista xa que ao longo da historia atopamos unha relación clar a na longa nómina de políticos procedentes do mundo do x ornalismo, nos intentos de contr ol dos medios por parte do poder político ou no ex ercicio de poder/ contrapoder desenv olto desde o ámbito x ornalístico respect o á minoría política dirix ente. Sen dúbida, tratar emos aspectos múltiples pero o que nos interesa aquí de maneira específica é o que atinx e á configur ación do xornalismo como elite social en base ás súas r elacións co mundo da política. Max W eber , que consider aba que a prensa dominical estaba a substituír a misa no obx ectiv o de ditar ideoloxía, foi un dos autor es que agoirou acertadamente as r elacións do mundo do xornalismo co da política tal como o podemos entender hox e en día. Se ben o x ornalista tiña cada v ez menos influencia política a fa v or do magnate de prensa, a carr eir a continuaba ser unha importante canle de acceso par a o mundo da política. Nese sentido, r esultan acertadas moitas das súas apr eciacións sobr e a dimensión política da pr ofesión, das cales se desprende o concepto dun poder xornalístico cedido polas estruturas nas que se desenv olv e a prof esión. “Son precisament e los periodistas triunfantes los que se ven situados ante r etos especialmente difíciles. No es ninguna bagat ela eso de mov erse en los salones de los gr andes de este mundo, en pie de igualdad con ellos y , frecuent emente incluso, rodeado de halagos, originados en el temor (..). Como tampoco es ciertament e ninguna bagatela la obligación de t enerse que pronunciar rápida y con vincentemente sobre todos y cada uno de los asunt os que el «mercado» reclama, sobre todos los pr oblemas imaginables, eludiendo caer no sólo en la superficialidad absoluta, sino también en la indignidad del exhibicionismo con sus amargas consecuencias” 182 . Outros autor es, algúns anos máis tarde, tamén presaxiar on o poder e a influencia social que podían acadar os medios de comunicación e o x ornalismo. “Como los medios institucionales de poder y los medios de comunicación que los unen se han ido haciendo cada vez más eficaces, los que ahor a tienen el mando del ellos poseen instrumentos de dominio que nunca han sido super ados en la historia de la humanidad. 182 W eber , M. El político y el científico . Alianza E ditorial, Madrid. 1986, p 121-122. 105 C apít u lo 1 Y aún no hemos llegado al punto máximo de su desarrollo ” 183 . Non só repar amos a nosa atención nesta r eflexión pola súa expresa mención aos medios de comunicación, senón porque nela mídese, unha vez máis, o poder da elite x ornalística en relación aos medios dos que dispón e ás estrutur as que ocupa. A tr adición x ornalística española, o mesmo que a fr ancesa, e en contr aste coa británica, está moi vinculada ao mundo da política. “O xornalismo en Fr ancia construíuse á sombra da política. O pouco entusiasmo dos xornalistas franceses a formalizar as súas relacións entre os medios e o poder , explícase, sobre todo, pola autonomía que lle ofrecen máis tarde as leis da República – a lei de prensa de 1881- . O xornalista fr ancés mostrouse sempre leal respecto do Estado considerado como o gar ante da súa liberdade, e sempr e estimou participar activ amente na edificación da democracia e da opinión pública. Ademais a polarización da atención sobre as relacións entre a prensa e as finanzas non fixo máis que retr asar a toma de consciencia dos perigos da pr oximidade tan estr eita co poder político ” 184 . Xa no século dezanov e o escritor e director do Museo Uni versal de Madrid, Nar ciso Campillo y Correa, destacaba as aspiracións de influencia política da prensa periódica en España. “Los tiempos modernos han creado la prensa periódica, cuy os artículos llamados de fondo, son una v ariedad de este género de elocuencia (política). El periodista desempeña respect o de sus lector es el mismo papel que el orador para con su auditorio: defiende unas ideas, combate otras, propone, alaba, censur a, pide recompensas, denuncia abusos (…)” 185 . P olíticos x ornalistas e xornalistas políticos, medios ligados a unha organización política e informacións de contidos meramente opinativ os e de tendencia mar caron a labor x ornalística entr ado o século vinte. A prensa de negocio, xa consolidada nos Estados Unidos, e noutros puntos de Eur opa, irrompe na península de maneira tardía. Naquel momento xa existía conciencia da influencia política do x ornalismo 186 . O célebre escritor francés Hónore de Balzac escribiu unha obra dedicada aos x ornalistas 187 . Nela xa criticaba a influencia abusiv a que ex ercían sobre os gobernos 183 Mills, C.W . La imaginación sociológica. F ondo de Cultura Económica, Mexico, 1969, p 79. O sociólogo norteamericano consider aba aos medios de comunicación como potentes fact orías de criación cultural e simbólica. No seu libro La elite del poder (F ondo de Cultur a Económica. México, 1957) desenv olv e a súa tese das celebridades como nov as figuras de influencia social e apunta aos medios de comunicación como promotor es destas. “Este mundo es al mismo tiempo el pináculo del sistema de prestigio y un negocio en gran escala. Como negocio, las redes de la comunicación de masas, de la publicidad y de las di v ersiones no son los únicos medios con que se celebra a las celebridades: también seleccionan y cr ean celebridades para ganar dinero. En consecuencia, un tipo de celebridad es el profesional que gana una cantidad considerable de dinero, no sólo trabajando en los medios de comunicación y distracción de masas, sino que virtualmente vi ve de ellos” (p 77). 184 Delporte, Christian. Les journalistes en Franc e. 1880-1950. Naissance et construction d´une profession . Seuil. P aris, 1999, p 56 185 Campillo y Corr ea, Narciso. R etórica y poétic a o liter atura pr eceptiva . Impr enta Central, Madrid, 1872, p 186. Citado por Gómez Baceiredo, Beatriz en el texto “Consideraciones sobre Periodismo en las principales precepti v as liter arias españolas del siglo XIX” incluído en La periodística como disciplina universitaria: balanc e y perspectivas , Sociedad Española de P eriodística, 2007, p 138. 186 Miguel de Unamuno consider aba aos x ornais como “prensa par a funcionarios y cesant es” e acusábaos de ter unha consciencia perv ertida. 187 Honoré de Balzac (1799-1850) está considerado un dos grandes literat os franceses e univ ersais. Fillo de labrego conv ertido a funcionario, Balzac comeza a publicar as súas obras na década dos trinta do século XIX, ocupación que alterna coas súas colaboración nos xornais da época. As súas críticas ao 1 12 Súa é a decisión do que vai ser portada nun x ornal ou de con que titulares abrir á un informati v o na televisión. Esa exposición pública e esa consciencia de notoriedade implica riscos: o mimetismo do poder , o afastamento dos int er eses r eais da sociedade e a prepot encia. Proba da atr acción dunha pr ofesión con capacidade de influencia social r eside no feito de non considerar como determinant e a cuestión da retribución económica como moti v ación laboral. Non quer dicir que o que se cobra non sexa importante, pero trátase dun grupo de estatus cux a actividade e as súas reper cusións non se pode entender só en clav e económica. A distinción e a rele v ancia social son outro tipo de r ecompensas. “Son conscientes de que su entr ega al mismo es casi total, per o también de que obtienen gratificaciones altas que no encontr arían f ácilmente en otr as actividades. Podríamos decir que se hallan atrapados dentro de una situación de ansiosa fascinación, que de un lado les lle v a a cr earse una adicción sin la que y a no pueden vivir , per o que tampoco les deja vi vir . (...) Es mu y pr obable que esta necesidad de abandonar la na v e no se materialice” 204 . O pr ofesional do x ornalismo atopa xa que logo as súas r ecompensas, non tanto na retribución económica, como nas consecuencias sociais deri v adas da súa acti vidade. Son as que dan sentido á súa prof esión e configura aquilo que denominamos aquí como “estilo de vida ” . Así mesmo esas r ecompensas corrobor an o feito de que se autorr ecoñezan como ax entes que e xer cen influencia social en v arias direccións: propor cionando imax es coas que a sociedade poda identificarse, cr eando líderes sociais e lexitimando ás institucións que oper an na sociedade 205 . 1.4.3 Dinámicas do grupo profesional Unha prof esión complexa de r egular , pobre na media de retribucións económicas e que acolle disparidade de posicións sociais; pero tamén unha prof esión na que exist e unha elite, na que as relacións coas primeir as liñas política e económica son, como pouco, estreitas e que mantén un equilibrio histórico coa audiencia en canto que a 204 V er Orteg a F . “Una profesion v oraz” en García de Cortázar , M. García de León, Mª A. Profesionales del periodismo. Hombres y mujeres en los medios de comunic ación . Centro de Inv estigaciones Sociológicas/ Siglo XXI de España Editores, Madrid, 2000 (pax.105-128). Sobre a atracción que ex erce a profesión e poder que implica gustaríanos citar aquí as memorias de Katherine Graham (1917-2003) herdeir a, x ornalista e editor a do xornal The W ashington Post . Estas memorias son, ademais dun repaso pola recent e historia política estadounidense, unha testemuña das non sempre cordiais relacións entr e xornalistas e políticos ao máis alto niv el. Son, ademais, unha amena refle xión da influencia do xornalismo e dalgúns x ornalistas escollidos nos conflitos políticos. Per o, sobre todo, Una historia personal de Katherine Graham (Alianza Editorial, Madrid, 1998) deixa entre ver as consecuencias que ese poder ten sobre a x ornalista. Unha xornalista na elite que cando, ao super ar os setenta anos, abandona os seus cargos, deixa atrás a fav or do seu fillo, a titularidade do poder . “Sin las grandes responsabilidades que acompañaban a mi cargo, tu ve que r ecomponer mi vida, darle nueva forma que no solamente sirviera para llenar mi tiempo sino que le diese ver dadero sentido a lo que mi amiga Luvie solía llamar el ultimo larg o . Par a quien deja el poder es dur o abandonar ciertas prerr ogativ as, el asiento de pref erencia, las conv ersaciones secretas, la responsabilidad. Es cierto que muchos de nosotros nos malacostumbramos a las ventajas de nuestro trabajo. Y o, desde luego, lo hice” (p 510) 205 Un ex emplo desta capacidade que vai máis alá da transmisión sería a prolif eración da opinión nun x énero tan particular como as t ertulias nos medios r adiofónicos e t elevisi vos. 1 13 C apít u lo 1 v aloración desta sobre o xornalismo abala entre a admiración e o desprezo. Como abordar as dinámicas sociais dun grupo prof esional tan di verso nos seus métodos e obx ectiv os? Intentamos abordar a relev ancia das dinámicas de grupo, das trax ectorias prof esionais e das relacións sociais intra e intergrupais, nos procesos de comunicación pública. En definiti va, estudar ao indi viduo dentro do grupo, ent endendo que a tar efa aporta notas inter esantes que afectan ao e x ercicio do x ornalismo hox e en día. Non podemos agachar que o debate sobre a consideración prof esional da actividade x ornalística chega aos nosos días. Recapitulemos sucintamente os elementos máis caract erísticos das prof esións e que, en maior ou menor medida, atopamos no x ornalismo: o servizo á sociedade e á audiencia, os pr ocesos de apr endizaxe e sistematización de coñecementos, a autonomía prof esional, a org anización prof esional e a cultura prof esional. Se ben podemos concordar con outr as análises en que det erminados element os gozan de menos desenv ol v emento que noutras prof esións –referímonos a autonomía ou a cultura prof esional-, precisamos sinalar que a acti vidade x ornalística ten desen v olto os seus modelos. Debemos presupoñer que a competencia profesional queda f óra de dúbida en base ás habilidades e capacidades par a a transmisión de información (coñecemento da linguax e, mecanismos de distribución de opinión e os ef ectos dos medios) así como co coñecemento das areas de contido sobre as cales se está a traballar . Podemos asegur ar que o camiño está emprendido; a prof esionalización do xornalismo, aínda insuficiente, non ten v olta atr ás a pesar da het ero x eneidade de taref as, das desigualdades entre os prof esionais, e outras ei v as, das que destacaríamos unha que ten que ver coa dinámica do grupo: a ausencia dunha responsabilidade prof esional necesaria – a ausencia de códigos éticos- par a a vanzar na cat egoría prof esional do xornalismo 206 . “El periodismo es una de la prof esiones en las que ha y más personas insastif echas, indignadas o cínicamente resignadas en las que es muy común la expr esión de ira, la nausea o el desánimo ante la realidad de una prof esión que se sigue viviendo como distinta a las demas” 207 . Nas palabras de Pierre Bordieu atopamos unha das clav es sociolóxicas do x ornalismo; non só é contemplado como unha actividade extr aordinaria desde o ext erior , senón que dese xeit o é viv enciado polos que desenv ol v en esta ocupación. No x ornalismo con v erxen , como mínimo, tres fact ores que han de terse en conta á hor a de elaborar unha e xplicación racional do mesmo: a pr opia historia da prof esión, as biografías dos act or es implicados nela e a estrutur a da sociedade dentr o da cal est es actúan. R ecalcamos con esta afirmación o noso ar gumento de que non se coñece o x ornalismo en relación á rele vant e función social que desen v olv e e que, par a facelo, débese fuxir e xclusi v amente de visións románticas tant o como de explicacións estrutur ais. 206 Sobre esta cuestión incide o alemán W olfg ang Donsbach no seu artigo “Legitimacy through competence rather than v alue judgements: the concept of journalistic proff esionalization reconsidered” , publicado na re vista Gazette (nº 27, 1981). Prof esor e director do Departamento de Comunicación da T echnischen Uni v ersität de Dresden, no periodo 2004-2005 e x erce como pr esidente da International Communication Association (ICA). 207 Bordieu, Pierr e. Sobre la televisión . Anagr ama, Barcelona, 1997, p 52. 1 14 Malia o aux e da socioloxía das pr ofesións nas tr es últimas décadas, a in v estigación sobre a pr opia pr ofesión x ornalística ten unha br ev e historia, que na península podemos fixar na década dos anos nov enta 208 . P or unha banda, a comple xidade que rodea á prof esión e, por outro, a resist encia dos propios prof esionais á hora de ser en interr ogados e observ ados, retar da a aparición de traballos de achegamento á socioloxía do xornalismo. Sen dúbida, algunhas inv estigacións realizadas nos anos oitenta nos Estados Unidos ti v er on notable influencia, non só entr e os inv estigador es españois, senón que obti v eron amplificación en Eur opa. A mediados dos anos oitenta os sociólogos S. Robert Lichter , Stanley Roberts e Linda S. Lichter entrevistábanse con máis de douscentos prof esionais de influentes medios de comunicación norteamericanos atr aídos pola idea dunha prof esión chea de celebridades e marcada polo efecto pos-W atergat e 209 . En definitiv a, polo poder da inv estigación periodística na sociedade democr ática. Quen eran aqueles que ditaban sentencias a tra v és das páxinas dos x ornais e da pequena pantalla? R eporteir os, redactor es, xef es de sección, x efes de redacción, columnistas, ex ecutiv os, pr esentador es e produtor es de t elevisión conformar on o retr ato de grupo abordado por este trío de sociólogos. O 95% eran br ancos, o 79% eran homes, o 93% graduados uni versitarios, o 78% super aban os 30.000 dólares de salario anual, o 54% considerábanse liber ais e a metade non se adscribía a ningunha relixión 210 . Estilo de vida, modo de pensar e, o máis importante para a tarefa que nos ocupa, a onde e como se chega no ámbito prof esional, seguen sendo aspectos escasamente estudados até o momento. Unha das razóns, tal como indican García de Cortázar e García León 211 , reside en que unha das caract erísticas do x ornalismo radica nos modos inespecíficos de forman parte desta prof esión. Unha actividade complexa que sobrepasa o que se entende por prof esión e na que, a pesar da instauración de estudos formati v os de acceso –atributo que caracteriza ás profesións como tales-, o ascenso dentro dela depende, como ver emos, de r elacións sociais coa estrutura de poder e cos propios compañeir os de prof esión. 208 Podemos datar o inicio dos estudos sociolóxicos sobre os xornalistas en España co estudo publicado no ano 1990 pola Asociación Pr ofesional da Prensa de Madrid e realizado por Demoscopia baix o o título El periodista español. R etrato intermitent e . 209 Lichter , S. R; Rothman, S; Lichter , L. The Media Elite : America’s New Pow er- brok ers. Hasting House, New Y ork, 1986 210 Os autores tiñan claro cal era o retr ato de grupo desde unha perspectiv a demográfica: “The media elite are a homogeneus and cosmopolitan group, who were raised at some distance from the social and cultural traditions of small-town middle America. Dra wn mainly from big cities in the northeast and north central states, their parents tended to be well off, highl y educated members of the upper middle class. Most hav e mov ed aw ay from an y religious heritage, and very few are regular chur chgoers. In short , the typical leading journalist is the very model of the modern eastern ubanite” . Ibid, p 294. A elite dos medios de comunicación é un grupo cosmopolita e homoxéneo, que se erixe a algunha distancia das tradicións sociais e culturais dunha cidade pequena media de América. Chegado principalmente de cidades grandes dos estados do nordest e e do norte centr al, os seus pais teñen unha posición acomodada, e formación superior de clase media alta. A maioría apartouse de calquer a tradición relixiosa e moi poucos acuden regularmente á igr ex a. En resumo, o xornalist a prototipo é o mode lo de urbanita moderno do le ste. 211 García de Cortázar , M. García de León, Mª Antonia. Profesionale s del periodismo. Hombres y mujeres en los medios de comunicación . Centro de Inv estigaciones Sociológicas/Siglo XXI de España Editor es, Madrid, 2000. 1 15 C apít u lo 1 Unha prof esión peculiar que se compón non só de habilidade prof esional senón de hábitos e actitudes que configur an a vida dos xornalistas en base a orientacións conxuntas. Debúxase dese xeit o o espazo global ref erido por Bordieu cando vincula estilo de vida e clase social 212 . O xornalista actúa como tal en todo momento e a súa personalidade xira ao redor da actividade que ex erce. A calquera hor a e en calquera lugar . P artindo de que a organización das sociedades cont empor áneas contempla a pertenza dun individuo a unha pluralidade de cír culos sociais que non esix en compromisos ex clusiv os, non deix a de ser cert o que algúns deses círculos esix en de quen o integr an adhesión absoluta. Máis alá da disparidade de circunstancias que rodean á prof esión x ornalística, e xiste un denominador común entre quen a ex erce: a dispoñibilidade hor aria. “Entrar en el periodismo es hacerlo en un círculo absorbente al que se destina la vida enter a de sus oficiantes. La mezcla precisamente de tareas y rutinas que pueden definirse como prof esionales, con esta otra actitud de entr ega y compromiso como si se tratase de alguna especie de «misión», es la que propor ciona al periodismo un aura especial y le confiere una naturaleza difer ente a la de un simple trabajo ” 213 . Os x ornalistas sitúan o gusto por este estilo de vida como ter ceira das motiv acións principais para escoller a prof esión, despois do gusto por escribir e a posibilidade de influír nos cambios sociais. A capacidade para acceder alí onde non todo o mundo pode chegar , de tratar materias informati vas dispares ou a imposibilidade de separar a vida prof esional da vida pri v ada son algunhas das car acterísticas que remar can a peculiaridade da ocupación. T rátase de somerx erse nunha profesión de alta intensidade e, porén, a taxa de permanencia na prof esión é alta: vinte anos de promedio, o mesmo que o grao de satisfacción expr esado polos prof esionais. Como r esulta pre visible, a satisfacción increméntase nos estrat os máis altos da pr ofesión 214 . “Vida y trabajo se confunden, pr ov ocando efect os div ersos. De un lado, la identificación del periodista con lo que hace, que en muchos casos estriba en apropiarse como señas de identidad personales aquellas que se ligan a los pro yect os prof esionales. Lo que conllev a también una fuerte vinculación afecti v a con los colegas, fortaleciendo la endogamia que hemos encontr ado en la prof esión a propósit o de sus mecanismos de funcionamiento. La vida interna de un medio de comunicación es, en no pocas ocasiones, un mundo en pequeño, bastante cerr ado par a quienes no f orman parte de él, pero no menos cerrado para quienes están en él. De manera que estos últimos pueden sentirse tentados a percibir al resto del mundo a partir de las clav es de su proprio endogrupo ” 215 . Segundo sinala este estudo do CIS baseado nun inquérito a 660 prof esionais , a endogamia é significati v a. Case o 33% dos consultados ten algún x ornalista na f amilia. Destes, nun 32% dos casos é a par ella. “Casi t oda estr echa relación pr ofesional tiende a conv ertirse en personal. Entr e la causas: el ext enso tiempo compartido y la necesidad mutua de estar en la misma red, lo que e xige continuas manifestaciones de lealtad r ecíproca. Casi toda relación personal tiende 212 O sociológo francés Pierre Bordieu (1930-2004) desenv olv e esta idea ao longo da súa prolífica obra, pero r ecomendamos especialmente La distinción . T aurus, Madrid, 1988. 213 Ortega, F . “Una profesión vor az” en García de Cortázar , M. García de León, Mª Antonia. Profesionales del periodismo. Hombres y mujeres en los medios de comunic ación . Centro de Inv estigaciones Sociológicas/ Siglo XXI de España Edit ores, Madrid, 2000, p. 105-128. 214 Consultar García de Cortázar , M., García de León, M., Ortega, F .,Callejo, J. e V al, C. Del. La galaxia mediática . Centr o de Inv estigaciones Sociológicas, Madrid, 2000. 215 Ort ega, F . “Una prof esión v or az” en Gar cía de Cortázar , M. García de León, Mª Antonia. Profesionales del periodismo. Hombres y mujeres en los medios de comunic ación . Centro de Inv estigaciones Sociológicas/ Siglo XXI de España Edit ores, Madrid, 2000 (p. 105-128). 1 16 a conv ertirse en prof esional: la falta de tiempo hace que se va yan abandonando las relaciones menos necesarias pr ofesionalment e como las de los antiguos amigos” 216 . As relacións dos xornalistas cos seus colegas e con outras elites sociais, económicas e políticas, sitúanos á marxe do home medio ao cal pensan que se dirix en e en ocasións substitúen. O corporati vismo e a insensibilidade cos sux eitos anónimos son citados como dous dos principais «pecados capitais» da prof esión, xunto a outros como a simplicidade e o abrazo ao poder 217 . Ser xornalista as vintecatro hor as e, porén, vivir afastado da realidade que se pr etende tr ansmitir; preocuparse máis pola noticia –ese fin que se persigue- que polos seus efect os. Dispoñer ou non de determinadas relacións sociais r ev élase de no v o primordial par a abrirse paso no mundo do x ornalismo. Ademais da dispoñibilidade hor aria e dedicación total á prof esión, os x ornalistas consider an como un atributo cada v ez máis destacado par a a súa acti vidade, dispoñer de boas font es inf ormativ as e posuír facilidade para as relacións sociais 218 . Por én, será difícil que recoñezan que o acceso a círculos pri vilexiados nos que flúe información rele vant e para eles e para os seus medios se deba a unha cuestión que v aia máis alá do azar , da boa fortuna, como nos indican as entr evistas realizadas por María Santos Saínz 219 entre os primeiras espadas dos medios de comunicación fr anceses. Por én, unha boa parte dos testemuños re v elan axuda de ax entes próximos na intr odución en ambientes sociais selecti vos. “ Así se crean las solidaridades de grupo y el sentimiento de pertenencia a un mismo ambiente. Luego los fa vor es son de vueltos cuando la ocasión lo permite. De esa manera se pone en marcha lo que se denomina en Fr ancia en voy er l´ascenseur . Muchos de estos periodistas aparecen como v erdader os estrateg as, porque han sabido estar donde había que estar , en el momento adecuado. Y lugeo han sabido sacar partido de esas ocasiones, a veces únicas, y alimentan con primor esos contactos” 220 . A identidade como xornalista adquír ese desde o instante que se asina un traballo. Aínda hox e en día, co desen vol vement o dos medios audiovisuais e a instauración doutros campos de tr aballo máis alá dos medios, a sinatura impresa con vértese na f onte da identidade do pr ofesional. A partires deste inicio, que significa a tr ax ectoria prof esional no xornalismo? O sociólogo F élix Orteg a ofrece unha resposta contundente. “Básicamente, los conocimientos pr ofesionales que los pr ofesionales tienen los unos de los otr os. Una parte sustancial de la mentalidad de la prof esión consiste en sobreentendidos acerca de la valía de sus integr antes. Cierto que la misma tiene un fundamento real, por cuanto los periodistas suelen saber el ni v el de competencia pr ofesional del rest o 216 Callejo, J. “Profesionales del periodismo español. A modo de recapitulación ” en Gar cía de Cortázar , M. García de León, Mª Antonia. Profesionales del periodismo. Hombres y mujere s en los medios de comunicación . Centro de In vestig aciones Sociológicas/Siglo XXI de España Edit ores, Madrid, 2000 (p. 247-267) 217 Par a afondar nesta cuestión é aconsellable consultar o libro de José Luis Dader El periodista en el espacio público (Bosch, Bar celona, 1992, p 159-175) no que o autor intenta profundar na na conceptualizacion da Opinión Pública como disciplina recente. Dader ex erce como prof esor de Opinión Pública na F acultade de Ciencias da Inf ormación da Univ ersidade Complutense de Madrid e o seu campo de in v estigación está centr ado na Socioloxía da Comunicación X ornalística. 218 Consultar conclusións en García de Cortázar , M. García de León, Mª Antonia. Profesionale s del periodismo. Hombres y mujeres en los medios de comunic ación . Centro de Inv estigaciones Sociológicas/ Siglo XXI de España Edit ores, Madrid, 2000, pax. 260. 219 Santos Saíz, María. El poder de la élit e periodística . F ragua, Madrid, 2003. 220 Ibid. p 146. 1 17 C apít u lo 1 de sus colegas. Mas este saber no es resultado ex clusiv o de la pr áctica estrictamente prof esional, sino del conjunto de r elaciones que rodean a la misma ” 221 . As vías de acceso á prof esión continúan a ser , daquela, particulares, non regulamentadas. O crecement o das empresas de comunicación non vai par ello cunha metodolo xía de selección de persoal asentada. Estas eiv as pro vocan o que se denomina dobre vinculo particularista. “P articularista por estar al margen de cualquier criterio conocido, basado solamente en el conocimiento personal. Doble vínculo porque el elegido establece relaciones de un lado con una empresa (con lo que adquirirá su primer tr oquelado prof esional conforme a los usos y pr ácticas vigentes en la misma), pero de otro con un prof esional, que es el que le ha facilitado el acceso y que puede con vertirse en su r eferent e prof esional” 222 . As lealdades e o sentimento de pertenza a un equipo e, máis aló, a un grupo social, determinan o desenv ol v emento da trax ectoria do x ornalista. Máis que as súas cualidades, segundo se desprende das testemuñas dos pr opios prof esionais. Se non se opta pola dispoñibilidade tempor al e dispoñibilidade ao equipo ou empresa, as cualidades persoais e prof esionais de pouco v alen para ascender . En definitiv a, trátase de estar a disposición da empresa, unha cir cunstancia que bota por terr a a frecuent e adscrición do x ornalismo ás prof esións liber ais. Ningún indi viduo está situado socialmente ao azar , tal como apunta Bordieu 223 . Vínculos prof esionais e persoais constitúen a esencia do desen vol vement o da carreir a x ornalística. Unha carr eira de longa dur ación, a xulgar polas difer entes in v estigacións lev adas a cabo, que estiman unha media de vinte anos na prof esión para aqueles que pasan dos 45 anos de idade. Simultanean traballos e experimentan con frecuencia a mobilidade labor al, pero r esulta certo que a primeir a ocupación outorg a un verniz ao x ornalista de cara ao seu entorno de relacións prof esionais. O medio escollido para iniciar a súa carreir a, prensa escrita, radio ou tele visión, marcar á os pasos posteriores. Esta di visión aparece como unha das contadas especificidades da pr ofesión. Con fr ecuencia o x ornalista adscríbese á categoría prof esión liber al, aínda que na maioría das ocasións, desen v olv en o seu traballo como asalariados. En canto ao prestixio social en comparación con outr as prof esións, os x ornalistas considéranse ao mesmo ni vel que os sociólogos e historiador es. Entre as pr ofesións que sitúan nun ni vel superior de pr estixio que a súa propia, atópanse os notarios, xuíces, médicos, enx eñeiros, economistas e prof esores de univ ersidade 224 . As tres razóns principais 221 Ortega, F elix. Humanes, Mª Luisa. Algo más que periodistas. Sociología de una profesión. Ariel, Barcelona, 2000, p 145. 222 Consultar Del V al, Consuelo. “Relaciones de poder . Relaciones con el poder” en García de Cortázar , M. García de León, Mª Antonia. Profesionales del periodismo. Hombres y mujere s en los medios de comunicación . Centro de In vestig aciones Sociológicas/Siglo XXI de España Edit ores, Madrid, 2000, p 129-143. 223 Bordieu, Pierr e. La distinción . T aurus, Madrid, 1988. 224 A cuestion do prestixio social visto polos propios profesionais aparece reflex ada nos cuestionarios manex ados tanto en García de Cortázar , M. García de León, Mª Antonia. Profesionales del periodismo. Hombres y mujeres en los medios de comunicación . Centro de Inv estigaciones Sociológicas/Siglo XXI 1 18 que os prof esionais do xornalismo consideran que moti v an o seu prestixio social son a influencia sobre a sociedade, a pro ximidade ao poder e a importancia social da función x ornalística. Estes resultados virían confirmar que os xornalistas teñen conciencia da súa influencia sobre a audiencia, é dicir , do seu papel como gatek eepers ou creador es da ax enda do público. “Noelle-Neumann habla de consonancia irreal para ref erirse al uso estereotipado que los periodistas hacen del conocimiento del público al que se dirigen: comparten experiencias comunes respect o a lo que creen que tendr á éxito entre la audiencia, lo cual explicaría la coincidencia en los temas seleccionados y el tr atamiento dado a los cont enidos informati v os” 225 . R etomamos a W olfgang Donsbach, quen deduce que en primeiro lugar os x ornalistas nas democracias difir en nos seus sistemas de v alores e actitudes políticas respect o ao público. Non repr esentan á sociedade no seu conxunt o, senón que máis ben constitúen un grupo social cos seus propios puntos de vista e inter eses. Existe, segundo este autor , unha clar a complicidade dos xornalistas cos seus colegas como grupo de ref erencia – o que Dader denomina corpor ati vismo como pecado capital da prof esión-. Isto ref orza a idea de que forman parte dunha elite que non cumpre co criterio de r epresentación da opinión pública que eles mesmos se t eñen autoimpost o. Os pr ofesionais con ampla experiencia recoñecen a súa xestión dunha parcela de poder . Canto? Certamente resulta difícil desv encellar o poder das empresas mediáticas e a acti vidade x estor a dos prof esionais da comunicación. Se a empresa é poderosa, os prof esionais nos que esta delega parcelas de poder obter án maior notoriedade e máis influencia. Ese poder delegado pr ov oca que se atribúan a influencia sobre a sociedade e os políticos. Un 72% dos prof esionais madrileños consider aba en 1995 que en si mesmos er an líderes de opinión 226 . A pr ofesión en x eral evita ref erirse ao poder , aínda que recoñece que o feit o de estar preto dos centros de decisións económicos e políticos out orga un enorme v alor á prof esión. Ese acceso a círculos restrinxidos, ao que xa nos referimos, rev aloriza e outorg a prestixio a moitos x ornalistas, nunha profesión que se caract eriza polo v alor das relacións sociais. Cando unha deixa de ser titular delas, o poder pasa a ser unha noción confusa 227 . E cal é a v aloración dos aspirant es? Entre os aspir antes a pr ofesionais do x ornalismo o conv encemento do prestixio, notoriedade e influencia social que se desprende do grupo prof esional ao que pret enden incorpor arse semella fór a de dúbida. “Grupo de status que se define por el pr estigio, por el caráct er específicamente diluido de sus de España Editores, Madrid, 2000, como no anterior traballo Encuesta sobre periodismo y sociedad en la España de hoy , lev ado a cabo por F elix Ortega, Concha F agoaga e José Luis Dader na Uni versidade Complutense de Madrid no ano 1995. Nesta ocasión realizáronse 401 entr evistas persoais no ámbito de Madrid. 225 Dader , José Luis. El periodista en el espacio públic o. Bosch, Barcelona, 1992, p 117 226 Remitímonos de nov o ao inquérito lev ado a cabo co título Encuesta sobre periodismo y sociedad en la España de hoy , lev ado a cabo por F elix Ortega, Concha F agoaga e José Luis Dader na Uni versidade Complutense de Madrid no ano 1995. 227 V er Ramonet , Ignacio. La tiranía de la c omunicación . Debate, Madrid, 2000. 1 19 C apít u lo 1 normas, por el componente subjetiv o (personal e interpersonal) y no tanto por la relación asalariada. Es una de las pocas acti vidades en donde es posible encontrar un número relev ante de act ores que no r eciben un salario (las denominadas «pr ácticas», «becas» y otras modalidades similares encubren esta curiosa forma de «voluntariado» periodístico), o donde a pesar de bajos salarios en determinadas categorías, no tiene lugar casi nunca acción rei vindicativ a alguna. A unque integr ados en un circuito típicamente capitalista, y a pesar de que en él se ha introducido la org anización r acional en múltiples aspectos, los periodistas, sin embargo, continúan percibiendo su acti vidad como un servicio público destinado a fines e xtraeconómicos. Es ésta una importante razón par a que perciban su trabajo como una pr áctica que trasciende ampliamente la esf er a de los mer os inter eses económicos” 228 . O x ornalismo e as taref as que implica non se poden comprender só nas coor denadas de economía e empresa. Ben certo é que os prof esionais desen vol ven o seu tr aballo dentro de grupos empresariais e institucións, pero se queremos afondar no coñecemento dos e das xornalistas como grupo, non podemos asimilar completamente a dirección e inter eses destes cos das empresas nas que desen v olv en as súas tarefas. Certas cualidades asociadas á prof esión e cuestións tales como o prestixio social non son imax es construídas ex clusiv amente par a a audiencia; son imax es que, atendendo as inv estigacións sociolóxicas realizadas ao redor deste colecti vo, o grupo de x ornalistas pro xecta sobr e si mesmo. 228 Ortega, F ., Humanes Mª Luisa. Algo más que periodistas. Sociología de una profesión . Ariel, Barcelona, 2000, p 59-60 120 121 C apít u lo 2 Cap. 2. C ont e xto e x ermolos para unha facultade g alega En 1980 a UNESCO definía, co concurso de organizacións internacionais de prof esionais como a F ederación Internacional de Periodistas e a Organización Internacional de Periodistas ao xornalista como “Calquera persoa de calquera nacionalidade, que teña un emprego fixo remuner ado como direct or , reporteir o, fot ógraf o, camer aman ou técnico de prensa, radio, televisión ou servizo de noticias filmadas, que ex erza a súa prof esión cumprindo as normas ético-pr ofesionais e que o costume recoñece como v erdadeir os prof esionais; tal acti vidade prof esional consiste en buscar , recibir ou impartir información, opinións, ideas, estudios ou comentarios en publicacións diarias ou periódicas, ax encias de prensa, servizos de radiodifusión, televisión o cine 1 ” . A formación - xa non só a superior- non contribuía nin un chisco a definir o x ornalista no mesmo ano no que a F ederación de Asociacións da Prensa de España expuña no antepro xect o de Estatuto prof esional –que non chegou a bo porto- que só sería x ornalista legalment e aquel que obtiv era o título oficial específico na Univ ersidade; aínda hox e débese xustificar a necesidade da formación e, malia todo, non car acteriza o prof esional 2 . Que acont ecía naqueles anos na contorna galega en r elación á formación dos prof esionais da comunicación? P or unha banda, os centros univ ersitarios focalizados nas facultades de Madrid e Barcelona experimentaban un important e crecement o na demanda dos estudos que non se vía correspondido nin na dotación de recursos materiais e humanos nin no propio alcance da formación, deficiente en boa parte a causa da masificación e dunha concepción docente que non respondía ás necesidades sociais. Como v er emos a continuación, as facultades chegarían aos albor es dos anos no venta aínda sen estar en lexitimadas nin no ámbito académico nin nun mer cado pr ofesional para o cal non er a preciso contar cun título uni v ersitario específico. A incomprensión e falta de apoio por parte das empr esas mediáticas non estarían, nin moito menos, mitigados. Hai que subliñar , de calquera xeit o, que o prof esional da Comunicación, especificamente o dedicado ao x ornalismo, acadará dur ante eses anos un prestixio non antes recoñecido. O final da ditadur a española supoñer á un cambio r adical na estrutura mediática do Estado, ao recoñecer a Constitución a liberdade de expr esión e liquidarse o entramado mediático de dependencia estatal. Nesta tr ansformación ter án especial peso as nov as x eracións de x ornalistas, chegados xa ás r edaccións cun título uni v ersitario. T amén en Galicia, como sinala o x ornalista 1 Gaborit, Pierre. Proj et de création d’ une C ommission Internationale pour la protection de s journalistes e d’ une Conf erenc e Internationale Periodique pour la Pr otection des journalistes , P arís, Unesco, 1980. 2 Os Estatutos da F ederación Internacional de Periodistas, aprobados en Moscú no congreso que se celebrou do 28 de maio ao 1 de xuño sinalan na súa sección cuarta que poden integrase na federación os sindicatos de xornalistas. “(…) Es decir , una organización democrática cuy as funciones principales son defender , mantener y pr omov er (especialmente por medio de las negociaciones colecti v as) los derechos prof esionales, éticos, morales y materiales de los periodistas. Par a los fines de esta definición, un periodista es una persona que dedica la may or parte de su tiempo de trabajo a la prof esión del periodismo y que obtiene de ella la may or parte de sus ingresos, y a sea periodista empleado o periodista independiente” . 128 T áboa nº 3. Áreas de coñec emento establecidas para Ciencias da Información polo decr eto 1888/1984 P eriodismo Comunicación A udiovisual e Publicidade Estrutura da Inf ormación Periodística (F acultade de CC da Información) Historia do P eriodismo español (F acultade de CC da Información) Historia do P eriodismo univ ersal (F acultade de CC da Información) Información periodística especializada (F acultade de CC da Información) Redacción periodística (F acultade de CC da Información) T ecnoloxía da Información (F acultade de CC da Información) T eoría Xer al da Información (F acultade de CC da Información) T eoría e T écnica da Información A udiovisual (F acultade de CC da Información) Empresa audio visual (F acultade de CC. da Información) Historia dos medios audio visuais (F acultade de Xeogr afía e Historia, F acultade de Filosofía e Letras e F acultade de CC. da Información) Historia do Cine e outr os medios audiovisuais (F acultade de Xeogr afía e Historia) Introdución á publicidade (F acultade de CC da Información) Narrati va da imax e fílmica, televisi v a e radiof ónica (F acultade de CC da Información) T ecnoloxía da información (F acultade de CC da Información) T eoría e historia da publicidade (F acultade de CC da Información) T eoría e técnica da información audio visual (F acultade de CC da Información) Comunicación audiovisual (F acultade de CC da Información) R especto do prof esor ado, a Lei de R eforma Univ ersitaria de 1983 contemplaba, ademais das figur as de catedrático e titular , dúas máis: a de pr ofesor asociado e a de pr ofesor visitante. As uni versidades poderían facer este tipo de contr atacións tempor ais a tempo completo ou par cial. O númer o total non podería super ar o 20% dos catedr áticos e prof esores titulares en cada uni versidade. Consider ábase prof esor asociado ao especialista de recoñecida competencia que desenv ol v a normalmente a súa actividade prof esional fór a da Uni versidade. O prof esor asociado r esulta fundamental no de vir das f acultades de Comunicación, que botar án man desta figur a, non só no despegue dos centros, senón durante os anos de desen vol vement o xa que a lexislación permitiu dur ante anos a contr atación a tempo completo e con contrat os prorr ogables. A Lei de Or denación Univ ersitaria, que entrar á en vigor en xaneir o de 2002, impoñer á condicións máis restriti v as par a a contr atación desta figur a. En canto ao acceso á prof esión xornalística, o debate está durant e os anos oitenta e os primeiros nov enta máis viv o que nunca, si se pode dicir , xa que ese debate non esmoreceu ao longo da historia do X ornalismo 14 , como xa anotamos 14 Na súa tese de doutoramento, Juan José Videla Rodríguez, La formación de periodistas en España : Perspectiv a histórica y propuest as de futur o (Univ ersidade Complut ense, Madrid, 2002), sostén o carácter inter esado do debate ao longo de anos. “El trabajo del periodista exige un período de formación pre vio al acceso a las redacciones o a otros ámbitos laborales. Esto que para nosotros es evidente no es así para importantes sector es de lo que comúnmente se conoce por profesión periodística. Periodistas de ma yor o menor renombr e y poderosos empresarios de la comunicación se han servido de los preceptos constitucionales que establecen la libertad deinformación y expr esión para colegir quecualquier mortal tiene derecho a escribir e un periódico, hablar en una emisora de radio o presentar un progr ama de 129 C apít u lo 2 no capítulo anterior . En 1990 ao r edor dun 45% dos profesionais que ex ercen o x ornalismos nalgunha das empresas da comunicación exist entes naquela altura contan cunha titulación univ ersitaria, non necesariamente xornalística. O resto, a maioría cun 55%, abalan entre o bacharelat o e a educación básica. A finais da década dos nov enta ese 45% pasa a superar o 98% de prof esionais univ ersitarios nas redaccións de medios escritos e audio visuais 15 . Anos antes, o Informe McBride subliñaba na necesidade de adestramento dos pr ofesionais da comunicación nun ámbito que se atopaba en transf ormación e que estaba chamado a ser o escenario da defensa da di v ersidade de identidades e culturas. Per o a cuestión dunha formación de tipo univ ersitaria-superior par ecía non ser prioridade en ningunha ax enda. R elacionado con esta transf ormación dos cadros das redacción, débese apuntar que o acceso ao segundo ciclo dos estudos de Ciencias da Información continuaba sendo relati vament e cómodo par a os univ ersitarios que cursaban o primeiro ciclo de calquera outra licenciatur a. En tres ordes do 5 de xuño de 1992 o Ministerio de Educación e Ciencia, só un ano despois de que establecera cales deberían ser as dir ectrices comúns nos plans de X ornalismo, Publicidade e Relacións Públicas e Comunicación Audio visual, é dicir , definía as materias troncais dos planes de estudo de implantación inminente, regulaba o acceso ao segundo ciclo das tres titulacións mencionadas. F acíao permitindo ese a aqueles alumnos que superar an un primeir o ciclo de calquer a licenciatur a oficial cursando uns complementos de formación específica cunha atribución de trinta créditos 16 . Os decanos de v arias facultades de Ciencias da Comunicación do Estado comezaron daquela un recurso contr a a or de ministerial e a filosofía emanada da mesma nun pr oceso que chega até tempos moi recent es e que finalmente av ala o concepto do x ornalismo como formación de segundo ciclo para estudantes de Historia, Der eito ou Socioloxía 17 . A posición queda así a medio camiño entre aqueles que atacan a necesidade de formación uni v ersitaria específica para o ex ercicio da pr ofesión cos vellos argumentos de que un xornalista nace, non se fai e os defensores de titulacións específicas completas como mecanismos de acceso ao ex ercicio pr ofesional. V er emos tamén como, coetáneos ao pro x ecto galego - que apostou desde o curso inaugur al 1991-92 pola formación completa en catro cursos e dous ciclos sendo televisión si tiene el permiso de la pr opiedad” (p12). 15 Pódese consultar o estudo de Ortega, F ., Humanes Mª L. Algo más que periodistas. Sociología de una profe sión . Ariel, Barcelona, 2000. 16 No caso de X ornalismo poder án acceder aqueles que t endo un primeiro ciclo de estudos uni versitarios oficiais cursen 12 crédit os de Comunicación e Información escrita, 10 en T eoría da Comunicación e T eoría da Información e 8 en Lingua. No caso de Comunicación Audio visual os complementos son 12 cr éditos en Comunicación e Información Audio visual, 10 en T eoría da Comunicación e T eoría da Información e 8 en Lingua. E no caso de Publicidade e RRPP , 12 crédit os en Publicidad e Relacións Públicas, 10 en T eoría da Comunicación e T eoría da Información e 8 en Lingua. 17 A A udiencia nacional fallar a en 1994 que os estudos de segundo ciclo tiñan que ser corr elativ os cos de primeiro ciclo estimando dese xeit o o recurso contencioso-administrati vo presentado polos oito decanos e catedr áticos contra as tres ordes ministeriais de 1992. Ademais do propio Estado, a Univ ersidade P ompeu e F abra recorr ese o fallo, xa que desde 1992 impartía estudos de segundo ciclo de Periodismo. Finalmente, en 2002 o T ribunal Supremo rev oca o fallo da Audiencia Nacional por establecer “criterios limitati vos” e av ala o acceso ao segundo ciclo dos estudos de Periodismo, Comunicación Audio visual e Publicidade e Relacións Públicas para alumnos que cursaran un primeiro ciclo de calquer a outra titulación univ ersitaria, ou ben sex an diplomados ou licenciados. 130 o primeiro plano de estudos cuadrimestral-, nacen outros que establecen só o segundo ciclo de estudos de Xornalismo e repar aremos nas súas argumentacións. Antes de subliñar algúns trazos caract erísticos dos centros de ensino uni versitario do xornalismo na nosa contorna máis pr óxima no tránsito dos anos oitenta aos no venta hai que lembr ar que a r eforma dos plans de estudos de 1991 resultado do desenv olv emento da LR U significará un cambio de orientación nos estudos de Comunicación. Planes cuadrimestrais, máis mat erias, máis f ormación específica e maior orientación car a ao ex ercicio prof esional. Na entrada á década dos nov enta os estudos de xornalismo en España xa perfilan tres tipos de ensino promo vidos desde tr es instancias e filosofías difer entes: por unha banda, a univ ersidade pública, por outra a uni v ersidade pri v ada e, por último, as empresas informati vas cos seus masters e cursos especializados (ex emplo, a Escola de P eriodismo de El País que nace en 1986 cun con venio coa Univ ersidade Aut ónoma de Madrid 1 8 , o master do x ornal ABC en colaboración coa Univ ersidade Complutense a partir de 1988 ou a Escola de Medios de La V oz de Galicia que pon en mar cha en 1993 o master de Medios de Comunicación 1 9 e desde 1999 o master en Produción e Xestión Audio visual, ambos coa cobertur a da Univ ersidade da Coruña). Dentro da univ ersidade pública, a opción dos estudos de segundo ciclo non queda orfa neses anos, cos ex emplos da Uni v ersidade de La Laguna en Canarias. Se no curso 1980-81 era sete mil os estudant es de Ciencias da Inf ormación no Estado, nas uni ver sidades públicas e pri v adas, no curso 1989-90 a cifr a ascendía a máis de vinte e un mil oitocentos. Como ver emos, esa cifra seguir á medrando consider ablemente ao longo da década dos nov enta. Á altura de 1990, ademais dos estudos de comunicación nas uni v ersidades Complutense, Autónoma de Barcelona e P aís V asco, no ámbito público atopar emos as tr es r amas das Ciencias da Información na Univ ersidade de Sevilla a partir de 1990 e o segundo ciclo de X ornalismo na Univ ersidade de La Laguna a partir de 1988. A lei catalá 11/1990 do 18 de xuño crea unha nov a univ ersidade pública, a Pompeu i F abra, que comezar á a súa andaina con tres escolas uni v ersitarias e tres facultades, unha delas a de Ciencias Sociais e da Comunicación, pero a súa posta en marcha será posterior á da facultade de Santiago de Compostela, xa que arranca no curso 1992 co segundo ciclo de P eriodismo. No ámbito pri v ado, ademais da pioneira 18 O mestrado de El País naceu co obx ectiv o de admitir a licenciados de calquer a titulación, que despois optarían a unha fase práctica no xornal. O custe do master na súa primeira edición en 1986 era de 250.000 pesetas, o equiv alente a 6.000 euros de hox e en día, segundo o servizo de estatística do Banco de España. El País amosouse partidario do libre acceso á profesión. Ben entrados os nov enta, JuanLuis Cebrián, conselleiro delegado de PRISA arremetía contra a formación uni v ersitaria como única vía de acceso á prof esión no seu libro Cart as a un jov en periodista (Mezquita, Bar celona, 1997). 19 O 9 de nov embro de 1990 a Uni versidade da Coruña e La V oz de Galicia asinaban un con venio sobr e “O ensino e a formación especializadas na área do xornalismo, das ciencias da información e da comunicación social” , que se concretou no establecemento e organización de estudios de posgr ao conducentes á obtención do título do Máster en Medios de Comunicación. A X unta de Goberno da Uni versidade aprobou o Máster o 29 de outubro de 1992 e o primeiro curso escolar púxose en marcha en octubre de 1993. Encargouse da dirección F ernando Garrido Suárez, licenciado en Dereit o e promotor do suplemento educati v o La V oz de la Escuela . Estes e outros datos, así como un balance do máster , pódense consultar en: Sánchez, José Fr ancisco: Garrido, F ernando. “O master en medios de comunicación: balance de dez anos” na Re vista Estudios de Comunicación nº 2, Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela, xuño 2003, p 69-77. 131 C apít u lo 2 Uni versidade de Nav arra, na Pontificia de Salamanca, institución católica, botan a andar os estudos de segundo ciclo de Periodismo en 1988. Estas eran as opcións exist entes para satisfacer a demanda dos uni v ersitarios españois inter esados na formación en Comunicación á altur a de 1990. 2.1.2. A Uni v ersidade Complutense e a T eoría Xer al de Información Dur ante dúas décadas a F acultade de Ciencias da Información da Uni v ersidade Complutense de Madrid foi unha r efer encia par a os aspirant es a x ornalistas de toda a península, até o punto, como xa vimos ao inicio deste apartado, que unha orde ministerial do franquismo deri vaba á boa parte deses aspir antes car a á Autónoma de Barcelona. Os recursos da facultade madrileña non casaban coa alta demanda de estudantes; calquer a refer encia á historia e desenv ol v emento da facultade de Ciencias da Información da Complutense pasa pola súa consider ación de centro “masificado ” durant e anos. T ras un tempo impartindo aulas na Escola de Cinematogr afía, o edificio de Ciencias da Información na A venida Complutense ser á ex ecutado en dúas fases, a segunda delas licítase en outubro de 1974 e ten en conta a alta demanda dos estudios. O ministerio de Educación e Ciencias constata que nos primeiros anos de andaina da facultade a demanda multiplica por dez a que se x er aba na Escola Oficial de P eriodismo e compromet e máis de douscent os millóns de pesetas en instalacións como unha biblioteca especializada, un taller de artes gráficas, un estudio de televisión, un estudio de radio, unha redacción piloto de periódico diario e unha r edacción piloto de ax encia de noticias. T r as a década dos anos setenta marcada polas deficiencias xa indicadas que arrastr an as nov as facultades de Ciencias da Información, o pro x ecto da Complutense atr a vesa os anos oitenta coa vix encia do plan de estudos de 1975 e baix o o decanato de Ángel Benito, unha das figuras cla v es no pro xect o de estudos madrileño, que estiv era vinculado entr e 1971 e 1977 á f acultade sendo vicedecano e que pasara catro anos vinculado á A utónoma de Barcelona á esper a da cátedra da Complutense. Anos de conformación dun espazo e de procur a de recursos baix o os decanatos do catedrático de Filosofía Adolf o Múñoz Alonso (1971-1973), o catedr ático de Dereito, Juan Beneyto (1973-1974), o catedr ático de Dereit o Juan Iglesias (1974-1975), o catedr ático de Economía e F acenda, Gonzalo Pér ez de Armiñán 20 (1975-1976), o catedrático de Historia Contempor ánea de España, Carlos Seco Serrano (1976), o catedr ático de Lengua e Literatur a Española e Liter atura Uni v ersal, José Luis V arela (1976), o catedr ático de Estrutura da Información Pedr o Oriv e Ri va (1977-1978) e o catedr ático de T eoría e Historia da Imax e, Antonio Lara García (1978-1981), der on paso a unha etapa de case dez anos, a de Ángel Benito no decanat o. Con moti v o da homenaxe que en forma de libr o editado pola Uni versidade Complutense se lle rendeu en 2001, Las mil caras de la comunic ación . Homenaje al profe sor Ángel Benito , o catedr ático Martínez Albertos sinalaría que esta era 20 F alecido en 1992, a súa filla Carmen Pérez de Armiñán García de la Fr esca é decana da F acultade de Ciencias da Información da Complut ense desde abril de 2009. 132 máis que merecida por dúas razóns fundamentais “( … ) por su aportación como creador de la disciplina T eoría General de la Información, a la que dio nombre en el año 1963, y porque su etapa como decano significó la consolidación y pro yección definiti va de la F aculta de Ciencias de la Información de la UCM, al menos en sus perfiles univ ersitarios, en su desarr ollo cultur al, en su integr ación social y en la apertura de unas relaciones estrechas con los medios y prof esionales de la información 21 ” . Par a Ángel Benito un plan de estudos de formación xornalística debía contar con aspectos fundamentais como a cultura x eral que ex emplificaba na Liter atur a, na Historia, na X eografía, na Lingua e nas Ciencias Sociais, un dominio científico das técnicas de tr aballo tanto nun plano teórico como pr áctico, un coñecemento polo miúdo das problemáticas do xornalismo e dos medios de comunicación a niv el local e internacional e, ademais, unha formación de base filosófica e, tamén teolóxica 22 . O que sinalaba a finais dos anos sesenta semella v álido par a dúas décadas despois, coa salv edade de que a finais dos anos oitenta o prof esor Benito xa non acostumaba a ref erirse ao x ornalismo como oficio senón como prof esión. P er o que era a TGI , siglas institucionalizadas na Complutense para ref erirse á T eoría General de la Información ? A F acultade de Ciencias da Información da Complutense centrou durant e máis de dúas décadas a súa aportación teórica nesta liña de inv estigación e docencia; alí se atopaban os cimentos do discurso científico do centro madrileño. Era unha materia que marcaba a troncalidade nos estudos de Periodismo que, á súa vez, asumían a súa supremacía sobre as outr as Ciencias da Información. A obra F undamentos de T eoría General de la Información (Editorial Pirámide, Madrid, 1982) de Ángel Benit o conv erteuse en elemento bibliogr áfico de ref erencia para as difer entes promocións de estudantes da Complutense. A principios dos anos sesenta, aínda na vella Escola Oficial de Xornalismo, Benito mudara a nomenclatura da materia “Introdución ao Periodismo ” por “T eoría Xer al da Información ” . “La T eoría Gener al de la Información es la disciplina más amplia de cuantas se ocupan del hecho social de la información y comunicación colectiv as. Es una ciencia nuev a, básica, imprescindible par a una comprensión acabada del fenómeno contempor áneo que hemos conv enido en llamar comunicaciones de masas… Denominé esta disciplina como T eoría General de la Información tr as explicar durante v arios cursos una Introducción al Periodismo y después de valor ar las experiencias académicas que en Eur opa y en América…se venían haciendo a raiz de la II Guerr a Mundial” 2 3 . O discurso da TGI de Benito acudía ao modelo alemán en canto incluía desde décadas atrás o ensino da “ciencia da prensa ” para amplialo a outros soportes mediáticos (radio e televisión) e establecer métodos de inv estigación para o 21 Martínez Albertos, José Luis. “Merecido homenaje científico al prof esor Angel Benito ” en Estudios sobre el Mensaje P eriodístico, nº 8, Univ ersidad Complut ense, Madrid, 2002 p337-340. O libro T eoría general de la Información: I, introducción , publicado en 1973, publicado pola editorial Guadiana, foi libro de texto obrigado para os estudantes de Xornalismo. Máis tarde, en 1982, publicariase baixo o título F undamentos de T eoría General de la Información . 22 Benito, Ángel, “Ev olución de los estudios de P eriodismo en el mundo ” , en Ciencia y enseñanza del Periodismo, E diciones de la Uni versidad de Na varr a, Pamplona, 1967. 23 Benito, Angel. Concept o, método, fuentes y programa de la T eoría General de la Información , Madrid , 1972. p253-254. 133 C apít u lo 2 proceso informati v o non tan debedor es doutr as disciplinas, fundamentalmente a socioloxía, como os adoptados até o momento. T omando o paradigma de Lassw ell e algunhas das aportacións teóricas posterior es a este modelo, Benito concentraba a in v estigación do proceso informati va no seguinte máxima: Quen di que, en que canle, como, a quen, con que consecuencias, por que, baixo que condicións e re sponsabilidade, c on que medios auxiliares e en que cir cunstancia social. N a análise deses dez elementos atópase a esencia da materia teórica impartida na Complutense e r eside a súa consideración de ciencia matriz, segundo Benito, que dar á paso a no v as disciplinas que se centren en cada un dos elementos. Certo é que aínda nos anos nov enta, xa que a r eforma dos plans de estudos incluiu de nov o a T eoría X er al da Información como material troncal de segundo curso, os docentes desta e da materia de T eoría da Comunicación mantiv eron di versas reunións para intentar rematar co ex ceso de coincidencias no temario. F elicísimo V albuena de la Fuent e, catedr ático da F acultade de Ciencias da Comunicación da Uni versidade Complutense, defendía a súa vix encia aínda que recoñecia que nos seus enunciados atopábanse explicacións e teoría máis míticas que científicas. “Las Ciencias de la Información y de la Comunicación, como otr as ciencias, pasan por una etapa de búsqueda de identidad, aspirando a desprenderse de todos aquellos elementos que son oblicuos y no rect os a las mismas. Si se estuviesen moviendo siempre en el terreno de las aportaciones de otras Ciencias, no adquirirían ni identidad ni terminología propias. El desánimo que esto produce en algunos teóricos es mu y compr ensible, pero no tiene demasiado fundamento. Se entristecen porque la T G I no siga un ritmo armónico. ¿Y qué ciencia lo ha seguido?” 24 . A TGI estaba en crise, a súa formulación e a in vestigación x erada ao seu r edor er a amplamente cuestionada desde o propio Departamento III de P eriodismo da Complutense, desde onde se pro xectaba. O prof esor Javier del R ey Morat ó apuntaba que a inv estigación ao redor da T eoría Xer al da Información corría o risco de reducirse a comentarios e traducións de traballos académicos estadounidenses. Y nos urge decir que la TGI , impulsada sin duda por las in v estigaciones norteamericanas, se desarr olló en nuestro país en f orma notable —al menos cuantitati v amente notable: ahí están los títulos que se publicaran desde la fundación de las F acultades de CCII, en 1972—, per o no siempre consiguió ser mucho más que un producto colonial: por momentos daba la impr esión de que si los norteamericanos dejaban de pensar , y dejaban de publicar , en nuestro país peligr aba la cosecha anual de libros, y las F acultades de CCII podían v erse con vertidas en gr andes discotecas o en alojamientos turísticas para la tercer a edad” 25 . Par a inv estigadores da produción teórica da Comunicación en España, como o profesor Manuel Martínez Nicolás, a tr oncalidade da T GI na Complut ense foi un síntoma da escasa permeabilidade deste centro ás nov as inv estigacións xur didas en t odo o mundo ademais dunha formulación err ada que só podería t er v alidez como concepto matemático 26 . V ol v endo á refle xión do prof esor Re y Morató a T eoría Xer al da Información da que Ángel de Benito er a axent e fundacional 24 V albuena de la Fuente, F elicísimo. T eoría General de la información , Noesis, Madrid, 1997, p16 25 Del Rey Morató. Javier . “ No usarás el nombre de la ciencia en vano ” .Manifiesto por la Univ ersidad del siglo XXI. Carta abierta a los jóvenes inv estigadores y a los inv estigador es no tan jóvenes en Cuadernos de Información y Comunicación nº 3, Uni versidad Complut ense de Madrid, 1997, p 55 26 V er entrevista Manuel Martínez Nicolás, part e 2. 134 na Complutense debía abrir os seus horizontes e deixar de teimar en publicar incesamente para lexitimarse como ciencia. Este pr ofesor propuña o nov o estatuto epistemoló xico de interciencia par a reno v ar a TGI . “(…)La autonomía de la TGI es una ilusión y otro tanto de lo mismo cabe decir de las ciencias sociales en general; (…) si esa autonomía fuese posible – no lo es en absoluto- es indeseable. (…)La búsqueda de la autonomía no pasa de ser un lamentable empobrecimiento, con el agr av ante de que es un empobrecimient o consentido por el inv estigador , per o padecido por el estudiante” 27 . Na nosa pescuda dalgúns dos trazos que marcaban a personalidade dos estudos de Ciencias da Información na Complut ense dur ante os anos oitenta, atopamos o que Javier Diaz Noci 28 apunta como escola de redacción x ornalística. Na Complutense atopamos a algúns dos pioneiros na produción bibliográfica de manuais de redacción en prensa como Gonzalo Martín Vi v aldi, cuxo Curso de R edacción (Par aninfo, Madrid, 1964) foi ref erencia ineludible par a as primeiras x eracións de estudantes univ ersitarios de x ornalismo e José Luis Martínez Albertos, que publica en 1983 Curso General de R edacción Periodística (Mitre, Barcelona), conv ertido en manual da materia. “(…) Se dedica, al menos en un primer momento, a la r ecepción de la escuela americana -la tradición de las escuelas de P eriodismo de Columbia y Missouri, con Melvin Mencher y Curtis McDougall como nombres señer os-, y entr onca así con una corriente muy ext endida en la enseñanza del periodismo español; ya en los años 30, la pioner a escuela de El Debate se nutrió de prof esores formados en el centro creado por Pulitzer , especialmente Manuel Graña. Se trata de una escuela que, muy en la tr adición estadounidense, incide en la importancia -innegable, por otr a part e- de la práctica como manera fundamental de aprendizaje de las técnicas de redacción (lo que podríamos denominar , r ecuper ando un término inv entado en Harv ard par a el estudio del Derecho, pero perfectamente aplicable al del Periodismo, el case stud y o estudio a partir de supuestos reales)” 29 . No relati vo á r ama do que se denominaba Ciencias da Imaxe Visual e Auditi va, o lonx ev o plan de estudos da Complutense tampouco aturou ben as tr ansformacións do sector nun curto prazo. Da era dos medios pasábase á era dos sistemas 30 . “ E l desarrollo ulterior que tiene el video: los pr ocesos de descentralización audiovisual –legales o no- (tercer os canales de televisión, tele visiones locales, radios libr es, municipales, videos comunitarios…); la ext ensión de las nuev as tecnologías, los satélit es fundamentalmente, etc, pro vocan un desfase automático y radical de aquel modelo en que se basó el plan del 75.(…) La Uni versidad española, una v ez más, car eció de reflejos a la hor a de adaptarse a este cambio del audio visual, y nuestr as facultades siguieron, durant e otr os diez años, sacando pr omociones al mercado de tr abajo impregnadas de aquella formación escolástica que había 27 Del Re y Morató. Ibid, p 58 28 Díaz Noci, Javier . “La redacción periodística como retórica ” en Zer , maio, 1997. En liña: http://www .ehu. es/zer/zer2/resenas2/lopez2r .html 29 Ibid. 30 Villafañe Gallego, Justo. Pr oy ecto docent e e inv estigador . Departamento de Comunicación Audio visual, F acultade de Ciencias de la Inf ormación, Uni v ersidad Complut ense. R efer enciado por Ledo Andión, Margarita. P ara un modelo de f acultade de Ciencias da Información par a Galicia , 1989. 135 C apít u lo 2 dado sus frutos en los años sesenta en algunos centr os” 3 1 . Con apenas modificacións 3 2 , a facultade de Ciencias da Información da Complutense entrar á nos anos nov enta co plan de estudos aprobado en 1975, que derrog aba o pr ovisorio establecido en 1974 e común para Madrid e Barcelona. Se naquela proposta pro visoria, as tres r amas de Ciencias da Información dispuñan dun primeiro ciclo común, na re visión posterior intr odúcense algúns matices difer enciais. O plan de estudos da Complutense, que non mudaría ate mediados dos no venta tras as r eformas dos plans de estudos, consistía nun primeir o ciclo centrado en materias xenéricas como Dereit o, Lingua, Socioloxía, Liter atura, Economía e Historia, en un segundo ciclo, no que sen abandonar o plano teórico, introducíanse materias específicas. O plan establecía, ademais destas, as materias de Relixión, F ormación Política e Educación Físicas para os cursos segundo, t erceir o e cuarto de cada sección e deix aba aberta á posibilidade de que a Uni versidade, no caso de ter recursos, ofertase docencia específica complementaria aos alumnos de primeiro ciclo. Os sábados estaban destinados a seminarios e cursos, que completarían as vinte hor as semanais de carga lecti va. 31 Ibid 32 No ano 1983 a tra v és dunha orde do 23 de setembro inclúese a materia “Historia e T eoría das Liberdades Públicas na Información ” no quinto curso das tr es seccións (BOE, 06/12/1983) 136 T áboa nº 4. Plan de Estudos da F acultade de Ciencias da Información da Uni v ersidade Complut ense de Madrid, 1975 3 3 Sección P eriodismo Sección Ciencias da Imax e Visual e A uditiv a Sección Publicidade e R elacións Públicas Primeiro ciclo Primeiro ciclo Primeir o ciclo 1ºcurso Historia Contempor ánea I Introdución á T eoría e Estrutura da Linguax e Introdución á Economía T eoría da Comunicación Social Historia do P ensamento Político e Social Redacción P eriodística I 1º curso Historia Contempor ánea Introdución á T eoría e Estrutura da Linguax e Introdución á Economía T eoría da Comunicación Social Socioloxía Estética T ecnoloxía dos medios audiovisuais I 1º curso Historia Contempor ánea I Introdución á T eoría e Estrutura da Linguax e Introdución á Economía T eoría da Comunicación Social Mov ementos artísticos contempor áneos T eoría e Historia da Publicidade e das Relacións Públicas 2º curso Liter atura Española Cont emporánea Introdución ás Ciencias X urídicas Economía Mundial e de España T eoría e T écnica da Información Audio visual Redacción P eriodística II T ecnoloxía da Información I 2º curso Liter atura Española Contempor ánea Historia dos Medios A udiov . I T eoría e Historia da Arte T eoría e T écnica da Realización I T eoría e T écnica da Imaxe T eoría e T écnica da Produción 2º curso Liter atura Española Contempor ánea Psicolo xía Xer al e Diferencial Estruturas Publicitarias e das Relacións Públicas T ecnoloxía dos Medios Introdución ás Ciencias X urídicas Linguax e publicitario e das Relacións Públicas 33 Aprobado por or de ministerial do 18 de outubro de 1975 (BOE, 21/10/1975 ) 137 C apít u lo 2 3º curso Historia Contempor ánea II Liter atura Univ ersal Contemporánea Dereit o da Información Socioloxía Redacción P eriodística IIII T ecnoloxía da Información II 3º curso Liter atura Uni versal Contempor ánea Mov ementos Artísticos Contempor áneos Historia dos Medios A udiovisuais II Ética e Deontolo xía Profesional Narrati va Fílmica, T elevisi va e Radiof ónica T eoría e T écnica da Realización II 3º curso Liter atura Uni versal Contempor ánea Socioloxía Ética e Deontolo xía Profesional Mercadot ecnia Estrat exia Publicitaria e das Relacións Públicas Creati vidade Publicitaria e das Relacións Públicas Segundo ciclo Segundo ciclo Segundo ciclo 4º curso T eoría da Información Empresa Inf ormati va Estrutura da Inf ormación Periodística Opinión Pública Historia do P eriodismo Univ ersal 4º curso Psicolo xía Aplicada Dereit o dos Medios Audio visuais Empresa A udiovisual I (Cine) T ecnoloxía dos Medios Audio visuais II Estrutura da Pr ogramación en Radio TV 4º curso Dereit o da Publicidade e das Relacións Públicas Estatística Mercadot ecnia aplicada Creati vidade Publicitaria e das Relacións Públicas II T eoría e T écnica das Relacións Públicas I 5º curso Documentación Información P eriodística Especializada Relacións Int ernacionais Historia do P eriodismo Español Ética e Deontolo xía Profesional 5º curso Documentación T eoría e T écnica da Realización III T ecnoloxía dos Medios Audio visuais Empresas A udiovisuais II (Radio- TV) Relacións Int ernacionais dos Medios 5º curso Documentación Psicolo xía Aplicada e Métodos de Inv estigación Mercadot ecnia Especial Empresas de Publicidade e de Relacións Públicas T eoría e T écnica das Relacións Públicas II P ara rematar este recoñecement o ao perfil dos estudos de Ciencias da Información nun dos centros de ref erencia español, o da Complutense, ad vírtese que non sería até os anos no v enta que se rachasen os vínculos académicos e docentes coas estruturas da etapa fr anquista. Xa vimos en anteriores páxinas cales for on os x ermolos que fix eron posible a entr ada dos estudos de comunicación no ámbito uni versitario; o papel do direct or da Escola Oficial de Xornalismo desde 1969, Emilio Romer o, que for a director do xornal Pueblo e antes xef e de orientación política da pr ensa española. Se r epasamos a lista de decanos desta facultade, non será até a elección en 1990 do catedr ático de Periodismo Especializado Ja vier F ernández del Moral, que for a director de Comunicación nos Ministerios de Sanidade e Seguridade Social, de T ransportes Turismo e Comunicacións e de 144 Desde finais dos anos setenta da facultade de Ciencias da Información da Aut ónoma de Barcelona emanaron unha serie de liñas de traballo e pr eocupacións ao r edor do mundo da comunicación como as consecuencias deriv adas da explosión tecnoló xica e a concentración empr esarial como un proceso global homox eneizador . Como xa apuntamos anteriormente, a teoría da dependencia e o informe McBride (1980) ti v eron especial reper cusión nunha facultade incardinada nun país, Cataluña, que reclamaba o recoñecemento da súa identidade política e cultural nos primeir os anos da democracia. A tese presentábase clara: par a acadar a autonomía política er a preciso acadar a autonomía dos medios de comunicación 44 . Fit o important e na procur a dunha liña e dun espazo propios dentro da in v estigación da comunicación foi o congreso “Comunicación e democr acia en Eur opa e América Latina ” , que se celebr ou do 1 ao 3 de setembr o 1982, imbuído no debate ao redor do informe McBride, no que participaron os prof esores da facultade, Miquel de Mor agas, Emili Pr ado, Romá Gubern, Rosa F ranquet e Ampar o Moreno xunt o ao prof esor chileno F ernando R ey es Matta –un dos participantes no informe McBride e anos máis tarde diplomático ocupando entre outros cargos a embaix ada chilena en China-, o sociólogo e x ornalista peruano Rafael R oncagliolo, os italianos Mauro W olf, un dos máis relev antes estudosos da teoría crítica da Comunicación, Giuseppe V acca, daquela conselleiro administr ati vo da RAI e Robert o Gr andi, prof esor da Univ ersidade de Bologna, entre outros. O congr eso “Comunicación e democr acia ” serviu de antesala do que unha semana máis tarde celebr aría en P arís a International Association f or Mass Communication R esear ch (AIERI) e serviu para que no ano 1988 encargár aselle á facultade barcelonesa de Ciencias da Información organizar o 16º congreso desta asociación mundial. “Dos resultados de Democr acia e Comunicación -aquí e en P arís- sairá unha vía de solidariedade anti-USA e de colaboración académica e quizabes que a v ance en Eur opa a confianza no McBride, tal e como se asent ou en sociedades dependentes ou en for os como o do Mov emento de Non Alineados” 45 . O Congreso da AIERI en 1988 organizado pola facultade, puxo de manifesto a preocupación dos inv estigador es polos efecto irrupción global das nov as tecnolo xías, pola ruptura das front eiras entr e as empresas de comunicación públicas e priv adas e pola actuación do capital transnacional no ámbito da comunicación. Como xa se apuntou, os paradigmas clásicos da comunicación for on os que se aplicaron nos anos sesenta e setenta nos estudios uni v ersitarios na España da ditadura; a introdución da teoría crítica da comunicación e dos postulados da Escola de F rankfurt for on tardíos e penetrar on vía Barcelona, nomeadamente a tr a v és da facultade da Aut ónoma. Profesor es como Enric Saperas 46 , docente na U AB desde 1983 até 1991, for on pr ecursores na análise da teoría crítica no 44 Do 21 ao 23 de maio de 1979 celébrase na F undación Joan Miró de Barcelona o simposio “T elevisión e autonomía ” , organizado pola F acultade de Ciencias da Información. No seu discurso de apertura o naquel momento decano, Mor agas i Spá, apuntou esta cuestión. (La V anguardia, 22/05/1979, p 4). 45 Este é un fragment o da crónica que desde Barcelona escribiu para o suplemento Cultur a de La V oz de Galicia Margarita Ledo Andión, naquel moment o docente na U AB. La V oz de Galicia, 12/11/1982, p 23. 46 En 1980 o departamento de T eoría da Comunicación con Moragas i Espá á front e lanza a re vista Analisi. Quaderns de Comunic ació i Cultura co obx ecto de abordar a comunicación de masas e os seus grandes fenómenos vinculados directa ou indirectamente cos medios de comunicación, cunha atención particular polo panorama mediático catalán. No primeiro número da re vista aparece o artigo titulado” Poder i mitjans de comunicació de masses: l ´Escola de F rankfurt” , de Enric Saperas. 145 C apít u lo 2 Estado, e Miquel de Moragas está consider ado como o pioneiro no tr atamento da t eoría da comunicación cun enf oque propio, introducindo a semiótica nos anos setenta –o seu libro Semiótica y comunicación de masas está publicado en 1976, e coa ollada posta en América Latina como escenario da inv estigación en comunicación, con traballos como T eorías de la Comunic ación. In vestigaciones sobre Medios en A mérica y E uropa (Gusta v o Gili, 1981). T r as a consecución do edificio propio para a facultade e o av ance paulatino dos acordos con empresas par a a realización de prácticas dos alumnos en medios, a facultade de Ciencias da Información foi estabilizando o seu pro x ecto. As sinerxías da facultade coa súa contorna pr óximas for on unha constante no período que nos ocupa, tendo como ob x ectiv o a facultade x er ar dinámicas coa sociedade en x er al e co mundo profesional da Comunicación en Cataluña, en particular . No ano 1988 ponse en marcha o pro xect o Comarque s de Cataluña , unha experiencia pioneir a en rede das emisoras municipais da que participaron unha vintena de docentes da facultade; así mesmo a eferv escencia pre via ás Olimpíadas do ano 1992 en Barcelona e en toda Cataluña conduciu a crear en 1989 o Centro de Estudios Olímpicos da Uni v ersidade A utónoma de Barcelona, dirixido por Mor agas i Spa, con financiamento de distintas institucións e aínda vix ente hox e en día. Son só algúns ex emplos do dinamismo pr etendido por este centro de f ormación de comunicadores nos últimos anos oitenta e primeiros anos nov enta, momentos anterior es á ref orma de plan de estudos, en cuxos debates preliminar es participa como decana da facultade, x unto aos homólogos de todo o Estado, a prof esora Mar F ontcuberta, vinculada á U AB desde 1971. “Los cambios han sido sustanciosos y sustanciales. Hace v einte años no teniamos edificio ni facultad; teniamos solo muchas ilusiones y dificultades y en estos momentos ya puede hablarse de una facultad, que bajo mi punto de vista, es la mejor que ha y en todo el Estado español y en bastantes partes de Eur opa. En este sentido, ha y un punto de satisf acción ” 4 7 . Non queremos pechar a nosa refle xión sobre os estudos de comunicación na U AB até os anos nov enta sen abordar o nacemento do Colexio Profesional de X ornalistas de Cataluña en 1985, creado por lei e aprobado no P arlamento autonómico 48 , o colexio pioneir o no Estado apoiado non só desde o ámbito prof esional senón desde o académico; nacía como vontade dos x ornalistas de afirmar a súa independencia antes os poderes políticos pero tamén como órgano de dereito público que reafirmaba a responsabilidade da prof esión. O P arlamento de Cataluña aprobou unanimemente a súa creación o 24 de outubro de 1985 que se reflectiu na lei do 8 de nov embro que constataba o empuxe dos estudos no ámbito univ ersitario e a necesidade de prestar un mellor servizo á sociedade. “La crecient e trascendencia social de las actividades informati vas y el ni v el uni versitario que desde hace años poseen los estudios de Periodismo aconsejan abrir en Cataluña la posibilidad legal para consolidar y ampliar la tarea que, con la defensa de la libertad de expr esión, y la autoexigencia prof esional, siempre han desarrollado los periodistas desde sus asociaciones. La fructífer a 47 Declaracións da entrevista con Mar F ontcuberta no libr o A contrac orriente: 18 mujer es en primera línea de Belén Manzano (Fundación F rancisco F errer , Barcelona, 1992, p 56) 48 A súa creación foi obx ecto de recurso de inconstitucionalidade polo daquela Defensor del Pueblo Joaquín R uiz Giménez contra a “obrigat oriedade” de cole xiarse para t odos aqueles x ornalistas que actuarán en Cataluña. O P arlamento rectifica e se cole xiará quen o solicite (Lei 1/1988) 146 historia de dichas entidades, con una existencia mu y larga, que en el caso de Barcelona ha llegado a los setenta y cinco años de constante acti vidad, hallará en el Colegio la mejor manera de pr oy ectarse hacia el futuro ” 49 . O certo que o Colexio substituíu ás asociacións da prensa na repr esentatividade da prof esión, cuestión que non conseguiría case quince anos máis tarde o Colexio Pr ofesional de X ornalistas de Galicia. Aínda que deste última tr ataremos máis adiante. O Colexio de Periodistas de Cataluña foi consciente da realidade da prof esión que a mediados dos anos oitenta á hor a de acr editar a pr ofesión; se ben no artigo 2 apuntábase que se podían colexiar os licenciados en Periodismo así como outros licenciados uni v ersitarios con dous anos de pr ácticas periodísticas, as disposicións transit orias permitían a colexiación daqueles prof esionais inscritos nalgunha das asociacións de prensa ou aqueles que puideran acr editar cinco anos de pr ofesión. A colexiación non implicou en ningún caso ningunha obriga para as empresas, que gozaban e gozan de liberdade de contr atación de non licenciados e de non x ornalistas nas redaccións, pero si se entendeu como un mecanismo de prot ección para o pr ofesional. “Con el Colegio, los periodistas catalanes no serán menos que los integr antes de cualquier otra prof esión liber al. (…) A difer encia de otras prof esiones liberales, el periodista, en caso de perder su puesto de tr abajo, quedaría como un prof esional sin acreditación oficial ninguna. Hasta ahora era el único caso en que la titulación v enía dada por una entidad pri v ada y no por una de Der echo Público, como es un colegio pr ofesional” 50 . No ano 1992 o colexio promo ve o código deontoló xico da prof esión en Cataluña que se conv erte nun documento de ref er encia no Estado. O Colexio de Per iodistas de Cataluña org anízase en demarcacións, cadansúa con xunta propia: Barcelona, Xirona, Lleida e T arr agona, e T err as do Ebro. No ano 2005, cando se cumpría o vintecinco ani v ersario do seu nacemento, o colexio contaba con 3.653 colexiados, dos que 3.120 pert encían á demarcación de Bar celona. No ano 1977 constitúese a Univ ersidade de Bilbao, que co paso dos anos daría lugar á actual Uni v ersidade do País V asco; desde o principio o campus de Leioa contou con estudos de Ciencias da Información, aínda que for mulados dun modo singular , xa que non se estableceron nunha facultade senón que se trataba da Unidade Delegada de Ciencias da Información, dependente da facultade da Uni versidade Aut ónoma de Bar celona. Que significaba na pr áctica? Os alumnos facían o primeir o ciclo da titulación en Bilbao e debían despr azarse a Barcelona par a cursar o segundo nalgunha das r amas de Periodismo ou Publicidade. O prof esorado tamén era seleccionado por comisións que integr aban os docentes da U AB e segundo os criterios desta institución. O plan de estudos aplicado en Bilbao era o establecido en Bar celona, como xa vimos anteriormente con difer enzas sobr e o da Complut ense, que se acurtar án na uni v ersidade v asca cando a Unidade Delegada se conv erta en F acultade de Ciencias da Información no curso 1981-1982, por ex emplo no peso do audio visual no plan de estudos de x ornalismo, maior que no caso da U AB. Na súa andaina fór a xa da tutela da U AB apr obar ase un plan de estudos en outubr o de 1982 que estará vix ente até 1995. Da acollida dos estudos no P aís V asco algo din as cifras de licenciados: no 49 Lei 22/1985 do 8 de nov embro. (BOE 03/12/1985) 50 Do artigo asinado por Carlos Sentís, Pr esidente da Asociación da Prensa de Barcelona, co título “El Colegio Prof esional de Periodistas” . (La V anguardia 26/10/1985, p 23) 147 C apít u lo 2 curso 1981-82, 180, no curso 1982-83, 201, no curso 1983-84, 243 e no curso 1984-85, 303. No ano 1989, en pleno debate sobre as Ciencias da Información na univ ersidade española suscitado pola inminencia da r eforma dos plans de estudos e polo ferv edoiro que supuñan as intencións ministeriais de establecer diplomas de Comunicación para os estudantes que cursaran os primeiros ciclos –idea que se desbotou-, a f acultade vasca cambia de nomenclatur a pasando a ser a F acultade de Ciencias Sociais e da Comunicación. Acoller á outras titulacións como Ciencias Políticas e da A dministr ación e Socioloxía, así como se incorporou a rama de Comunicación A udiovisual, e no ano 1999 xa contaba con máis de seis mil alumnos en total. 2.1.4. Dous esquemas: Sevilla e La Laguna Non podemos r ematar o repaso á situación dos estudos de Comunicación no ámbito uni v ersitario español nos momentos inmediatamente anterior es á implantación dos estudos na na Univ ersidade de Santiago de Compost ela sen recoller os casos de Sevilla e La Laguna. Ambas titulacións botan a andar nun momento no que se está a definir o modelo de estudos uni v ersitarios que vai deri var nos nov os plans de 1991 e optan por solucións distinta: a uni versidade andaluza aposta por unha titulación completa de cinco anos para as tres r amas e a univ ersidade de La Laguna, inmersa nun complex o proceso de segregación, por un segundo ciclo. O 6 de nov embro de 1989 inaugurábanse os estudos de Ciencias da Información na Univ ersidade de Sevilla con Jorge Urrutia Gómez (Madrid, 1945) como decano e impulsor da titulación. A facultade seguir á o esquema bar celonés en cant o ao estudos de X ornalismo e Publicidade por ser un plan de estudos aberto que ofr ece un amplo plano de contidos optativ os e optar á polo modelo madrileño no relati v o a Comunicación Audio visual por consider ar que o plan de estudos da Complutense é o único oficial e publicado no BOE 51 . Na actualidade catedr ático de Liter atura, desde 1994, e director do master d e Her danza Cultur al na Uni v ersidade Carlos III, Urrutia, poeta, ensaísta e tr adutor –for a Premio Nacional de T radución en 1972 cos poemas de P aul Eluard-, for a o responsable de organizar nos anos oitenta os congresos internacionais ao r edor de Juan Ramón Jiménez e Antonio Machado; durante esa década tamén centra a semiótica como obx ecto do seu interese de estudo. Co tempo será responsable do Instituto Cerv antes en Lisboa (2000-2002) e máis tar de director académico do Instituto Cerv antes (2004-2009). Cando botan a andar os estudios de Comunicación en Sevilla, coas tres ramas completas, é o catedr ático de Dereit o Constitucional Javier Pér ez Ro y o o reit or da Univ ersidade de Sevilla (1988-1992). Neste punto conv én resaltar de nov o a influencia nos centros de formación do Estado a denominada Nov a Or de Mundial da Información e da Comunicación (NOMIC) e o infor me McBride aprobado pola Unesco en 1980, xa que que f oi Amadou Mahtar M’Bow o encargado de impartir o discurso inaugural dos estudos en Sevilla. O senegalés, que for a direct or x er al da Unesco en 1974 e 1987 –viña de ser substituído no cargo por F ederico Ma y or Zaragoza- centro o seu discurso no NOMIC e na consider ación da comunicación como un ámbito fundamental par a o desen vol vement o das sociedades nun momento no que a concentración mediática 51 Entre vista Jorge Urrutia. (ABC 10/06/1989, p 49) 148 e tecnolóxica ameazaba a pluralidade informati va e cultural. A presenza do ex direct or xer al da Unesco en Sevilla foi unha aposta de Urrutia, quen manexar a como primeiro convidado ao escritor e semiótico Umberto Eco, quen por problemas de axenda non puido abrir o curso. Urrutia, que colocou en primeiro plano o feito de que Amadou Mahtar M´Bow fose unha intelectual procedente do ter ceiro mundo, situou naquela xornada inaugural o papel da facultade sevillana. “F rente a centros en los que se enseñan formas y modos de producción, en esta enseñaremos pr oducción ideológica ” 5 2 . Urrutia considerou que a Comunicación –así debería pasar a denominarse a facultade nun curto prazo- debía de ser o centro dos estudos en Sevilla. F ormar comunicólogos, non xornalistas, era o seu obx ecti v o para o cal a pretensión era un plan de estudos cun abano de materias optativ as que permitise a docencia en grupos pequenos, dotar axiña á facultade de estudos de t erceiro ciclo con prof esores con vidados doutras univ ersidades así como esixir aos alumnos un ni vel determinado de idiomas como requisit o par a obter a licenciatura, obx ectiv o máis ideal que práctico que non se plasmou no plan de estudos. O numerus clausus impúx ose desde o principio en Sevilla: oitenta prazas par a X ornalismo, cor enta par a Publicidade e Relacións Públicas e trinta par a Ciencias da Imaxe Visual e Auditi v a. Así en decembr o de 1989, tr as o acor do do Consello de Uni versidades, a Uni versidade de Sevilla publica o plan de estudos do primeir o e segundo curso da F acultade de Ciencias da Información. O plan inclúe as materias obrigator ias para as tres ramas de estudos e establece unha dur ación de cinco anos par a a carr eira, en dous ciclos, con 360 crédit os necesarios de car ga lectiv a global, dos que trinta e seis serán de libre configuración. Así mesmo os alumnos de Xornalismo e Publicidade e Relacións Públicas ter án que cursar trinta e seis crédit os de materias optati vas entr e as seguintes: no caso de primeir o curso, Socioloxía, Historia Univ ersal C ontempor ánea, Hist oria do Pensament o P olítico e Social, Introdución á E conomía, Liter atura Española, Lingua Española Instrumental, T eoría e Historia da Publicidade, Estrutur a da Información Periodística; no caso de segundo curso, Historia de España Cont empor ánea, Institucións X urídico-P olíticas Contempor áneas, Estrutur a Económica Mundial e de España, Documentación, Mov ementos Artísticos Contempor áneos, Mercadot ecnia e T ecnoloxía da Información 53 . En outubro de 1991 publicarase o plan do estudos do terceir o curso das tres r amas da facultade e en abril de 1992 a Xunta de Goberno da univ ersidade sevillana aproba o segundo ciclo para as tres ramas da facultade, establecendo os contidos de cuart o e quinto curso. Por én, e super ando a fase pro visoria, a promoción que comeza os estudos no curso 1993-94 far ao cun plan de estudos de catro anos. Con anterioridade, no ano 1988 botan a andar os estudos de Xornalismo na F acultade de Ciencias de Información da Univ ersidade de La Laguna, pouco antes de 52 “M´Bow r elanzó la idea del Nuev o Orden Mundial en su lección inaugur al de la F acultad de Ciencias de la Información de Se villa ” (ABC, 07/11/1989, p 49). 53 Plan de Estudos dos cursos primeiro e segundo da F acultade de Ciencias da Información da Univ ersidade de Sevilla (BOE, 30/01/1990 p 2910-2912 ). 149 C apít u lo 2 que esta univ ersidade sufrise a transf ormación deri v ada do proceso de segreg ación. A Lei de Reor ganización Uni v ersitaria de Canarias, aprobada en abril de 1989, estableceu de facto dúas uni versidade, La Laguna –a única até o momento- e Las P almas, establecendo un proceso de segr egación difícil no que a norma consistiu en adscribir os centros ao reit orado correspondent e co criterio da pro ximidade x eográfica. Os responsables da Uni versidade da Laguna non aceptaron o criterio por considerar , entr e outras, razóns que vulneraba a autonomía univ ersitaria e a LRU . O proceso lev ouse por diante ao entón conselleiro canario de Educación, Enrique F ernández Caldas, e ao equipo de goberno da Uni v ersidade da Laguna, encabezado polo r eitor José Car los Alberto Bethencourt que pr esentou a súa dimisión no mes de outubro de 1989. Recorr eron a lei autonómica ao T ribunal Superior de Xustiza de Canaria, que fallou a fa vor de La Laguna, sendo finalmente o T ribunal Constitucional que en sentencia 106/1990 considera que a pretensión da lei canaria baséase en principios r acionais: que a univ ersidade da Laguna non conte con centr os en Gr an Canaria e que a r ecén cr eada Uni v ersidade das P almas non conte con centros en T enerife. Este obx ectiv o, para o Constitucional, no é contr ario á autonomía univ ersitaria xa que esta non establece como dereit o das uni versidades contar cuns ou con outros centos imposibilitando as decisións que ao Estado ou ás autonomías correspondan co ob x ectiv o de organizar o sistema uni versitario. Como apuntabamos, a facultade da Laguna nace a finais dos anos oitenta ofrecendo estudos de X ornalismo de segundo ciclo e herdeir a dunha tradición marcada pola sección canaria da extinta Escola Oficial de Periodismo, creada nas illas en 1963 at endendo ás dificultades que tiñan os aspir antes canarios a x ornalistas par a estudar en Madrid. T r as di v ersas situacións no ano 1995 a facultade tr asládase a un edificio propio no campus de Guajara, coñecido popularmente como “ A Pirámide” . O plan de estudos aprobado en xuño de 1989 para a r ama de Periodismo establece un segundo ciclo cunha duración de dous anos, que non inclúen os complementos de formación, e un total de 160 crédit os para os dous cursos, dos que trinta e dous son de libre configur ación a repartir entr e pr ácticas en empresas, oito ao ano, e materias optati vas. Os complementos de formación para acceder ao segundo ciclo suman nov enta e catro crédit os, parte dos cales poderían ser con v alidados dependendo da experiencia prof esional ou do estudos cursados por parte dos aspir antes pr oceden doutras titulacións, e quedaban establecidos coas seguintes materias: T eoría e T écnica da Comunicación Audio visual, T eoría e Análise das Mensax es Informati v as, T eoría X er al da Información, Intr odución á Publicidade, T eoría e T écnicas das R elacións Públicas, Lingua Española, Hist oria e Lingua Inglesa, cux o ni v el elemental-medio podía acreditarse f óra do pr oceso de conv alidacións. A licenciatura de Ciencias da Información, r ama Periodismo, da Univ ersidade da Laguna foi a única opción de segundo ciclo no panorama da univ ersidade pública daquel momento respecto aos estudos de Comunicación. A decisión tiv o que ver cos medios dispoñibles pero tamén co con vencement o de que se trataba dunha fórmula adecuada tanto pola alta demanda de estudos como polo debate que xer aba o estatus dos estudos de Comunicación na uni v ersidade española. O catedr ático Manuel F ernández Areal, decano naquel momento da f acultade de La Laguna, x ustificábao do seguinte x eito: “Mi facultad, la de la Uni v ersidad de La [Document text truncated for crawler view.]