Full text
A MINERVA COMPOSTELÁ
© Universidade de Santiago de Compostela, 2021 DOI: https://dx.doi.org/10.15304/op.2021.1430 Esta obra atópase baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só pode ser realizada coa autorización expresa dos titulares, salvo excepción prevista pola lei. Pode acceder Vde. ao texto completo da licenza nesta ligazón: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl Esta obra se encuentra bajo una licencia internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Cualquier forma de reproducción, distribución, comunicación pública o transformación de esta obra no incluida en la licencia Cretative Commons BY-NC-ND 4.0 solo puede ser realizada con la autorización expresa de los titulares, salvo excepción prevista por la ley. Puede Vd. acceder al texto completo de la licencia en este enlace: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.es This work is licensed under a Creative Commons BY NC ND 4.0 international license. Any form of reproduction, distribution, public communication or transformation of this work not included under the Creative Commons BY-NC-ND 4.0 license can only be carried out with the express authorization of the proprietors, save where otherwise provided by the law. You can access the full text of the license at https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode
A MINERVA COMPOSTELÁ AS SÚAS GLORIAS Catálogo da exposición Colexio de Fonseca 7 de outubro de 2021 - 22 de xaneiro de 2022 EDICIÓN DIXITAL REVISADA MMXXI UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA D. ANTONIO LÓPEZ DÍAZ Reitor Magnífico da Universidade de Santiago de Compostela Dª. MARÍA DEL MAR LORENZO MOLEDO Vicerreitora de Igualdade, Cultura e Servizos XUNTA DE GALICIA D. ALBERTO NÚÑEZ FEIJÓO Presidente D. ROMÁN RODRÍGUEZ GONZÁLEZ Conselleiro de Cultura, Educación e Universidade D. ANXO M. LORENZO SUÁREZ Secretario Xeral de Cultura DEPUTACIÓN DA CORUÑA D. VALENTÍN GONZÁLEZ FORMOSO Presidente D. XURXO COUTO RODRÍGUEZ Deputado de Cultura Organiza Vicerreitoría de Igualdade, Cultura e Servizos Comisariado José Manuel García Iglesias Coordinación e dirección técnica Área de Cultura da USC Pablo Sampedro • Eloy Blanco • Josefina Busto Sigrid Provost • Pablo Pérez Selección de documentos Arquivo Histórico da USC Desirée Domínguez Pallas • Jaime Fariña Fernández Selección bibliográfica Biblioteca Xeral da USC María Isabel Casal Reyes • Almudena Quintáns López Francisco Javier Villar Teijeiro Deseño e dirección de montaxe Insólito diseño + producto Montaxe Área de Cultura da USC • Jega gráfica Área de Operacións de Infraestruturas da USC Sarpel. Electricidade Música de sala Milladoiro Presentación animada Uqui Permuy Fotografía Fuco Reyes • Eutropio Rodríguez • Santi Alvite Restauración Yolanda Porto. Fráxil Seguros Artai Servizo de Participación e Integración Universitaria Javier Agrafojo Fernández • Ernesto Gómez Mosquera Difusión e publicidade Gabinete de Comunicación de USC Transporte Parque móbil da USC Coordinación de visitas guiadas Roxi Maxi y Saborido 9 EXPOSICIÓN Texto José Manuel García Iglesias Coordinación Eloy Blanco Posada Deseño gráfico Insólito diseño + producto Fotografía Fuco Reyes • Eutropio Rodríguez Revisión do texto en castelán e tradución ao galego Emilio Núñez Argiz. Maquetación Isabel Argüelles García Impresión Imprenta Universitaria Edita Servizo de Publicacións Universidade de Santiago de Compostela Campus Vida 15782 Santiago de Compostela usc.gal/publicacions Depósito Legal: C 1537-2021 ISBN 978-84-18445-67-5 Organiza Vicerreitoría de Igualdade, Cultura e Servizos Dirección e textos José Manuel García Iglesias Coordinación e dirección técnica Pablo Sampedro Deseño Uqui Permuy Fotografía Fuco Reyes • Santi Alvite Supervisión de tradución ao galego Pablo Sampedro 9 MUSEO VIRTUAL DA USC 9 CATÁLOGO
Las glorias de los antiguos no empobrecen, no rebajan las nuestras. Glorias hay para nosotros y gloria para todos: la edad presente os la concede, y la futura será aún más pródiga; no lo dudéis. José Varela de Montes, 1847
7 ÍNDICE 11 PRESENTACIÓNS Alberto Núñez Feijóo Antonio López Díaz Valentín González Formoso 17 A USC E AS SÚAS GLORIAS 23 La USC y sus glorias 25 I. A BIBLIOTECA PÚBLICA 25 O seu espazo 26 A ordenación dos seus retratos 27 José Ramón Rodil 28 O estandarte do Batallón Literario 30 Alonso III de Fonseca 30 Lope Sánchez de Ulloa 31 José Varela de Montes 32 Lorenzo Varela y Temes 33 Jacobo María de Parga 34 Manuel Pardo 34 Juan García Vaamonde 35 Cayetano Gil Taboada 35 Felipe Gil Taboada 36 Lope Gómez de Marzoa 37 Felipe de Castro 38 Manuel Fernández Varela 38 Diego de Muros 39 José Losada y Quiroga 40 Carlos Riomol 40 Juan Mariño de la Barrera 40 Benito Ramón Hermida 41 Francisco de Aguiar y Seijas 43 Alonso de la Peña y Montenegro 45 Pedro Antonio Sánchez Vaamonde (O Boado) 45 Manuel Ventura Figueroa 47 Retratos Biblioteca 57 I. LA BIBLIOTECA PÚBLICA 57 Su espacio
8 * Aqueles vítores que levan un [*] non figuran na mostra por falta de espazo. * Aquellos vítores que llevan un [*] no figuran en la muestra por falta de espacio. 58 La ordenación de sus retratos 59 José Ramón Rodil 60 El estandarte del Batallón Literario 62 Alonso III de Fonseca 63 Lope Sánchez de Ulloa 63 José Varela de Montes 64 Lorenzo Varela y Temes 65 Jacobo María de Parga 66 Manuel Pardo 67 Cayetano Gil Taboada 67 Felipe Gil Taboada 68 Lope Gómez de Marzoa 69 Felipe de Castro 70 Manuel Fernández Varela 71 Diego de Muros 71 José Losada y Quiroga 72 Carlos Riomol 72 Juan Mariño de la Barrera 72 Benito Ramón Hermida 73 Francisco de Aguiar y Seijas 76 Alonso de la Peña y Montenegro 77 Pedro Antonio Sánchez Vaamonde (O Boado) 77 Manuel Ventura Figueroa 79 II. CLAUSTROS E AULAS 79 No «Mayor de Fonseca» 80 Benito Ramón Hermida 80 Manuel Pardo Ribadeneira 81 Jacobo María de Parga y Puga 81 A Real Universidade 81 A creación dun espazo propio 82 A súa localización na planta baixa 85 Ilustres universitarios anteriores a 1765 85 Toribio Alfonso de Mogrovejo 86 Personaxes nacidos entre 1765 e 1776 86 Felipe González Abarca 87 Luis Iglesias 88 José Rodríguez González 88 Manuel Fernández Varela
9 89 A xeración dos nacidos entre 1794 e 1814 89 Saturnino Calderón y Collante* 90 Antonio Casares y Rodríguez 91 Da Xeración de 1846 á Restauración 91 De 1916 a 1940 91 José Rodríguez Carracido 93 José Varela de Montes 93 Ano 1996 94 Jimena y Elisa Fernández de la Vega 95 Salvador Cabeza de León* 96 Ramón Otero Pedrayo* 96 No primeiro nivel do claustro 96 Os concretados entre 1913 e 1936 96 Eugenio Montero Ríos 98 Joaquín Díaz de Rábago 99 Luis Rodríguez Viguri* 99 Os concedidos entre 1937 a 1949 100 Domingo Fontán Rodríguez 100 Gumersindo Laverde Ruiz 101 Juan Vázquez de Mella y Fanjul 102 Gumersindo Busto 103 Máis vítores: entre 1950 e 1994 103 Manuel Colmeiro y Penido 104 Alfredo Brañas Menéndez 106 Manuel Casas Fernández* 106 Retratos a modo de vítor 106 Francisco Asorey* 107 Ramón María del Valle-Inclán* 107 A Facultade de Ciencias Políticas e Sociais 107 Alfonso Daniel Rodríguez Castelao 108 A Facultade de Dereito 108 Luis Porteiro García* 110 Alonso de la Peña y Montenegro y Francisco de Aguiar, na sacristía 111 Vítores 121 II. CLAUSTROS Y AULAS 121 En el «Mayor de Fonseca» 122 Benito Ramón Hermida 122 Manuel Pardo Ribadeneira 123 Jacobo María de Parga y Puga 123 A Real Universidad 123 La creación de un espacio propio 124 Su ubicación en la planta baja 127 Ilustres universitarios anteriores a 1765 127 Toribio Alfoso de Mogrovejo
16 yectos como este. En todo caso, cualquier ocasión debe de ser aprovechada para que nuestra sociedad, en su conjunto, mejore en cuestiones como el conocimiento y el reconocimiento de un activo tan importante para Galicia como la USC, siempre atenta y comprometida con el saber y el desarrollo de la sociedad gallega. Valentín González Formoso Presidente Diputación de A Coruña no seu conxunto, mellore en cuestións como o coñecemento e o recoñecemento dun activo tan importante para Galicia como a USC, sempre atenta e comprometida co saber e o desenvolvemento da sociedade galega. Valentín González Formoso Presidente Deputación da Coruña
17 Mirar desde o presente cara a atrás —con orgullo e respecto e con ansias dun futuro mellor— é unha das ideas que Varela de Montes desenvolve nun discurso que pronuncia na universidade compostelá, referíndose a ela, alá por 1847. Pois ben, desde unha formulación similar, proxéctase esta mostra, titulada A Minerva Compostelá. As súas glorias. Na súa posta en escena pártese do que supoñen dous espazos emblemáticos do Colexio de Santiago Alfeo ou de Fonseca: o chamado Salón Artesoado —tamén coñecido, antano, como «Aula General de Teología»— e a súa capela, que conta, ademais, cunha pequena sancristía anexa. Pois ben, se do que se trata é de abordar o tema das glorias que a Minerva Compostelá tivo, cóntase, neste caso, cunha serie de retratos e de vítores desde os que se propón un relato. Neste sentido cabe dicir que, no século xix, a daquela denominada Biblioteca Pública, situada no edificio central da universidade compostelá —a actual Facultade de Xeografía e Historia—, contaba cunha galería de vinte e dous retratos desde os que se quería honrar algúns dos personaxes que fixeron importantes doazóns de fondos para ela, mesmo cando algún dos presentados —é ocaso do marqués de Rodil— non se explica desde tal perspectiva. Recrear a ordenación que tales pinturas tiveron nesa biblioteca é a base da que se parte á hora de distribuír os cadros no espazo do Salón Artesoado no que tamén se pretende achegarnos ao ambiente da biblioteca, un lugar de estudo, no que ademais nos encontramos con algunhas das súas mesas, nas que se incorporan publicacións e documentos que aluden, precisamente, ás glorias compostelás aquí efixiadas. Para esta ocasión a capela convértese nun sitio desde o que cabe aproximarnos aos claustros e ás aulas universitarias. Neste caso serán algúns dos vítores que estiveron —de forma practicamente xeneralizada— sobre as portas, sobre todo, pero non unicamente, das aulas, aludindo aos que foron importantes membros da comunidade universitaria, fundamentalmente do seu profesorado. Estamos ante fondos pictóricos desprazados do lugar para o que foron orixinariamente pensados e aos que esta mostra procura poñer, nalgún caso, en relación co seu primeiro sentido e, noutros, con algunha desas ulteriores localizacións que lles outorgaron un novo valor; desta forma sucede nesa galería de retratos que —nos primeiros anos do século xix— se configura na daquela denominada Biblioteca Pública. Na presentación desta exposición partiuse de traballos anteriormente realizados. Neste sentido, foi moi importante a acción cultural que se desenvolveu na USC, na celebración do seu quinto centenario, 1995-1996, tanto no seu proxecto expositivo (titulado Gallaecia Fulget) coma na valoración do seu patrimonio, a través dunha publicación ao respecto. Uns A USC E AS SÚAS GLORIAS
18 anos despois fíxose un novo esforzo nesta mesma liña; concretamente, coa exposición Sigillum. Memoria e identidade da Universidade de Santiago de Compostela, que conta cun bo catálogo editado pola Universidade en Santiago de Compostela no ano 2007. Na xénese desta exposición hai que ter en conta, ademais, outros dous referentes, ambos baixo a responsabilidade de quen subscribe. En primeiro lugar, o libro titulado Minerva. La Diosa de Compostela. Espacios y obras a relacionar con el saber (Andavira Editora-Consorcio de Santiago, 2016); neste texto están os baseamentos deste catálogo. E, en segundo termo, temos que facer referencia ao Museo Virtual da USC que se presenta, en paralelo a esta mostra; é máis, os textos que se achegan ao espectador, por medio dos códigos QR que acompañan as distintas obras aquí elixidas, recollen, precisamente, os que o lector tamén pode atopar á hora de internarse no museo. Este é un proxecto que debe seguir adiante nos próximos anos, procurando unha posta en valor —á altura do noso tempo— do patrimonio cultural que a USC xerou ao longo dos tempos e, tamén, na actualidade, sempre coa ollada posta no futuro. Esta mostra preséntase no tránsito dos anos 2021-2022, ambos anos xacobeos, con especial incidencia en Compostela, e, polo tanto, momento no que Galicia recibe moitos visitantes. Por outra parte, é este un tempo que ten un certo carácter festivo, de celebración, á que, neste caso —desde unha perspectiva propia da súa universidade—, cabe enaltecer, xa que, en 1522, Alonso iii de Fonseca pon en marcha un colexio, o primeiro, ao que denominou do «Glorioso Apóstol Santiago el Mayor». Desde entón pasaron cinco séculos, un momento, sen dúbida, para lembrar. A realización da edición dixital revisada permitiu incluír algunhas fotografías instrutivas da montaxe da exposición; revisar a información dada nos pés de foto, adaptándoa ao texto achegado; informar sobre os criterios seguidos na selección dos libros e documentos mostrados; corrixir algúns erros e incluír a lista de voluntarias e voluntarios que son a voz desta exposición, día a día. José Manuel García Iglesias Comisario da exposición
19 Biblioteca Universitaria. Ca. 1910. Biblioteca Universitaria. Ca. 1922.
Biblioteca da Facultade de Xeografía e Historia. Archivo El Correo Gallego. Biblioteca da Facultade de Xeografía e Historia. Archivo El Correo Gallego.
21 Vítores sobre as portas da entrada da actual Facultade de Xeografía e Historia. 2021 Biblioteca Universitaria, hoxe, da Facultade de Xeografía e Historia. 2021.
23 Mirar desde el presente hacia atrás —con orgullo y respeto y con ansias de un futuro mejor— es una de las ideas que Varela de Montes desarrolla en un discurso que pronuncia en la universidad compostelana, refiriéndose a ella, allá por 1847... Pues bien, desde un planteamiento similar, se proyecta esta muestra, titulada La Minerva Compostelana. Sus glorias. En su puesta en escena se parte de lo que suponen dos espacios emblemáticos del Colegio de Santiago Alfeo o de Fonseca: el llamado Salón Artesonado —también conocido, en el ayer, como «Aula General de Teología»— y su capilla, que cuenta, además, con una pequeña sacristía aneja. Pues bien, si de lo que se trata es de abordar el tema de las glorias que la Minerva Compostelana tuvo, se cuenta, en este caso, con una serie de retratos y de vítores desde los que se propone un relato. En este sentido cabe decir que, en el siglo xix, la entonces denominada Biblioteca Pública, sita en el edificio central de la universidad compostelana —la actual Facultad de Geografía e Historia—, contaba con una galería de veintidós retratos desde los que se quería honrar a algunos de los personajes que hicieron importantes donaciones de fondos para ella, aun cuando alguno de los presentados —es el caso del marqués de Rodil— no se explica desde tal perspectiva. Recrear la ordenación que tales pinturas tuvieron en esa biblioteca es la base de la que se parte a la hora de distribuir los LA USC Y SUS GLORIAS cuadros en el espacio del Salón Artesonado en el que también se pretende acercarnos al ambiente de la biblioteca, un lugar de estudio, en el que además nos encontramos con algunas de sus mesas, en las que se incorporan publicaciones y documentos que aluden, precisamente, a las glorias compostelanas aquí efigiadas. Para esta ocasión la capilla se convierte en un sitio desde el que cabe aproximarnos a los claustros y las aulas universitarias. En este caso serán algunos de los vítores que estuvieron —de forma prácticamente generalizada— sobre las puertas, sobre todo, pero no únicamente, de las aulas, aludiendo a quienes fueron importantes miembros de la comunidad universitaria, fundamentalmente de su profesorado. Estamos ante fondos pictóricos desplazados del lugar para el que fueron originariamente pensados y a los que esta muestra procura poner, en algún caso, en relación con su primer sentido y, en otros, con alguna de esas ulteriores ubicaciones que les han otorgado un nuevo valor; de esta forma sucede en esa galería de retratos que —en los primeros años del siglo xix— se configura en la entonces denominada Biblioteca Pública. En la preparación de esta exposición se ha partido de trabajos anteriormente realizados. En este sentido, ha sido muy importante la acción cultural que se desarrolló en la USC, en la celebración de su quinto centenario, 1995-
24 1996, tanto en su proyecto expositivo (titulado Gallaecia Fulget) como en la valoración de su patrimonio, a través de una publicación hecha al respecto. Unos años después se hizo un nuevo esfuerzo en esta misma línea; concretamente, en la exposición Sigillum. Memoria e identidade da Universidade de Santiago de Compostela, que cuenta con un buen catálogo editado por la Universidad en Santiago de Compostela en el año 2007. En la génesis de esta exposición hay que tener en cuenta, además, otros dos referentes, ambos bajo responsabilidad de quien suscribe. En primer lugar, el libro titulado Minerva. La Diosa de Compostela. Espacios y obras a relacionar con el saber (Andavira Editora-Consorcio de Santiago, 2016); en este texto están los basamentos de este catálogo. Y, en segundo término, hemos de hacer referencia al Museo Virtual de la USC que se presenta, en paralelo a esta muestra; es más, los textos que se aportan al espectador, por medio de los códigos QR que acompañan a las distintas obras aquí elegidas, recogen, precisamente, los que el lector también puede encontrar a la hora de adentrarse en el museo. Este es un proyecto que ha de seguir adelante en los próximos años, buscando una puesta en valor —a la altura de nuestro tiempo— del patrimonio cultural que la USC ha generado a lo largo de los tiempos y, también, en la actualidad, siempre con la mirada puesta en el futuro. Esta muestra se presenta en el tránsito de los años 2021-2022, ambos años jacobeos, con especial incidencia en Compostela, y, por lo tanto, momento en el que Galicia recibe a muchos visitantes. Por otra parte, es este un tiempo que tiene un cierto carácter festivo, de celebración, a la que, en este caso —desde una perspectiva propia de su universidad—, cabe enaltecer, ya que, en 1522, Alonso iii de Fonseca pone en marcha un colegio, el primero, al que denominó del «Glorioso Apóstol Santiago el Mayor». Desde entonces han pasado cinco siglos, un momento, sin duda, para recordar. La realización de la edición digital revisada ha permitido incluir algunas fotografías, aleccionadoras del montaje de la exposición; revisar la información dada en los pies de foto, adecuándola al texto aportado; informar sobre los criterios seguidos en la selección de los libros y documentos mostrados; corregir algunos errores e incluir el listado de voluntarias y voluntarios que son la voz de esta exposición, día a día. José Manuel García Iglesias Comisario de la exposición
25 O seu espazo No plan orixinal do edificio da Real Universidade —cando este tiña tan só, ademais da planta baixa, outra máis— a biblioteca dispoñíase, na súa planta superior, ocupando a á norte. Alí, segundo un relato datado en 1882: «Ocupa un vasto salón que llama la atención de naturales y extranjeros por su extensión, estantería, variadas encuadernaciones, y orden de colocación, constituyendo seguramente la joya más preciada de Galicia» (Anuario, 1882:176). Nun informe do arquitecto Caaveiro, asinado en 1778, relativo ás obras da Biblioteca di: «La Rl. Universidad, habiéndose trasladado del Colexio de Fonseca, al de los regulares expulsos, suplicaron a S M. los graduados se les concediesen las Librerías, que habian quedado de ellos en este Reyno, pa poder establecer en la universidad una Bibliotheca pbca., y habiendo condescendido S.M. a esta supa. trageron de todos los Colexios los Libros que hallaron en ellos» (Varela Orol, 2007:275). O estante, que agora se encarga, foi realizado por Ramón Pérez Monroy, atendendo a un deseño de Pérez Machado, e lévase a cabo entre 1785 e 1789 (Folgar, 1996:50). Os libros non se ían colocar, pois, alí ata 1790. A súa construción foi un tanto complexa, segundo se deduce dun informe realizado polo reitor Páramo y Somoza, enviado a Campomanes en 1784. Xa, nos presupostos datados despois de 1792, alúdese a «… gastos ordinarios, que exige su conservación, y el servicio del Público, compra I. A BIBLIOTECA PÚBLICA también ordinaria de libros impresos, y manuscritos y otras alhajas propias de una Bibliotheca» (Varela Orol, 2007:93). Ademais da sala, de destino público, contábase cun espazo para o bibliotecario maior (gabinete do bibliotecario); localizábase este «… despacho en el ala occidental del edificio… se ubicaron (allí) los libros prohibidos, como custodios de ellos que era». E, segundo unha descrición de 1815, «… además de los libros prohibidos, en él se encontraban los manuscritos, libros de quenta y razón, las memorias y los objetos del llamado Museo» (Varela Orol, 2007:243). Sabemos, por outra parte, e por un relato de mediados do século xix, que esta biblioteca «… tenía el gravísimo defecto de faltarle una portería ó local que precediese á la pieza principal como lo exigía su misma grandeza, y sirviese además para preservarla del incomodo ruido que producía el paso frecuente por aquel lienzo y que a ciertas horas impedía a los hombres estudiosos la concurrencia a ella. Tal inconveniente se ha procurado remediar de la manera posible en estos últimos años cerrando la galería, con lo cual se acudió también a la urgente e imperiosa necesidad de salvar los restos de la escogida librería del Monasterio de S. Martín, expuestos a reducirse á polvo por el sitio en que estaban hacinados» (Viñas, 1857:29, 30). Cómpre ter en conta que «… el balcón de hierro batido que cierra el piso superior de los
32 Belas Artes da Coruña (Carro García, 1987:685688). A data de 1855 correspóndese co ano no que se lle outorga a Gran Cruz de Isabel A Católica. Responde ao formato de retrato oficial, conmemorativo, tendo en conta o interese en reflectir o personaxe con frac e diferentes condecoracións. Cóntase, ademais, cunha fotografía deses anos, do estudio de J. Palmeiro e Hijo, de Santiago, realizada cando Varela de Montes ten, aproximadamente, 60 anos; é dicir, contra 1856, na que aparecen as tres mesmas condecoracións: «Dos prendidas en una hebilla-pasador común, sobre las caballero de la Muy distinguida Orden de Carlos iii, izquierda del observador, otorgada por el Gobierno en 1843 a petición del entonces Rector de la Universidad compostelana D. Juan José Viñas y la del Mérito Sobresaliente en Medicina que le fue concedida como recompensa por su Ensayo de Antropología… La tercera es la placa de la Gran Cruz de la Real Orden Americana de Isabel la Católica, a la que también pertenecen la banda con venera y la cadenilla que, como miniatura, cuelga del ojal de la solapa, justo galardón con que lo distingue de nuevo el Gobierno en 1855» (Otero Pedrayo, 1952:684). No entanto, existe unha diferenza notable entre un resultado e outro; se quen o fotografa procura xerar distancia, utilizando un punto de vista baixo, o pintor aproxímanos ao rostro do personaxe, facendo que a luz nos amose os seus trazos, máis ca nada, a viveza da súa ollada, perspicaz e analítica. Este retrato chega á universidade, seis anos despois de facelo, como un regalo de Dionisio Fierros. Di así: «A D. José Varela de Montes/ recuerdo de amistad/ del autor/ Dº Fierros/ 1874». Correspóndese, pois, coa época da segunda estancia do pintor en Galicia —entre 1873 e 1876. A amizade á que se refire debeu de nacer alá por 1855, data na que se encadra o primeiro retrato que lle fixo, coincidindo, naquel caso, cos tres primeiros anos —entre 1855 e 1858— que Fierros pasou en Compostela; foron tempos aqueles —concretamente, en 1856— en que se pon en marcha a Revista de Ciencias Médicas, que dirixe o propio Varela de Montes (Barreiro, 1991:312). Dionisio Fierros recibirá por esta doazón unha agradecida carta do reitor Casares: «… con él se da testimonio del justo aprecio en que se tiene la memoria de uno de los más acreditados Profesores que ha tenido la Universidad, sino también porque así posee el establecimiento una obra más de uno de los Artistas contemporáneos que honran la Nación española (31 de Julio de 1874)» (Carro García, 1987:687). En 1945 este cadro aínda está na Biblioteca Universitaria (Esmoris, 1945). En 1956 está localizado na escalinata do edificio da universidade. En 1960 trasládase, polas obras que se fan, e en 1987 está depositado no despacho do profesor Otero Varela, na Facultade de Dereito, entón situado neste mesmo inmoble e alí continúa en 1996 (Pereira, Suárez, 1996:121). Actualmente encóntrase no despacho do decano da Facultade de Medicina. LORENZO VARELA Y TEMES Naceu no Pazo de Sabadelle, diocese e provincia de Lugo (1776-1840). Cursou e recibiu doutoramento en Canons na Universidade de Santiago. Foi párroco de Santo Estevo de Ribas de Miño. En 1812, traballou no penal de Lugo e, máis tarde, foi provisor e fiscal eclesiástico do bispo de Oviedo. Ocupou a sede episcopal de Salamanca entre 1824 e 1849 (Vicente, 1901:219222). Tamén foi senador do Reino e cabaleiro gran cruz da Real Orde Americana de Isabel a Católica. O seu retrato compostelán garda certas analoxías con outro realizado en Salamanca e cun
33 gravado alusivo á súa persoa. Se a pintura salmantina se parece na caracterización fisionómica, o gravado aproxímase no que se refire a que asume a opción de representalo sumando no seu peito a cruz peitoral e a da orde de Isabel a Católica. En todo caso, a representación santiaguesa é máis ambiciosa no compositivo: preséntase sentado. Á esquerda vese parte dunha mesa con libros e á dereita, na parte alta, unha inscrición en dourado di: «D. AGUSTÍN LORENZO VARELA/ TEMES NATURAL DE STA. Mª DE/ SABADELLE DIOCESIS DE LUGO/ DOCTOR EN CANONES EN LA UNI-/ VERSIDAD DE SANTº CABALLERO/ GRAN CRUZ DE LA REAL ORDEN/ DE ISABEL LA CATOLICA SENA-/ DOR DEL REINO OBISPO DE/ SALAMANCA». Tamén hai unha notación de carácter arquitectónico no fondo que acerca esta pintura a aqueloutra que, dentro desta mesma galería, presenta a Benito Ramón Hermida. JACOBO MARÍA DE PARGA Naceu en San Tomé de Vilacoba, A Coruña (17741850). Foi bacharel en Leis en 1793, e en Canons en 1795. No curso 1794-1795 é membro da Real Academia de Ambos os Dereitos. É doutor en Canons en 1798. Nos seus anos en Compostela sufriu un expediente da Inquisición que se inicia en 1795; a causa foi que, entre os autores que lía, se atopaban Montesquieu, Rousseau e Voltaire. Foi declarado sospechoso leve (Meijide, 1992:30-38); neste contexto naceu a súa amizade con Casiano de Prado (Díaz-Fierros, 2012). Debe de relacionarse co recoñecemento que tivo, por parte da universidade compostelá, o feito de que, no seu testamento, lle cedeu fondos para a súa biblioteca (Brañas, 1885:201). Tras a súa morte chegou a Santiago «… la colección de sus obras, encuadernadas con el mayor lujo, (que) alcanza a cubrir el hueco que se echaba de ver en la biblioteca del Estudio General de Galicia» (Entrambasaguas, 1941:353; Neira, 1853:145-150). O seu nome figura entre os impulsores da investigación científica na España do seu tempo (Díaz Fierros, 2012). Foi oficial da Secretaría de Facenda desde 1802. Outórgaselle a Gran Cruz de Carlos iii en 1814 e foi ministro interino da Gobernación da península en 1820. Entre os seus cargos cabe citar tamén: conselleiro de Estado (1821-1823), membro da Xunta Directiva do Crédito Público (1823), presidente da Xunta de Fomento de Riqueza do Reino (1824), conselleiro honorífico de Estado (1828), ministro do Real Consello de España e Indias (1834), prócer do Reino (lexislatura 1834-1835) e senador vitalicio (lexislatura 1845-1846). O retrato que este personaxe conta na universidade vinculouse, tradicionalmente, e desde antigo, a Vicente López. Contaba xa, e desde 1834, cunha aclamación no Colexio de Fonseca; tamén, nese mesmo ano, a Sociedade Económica de Santiago, noméao socio de Honor (Meijide, 1992:132). Ha de ser, en relación coa importante doazón que lle fai á Biblioteca da Universidade, desde o seu testamento, como cabe explicar a encarga deste cadro. Pois ben —tal como sinala Meijide— nin no seu testamento de 1830, nin no de 1841, hai constancia de tal doazón, que ha de atrasarse, polo tanto, a un momento próximo ao da súa morte, en 1850, ano no que, por outra parte, o reitor Viñas lle encarga en Madrid a Manuel Colmeiro a tramitación do legado (Meijide, 1992:119). O personaxe preséntase sentado e ambiéntase, en certo modo, en Fonseca, porque se lle presenta co bastón de mando —propio dun reitor e cargo que el exerceu— e, baixou a súa man dereita, a beca vermella, tan característica dos retratos vinculados a ese colexio. O seu
34 peito adórnano tanto a medalla coma a Gran cruz da Orde de Carlos iii. É o seu un retrato de madureza, indubidablemente inspirado no estilo de Vicente López pero que debe de corresponder a unha autoría de alguén que traballa en Compostela, o mesmo autor, en todo caso, ca o do retrato de Manuel Pardo, quizais, pode ser Cancela. Complétase cunha lenda que di: «JACOBUS Mª DE PARGA/ REGI A CONSILIIS/ ERUDITISSIMUS». MANUEL PARDO Nacido en Casaldereito, Manuel José Pardo Ribadeneyra y González Bañón (1759-1839) foi colexial de Fonseca en 1786 e, ao ano seguinte, substituto de Disciplina. Xa en 1789 substitúe na Cátedra de Institucións Canónicas. En Lima foi alcalde do crime da Real Audiencia (1793), oidor (1797) e rexente (1806). Desde 1818 é comendador da Orde de Isabel a Católica (Sánchez Cantón, 1978:151-159). Volve a España en 1821, tras declararse Perú independente. En 1824 é conselleiro de Facenda (Barreda, 1954:12-35). Foi pai do escritor peruano Felipe Pardo y Aliaga. Debe de relacionarse co recoñecemento que tivo por parte da universidade compostelá o feito de que, no seu testamento, lle cedeu fondos para a súa biblioteca. Recibiu o recoñecemento da Orde de Carlos iii en 1832. A vinculación deste cadro con Vicente López é antiga. Neste sentido, Sánchez Cantón recolle unha noticia datada en 1861 e que se debe a un parente seu, don Antonio Pardo de Lís (Sánchez Cantón, 1978:158, 159). En todo caso, tense que partir dalgún outro retrato anterior xa que este ten notorias semellanzas con outro localizado en Lima. Sabemos que Vicente López, contra 1833, pintou un retrato deste personaxe que posteriormente foi trasladado a Perú (Díez, 1999:168). O feito de que se trate neste caso duna obra que parta —a xeito de copia— de Vicente López, é unha cuestión que hai que ter en conta e que axuda a entender a atribución ata agora efectuada. Amósase condecorado coa insignia propia da Orde de Isabel a Católica. Neste caso a lenda, que se pon nel, di: «EMMANUEL PARDO/ REGI A CONSILIIS/ INTEGERREMUS». Estamos ante un cadro que posiblemente foi realizado en Compostela, con esa alusión, a través dunha beca, sobre a mesa, como en tantos outros relacionados con colexiais de Fonseca, que tamén caracteriza a este personaxe á hora de facerse a súa aclamación, unha das máis antigas de Fonseca, datada en 1827. Puxéronse de relevo os débitos de Cancela con Vicente López (López Vázquez, 2007:51-59). Por outra banda, cabe poñer en valor, nesta mesma orde de cousas, que, desde 1846, Cancela imparte a súa docencia na universidade e xustifícase o seu soldo en que, a partir de agora, está: «a las órdenes del Rector de la Universidad a cuya autoridad queda sujeto» (Couselo, 1950:58, 59). Así pois non parece estraño que sexa o propio reitor Viñas quen fai a encarga e, moi posiblemente, dite a forma na que ten que orientarse. JUAN GARCÍA VAAMONDE Foi admitido como colexial de Fonseca en 1567 e foi designado reitor del en 1571 ata 1572 e éo, por segunda vez, en 1574; destacou, de forma importante, nesta institución. Considérase, entre os mestres do Colexio de Fonseca, «… que bastaba él solo para ilustrar su colegio en lo que tuvo de vida durante el siglo xvi» (Murguía, 1888:448). Foi doutor en Teoloxía, catedrático das Universidades de Santiago e Valladolid, cóengo en Badaxoz e Sevilla (ca. 1540-1615).
35 Cando morreu foi elixido arcebispo de Charcas (Ovilo, 1880:9). O seu retrato amósanolo en pé e tres cuartos, con indumentaria propia da clase sacerdotal. Mantén a súa destra sobre un libro enriba dunha mesa na que tamén pode verse, pregada, a súa beca. En tanto, coa outra man, recolle o manteo. Acompáñao, neste caso, a inscrición que o identifica: «JOANES GARCIA BAAMONDE/PRIOR HEREMITARIUM ET CANON/ HISPALENSIS ARCHIEP ELECT DE / CHARCAS IN SAC LIT/ DOCTISSIMUS/ EX S. VINC CURTIS COMPOST». Estaba na escaleira principal da universidade en 1956 (Carro Amigo, 1956:36) e en 1967 atopábase na Facultade de Farmacia (Álvarez Montes, 1967:32) . CAYETANO GIL TABOADA Da ilustre familia dos Taboada. Naceu en Santo Estevo de Barcia, Lugo (1688-1751). Tras ser colexial en San Xerónimo, ingresou no Colexio de Fonseca en 1708. Ao ano seguinte é doutor en Canons. En 1714 está en Valladolid, no Colexio de Santa Cruz e en 1719 é visitador xeral do bispado de Osma. En 1720 é nomeado fiscal da Inquisición en Sevilla, en onde tamén é racioneiro na súa catedral. En 1729 volve a Galicia como inquisidor xeral. En 1736 é bispo de Lugo e, en 1745, arcebispo de Santiago (Gómez Buxán, 2007:149-158). Ampliou tanto o palacio episcopal de Lugo, segundo inscrición de 1743, coma o de Compostela, con obras datadas contra 1749 (García Conde, López Valcárcel, 1999: 404, 405). Un dos cadros pertencentes á galería de retratos do Colexio de Fonseca preséntanolo en pé, con vestimentas episcopais e cunha man apoiada a unha mesa na que pode verse, unha vez máis, a consabida beca. Neste caso a inscrición di: «CAJETAN. GIL TABOADA/ EPISCOP ANT LUCENSIS/ ARCHIEP. COMPOSTELANUS». Garda un certo parecido co que se conserva na casa de Carballeda, en Silleda (Gómez Buxán, 2005:114) e, no tratamento do rostro, co que pode verse entre os arcebispos de Compostela, no seu palacio episcopal. Estivo na sala de profesores da Facultade de Farmacia nos anos medios do século xx (Álvarez Montes, 1967:32). FELIPE GIL TABOADA Naceu en Santa Baia de Donsión (Lalín, Pontevedra), da diocese de Lugo (1668-1722). Foi colexial de Fonseca e ocupou o cargo de reitor deste nos cursos 1690-1691 e 1693-1694. Foi licenciado en Canons e doutor en Leis. Ademais tamén foi catedrático na Facultade de Leis a partir de 1690. O seu vínculo coa universidade compostelá perdurou durante vinte e dous anos; posteriormente mantivo con ela relacións esporádicas. Tamén estudou en Salamanca. A súa carreira eclesiástica levouno a ser cóengo en Oviedo e Toledo, vicario xeral en Madrid, presidente da Chancelaría de Valladolid, comisario xeral da Cruzada, bispo de Osma e arcebispo de Sevilla. Ademais foi presidente do Consello de Castela e ministro de Felipe v (García Cortés, 1996: 88-93). O retrato —que ten que relacionarse co do Colexio de Fonseca— coñece outro datado contra 1806 e que pode verse, como gravado, entre os Retratos de Españoles Ilustres, publicado pola Real Imprenta de Madrid (Gallego, 1978:138). A similar posición —en pé, posando cunha mesa ao carón e coa súa dereita apoiada nun libro— así nolo indica, aínda cando neste cadro galego a fisionomía do personaxe que aparece menos idealizado ca no gravado, parece partir doutro modelo de carácter máis naturalista. A beca, sobre a mesa —á beira da estola episcopal—,
36 concorda coas formas propias da serie na que se incardina esta pintura, como tamén o fai o xesto da súa man esquerda, que colle a cruz peitoral disposta sobre o seu peito. Neste caso dísenos na cartela: «PHILIPE GIL TABOADA/ARCHIEP HISPALENSIS/ STATUS A CONSILIIS/ CASTELLAE SENAT./ GOBERNATOR». LOPE GÓMEZ DE MARZOA Naceu contra 1440. Vive en Santiago desde os anos 60 e falece en 1501. A encarga dun retrato, datado en 1852, de Lope Gómez de Marzoa encádrase nun momento moi concreto da historia da universidade compostelá, aquel no que Juan José Viñas Valduvieso é o seu reitor (López Alsina, 1998:799-812). Por outra banda, foi Ano Santo en Compostela, especialmente enaltecido pola presenza dos duques de Montpensier como oferentes reais na festa do 25 de Xullo, recibidos, tamén nese momento, polo reitor na universidade. Que Lope Gómez de Marzoa se incorpore agora —cun cadro que é obra de Cancela del Río—, a esta galería de retratos, na que están xa presentes Diego de Muros iii e Alonso de Fonseca, non deixa de ser un recoñecemento á outra cara fundacional da universidade compostelá; esa face segrar que tanto tempo tarda en poñerse de manifesto xa que Compostela non terá un reitor que non parta das filas clericais, ata os aínda moi próximos tempos, no pasado, do reitor Lamas Pardo, algo no que pon especial énfase, por certo, o daquela reitor (Viñas, 1857:37, 38). Neste retrato preséntase o personaxe de pé, no interior dun despacho que deixa aberta unha ventá cara a un lateral, mirando o espectador, cunha pluma na destra e coa outra sobre un volume no que pode lerse: «Libro de Actas/ (de)l Concejo/ (d)e / Santiago/ (15)01». Tamén, ao outro lado do tinteiro, pode verse un feixe de escrituras cunha cuberta que di: «A. Lopo Gómez/ Not(ario)». A indumentaria coa que se adorna o personaxe pretende, aproximadamente, remitilo ao seu propio tempo; en palabras de López Vázquez, «a la moda del emperador Carlos» —mesmo na forma de imaxinar a súa face—, en tanto que a composición xeral evoca a Tiziano, incluso cando coñece tamén receitas utilizadas por Vicente López (López Vázquez, 2007:55). En todo caso, este é un cadro de fondo carácter historicista, algo que pretende chegar a todas as súas partes, incluso ao xeito de interpretar o marco da ventá do fondo. Nun lateral da mesa pode lerse o seguinte: «LOPE GÓMEZ DE MARZOA/ NOTARIO PÚBLICO DEL CON/ CEJO E NUMERO DE SANTº/ UNO DE LOS FUNDADORES/ DE ESTA UNIVERSIDAD EN/ EL DÍA 17 DE JULIO DEL/ AÑO DE 1501». Chama a atención a precisión coa que se achega a data —por certo, 1501, tamén foi Ano Santo en Santiago. Quizais, con isto, o reitor Viñas —a través da imposición desta lenda— buscase incidir, nesa visita de xullo dos duques de Montpensier á Universidade de Santiago, nas orixes dunha universidade que ten, no fundacional, unha parte do seu carácter civil. Todo isto conta cun maior sentido se se ten en conta que, naquel mesmo momento, García Cuesta —o entón acabado de chegar arcebispo— estaba demandando (perante a raíña Isabel ii) que o Seminario de Santiago adquirise o rango de Seminario Central; entre as razóns que aduce chama a atención a seguinte: «Aquí hay multitud de graduados enn Ciencias eclas. qe con el nuevo arrglo de Unibersidades y estudios se ven defraudados de las esperanzas qe pudieron abrigar al invertir y consumir quizá sus intereses en habilitarse pa el profesorado» (García Cortés, 2006:336, 337).
37 Por outra banda, non é estraño, que, nese mesmo ano de 1852, Neira de Mosquera lle dedique un artigo ao Estudo Vello no que —sen agochar a figura de Gómez de Marzoa— pon especial énfase, desde o propio título utilizado, na relevancia doutro dos seus fundadores: «El Estudio Viejo de Santiago. El Obispo D. Diego de Muros» (Neira, 1852: 379-381). Incluso sendo así a importancia de Lope Gómez de Marzoa na posta en marcha dos estudos universitarios en Compostela xa fora revelada no século xviii, ao configurarse o escudo da universidade e presentarse nun dos seus cuarteis as armas dos Marzoa. Con posterioridade á concreción desta pintura aludirase ao «inolvidable Lope Gómez de Marzoa», en relación coa súa fundación de 1495 (López Ferreiro, 1868:78), tamén valorada posteriormente (Murguía, 1888:438). FELIPE DE CASTRO Naceu en Noia (1704-1775) e contou coa súa primeira aprendizaxe, como escultor, en Santiago. Viaxou por Lisboa (1724), Sevilla (1726) e Roma (1733). En 1747 volve a España. En 1752 foi un dos impulsores da posta en marcha da Real Academia de Belas Artes de San Fernando así como o seu director en 1762. Foi ademais un dos socios fundadores da Real Sociedade Económica Matritense (Bedat, 1971). Relaciónanse con este personaxe, a biblioteca pública: «su sección antigua la constituyen los libros regalados por el célebre escultor Castro, hijo de la provincia…» (Álvarez de la Braña, 1875:50), o que foi obxecto de diferentes recoñecementos. Tal legado recóllese no seu testamento e ten, no seu momento, unha indubidable importancia (Rey, 2001: 416-423). O retrato seu co que conta a universidade ten un precedente que debe valorar: o que sobre o mesmo personaxe —un pouco máis novo— pinta Antonio Rafael Mengs, que foi reproducido en gravado por Francisco Ribelles en 1805. Este foi realizado a partir dunha copia de Cosme de Acuña (Jordán de Urriés, 2000:78) no que aparece o retratado apoiando o seu brazo dereito sobre unha cabeza de león e portando, na dereita, un compás (López Vázquez, 1987:137-149). Neste caso Ferro reinterpreta o tema e fai que sexa a man dereita a que se pouse sobre a cabeza do león. Do fondo neutro da obra que ha de recoñecerse como punto de partida pásase aquí a xerar un escenario para a composición que é o seu propio obradoiro, no que ten unha especial presenza un busto de Frei Martín Sarmiento, obra do escultor e ao que o pintor Ferro tamén lle fixera un retrato (Crespo, 1972:343351); deste xeito, xérase entre eles un grao de afinidade que inclúe o propio Sarmiento pola relación que os tres teñen con Galicia. Así, o compás que leva Castro na obra de Mengs, Ferro pono sobre unha mesa, nunha posición moi próxima xa que deixa a dereita para tomar con ela un libro, que parece ofrecerlle ao espectador. Trátase dun tema que se adecúa perfectamente ao destino que a pintura ten: ser un recoñecemento a que Castro lle doa a súa biblioteca á universidade que paga esta pintura en 1795 e que, xa daquela, se manda colocar na libraría universitaria (Fernández Castiñeiras, López Vázquez, 2002:178-180). Esta pintura conta na súa base cunha inscrición que di: «CASTRUS ADEST: VULTUS QUOS IPSE E MARMORE DUXIT,/ NATURA ASPICIENS, CREDIDIT SUOS». Ademais faise referencia a dous anos; un ponse en relación coa pintura, 1801; o outro, coa inscrición, o de 1813. López Vázquez achega, sobre esta extensa lenda, unha valiosa información: «… el pintor Garabal, a finales de los años 60, descubrió subyacente una inscripción indescifrable bajo
38 el dístico…» (Fernández Castiñeiras, López Vázquez, 2002:221). MANUEL FERNÁNDEZ VARELA Naceu en Ferrol (1772-1834). Ingresou no Colexio de Fonseca, con beca, en 1796; chegou a ocupar o cargo de reitor contra 1798; foi entón cando pronunciou a súa Oración á memoria de Fonseca, publicado en Madrid ao ano seguinte (Fernández Varela, 1799). Foi párroco de Sada (1803), prior de Coba (1807), deán de Lugo (1815) e dignidade da Metropolitana de Toledo. É correspondente da Academia da Historia desde 1802. En 1824 é nomeado comisario xeral das Tres Grazas, Subsidio, Escusado e Santa Cruzada en todo o territorio das Españas. En 1825 é arcediago de Madrid e dignidade da igrexa primada de Toledo. Tamén foi distinguido como cabaleiro da Orde de Carlos iii (1827). Estivo vinculado á Real Academia de Belas Artes de San Fernando, da que chegou a ser viceprotector, desde cuxa condición lle regalou, en 1833, a esta institución un retrato seu, pintado en 1829. Del díxose que se trata de «… la obra que verdaderamente anuncia la nueva visión del retrato que Vicente López forja para la nueva década…» e do que existen diversas copias; así, en 1830, envía unha delas para a sala capitular do Hospital da Caridade de Ferrol (Ovilo, 1880:19-22; Saralegui, 1904). No seu testamento —outorgado en Madrid o 28 de setembro de 1834— dise que: «… Es mi voluntad que en mi funeral no se salga de una moderada pompa correspondiente a la dignidad de mi estado, como dispongan los señores mis testamentarios, no olvidándose colocar sobre el túmulo, entre el manto de Carlos iii, la beca de mi Colegio Mayor de Fonseca, para hacer memoria del respeto que he conservado siempre a aquella santa casa, en que fui educado tan ventajosamente» (Saralegui, 1904:64). Foi un benfeitor desta universidade: «El Colegio de Fonseca le debió la severa decoración de su sala rectoral y la colección de retratos de sus varones ilustres, entre los cuales figura una segunda copia del propio donante» (Saralegui, 1904:64). Contra mediados do século xix déixase constancia de que: «… Mas celoso el Colegio de Fonseca nos legó un catálogo de hombres ilustres que vistieron la beca; y el distinguido patricio D. Manuel Fernández Varela, Comisario general de Cruzada, hijo de aquel Colegio y de esta Universidad, procuró ir formando una colección de retratos de los que, como él, fueron elevados a las más altas dignidades» (Viñas, 1857:47). Este retrato —realizado en Compostela— coñece o realizado por Vicente López pero fai, a partir del, unha serie de variables dispoñendo a mesa á dereita do personaxe e ampliando o espazo. Como noutros retratos cóntase aquí coa presenza desa beca vermella sobre a mesa, colocándose un libro enriba, todo isto baixo a destra do personaxe, cuxo peito distingue a cruz da Orde de Carlos iii. Na parte alta, engalanando a arquitectura, pode verse parte dun relevo —alusivo ao tema da Epifanía— que completa o conxunto. Caberá vincular esta obra a Cancela? O seu coñecemento e seguimento da obra de Vicente López lévanos, polo menos, a supoñelo. DIEGO DE MUROS Probablemente naceu en Cee (ca. 1450-1525), é cóengo de Santiago en 1474. Estuda en Salamanca entre 1476 e 1484, ano no que é colexial de Santa Cruz de Valladolid. Entre 1488 e 1495 é catedrático de Prima de Teoloxía na Universidade de Sigüenza, mestrescola de Sigüenza e secretario do cardeal Mendoza. Entre 1494 e 1497 é deán de Santiago de Compostela.
39 En 1499—mediante unha provisión real— encoméndaselle a posta en marcha do Hospital Real de Santiago, así como da súa confraría. En 1501 crea —con Diego de Muros ii e Lope Gómez de Marzoa— o Estudo Xeral Compostelán. Xa en 1505 é bispo de Mondoñedo e, en 1512, ocupa a sé ovetense; é daquela, en 1514, cando crea o estudio salmantino de San Salvador de Oviedo, para estudantes galegos e asturianos (García Oro, 1976; García Oro, 1998). O retrato que se fixo de Diego de Muros, en 1817, para a universidade compostelá, foi identificado como realizado por Plácido Fernández Arosa e promovido por Manuel Fernández Varela (Pérez Costanti, 1901). Foi recoñecido o parecido existente entre esta obra e outra —situada na Sala Real do Hospital de Santiago— tamén do mesmo pintor (Pérez Costanti, 1901); trátase, neste caso, dun cadro coñecido por unha ilustración na que se aprecia unha gran similitude entre ambas e que hoxe cabe considerar como desaparecido (Couselo Bouzas, 1950:180). Trátase, neste caso, dunha representación do personaxe en pé, cun fondo no que poden verse unhas cortinas e, a unha beira, o seu escudo; e, ao seu carón, unha mesa na que descansa a súa man sobre un libro aberto e na que tamén se apoian un tinteiro con tres plumas e unha campaíña. Na fronte da mesa desenvólvese unha ampla cartela de barrocas formas. En definitiva, ten unha composición moi similar á vista no retrato de Alonso de la Peña y Montenegro pintado por García de Bouzas, da primeira metade do século xviii. Neste caso, cal será, no caso de partir dunha imaxe anterior, a fonte de inspiración que emprega Arosa? Fernández Castiñeiras, citando a Artaza Malvárez, di que: «en el palacio de Villagarcía, solar de los Mendoza Sotomayor, existía ya en el siglo xvii un retrato de D. Diego de entre los familiares de la casa» (Artaza, 1959:427; Fernández Castiñeiras, 1999:270). A lectura da cartela do retrato realizado por Arosa —«Illust. et REv. D.D. Didacus á Muros Ep. Ovet/ maj. S. Salv. Collegii apud Salm. Fundator./ E numero et vir./ aui xvi kal. Augusti au Dom./ Scholam compostellanam condidat»— cita, en primeiro lugar, tamén á fundación salmantina de tal forma que a mención á «escuela compostelana» pode entenderse como un engadido a un texto previo. Todo parece indicar que debeu de haber un gravado que parte dunha imaxe do prelado que se relaciona coa fundación salmantina, probablemente realizado nos tempos nos que Muros escribiu as súas Constituciones (en 1524). JOSÉ LOSADA Y QUIROGA Naceu en Santa Olaia de Trabazos —Castro Caldelas, Ourense— (1703-1779), diocese de Astorga, en 1703 (Pardiñas, 1887:107, 108). Cursou Artes e Teoloxía en Compostela. Ingresa como colexial de Fonseca en 1725 e gradúase en 1727. Pasa despois ao Colexio de Santa Cruz de Valladolid onde obtén a licenciatura en Teoloxía. Despois foi cóengo penal de Palencia (1732) e, en 1741, maxistral en Compostela, cargo que exercería durante 21 anos. Toma posesión da sé mindoniense en 1762 e así sucede a Riomol; neste mesmo ano, que é Santo en Compostela, será o oferente «… en nombre del Príncipe, nuestro señor». Goberna a diocese durante máis de dezasete anos; alí construíu actual seminario e outorgoulle unhas Constitucións. Como testemuño do seu agradecemento a ambos os dous colexios —Fonseca e Santa Cruz— ao redactar o seu testamento, datado en 1763, destinará 1100 reais de moedas de cobre para o primeiro e 2000 para o segundo (Cal, 2003:789-805).
40 Disponse o prelado sedente, bendicindo e sostendo coa súa esquerda un libro que está pousado sobre unha mesa na que pode verse a beca que o relaciona cos seus estudos composteláns. Tamén aquí hai unha nota arquitectónica, ao fondo, que xera un espazo de sabor clásico, de acordo co gusto neoclásico. Neste caso conta cunha lenda que di: JOSEPHUS LOSADA ET QUIROGA/ EPISC. MIND. REG. A CONSILIIS./ LITER. ET. VIRT. PROTECTOR./ Ex. Dom. Tor. Lucense». CARLOS RIOMOL Naceu en San Martiño de Folgosa, Lugo (16971761). Estudou Artes e Teoloxía en Santiago, foi colexial de Fonseca en 1722 e reitor en 17261727. Ocupou cátedra na Facultade de Artes entre 1725 e 1730. Foi lectoral na Catedral de Lugo desde 1730 a 1750 e penal en Compostela en 1750. Ademais foi bispo de Mondoñedo entre 1753 e 1761, ano no que faleceu (Cal, 2003:762-787). Ovilo recoñéceo entre os fillos ilustres da universidade (Ovilo, 1880:15). O seu retrato mantense na liña dos realizados, cun criterio semellante, para o Colexio de Fonseca. De pé, vestido de bispo, co único acompañamento dunha mesa ao lado e unha lenda que di: «CAROL DE RIOMOL/ EPISCOP. MINDON./ EX LUGO AUG». Estaba na escaleira principal do edificio central da universidade en 1956. Sabemos que, daquela, se atopa «muy estropeado por la humedad» en tanto que en 1967 se encontraba na Facultade de Farmacia, entón, en Fonseca (Álvarez Montes, 1967:43). JUAN MARIÑO DE LA BARRERA Naceu en Ares o 6 de novembro de 1737. Foi colexial de Fonseca, alcalde maior e oidor de Navarra, alcalde de Casa e Corte da Súa Maxestade, presidente da Real Chancelaría de Granada, do Consello de S. M., e cabaleiro da Orde de Carlos iii desde 1785 (Fraguas, 1995:418, 419). O retrato que garda a universidade da súa persoa amósanolo sedente. Neste caso dáse conta de quen é o personaxe en dúas epígrafes: a que pode verse no fuste dunha columna, ao fondo da sala na que se nos amosa: «JOANNES MARIÑO/ DE LA BARRERA/ GRANATAE PRAESES/ REG. A CONSILIISS/ IN SUP. ET CAMERA/ CASTELLAE/ EX ARES» e na cartela que leva na súa man, na que se di: «AL YLMO/ OR DN JUAN/ MARIÑO DE LA /BARRERA». Sobre o seu peito pode verse a medalla alusiva á Orde de Carlos iii que o distingue e enriba da mesa a beca, elemento común nesta galería de retratos provenientes do Colexio de Fonseca. BENITO RAMÓN HERMIDA Naceu en Santiago (1736-1814). É recoñecido como fillo ilustre da súa universidade (Ovilo, 1880:33) e foi colexial de Fonseca. Era coñecedor de diferentes linguas (francés, inglés, italiano, alemán, grego…). Doutorouse en Canons en 1756 e «… se le confió la cátedra de Decretales, después de haber sustituido las de prima y víspera de Leyes e Instituta» (Couceiro, 1952:218, 219). Traduciu El Paraíso Perdido, de Milton. En 1760 foi nomeado xuíz de imprentas e librarías do Reino de Galicia. Ocupou diversos cargos relevantes: rexente da Audiencia de Sevilla, fiscal do Consello Real e Cámara de Castela, ministro do Consello da Súa Maxestade… Foi cabaleiro da Orde de Carlos iii (Fraguas, 1995:304-306). En 1799 Fernández Varela dedicoulle o texto que pronunciou no Colexio de Fonseca en memoria de Alonso de Fonseca; recoñéceo como: «Colegial en el Mayor de Fonseca, del Consejo y Cámara de S. M. &» (Fernández Varela, 1799:3). Daquela fixo un donativo de libros á biblioteca
41 do Colexio quen lle agradece o envío nun escrito datado en 1801 (Fraguas, 1995:104). Ilustrado, conservador e defensor do absolutismo, foi, no entanto, desterrado en 1802 «por defender con excesivo entusiasmo los derechos o inmunidades eclesiásticas». Xa en 1810 foi elixido pola provincia de Santiago deputado en Cortes. Solicitou en 1813 que se retirase o proxecto de supresión da Ilustración, o que levou a dicir a Barreiro que: «En solo tres años en las cortes —1810-1813— perdió el gran prestigio ganado en largos años de estudio y gobierno» (Barreiro, 2003:345, 346). Morreu na indixencia (Couceiro, 1952:218, 219). No seu retrato preséntase sentado cunha mesa á beira na que poden verse libros, a beca e na súa man porta un escrito co que se identifica. Di así: «El Paraiso Perdido/ traducido del/ Ingles pr Dn Benito/ Ramón de Hermida». Tamén se percibe un tinteiro cunhas plumas mediante o que se alude á súa condición de escritor e tradutor. Unha arquitectura, no fondo, ao xeito dunha pilastra, ofrece, igualmente, unha identificación do personaxe: «BENEDICTUS/ RAIMUND HERMIDA/ STATUS A CONSILIIS/ GRAT. ET JUST. / UNIVERSALIS/ MINISTER. / EX COMPOSTELA». FRANCISCO DE AGUIAR Y SEIJAS Lembrouse este prelado (1632-1698) nunha data moi posterior, á que foi reitor na Universidade de Santiago (Pérez Costanti, 1923:216218). Concretamente, é evocado en 1717 como unha das súas glorias por parte de Curiel no seu Compendio de los felices progresos de la Universidad de Salamanca (Curiel, 1717). No entanto, haberá que esperar a 1739 —é dicir, máis de 20 anos despois— a que comecen as informacións relativas á súa beatificación; sucede isto en tempos do arcebispo Antonio Vizarón y Eguiarreta (Torremocha, Sobaler, 2012:99); princípiase cando o deán e cabido da cidade de México lles outorgan un poder, precisamente, a tres colexiais do Maior de Cuenca de Salamanca, para iniciar o proceso, e xa en 1740 haberá unha subdelegación dun de tales colexiais para desenvolver a mesma misión, que recae no Chantre e noutros membros do cabido catedralicio compostelán (Troitiño, 1951:13, 14). Tamén neste contexto se xustifica a edición dunha biografía súa, realizada por quen foi o seu confesor —Lezamis— publicada en Valencia en 1738. Este autor «Cura de la Santa iglesia Cathedral de México» escribe sobre Aguiar na obra dedicada ao «Venerable Deán, y Cabildo de la Santa Iglesia, Cathedral Metropolitana, y Apostólica de Santiago de Galicia» o que o leva, por outra parte, a facer especial fincapé nas relacións do biografado con esta Catedral, Santiago de Compostela, e Galicia, en xeral. Ao final desta dise que «… en lo que toca a visiones y revelaciones, santidad, profecías, y otras cosas, que parecen sobrenaturales extraordinarias, no es mi intento el acreditarlas por tales, ni que se les dé más crédito, que el que se suele dar al dicho de un hombre particular…». Con isto quérese dar cumprimento ao que se dita nos Decretos Apostólicos e, particularmente, o promulgado ao respecto por Urbano viii (Lezamis, 1738:204, 205). En todo caso, estamos ante un prelado que tamén tivo os seus detractores, nacidos, máis ca nada, polas súas diferenzas coa poetisa sor Juana de la Cruz (Ares, 2009:189-194). Posteriormente volveu contar cunha valoración positiva (Troitiño, 1951; Ares, 2009:185-194). Na sentenza que, en 1740, se fai ao respecto na igrexa compostelá, —que acredita o Non Cultu— dise, ao facer notar as consideracións de legalidade precisas, que: «… debemos declarar y declaramos no haver de presente ni jamás
Estandarte del Batallón Literario Deseño: Lareo. Bordado: Mariano Cantallops, 1808. Facultade de Dereito. José Ramón Rodil Dionisio Fierros Álvarez, 1857. Facultade de Dereito. Alonso de Fonseca Plácido Fernández Erosa, 1817. Colexio de San Xerome.
50 Jacobo María de Parga Colexio de San Xerome. Lope Sánchez de Ulloa Colexio de San Xerome. José Varela de Montes Dionisio Fierros, 1874. Facultade de Mediciña. Lorenzo Varela y Temes Colexio de San Xerome.
51 Manuel Pardo Colexio de San Xerome. Juan García Vaamonde Colexio de San Xerome. Cayetano Gil Taboada Colexio de San Xerome. Felipe Gil Taboada Colexio de San Xerome.
52 Lope Gómez de Marzoa Juan José Cancela del Río, 1852. Colexio de San Xerome. Felipe de Castro Gregorio Ferro Requeixo, 1795. Facultade de Xeografía e Historia. Manuel Fernández Varela Facultade de Dereito.
53 Diego de Muros Plácido Fernández Erosa, 1816. Colexio de San Xerome. José Losada y Quiroga Colexio de San Xerome. Carlos Riomol Colexio de San Xerome.
54 Juan Mariño de la Barrera Colexio de San Xerome. Benito Ramón Hermida Colexio de San Xerome. Francisco de Aguiar y Seijas Colexio de San Xerome. Alonso de la Peña y Montenegro Colexio de San Xerome.
55 Pedro Antonio Sánchez Vaamonde (O Boado) Colexio de San Xerome. Manuel Ventura Figueroa Facultade de Dereito. ALGO MÁIS SOBRE OS RETRATOS Os retratos de Lope Sánchez de Ulloa, José María de Parga, Manuel Pardo, Juan García Vaamonde, Cayetano Gil Taboada, Felipe Gil Taboada, Fernández Varela, José Losada y Quiroga (hai un retrato similar no Seminario de Mondoñedo), Carlos Riomol, Juan Mariño de la Barrera, Benito Ramón Hermida, Alonso de la Peña y Montenegro e Pedro Antonio Sánchez Vaamonde proceden do Colexio de Fonseca. En todos eles aparece a beca que caracteriza aos seus membros e é o primeiro deles -que se refire aos tempos da fundación-, Lope Sánchez de Ulloa, quen parece dar a beca. Todos eles forman parte do legado de Fernández Varela, a encadrar entre 1829 e 1834. Poden deberse á man de Juan José Cancela del Río, un pintor especialmente protexido polo doante. O retrato de Lorenzo Varela y Temes tamén debe responder á mesma doazón, autoría e momento, carecendo da beca colexial pero con características formais semellantes aos outros desta galería, á que alude o reitor Viñas, en 1857, quen foi, moi probablemente, a que promoveu a incorporación de todos eles á Biblioteca Pública, onde xa estaban os de Felipe de Castro, Ventura Figueroa e, quizais, tamén, os de Alonso de Fonseca e Diego de Muros. Será o propio Viñas quen teña que encargar a Cancela del Río, catedrático de Debuxo da Universidade desde 1848, o retrato de Lope Gómez de Marzoa, seguindo para si un formato semellante ao empregado nos de Alonso de Fonseca e, sobre todo, de Diego de Muros. Este novo retrato está feito en 1852.
56 ALGO MÁS SOBRE LOS RETRATOS Los retratos de Lope Sánchez de Ulloa, José María de Parga, Manuel Pardo, Juan García Vaamonde, Cayetano Gil Taboada, Felipe Gil Taboada, Fernández Varela, José Losada y Quiroga (hay un retrato semejante en el Seminario de Mondoñedo), Carlos Riomol, Juan Mariño de la Barrera, Benito Ramón Hermida, Alonso de la Peña y Montenegro y Pedro Antonio Sánchez Vaamonde proceden del Colegio de Fonseca; en todos ellos aparece la beca que caracteriza a sus integrantes y es el pimero de ellos – que remite a los tiempos de la fundación- , Lope Sánchez de Ulloa, quien parece entregar la beca. Todos ellos forman parte del legado de Fernández Varela, a encuadrar entre 1829 y 1834. pueden deberse a la mano de Juan José Cancela del Río, pintor especialmente protegido por el donante. También ha de responder a la misma donación, autoría y momento el retrato de Lorenzo Varela y Temes, carente de la beca colegial pero con características formales similares a los demás de esta galería, a la que alude el rector Viñas, en 1857, quien ha sido, muy probablemente, el que promovió la incorporación de todos ellos a la Biblioteca Pública, en donde estaban ya los de Felipe de Castro, Ventura Figueroa y, quizás, también, los de Alonso de Fonseca y Diego de Muros. Será el propio Viñas quien le ha de encargar a Cancela del Río, catedrático de Dibujo en la Universidad desde 1848, el retrato de Lope Gómez de Marzoa, siguiendo para el mismo un formato parecido al utilizado en los de Alonso de Fonseca y, sobre todo, de Diego de Muros; este nuevo retrato se hace en 1852.
57 Su espacio En el plan original del edificio de la Real Universidad —cuando este tenía tan solo, además de la planta baja, otra más— la biblioteca se disponía, en su planta superior, ocupando el ala norte. Allí, según un relato fechado en 1882: «Ocupa un vasto salón que llama la atención de naturales y extranjeros por su extensión, estantería, variadas encuadernaciones, y orden de colocación, constituyendo seguramente la joya más preciada de Galicia» (Anuario, 1882:176). En un informe del arquitecto Caaveiro, firmado en 1778, relativo a las obras de la Biblioteca dice: «La Rl. Universidad, habiéndose trasladado del Colexio de Fonseca, al de los regulares expulsos, suplicaron a S M. los graduados se les concediesen las Librerías, que habian quedado de ellos en este Reyno, pa poder establecer en la universidad una Bibliotheca pbca., y habiendo condescendido S.M. a esta supa. trageron de todos los Colexios los Libros que hallaron en ellos» (Varela Orol, 2007:275). La estantería, que ahora se encarga, fue realizada por Ramón Pérez Monroy, atendiendo a un diseño de Pérez Machado, y se lleva a cabo entre 1785 y 1789 (Folgar, 1996:50). Los libros no se iban a colocar, pues, allí hasta 1790. Su construcción fue un tanto compleja, según se deduce de un informe realizado por el rector Páramo y Somoza, enviado a Campomanes en 1784. Ya, en los presupuestos datados después de 1792, se alude a «… gastos ordinarios, que exige su conservación, y el servicio del Público, compra también ordinaria de libros impresos, y manuscritos y otras alhajas propias de una Bibliotheca» (Varela Orol, 2007:93). Además de la sala, de destino público, se contaba con un espacio para el bibliotecario mayor (gabinete del bibliotecario); se localizaba dicho «… despacho en el ala occidental del edificio… se ubicaron (allí) los libros prohibidos, como custodios de ellos que era». Y, según una descripción de 1815, «… además de los libros prohibidos, en él se encontraban los manuscritos, libros de quenta y razón, las memorias y los objetos del llamado Museo» (Varela Orol, 2007:243). Sabemos, por otra parte, y por un relato de mediados del siglo xix, que dicha biblioteca «… tenía el gravísimo defecto de faltarle una portería ó local que precediese á la pieza principal como lo exigía su misma grandeza, y sirviese además para preservarla del incomodo ruido que producía el paso frecuente por aquel lienzo y que a ciertas horas impedía a los hombres estudiosos la concurrencia a ella. Tal inconveniente se ha procurado remediar de la manera posible en estos últimos años cerrando la galería, con lo cual se acudió también a la urgente e imperiosa necesidad de salvar los restos de la escogida librería del Monasterio de S. Martín, expuestos a reducirse á polvo por el sitio en que estaban hacinados» (Viñas, 1857:29, 30). Hay que tener en cuenta que «… el balcón de hierro batido que cierra el piso superior de I. LA BIBLIOTECA PÚBLICA
64 nuestra querida Atenas, pronto levantará entre los grandiosos y severos monumentos, las estatuas de Fonseca, Varela de Montes y Méndez Núñez…» (Otero Pedrayo, 1952:10). El punto de partida de este retrato puede estar en otro anterior, también de Dionisio Fierros, datado en 1855, que, en 1952, era propiedad de doña Josefa Varela de Peña (Ourense) y que se encuentra, actualmente, en el Museo Provincial de Bellas Artes de A Coruña (Carro García, 1987:685-688). La fecha de 1855 se corresponde con el año en que se le otorga la Gran Cruz de Isabel La Católica. Responde al formato de retrato oficial, conmemorativo, teniendo en cuenta el interés en reflejar al personaje con frac y diferentes condecoraciones. Se cuenta, además, con una fotografía de esos años, del estudio de J. Palmeiro e Hijo, de Santiago, realizada cuando Varela de Montes tiene, aproximadamente, 60 años; es decir, hacia 1856, en la que aparecen las tres mismas condecoraciones: «Dos prendidas en una hebilla-pasador común, sobre las caballero de la Muy distinguida Orden de Carlos iii, izquierda del observador, otorgada por el Gobierno en 1843 a petición del entonces Rector de la Universidad compostelana D. Juan José Viñas y la del Mérito Sobresaliente en Medicina que le fue concedida como recompensa por su Ensayo de Antropología… La tercera es la placa de la Gran Cruz de la Real Orden Americana de Isabel la Católica, a la que también pertenecen la banda con venera y la cadenilla que, como miniatura, cuelga del ojal de la solapa, justo galardón con que lo distingue de nuevo el Gobierno en 1855» (Otero Pedrayo, 1952:684). Sin embargo, existe una diferencia notable entre un resultado y otro; si quien lo fotografía busca generar distancia, utilizando un punto de vista bajo, el pintor nos aproxima al rostro del personaje, haciendo que la luz nos muestre sus rasgos y, más que nada, la viveza de su mirada, perspicaz y analítica. Este retrato llega a la universidad, seis años después de hacerlo, como un regalo de Dionisio Fierros. Dice así: «A D. José Varela de Montes/ recuerdo de amistad/ del autor/ Dº Fierros/ 1874». Se corresponde, pues, con la época de la segunda estancia del pintor en Galicia —entre 1873 y 1876. La amistad a la que se refiere debió de nacer allá por 1855, fecha en la que se encuadra el primer retrato que le hizo, coincidiendo, en aquel caso, con los tres primeros años —entre 1855 y 1858— que Fierros pasó en Compostela; fueron tiempos aquellos —concretamente, en 1856— en que se pone en marcha la Revista de Ciencias Médicas, que dirige el propio Varela de Montes (Barreiro, 1991:312). Dionisio Fierros recibirá por esta donación una agradecida carta del rector Casares: «… con él se da testimonio del justo aprecio en que se tiene la memoria de uno de los más acreditados Profesores que ha tenido la Universidad, sino también porque así posee el establecimiento una obra más de uno de los Artistas contemporáneos que honran la Nación española (31 de Julio de 1874)» (Carro García, 1987:687). En 1945 este cuadro aún está en la biblioteca Universitaria (Esmoris, 1945). En 1956 se encuentra ubicado en la escalinata del edificio de la universidad. En 1960 se traslada, por las obras que se hacen, y en 1987 está depositado en el despacho del profesor Otero Varela, en la Facultad de Derecho, entonces situado en este mismo inmueble y allí continúa en 1996 (Pereira, Suárez, 1996:121). Actualmente se encuentra en el despacho del decano de la Facultad de Medicina. LORENZO VARELA Y TEMES Nació en el Pazo de Sabadelle, diócesis y provincia de Lugo (1776-1840). Cursó y recibió docto-
65 rado en Cánones en la Universidad de Santiago. Fue párroco de Santo Estevo de Ribas de Miño. En 1812, penitenciario de Lugo y, más tarde, provisor y fiscal eclesiástico del obispo de Oviedo. Ocupó la sede episcopal de Salamanca entre 1824 y 1849 (Vicente, 1901:219-222). También fue senador del Reino y caballero gran cruz de la Real Orden Americana de Isabel la Católica. Su retrato compostelano guarda ciertas analogías con otro realizado en Salamanca y con un grabado alusivo a su persona. Si a la pintura salmantina se parece en la caracterización fisonómica, al grabado se aproxima en lo que se refiere a que asume la opción de representarlo sumando en su pecho la cruz pectoral y la de la orden de Isabel la Católica. En todo caso, la representación santiaguesa es más ambiciosa en lo compositivo: se presenta sentado. A la izquierda se ve parte de una mesa con libros y a la derecha, en la parte alta, una inscripción en dorado dice: «D. AGUSTÍN LORENZO VARELA/ TEMES NATURAL DE STA. Mª DE/ SABADELLE DIOCESIS DE LUGO/ DOCTOR EN CANONES EN LA UNI-/ VERSIDAD DE SANTº CABALLERO/ GRAN CRUZ DE LA REAL ORDEN/ DE ISABEL LA CATOLICA SENA-/ DOR DEL REINO OBISPO DE/ SALAMANCA». También hay una notación de carácter arquitectónico en el fondo que acerca esta pintura a aquella otra que, dentro de esta misma galería, presenta a Benito Ramón Hermida. JACOBO MARÍA DE PARGA Nació en Santo Tomé de Vilacoba, A Coruña (1774-1850). Fue bachiller en Leyes en 1793, y en Cánones en 1795. En el curso 1794-1795 es miembro de la Real Academia de Ambos Derechos. Es doctor en Cánones en 1798. En sus años en Compostela sufrió un expediente de la Inquisición que se inicia en 1795; la causa fue que, entre los autores que leía, se encontraban Montesquieu, Rousseau y Voltaire. Fue declarado sospechoso leve (Meijide, 1992:30-38); en este contexto nació su amistad con Casiano de Prado (Díaz-Fierros, 2012). Debe de relacionarse con el reconocimiento que ha tenido, por parte de la universidad compostelana, el hecho de que, en su testamento, le cedió fondos para su biblioteca (Brañas, 1885:201). Tras su muerte llegó a Santiago «… la colección de sus obras, encuadernadas con el mayor lujo, (que) alcanza a cubrir el hueco que se echaba de ver en la biblioteca del Estudio General de Galicia» (Entrambasaguas, 1941:353; Neira, 1853:145-150). Su nombre figura entre los impulsores de la investigación científica en la España de su tiempo (Díaz Fierros, 2012). Fue oficial de la Secretaría de Hacienda desde 1802. Se le otorga la Gran Cruz de Carlos iii en 1814 y fue ministro interino de la Gobernación de la península en 1820. Entre sus cargos cabe citar también: consejero de Estado (1821-1823), miembro de la Junta Directiva del Crédito Público (1823), presidente de la Junta de Fomento de Riqueza del Reino (1824), consejero honorífico de Estado (1828), ministro del Real Consejo de España e Indias (1834), prócer del Reino (legislatura 1834-1835) y senador vitalicio (legislatura 1845-1846). El retrato que este personaje cuenta en la universidad se ha vinculado, tradicionalmente, y desde antiguo, a Vicente López. Contaba ya, y desde 1834, con un vítor en el Colegio de Fonseca; también, en ese mismo año, la Sociedad Económica de Santiago, lo nombra socio de Honor (Meijide, 1992:132). Ha de ser, en relación con la importante donación que hace a la Biblioteca de la universidad, desde su testamento, como cabe explicar el encargo de este cuadro. Pues bien —tal como señala Meijide— ni en su testamento de 1830, ni en el de 1841, hay constancia de tal donación, que ha de retrasarse, por lo tanto, a un momen-
66 to próximo al de su muerte, en 1850, año en el que, por otra parte, el rector Viñas le encarga en Madrid a Manuel Colmeiro la tramitación del legado (Meijide, 1992:119). El personaje se presenta sentado y se ambienta, en cierto modo, en Fonseca, porque se le presenta con el bastón de mando —propio de un rector y cargo que él ostentó— y, bajo su mano derecha, la beca roja, tan característica de los retratos vinculados a ese colegio. Su pecho lo adornan tanto la medalla como la Gran cruz de la Orden de Carlos iii. Es el suyo un retrato de madurez, indudablemente inspirado en el estilo de Vicente López pero que debe de corresponder a una autoría de alguien que trabaja en Compostela, el mismo autor, en todo caso, que el del retrato de Manuel Pardo, quizás, puede ser Cancela. Se completa con una leyenda que dice: «JACOBUS Mª DE PARGA/ REGI A CONSILIIS/ ERUDITISSIMUS». MANUEL PARDO Nacido en Casaldereito, Manuel José Pardo Ribadeneyra y González Bañón (1759-1839) fue colegial de Fonseca en 1786 y, al año siguiente, sustituto de Disciplina. Ya en 1789 sustituye en la Cátedra de Instituciones Canónicas. En Lima fue alcalde del crimen de la Real Audiencia (1793), oidor (1797) y regente (1806). Desde 1818 es comendador de la Orden de Isabel la Católica (Sánchez Cantón, 1978:151-159). Vuelve a España en 1821, tras declararse Perú independiente. En 1824 es consejero de Hacienda (Barreda, 1954:12-35). Fue padre del escritor peruano Felipe Pardo y Aliaga. Debe de relacionarse con el reconocimiento que ha tenido por parte de la universidad compostelana el hecho de que, en su testamento, le cedió fondos para su biblioteca. Recibió el reconocimiento de la Orden de Carlos iii en 1832. La vinculación de este cuadro con Vicente López es antigua. En este sentido, Sánchez Cantón recoge una noticia fechada en 1861 y que se debe a un pariente suyo, don Antonio Pardo de Lís (Sánchez Cantón, 1978:158, 159). En todo caso, se ha de partir de algún otro retrato anterior ya que este tiene notorias semejanzas con otro localizado en Lima. Sabemos que Vicente López, hacia 1833, pintó un retrato de este personaje que posteriormente fue trasladado a Perú (Díez, 1999:168). El hecho de que se trate en este caso de una obra que parta —a modo de copia— de Vicente López, es una cuestión que hay que tener en cuenta y que ayuda a entender la atribución hasta ahora efectuada. Se muestra condecorado con la enseña propia de la Orden de Isabel la Católica. En este caso la leyenda, que se pone en él, dice: «EMMANUEL PARDO/ REGI A CONSILIIS/ INTEGERREMUS». Estamos ante un cuadro que posiblemente ha sido realizado en Compostela, con esa alusión, a través de una beca, sobre la mesa, como en tantos otros relacionados con colegiales de Fonseca, que también caracteriza a este personaje a la hora de hacerse su vítor, uno de los más antiguos de Fonseca, fechado en 1827. Se han puesto de relieve los débitos de Cancela con Vicente López (López Vázquez, 2007:5159). Por otra parte, cabe poner en valor, en este mismo orden de cosas, que, desde 1846, Cancela imparte su docencia en la universidad y se justifica su sueldo en que, a partir de ahora, está: «a las órdenes del rector de la Universidad a cuya autoridad queda sujeto» (Couselo, 1950:58, 59). Así pues no parece extraño que sea el propio rector Viñas quien hace el encargo y, muy posiblemente, dicte la forma en que ha de orientarse.
67 JUAN GARCÍA VAAMONDE Fue admitido como colegial de Fonseca en 1567 y fue designado rector del mismo en 1571 hasta 1572 y lo es, por segunda vez, en 1574; destacó, de forma importante, en dicha institución. Se le considera, entre los maestros del Colegio de Fonseca, «… que bastaba él solo para ilustrar su colegio en lo que tuvo de vida durante el siglo xvi» (Murguía, 1888:448). Ha sido doctor en Teología, catedrático de las Universidades de Santiago y Valladolid, canónigo en Badajoz y Sevilla (ca. 1540-1615). Cuando murió había sido elegido arzobispo de Charcas (Ovilo, 1880:9). Su retrato nos lo muestra en pie y tres cuartos, con indumentaria propia de la clase sacerdotal. Mantiene su diestra sobre un libro encima de una mesa en la que también puede verse, plegada, su beca. En tanto, con la otra mano, recoge el manteo. Le acompaña, en este caso, la inscripción que lo identifica: «JOANES GARCIA BAAMONDE/PRIOR HEREMITARIUM ET CANON/ HISPALENSIS ARCHIEP ELECT DE / CHARCAS IN SAC LIT/ DOCTISSIMUS/ EX S. VINC CURTIS COMPOST». Estaba en la escalera principal de la universidad en 1956 (Carro Amigo, 1956:36) y en 1967 se encontraba en la Facultad de Farmacia (Álvarez Montes, 1967:32). CAYETANO GIL TABOADA De la ilustre familia de los Taboada. Nació en Santo Estevo de Barcia, Lugo (1688-1751). Tras ser colegial en San Jerónimo, ingresó en el Colegio de Fonseca en 1708. Al año siguiente es doctor en Cánones. En 1714 está en Valladolid, en el Colegio de Santa Cruz y en 1719 es visitador general del obispado de Osma. En 1720 es nombrado fiscal de la Inquisición en Sevilla, en donde también es racionero en su catedral. En 1729 vuelve a Galicia como inquisidor general. En 1736 es obispo de Lugo y, en 1745, arzobispo de Santiago (Gómez Buxán, 2007:149-158). Amplió tanto el palacio episcopal de Lugo, según inscripción de 1743, como el de Compostela, con obras fechadas hacia 1749 (García Conde, López Valcárcel, 1999: 404, 405). Uno de los cuadros pertenecientes a la galería de retratos del Colegio de Fonseca nos lo presenta en pie, con vestimentas episcopales y una mano apoyada a una mesa en la que puede verse, una vez más, la consabida beca. En este caso la inscripción dice: «CAJETAN. GIL TABOADA/ EPISCOP ANT LUCENSIS/ ARCHIEP. COMPOSTELANUS». Guarda un cierto parecido con el que se conserva en la casa de Carballeda, en Silleda (Gómez Buxán, 2005:114) y, en el tratamiento del rostro, con el que puede verse entre los arzobispos de Compostela, en su palacio episcopal. Ha estado en la sala de profesores de la Facultad de Farmacia en los años medios del siglo xx (Álvarez Montes, 1967:32). FELIPE GIL TABOADA Nació en Santa Baia de Donsión (Lalín, Pontevedra), de la diócesis de Lugo (1668-1722). Fue colegial de Fonseca y ocupó el cargo de rector de este en los cursos 1690-1691 y 1693-1694. Fue licenciado en Cánones y doctor en Leyes. Además también fue catedrático en la Facultad de Leyes a partir de 1690. Su vínculo con la universidad compostelana perduró durante veintidós años; posteriormente mantuvo con ella relaciones esporádicas. También estudió en Salamanca. Su carrera eclesiástica lo llevo a ser canónigo en Oviedo y Toledo, vicario general en Madrid, presidente de la Chancelería de Valladolid, comisario general de la Cruzada, obispo de Osma y arzobispo de Sevilla. Además fue presidente del Consejo de Castilla y ministro de Felipe v (García Cortés, 1996:88-93).
68 El retrato —que ha de relacionarse con el del Colegio de Fonseca— conoce otro datado hacia 1806 y que puede verse, como grabado, entre los Retratos de Españoles Ilustres, publicado por la Real Imprenta de Madrid (Gallego, 1978:138). La similar posición —en pie, posando con una mesa al lado y con su derecha apoyada en un libro— así nos lo indica, aún cuando en este cuadro gallego la fisonomía del personaje que aparece menos idealizado que en el grabado, parece partir de otro modelo de carácter más naturalista. La beca, sobre la mesa —al lado de la estola episcopal—, concuerda con las formas propias de la serie en la que se incardina esta pintura, como también lo hace el gesto de su mano izquierda, que coge la cruz pectoral dispuesta sobre su pecho. En este caso se nos dice en la cartela: «PHILIPE GIL TABOADA/ARCHIEP HISPALENSIS/ STATUS A CONSILIIS/ CASTELLAE SENAT./ GOBERNATOR». LOPE GÓMEZ DE MARZOA Nació hacia 1440. Vive en Santiago desde los años 60 y fallece en 1501. El encargo de un retrato, datado en 1852, de Lope Gómez de Marzoa se encuadra en un momento muy concreto de la historia de la universidad compostelana, aquel en el que Juan José Viñas Valduvieso es su rector (López Alsina, 1998:799-812). Por otra parte, fue Año Santo en Compostela, especialmente enaltecido por la presencia de los duques de Montpensier como oferentes reales en la fiesta del 25 de Julio, recibidos, también en ese momento, por el rector en la universidad. Que Lope Gómez de Marzoa se incorpore ahora —con un cuadro que es obra de Cancela del Río—, a esta galería de retratos, en la que están ya presentes Diego de Muros iii y Alonso de Fonseca, no deja de ser un reconocimiento a la otra cara fundacional de la universidad compostelana; esa faz seglar que tanto tiempo tarda en ponerse de manifiesto ya que Compostela no tendrá un rector que no parta de las filas clericales, hasta los aún muy próximos tiempos, en el pasado, del rector Lamas Pardo, algo en lo que pone especial énfasis, por cierto, el entonces rector (Viñas, 1857:37, 38). En este retrato se presenta al personaje de pie, en el interior de un despacho que deja abierta una ventana hacia un lateral, mirando al espectador, con una pluma en la diestra y la otra sobre un volumen en el que puede leerse: «Libro de Actas/ (de)l Concejo/ (d)e / Santiago/ (15)01». También, al otro lado del tintero, puede verse un fajo de escrituras con una cubierta que dice: «A. Lopo Gómez/ Not(ario)». La indumentaria con la que se adorna al personaje pretende, aproximadamente, remitirlo a su propio tiempo; en palabras de López Vázquez, «a la moda del emperador Carlos» —incluso en la forma de imaginar su faz—, en tanto que la composición general evoca a Tiziano, incluso cuando conoce también recetas utilizadas por Vicente López (López Vázquez, 2007:55). En todo caso, este es un cuadro de hondo carácter historicista, algo que pretende llegar a todas sus partes, incluso al modo de interpretar el marco de la ventana del fondo. En un lateral de la mesa puede leerse lo siguiente: «LOPE GÓMEZ DE MARZOA/ NOTARIO PÚBLICO DEL CON/ CEJO E NUMERO DE SANTº/ UNO DE LOS FUNDADORES/ DE ESTA UNIVERSIDAD EN/ EL DÍA 17 DE JULIO DEL/ AÑO DE 1501». Llama la atención la precisión con la que se aporta la fecha —por cierto, 1501, también había sido Año Santo en Santiago. Quizás, con ello, el rector Viñas —a través de la imposición de esta leyenda— buscase incidir, en esa visita de julio de los duques de Montpensier a
69 la Universidad de Santiago, en los orígenes de una universidad que tiene, en lo fundacional, una parte de su carácter civil. Todo ello cuenta con un mayor sentido si se tiene en cuenta que, en aquel mismo momento, García Cuesta —el entonces recién llegado arzobispo— estaba demandando (ante la reina Isabel ii) que el Seminario de Santiago adquiriese el rango de Seminario Central; entre las razones que aduce llama la atención la siguiente: «Aquí hay multitud de graduados enn Ciencias eclas. qe con el nuevo arrglo de Unibersidades y estudios se ven defraudados de las esperanzas qe pudieron abrigar al invertir y consumir quizá sus intereses en habilitarse pa el profesorado» (García Cortés, 2006:336, 337). Por otra parte, no es extraño, que, en ese mismo año de 1852, Neira de Mosquera le dedique un artículo al Estudio Viejo en el que —sin ocultar la figura de Gómez de Marzoa— pone especial énfasis, desde el propio título utilizado, en la relevancia de otro de sus fundadores: «El Estudio Viejo de Santiago. El Obispo D. Diego de Muros» (Neira, 1852: 379-381). Incluso siendo así la importancia de Lope Gómez de Marzoa en la puesta en marcha de los estudios universitarios en Compostela ya había sido revelada en el siglo xviii, al configurarse el escudo de la universidad y presentarse en uno de sus cuarteles las armas de los Marzoa. Con posterioridad a la concreción de esta pintura se aludirá al «inolvidable Lope Gómez de Marzoa», en relación con su fundación de 1495 (López Ferreiro, 1868:78), también valorada posteriormente (Murguía, 1888:438). FELIPE DE CASTRO Nació en Noia (1704-1775) y contó con su primer aprendizaje, como escultor, en Santiago. Viajó por Lisboa (1724), Sevilla (1726) y Roma (1733). En 1747 vuelve a España. En 1752 fue uno de los impulsores de la puesta en marcha de la Real Academia de Bellas Artes de San Fernando así como su director en 1762. Fue además uno de los socios fundadores de la Real Sociedad Económica Matritense (Bedat, 1971). Se relacionan con este personaje, la biblioteca pública: «su sección antigua la constituyen los libros regalados por el célebre escultor Castro, hijo de la provincia…» (Álvarez de la Braña, 1875:50), lo que ha sido objeto de diferentes reconocimientos. Tal legado se recoge en su testamento y tiene, en su momento, una indudable importancia (Rey, 2001: 416-423). El retrato suyo con el que cuenta la universidad tiene un precedente que debe valorar: el que sobre el mismo personaje —un poco más joven— pinta Antonio Rafael Mengs, que fue reproducido en grabado por Francisco Ribelles en 1805. Este fue realizado a partir de una copia de Cosme de Acuña (Jordán de Urriés, 2000:78) en el que aparece el retratado apoyando su brazo derecho sobre una cabeza de león y portando, en la derecha, un compás (López Vázquez, 1987:137-149). En este caso Ferro reinterpreta el tema y hace que sea la mano derecha la que se pose sobre la cabeza del león. Del fondo neutro de la obra que ha de reconocerse como punto de partida se pasa aquí a generar un escenario para la composición que es su propio taller, en el que tiene una especial presencia un busto de Fray Martín Sarmiento, obra del escultor y al que el pintor Ferro también le había hecho un retrato (Crespo, 1972:343-351); de este modo, se genera entre ellos un grado de afinidad que incluye al propio Sarmiento por la relación que los tres tienen con Galicia. Así, el compás que lleva Castro en la obra de Mengs, Ferro lo pone sobre una mesa, en una posición muy próxima ya que deja la derecha para tomar con ella un libro, que parece ofre-
70 cer al espectador. Se trata de un tema que se adecua perfectamente al destino que la pintura tiene: ser un reconocimiento a que Castro dona su biblioteca a la universidad que paga esta pintura en 1795 y que, ya por entonces, se manda colocar en la librería universitaria (Fernández Castiñeiras, López Vázquez, 2002:178-180). Esta pintura cuenta en su base con una inscripción que dice: «CASTRUS ADEST: VULTUS QUOS IPSE E MARMORE DUXIT,/ NATURA ASPICIENS, CREDIDIT SUOS». Además se hace referencia a dos años; uno se pone en relación con la pintura, 1801; el otro, con la inscripción, el de 1813. López Vázquez aporta, sobre esta extensa leyenda, una valiosa información: «… el pintor Garabal, a finales de los años 60, descubrió subyacente una inscripción indescifrable bajo el dístico…» (Fernández Castiñeiras, López Vázquez, 2002:221). MANUEL FERNÁNDEZ VARELA Nació en Ferrol (1772-1834). Ingresó en el Colegio de Fonseca, con beca, en 1796; llegó a ocupar el cargo de rector hacia 1798; fue entonces cuando pronunció su Oración a la memoria de Fonseca, publicado en Madrid al año siguiente (Fernández Varela, 1799). Fue párroco de Sada (1803), prior de Coba (1807), deán de Lugo (1815) y dignidad de la Metropolitana de Toledo. Es correspondiente de la Academia de la Historia desde 1802. En 1824 es nombrado comisario general de las Tres Gracias, Subsidio, Escusado y Santa Cruzada en todo el territorio de las Españas. En 1825 es arcediano de Madrid y dignidad de la iglesia primada de Toledo. También fue distinguido como caballero de la Orden de Carlos iii (1827). Estuvo vinculado a la Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, de la que llegó a ser viceprotector, desde cuya condición le regaló, en 1833, a dicha institución un retrato suyo, pintado en 1829. De él se dijo que se trata de «… la obra que verdaderamente anuncia la nueva visión del retrato que Vicente López forja para la nueva década…» y del que existen diversas copias; así, en 1830, envía una de ellas para la sala capitular del Hospital de la Caridad de Ferrol (Ovilo, 1880:19-22; Saralegui, 1904). En su testamento —otorgado en Madrid el 28 de septiembre de 1834— se dice que: «… Es mi voluntad que en mi funeral no se salga de una moderada pompa correspondiente a la dignidad de mi estado, como dispongan los señores mis testamentarios, no olvidándose colocar sobre el túmulo, entre el manto de Carlos iii, la beca de mi Colegio Mayor de Fonseca, para hacer memoria del respeto que he conservado siempre a aquella santa casa, en que fui educado tan ventajosamente» (Saralegui, 1904:64). Ha sido un benefactor de esta universidad: «El Colegio de Fonseca le debió la severa decoración de su sala rectoral y la colección de retratos de sus varones ilustres, entre los cuales figura una segunda copia del propio donante» (Saralegui, 1904:64). Contra mediados del siglo xix se deja constancia de que: «… Mas celoso el Colegio de Fonseca nos legó un catálogo de hombres ilustres que vistieron la beca; y el distinguido patricio D. Manuel Fernández Varela, Comisario general de Cruzada, hijo de aquel Colegio y de esta universidad, procuró ir formando una colección de retratos de los que, como él, fueron elevados a las más altas dignidades» (Viñas, 1857:47). Este retrato —realizado en Compostela— conoce el realizado por Vicente López pero hace, a partir del mismo, una serie de variables disponiendo la mesa a la derecha del personaje y ampliando el espacio. Como en otros retratos se cuenta aquí con la presencia de esa beca roja sobre la mesa, colocándose un libro encima, todo ello bajo la diestra del personaje, cuyo pe-
71 cho distingue la cruz de la Orden de Carlos iii. En la parte alta, engalanando la arquitectura, puede verse parte de un relieve —alusivo al tema de la Epifanía— que completa el conjunto. ¿Cabrá vincular esta obra a Cancela? Su conocimiento y seguimiento de la obra de Vicente López nos lleva, al menos, a suponerlo. DIEGO DE MUROS Probablemente nació en Cee (ca. 1450-1525), es canónigo de Santiago en 1474. Estudia en Salamanca entre 1476 y 1484, año en el que es colegial de Santa Cruz de Valladolid. Entre 1488 y 1495 es catedrático de Prima de Teología en la Universidad de Sigüenza, maestrescuela de Sigüenza y secretario del cardenal Mendoza. Entre 1494 y 1497 es deán de Santiago de Compostela. En 1499 —mediante una provisión real— se le encomienda la puesta en marcha del Hospital Real de Santiago, así como de su cofradía. En 1501 crea —con Diego de Muros ii y Lope Gómez de Marzoa— el Estudio General Compostelano. Ya en 1505 es obispo de Mondoñedo y, en 1512, ocupa la sede ovetense; es entonces, en 1514, cuando crea el estudio salmantino de San Salvador de Oviedo, para estudiantes gallegos y asturianos (García Oro, 1976; García Oro, 1998). El retrato que se hizo de Diego de Muros, en 1817, para la universidad compostelana, ha sido identificado como realizado por Plácido Fernández Arosa y promovido por Manuel Fernández Varela (Pérez Costanti, 1901). Ha sido reconocido el parecido existente entre esta obra y otra —ubicada en la Sala Real del Hospital de Santiago— también del mismo pintor (Pérez Costanti, 1901); se trata, en este caso, de un cuadro conocido por una ilustración en la que se aprecia una gran similitud entre ambas y que hoy cabe considerar como desaparecido (Couselo Bouzas, 1950:180). Se trata, en este caso, de una representación del personaje en pie, con un fondo en el que puede verse un cortinaje y, a un lado, su escudo; y, a su lado, una mesa en la que descansa su mano sobre un libro abierto y en la que también se apoyan un tintero con tres plumas y una campanilla. En el frente de la mesa se desarrolla una amplia cartela de barrocas formas. En definitiva, tiene una composición muy similar a la vista en el retrato de Alonso de la Peña y Montenegro pintado por García de Bouzas, de la primera mitad del siglo xviii. En este caso, ¿cuál será, en el caso de partir de una imagen anterior, la fuente de inspiración que utiliza Arosa? Fernández Castiñeiras, citando a Artaza Malvárez, dice que: «en el palacio de Villagarcía, solar de los Mendoza Sotomayor, existía ya en el siglo xvii un retrato de D. Diego de entre los familiares de la casa» (Artaza, 1959:427; Fernandez Castiñeiras, 1999:270). La lectura de la cartela del retrato realizado por Arosa —«Illust. et REv. D.D. Didacus á Muros Ep. Ovet/ maj. S. Salv. Collegii apud Salm. Fundator./ E numero et vir./ aui xvi kal. Augusti au Dom./ Scholam compostellanam condidat»— cita, en primer lugar, también a la fundación salmantina de tal forma que la mención a la «escuela compostelana» puede entenderse como un añadido a un texto previo. Todo parece indicar que debió de haber un grabado que parte de una imagen del prelado que se relaciona con la fundación salmantina, probablemente realizado en los tiempos en que Muros escribió sus Constituciones (en 1524). JOSÉ LOSADA Y QUIROGA Nació en Santa Olaia de Trabazos —Castro Caldelas, Ourense— (1703-1779), diócesis de Astorga, en 1703 (Pardiñas, 1887:107, 108). Cursó Artes y Teología en Compostela. Ingresa
72 como colegial de Fonseca en 1725 y se gradúa en 1727. Pasa después al Colegio de Santa Cruz de Valladolid donde obtiene la licenciatura en Teología. Después fue canónigo penitenciario de Palencia (1732) y, en 1741, magistral en Compostela, cargo que ejercería durante 21 años. Toma posesión de la sede mindoniense en 1762 y así sucede a Riomol; en este mismo año, que es Santo en Compostela, será el oferente «… en nombre del Príncipe, nuestro señor». Gobierna la diócesis durante más de diecisiete años; allí construyó el actual seminario y le otorgó unas Constituciones. Como testimonio de su agradecimiento a ambos colegios —Fonseca y Santa Cruz— al redactar su testamento, datado en 1763, destinará 1100 reales de vellón para el primero y 2000 para el segundo (Cal, 2003:789-805). Se dispone al prelado sedente, bendiciendo y sosteniendo con su izquierda un libro que posa sobre una mesa en la que puede verse la beca que lo relaciona con sus estudios compostelanos. También aquí hay una nota arquitectónica, al fondo, que genera un espacio de sabor clásico, de acuerdo con el gusto neoclásico. En este caso cuenta con una leyenda que dice: JOSEPHUS LOSADA ET QUIROGA/ EPISC. MIND. REG. A CONSILIIS./ LITER. ET. VIRT. PROTECTOR./ Ex. Dom. Tor. Lucense». CARLOS RIOMOL Nació en San Martiño de Folgosa, Lugo (16971761). Estudió Artes y Teología en Santiago, fue colegial de Fonseca en 1722 y rector en 17261727. Ocupó cátedra en la Facultad de Artes entre 1725 y 1730. Fue lectoral en la Catedral de Lugo desde 1730 a 1750 y penitenciario en Compostela en 1750. Además fue obispo de Mondoñedo entre 1753 y 1761, año en el que falleció (Cal, 2003:762-787). Ovilo lo reconoce entre los hijos ilustres de la universidad (Ovilo, 1880:15). Su retrato se mantiene en la línea de los realizados, con un criterio semejante, para el Colegio de Fonseca. De pie, vestido de obispo, con el único acompañamiento de una mesa al lado y una leyenda que dice: «CAROL DE RIOMOL/ EPISCOP. MINDON./ EX LUGO AUG». Estaba en la escalera principal del edificio central de la universidad en 1956. Sabemos que, por aquel entonces, se encuentra «muy estropeado por la humedad» en tanto que en 1967 se encontraba en la Facultad de Farmacia, entonces, en Fonseca (Álvarez Montes, 1967:43). JUAN MARIÑO DE LA BARRERA Nació en Ares el 6 de noviembre de 1737. Fue colegial de Fonseca, alcalde mayor y oidor de Navarra, alcalde de Casa y Corte de Su Majestad, presidente de la Real Chancillería de Granada, del Consejo de S. M., y caballero de la Orden de Carlos iii desde 1785 (Fraguas, 1995:418, 419). El retrato que guarda la universidad de su persona nos lo muestra sedente. En este caso se da cuenta de quien es el personaje en dos epígrafes: el que puede verse en el fuste de una columna, al fondo de la sala en la que se nos muestra: «JOANNES MARIÑO/ DE LA BARRERA/ GRANATAE PRAESES/ REG. A CONSILIISS/ IN SUP. ET CAMERA/ CASTELLAE/ EX ARES» y en la cartela que lleva en su mano, en la que se dice: «AL YLMO/ OR DN JUAN/ MARIÑO DE LA /BARRERA». Sobre su pecho puede verse la medalla alusiva a la Orden de Carlos iii que lo distingue y encima de la mesa la beca, elemento común en esta galería de retratos provenientes del Colegio de Fonseca. BENITO RAMÓN HERMIDA Nació en Santiago (1736-1814). Es reconocido como hijo ilustre de su universidad (Ovi-
73 lo, 1880:33) y fue colegial de Fonseca. Era conocedor de diferentes lenguas (francés, inglés, italiano, alemán, griego…). Se doctoró en Cánones en 1756 y «… se le confió la cátedra de Decretales, después de haber sustituido las de prima y víspera de Leyes e Instituta» (Couceiro, 1952:218, 219). Tradujo El Paraíso Perdido, de Milton. En 1760 fue nombrado juez de imprentas y librerías del Reino de Galicia. Ocupó diversos cargos relevantes: regente de la Audiencia de Sevilla, fiscal del Consejo Real y Cámara de Castilla, ministro del Consejo de Su Majestad… Fue caballero de la Orden de Carlos iii (Fraguas, 1995:304-306). En 1799 Fernández Varela le dedicó el texto que pronunció en el Colegio de Fonseca en memoria de Alonso de Fonseca; lo reconoce como: «Colegial en el Mayor de Fonseca, del Consejo y Cámara de S. M. &» (Fernández Varela, 1799:3). Por entonces hizo un donativo de libros a la biblioteca del Colegio quien le agradece el envío en un escrito fechado en 1801 (Fraguas, 1995:104). Ilustrado, conservador y defensor del absolutismo, fue, sin embargo, desterrado en 1802 «por defender con excesivo entusiasmo los derechos o inmunidades eclesiásticas». Ya en 1810 fue elegido por la provincia de Santiago diputado en Cortes. Solicitó en 1813 que se retirase el proyecto de supresión de la Ilustración, lo que llevó a decir a Barreiro que: «En solo tres años en las cortes —1810-1813— perdió el gran prestigio ganado en largos años de estudio y gobierno» (Barreiro, 2003:345, 346). Murió en la indigencia (Couceiro, 1952:218, 219). En su retrato se presenta sentado con una mesa al lado en la que pueden verse libros, la beca y en su mano porta un escrito con el que se le identifica. Dice así: «El Paraiso Perdido/ traducido del/ Ingles pr Dn Benito/ Ramón de Hermida». También se percibe un tintero con unas plumas mediante el que se alude a su condición de escritor y traductor. Una arquitectura, en el fondo, al modo de una pilastra, ofrece, igualmente, una identificación del personaje: «BENEDICTUS/ RAIMUND HERMIDA/ STATUS A CONSILIIS/ GRAT. ET JUST. / UNIVERSALIS/ MINISTER. / EX COMPOSTELA». FRANCISCO DE AGUIAR Y SEIJAS Se recordó a este prelado (1632-1698) en una fecha muy posterior, a la que fue rector en la Universidad de Santiago (Pérez Costanti, 1923:216-218). Concretamente, es evocado en 1717 como una de sus glorias por parte de Curiel en su Compendio de los felices progresos de la Universidad de Salamanca (Curiel, 1717). Sin embargo, habrá que esperar a 1739 —es decir, más de 20 años después— a que comiencen las informaciones relativas a su beatificación; sucede esto en tiempos del arzobispo Antonio Vizarón y Eguiarreta (Torremocha, Sobaler, 2012:99); se principia cuando el deán y cabildo de la ciudad de México otorgan un poder, precisamente, a tres colegiales del Mayor de Cuenca de Salamanca, para iniciar el proceso, y ya en 1740 habrá una subdelegación de uno de tales colegiales para desarrollar la misma misión, que recae en el Chantre y en otros miembros del cabildo catedralicio compostelano (Troitiño, 1951:13, 14). También en este contexto se justifica la edición de una biografía suya, realizada por quien fue su confesor —Lezamis— publicada en Valencia en 1738. Este autor «Cura de la Santa iglesia Cathedral de México» escribe sobre Aguiar en la obra dedicada al «Venerable Deán, y Cabildo de la Santa Iglesia, Cathedral Metropolitana, y Apostólica de Santiago de Galicia» lo que le lleva, por otra parte, a hacer especial hincapié en las relaciones del biografiado con esta Catedral, Santiago de Compostela, y Galicia, en general.
80 del hijo termina por hacerse equívoca» (García Iglesias, Monterroso, 2000:82). Xa desde os primeiros tempos da posta en marcha deste colexio debeuse de honrar a personaxes de relevo que tiveron relación con el mediante vítores; aínda se conservan na fachada principal, cara ao lado sur, restos dun antigo do que poden verse —en caracteres de gran formato— unha parte dun nome. Deste xeito, faise mención a alguén concreto ao que se quere recoñecer xa que esa é a finalidade dos vítores, vinculados a nomes que conseguiron ese honor. Neste sentido, seguíronse —polo aquel de pintar os caracteres en vermello— formas semellantes ás utilizadas, entre outras institucións, pola Universidade de Salamanca, na que este costume vai ter unha fonda e perseverante tradición. De alí proceden —neste caso, en pinturas sobre táboa— os vítores de Benito Ramón Hermida, Manuel Pardo Ribadeneira e Jacobo María de Parga y Puga. BENITO RAMÓN HERMIDA Conta cun retrato nesta universidade, no seu día na Biblioteca pública. O seu vítor conxuga ata tres escudos. Na parte superior preséntase —en pequeno tamaño— un que cabe relacionar coa propia universidade. Neste caso presenta, na súa parte central, o cáliz, propio de Galicia; está sostido por un putti do que tan só vemos a parte inferior do seu corpo. O centro do vítor está ocupado por un escudo de maior tamaño, rodeado de loureiro e presentado por dous nenos tenantes; un deles alado, concretamente o que porta unha coroa de loureiro, que se pode vincular con quen é así honrado e ao que ha de responder este tema heráldico. Aínda hai un cuarto putti, neste caso alado, que amosa —nun marco ovalado— a representación do vítor, que tamén se pode vincular con Hermida (1736-1814). A este outórgaselle, como honor, un negro bonete de colexial. Neste caso, a lenda que se presenta, di: «SCHOLA COMPOSTELLANA/ D. D. BENEDICTO HERMIDA MALDONA/DO & COLL, MAJ. DE FONSECA, TOGA/ OLIM DECORATO IN HAC R. ACADEMIA/ JURIS CANON. DOCTORI EJUSDEM QUE FA/CULTATIS MERITISSIMO MODERATORI R./ HISPALENSIS AUDIENTIAE PRAEFECTO AC/ TANDEM REGALIS CAMERAE DIGNÍSIMO FIS/ CALI D.O.C.». MANUEL PARDO RIBADENEIRA Hai un retrato seu nesta universidade, tamén, no seu día, na Biblioteca pública. Neste vítor preséntase o escudo de Fonseca, sostido por unha columna estriada e rodeado por unha grilanda, tamén rodeando a columna. Tras a columna e escudo pode verse un anxo tenante que leva na súa destra unha coroa, que se pode relacionar co honor debido a Manuel Pardo, co que cabe tamén vincular o bonete negro e outros elementos anexos, dispostos ao pé da columna. Como fondo disponse un templo da Sabedoría, en tanto que diante, a un lado, poden verse tanto libros —cuxos lombos aluden a Sócrates e Cicerón— como símbolos do exercicio da Xustiza: a balanza e o feixe de lictores. Na outra parte distínguese unha figura sedente, cunha pluma nunha man e sostendo un libro aberto no que pode lerse: «SUADE/ RE», que cabe entender como alegoría da Historia. A epígrafe que completa esta obra di: «AL DR DN MANUEL PARDO, DEL CON/SEJO D S. M, OIDOR Y REGENTE/ QUE HA SIDO D LA RL AUDIENCIA D/ CUZCO, MINISTRO TOGADO DL SUPRE-/MO CONSEJO D HACIENDA, COLEG. Y/ RECTOR Q, HASIDO EN ESTE COLE/ GIO MAYOR D FONSECA AÑO D 1827».
81 JACOBO MARÍA DE PARGA Y PUGA Ademais dun retrato, que formou parte da galería da Biblioteca pública, conta este personaxe (1774-1850) cun vítor que está centrado por un escudo alusivo a Fonseca sobre o que pode verse, distinguido por unha grilanda, un bonete negro sobre o que pendura, cara aos lados, parte dunha beca. E, baixo este escudo, os dous extremos desta beca; tamén pode verse —vinculado ao bonete— a medalla da Orde de Carlos iii, distinción coa que contaba (Casas, 2007:122, 124). A cada lado do escudo pode verse un putti. Un —en pé, cunha paisaxe como fondo— sostén un arado. O outro —tras o que pode verse unha arquitectura que xera espazo— leva na súa man unha cornucopia cuxos dons se esparexen no chan. Ambos os atributos cabe entendelos conxuntamente, en relación co seu cargo de presidente de la Junta de Fomento de Riqueza del Reino, aludíndose desta forma ao fomento da agricultura e os bens que disto se derivan. Conta cunha lenda que di: «AL EXEM SR. DRD. JACOBO MARIA DE/ PARGA Y PUGA, DE LA ACADEMIA DE/ LA HISTORIA, CABALLERO PENSIONADO/ DE LA RL ORDEN DE CARLOS 3º DEL / CON-/ SEJO RL Y SUPREMO DE ESPAÑA E YNDI-/ AS PROCER DEL REYNO DE ESPAÑA, COLEGIAL Y RECTOR QUE HA SIDO EN ESTE MAYOR DE FONSECA. AÑO DE 1834». A Real Universidade A creación dun espazo propio En 1751 prodúcese unha reforma importante que se encomenda —en virtude do denominado Real Proxecto— ao mestrescola don Diego Juan Ulloa, que foi nomeado polo Goberno visitador rexio e reitor durante tres anos. Como consecuencia disto poñerase en marcha a construción dun edificio para a universidade (Viñas, 1857:22-24). O arcebispo Rajoy, o 29 de febreiro de 1764, envía unha representación ao Consello apoiando tal causa e tamén desde ese contexto ha de valorarse o informe de Diego Juan de Ulloa, datado o 21 de marzo de 1764 (Pérez Rodríguez, 1998:737; Milón, 1895:122). Xa en 1769 cóntase cunha disposición real que di o seguinte: «Que el colegio que fue de los Regulares de la Compañía de esta ciudad se aplique para trasladar a él la Universidad Literaria de este Reino y el Colegio de San Jerónimo, con total separación de la Universidad quedando a beneficio del Colegio mayor de Fonseca, el sitio que ahora ocupa el de San Jerónimo, por vía de ensanche, cuya traslación y obras se ejecutaron a costa de la Universidad…» (Milón, 2895:122). Deste xeito, estaban postas as bases para unha ampliación do espazo dedicado ao estudo. A separación da universidade dos colexios poñíase en marcha. O de Fonseca ía contar con máis espazo e o de San Xerónimo, en tanto, dispoñería de novos espazos, anexos, pero independentes, aos da universidade. A Universidade de Santiago ten un notorio crecemento en cátedras a partir do plan de estudos do 27 de xaneiro de 1772 (Pedret, 1944:237-245), o que tamén explica a necesidade de novos espazos. Hai agora 33 cátedras: «…siete de Teología, cinco de Cánones, seis de Leyes, cinco de Medicina, una de matemáticas, una de filosofía moral y otras de física experimental; tres de artes, y cuatro de gramática» (Viñas, 1857:25). Por outra parte, este é o momento no que «… la Universidad perdió su autonomía y el Rey Carlos iii centralizó á un mismo régimen
82 y prescindiendo de sus constituciones, fueros, usos y privilegios» (Milón, 1895:25). Nese contexto ha de valorarse a pretensión universitaria de contar cun escudo de seu, cuestión que o Claustro, presidido entón por Joaquín Sánchez Ferragudo, lle solicita formalmente ao presidente do Consello Real o 22 de xaneiro de 1771. Ao lado do debuxo do escudo proposto dise: «que está a la margen. El qual se compone pri/ meramente del caliz con la Hostia, que esta en/ el centro, y son las Armas de este Rno. De Galicia/ en cuia capital y para cuios naturales está/ fundada esta Universd. Del castillo y León,/ que estan en los Quarteles superiores. De las diez lanzas con una Palma en medio, qe/ es la Divisa de la Familia de Marzoa. De/ la Cruz que tuvo por Armas Dn Diego de/ Muros. Y de las cinco Estrellas, de que/ usaba el Arzobpo Fonseca, según se ve/ en los demás Quarteles restantes. Es/ mrd. Que esperamos de la benignidad…». Por outra banda, recoñécese a «Lope Marzoa, lego, que es el que puso la primera piedra en su fundación. Diego de Muros, obispo de Oviedo, que aumentó sus rentas y sus cátedras, teniendo Bula de la Santidad de Julio 2º por la que se erigió en Estudio General con las Prerrogativas y Privilegios que tienen los demás estudios de Españas» e, por suposto, a «Don Alonso de Fonseca como principal de todos ellos» (García-Alcañiz, 1989:92). Non habería contestación positiva a este asunto ata 1779, limitándose, en calquera caso, o escudo en cuestión xa que, tan só se outorgaba permiso para usalo «… en títulos, certificaciones y grados, prohibiéndole colocarle sobre las puertas exteriores ni sobre las aulas» (Milón, 1895:126). En todo caso, este era o momento no que había de iniciarse a construción do novo edificio nun espazo anteriormente ocupado polos xesuítas e no que, por mandato asinado o 14 de novembro de 1771, se dispoñía tamén que se albergase unha biblioteca pública no seu recinto (García-Alcañiz, 1989:92). A súa localización na planta baixa Non foi doada a historia decimonónica da universidade compostelá; tanto é así que se chegou a considerar como unha institución entón decadente (Pose, 1992:22-24). É verdade que contaba xa a principios do xix con máis de mil alumnos, o que a convertía, neste sentido, nunha das máis importantes de España. No entanto, o usual foi que tanto parte dos seus bos profesores coma dos seus mellores alumnos rematasen por irse, xeralmente en beneficio da Universidade de Madrid (Barreiro, 2003, I:459, 460). Por iso, ao valorar a historia dos personaxes que foron obxecto dos vítores —que gardou ata finais do século xx o claustro baixo desta universidade— os que alí se nos amosan, en escasas ocasións, acabaron os seus días en Compostela; trátase, en definitiva, de facer honor ás glorias universitarias de Santiago desde o criterio da época (Álvarez de la Braña, 1875:58). En todo caso, como dicía o secretario xeral Augusto Milón, no declinar do século xix, «vivo testimonio de la importancia de nuestra Universidad son los victores dedicados a sus ilustres hijos, verdaderas glorias de ella, y que están colocados sobre las aulas de las aulas del claustro, en el cual se halla instalada, con no mucho desahogo, la Facultad de Derecho» (Milón, 1895:133). Non deixa de ser sintomático o feito de que, nos anuarios datados en 1857 e 1860, se faga un apartado especial dedicado aos
83 «Alumnos de esta Universidad que en el presente siglo han sido Ministros de la Corona», figurando, en ambos, nove nomes: Benito Ramón Hermida, Jacobo María de Parga y Puga, José María Rodil, Pío Pita Pizarro, Saturnino Calderón Collantes, Nicomedes Pastor Díaz, Florencio Rodríguez Vaamonde, Pablo Govantes e José Arias Uría (Anuario, 1857:58; Memoria, 1860:114). Pois ben, tan só tres deles —Pita (que tamén formou parte do Batallón Literario), Govantes e Arias— non terían un recoñecemento explícito, ben a través dun retrato ou dun vítor, á hora de gardar recordo deles na Minerva compostelá. Coñecemos a disposición dos vítores en 1889, que describe Alfredo Brañas, e que é a que ha de vincularse ao estado da edificación tal como fora proxectada por Miguel Ferro Caaveiro (Goy, Pérez Rodríguez, 1996:202). Era a seguinte: Na á norte podían verse sete: os de José Rodríguez Fernández, José Ávila y Lamas, José López Crespo, Telmo Maceira, Juan Lozano Torreira, Augusto Ulloa e Tomás María Mosquera (Brañas, 1889:335, 336). Na á leste, seis: Manuel Pardo, Benito Hermida Maldonado, frei Luis Iglesias, Manuel Fernández Varela, Agustín Lorenzo Varela y Temes e José Antonio Rivadeneira (Brañas, 1889:337, 338). Manuel Fernández Varela era o personaxe que, nesta disposición, se localizaba enriba da porta da «Aula maior», é dicir, sobre a entrada do Paraninfo. Así se deduce do que se nos di en 1885, ao sinalar que o vítor de frei Luis Iglesias se dispoñía á esquerda da entrada do Paraninfo (Fernández Sánchez, Freire, 1885:231). Polo que ten que ver coa á sur, seis: Jacobo María de Parga, Florencio Rodríguez Vaamonde, Felipe González Abarca, Santo Toribio Mogrovejo, Francisco González Corral e Antonio Casares y Rodríguez (Brañas, 1889: 336, 337). Ademais sabemos que o relativo a san Toribio estaba na entrada da igrexa (Fernández Sánchez, Freire, 1885:231). E xa na á oeste, sete: Aureliano Linares Rivas, Luis Folgueras Sión, Fernando Calderón Collantes, Saturnino Calderón Collantes, Ramón López Vázquez, Antonio Romero Ortiz e Eugenio Montero Ríos. Entende Brañas que a localización dos vítores non deixa de ser «propaganda regionalista» que, segundo este autor, «… ha tenido su origen en las aulas compostelanas» (Brañas, 1889:335). En 1895 enuméranse unha serie de cambios na localización destes vítores, o que ten que ver coas reformas que supoñen os cambios que dispón o plan de Velázquez Bosco. Así, sinala que na á norte se len os nomes de José Rodríguez Fernández, José Ávila y Lamas, José López Crespo, Telmo Maceira e Juan Lozano Torreira (Milón, 1895:133). Efectivamente, tras a reforma de Ricardo Velázquez Bosco, hai cinco portas nese lado —correspóndense cos espazos numerados como 2, 4, 5, 7 e 8— (Fernández Fernández, 1996:119). Deste xeito, os vítores de Augusto Ulloa e Tomás María Mosquera han de cambiar de localización. No lado leste sinala tamén a presenza de cinco vítores: os de Manuel Pardo, Benito Hermida Maldonado, frei Luis Iglesias, Agustín Lorenzo Varela y Temes e Antonio Rivadeneira (Milón, 1895:134). Tamén, no plano de Velázquez Bosco hai cinco portas —a terceira, no centro, era a propia do Paraninfo— (Fernández Fernández, 1996:119). Sobre tales portas deben dispoñerse estes vítores (son os espazos numerados como 9, 10, 12, 14 e 15). Deixa de estar,
84 pois, nesta parte o de Manuel Fernández Varela que, ata agora, estivera disposto sobre a entrada do Paraninfo; así se deduce do que se nos di ao sinalarse que o vítor de frei Luis Iglesias se dispoñía á esquerda da entrada deste paraninfo (Fernández Freire, 1885:231). Xa no lado sur, Milón cita catro vítores. Son os de Jacobo María de Parga, Felipe González Abarca, Santo Toribio Mogrovejo e Antonio Casares y Rodríguez (Milón, 1895:133, 134). Nesta parte hai tan só tres portas —a terceira é a de ingreso na igrexa, a dedicada a Toribio de Mogrovejo— (correspóndense cos números 16, 17 e 20). Hai que imaxinar, pois, o vítor de Casares no espazo 21. Debe terse en conta que, ao acceso á igrexa «…tiene derecho el Claustro Universitario, cuando en Corporación asiste a aquella» (Milón, 1909:VII). Así pois, con esta nova disposición dos vítores desta parte, suprímese a presenza nela dos de Florencio Rodríguez Vaamonde e Francisco González Corral. Xa no lado oeste, que se corresponde coa parte da fachada principal, hai sete portas, no plano de Velázquez Bosco (Fernández Fernández, 1996:119). Milón cita ata once nomes nesta parte: os de Luis Folgueras Sión, Saturnino Calderón Collantes, Florencio Rodríguez Vaamonde, Fernando Calderón Collantes, Ramón López Vázquez, Antonio Romero Ortiz, Augusto Ulloa, Francisco González Corral, Eugenio Montero Ríos, Tomás María Mosquera e Aureliano Linares Rivas (Milón, 1895:134-136). Cabe supoñer que o primeiro dos citados estivese no espazo número 22, correspondente ao ángulo sudoccidental, e os sete seguintes a continuación; é dicir, do 23 ao 28, e o 1, que inicia a serie nese mesmo lado. De ser así os tres últimos enumerados quizais tivesen un lugar de privilexio, localizándose sobre a porta central, na zona de ingreso, na parte correspondente á escaleira principal e nas paredes inmediatas ás portas laterais. Como pode verse, con esta hipotética nova disposición, incorpóranse a esta parte, correspondente á entrada principal, os vítores de Augusto Ulloa e Tomás María Mosquera —antes na á norte—, de Manuel Fernández Varela —anteriormente na á leste— e os de Florencio Rodríguez Vaamonde e Francisco González Corral, que proveñen do lado sur. Por outra parte, é posible que fosen os tres vítores citados en último termo por Milón —os de Montero Ríos, Tomás María Mosquera e Aureliano Linares Rivas— os que presidisen a entrada colocándose, neste caso, no centro, sobre a porta principal, o propio de Montero Ríos, personaxe ao que esta universidade debe tanto e que, pasado o tempo, sería obxecto dun novo vítor, diferente ao existente por entón, conforme o moito que o devandito personaxe faría a favor deste centro universitario con posterioridade á colocación daquel primeiro. Diferentes descricións do edificio farán, posteriormente, alusión a estas distincións: 1920 (López y López, 1920:114), 1926 (Otero Pedrayo, 1926:442). Por 1967 dispoñíanse do seguinte xeito: No lado norte: José López Crespo, José Antonio Rivadeneira, Manuel Pardo, Juan Lozano y Torreira, Antonio Casares y Rodríguez, Saturnino Calderón y Collantes e José Ávila Lamas. No leste: Francisco González Corral, Luis Folgueras Sión, Aureliano Linares Rivas, Antonio Romero Ortiz, Ramón López Vázquez, Augusto Ulloa e Tomás María Mosquera y García. Na parte meridional localizábanse os de: Fernando Calderón y Collantes, José Varela
85 de Montes, José Rodríguez Carracido, Toribio Alfonso de Mogrovejo; José Rodríguez González, Manuel Fernández Varela e Jacobo María de Parga y Puga. E no lado occidental, os de Telmo Maceira, Benito Hermida Maldonado, Agustín Lorenzo Varela, Luis Iglesias, Felipe González Abarca, Luis Iglesias Lago (Álvarez Montes, 1967:34) e, moi probablemente, o de Florencio Rodríguez Vaamonde. Na actualidade a maioría destes vítores están na Facultade de Dereito. Ilustres universitarios anteriores a 1765 Tres son os personaxes presentes a través destes vítores que responden, nas súas vidas, a unha idade de nacemento anterior a 1765. Son: Toribio Alfonso de Mogrovejo (15381606), Benedicto Hermida Maldonado (17361814) e Manuel Pardo Ribadeneira (17591839). Se o correspondente ao santo nada ten que ver, na súa realización, cunha época próxima á súa vida, xa que é obra do século xix, os outros dous, tamén decimonónicos, gardan unha certa inmediatez entre a súa concreción e o tempo das súas respectivas biografías; ambos proveñen do Colexio de Santiago Alfeo —segundo cabe deducir das súas correspondentes epígrafes— e han de chegar ata aquí, moi posiblemente, nunha data posterior a 1840; é dicir, tras a supresión deste Colexio. TORIBIO ALFONSO DE MOGROVEJO Tras a expulsión dos xesuítas, a súa igrexa pasará a mans da universidade quen vai erguer — no espazo do antigo colexio— un novo edificio. Por Real Cédula do 19 de agosto de 1769 ordénase que tanto a universidade coma o Colexio de San Xerónimo se trasladen ao Colexio dos Xesuítas podendo, deste xeito, ampliar o de Fonseca ao ocupar o de San Xerónimo. Pois ben, na primeira planificación levada a cabo por Domingo Antonio Lois Monteagudo, enténdense como espazos independentes, a nivel de planta baixa, o específico da Real Universidade, que se vai construír, e o da igrexa adxunta, que, desde esta proposta, habería de acurtarse na parte dos pés; en cambio, disponse unha porta que enlaza ambos os edificios, na altura correspondente á planta baixa. Cabe dicir que as liñas xerais do novo edificio están implícitas no proxecto da á norte, que se desenvolve entre 1776 e 1781. Por outra parte, está documentado que o claustro está rematado contra 1798, nos seus lados norte, leste e unha mínima parte do lado sur; no plano de Miguel Ferro Caaveiro, datado nese ano, pode verse como se soluciona o que se describe como «pared que divide la Univ. de la Ygla», na que se contempla, e se sinala, unha «puerta de comunicación» (Goy, Pérez Rodríguez, 1996:202). Neste vítor hai un dosel que presenta no alto, nunha posición central, unha coroa imperial. É o fondo ante o que discorre o voo de dous anxos e amósase o escudo de armas que ocupa, no seu único campo, un cabalo e unha espada alzada e que ha de relacionarse co personaxe en cuestión. A mitra, o palio e o báculo son insignias que, na parte baixa, aluden á súa condición, en tanto que unha escribanía e uns documentos fan referencia ao seu papel como escritor. Conta, na parte baixa, coa seguinte epígrafe, texto traducido ao castelán (Fernández Sánchez, Freire, 1885:231): «TORIBIUS ALPHONSUS MOGROVEJUS, CUM COMPOSTELLAN PEREGRINUS ADIRET/ IN HÁC UNIVERSITATE LITERARIA GRADU LICENCIATI IN JURE CANONICO/ PRIDIE NONAS OCTOBRIS ANNI DOMINI MDLXVIII INSIGNATUS EST. OB EJUS/ SAPITENTIAM ET PIETATE AD
86 DESEDEM ARCHIEPISCOPALEM LIMENSEM ELATUS/ EST. SACRO RESCRIPTO IDUUM DECEMBRIS ANNI MDCCXXVI A PONTIFICE/ BENEDICTO XIII IN NUMERUM SANCTORUM RELATUS EST. ¡O FELIX/ UNIVERSIAS, QUAE TANTUM BIRUM IN HISPANIAE HONOREM PRODIDISTI!». Desde un punto de vista formal, cabe comparar este vítor cos realizados en relación con Luis Folgueras Sión e Antonio Rodríguez González, dado o grao de afinidade existente entre eles. Tamén, no compositivo, co que concirne a Florencio Rodríguez Vaamonde. Practicamente nada sabemos sobre a autoría deste tipo de obras. O feito de que se vinculen dous deles (os relativos aos irmáns Collantes) co pintor José Garabal Louzao —con obradoiro aberto en Compostela (Couselo, 1950:77), nomeado «pintor de la Real Casa» en 1877 (Santos Farto, 2000:164) e que, tamén, impartía clases de debuxo e pintura (Santos Farto, 2000:169)—, pode suxerir unha posible presenza nesta obra deste autor falecido en 1907 (Couselo, 1950:79), o do seu obradoiro. O labor de José Garabal, é en calquera caso, moi variado; así, en 1882 encárgase, por exemplo, da pintura e do decorado do denominado «Café Suizo» e en 1892 pinta «… el techo del salón de juego de la Sociedad Recreo Artístico» (Santos Farto, 2000:184, 236). Personaxes nacidos entre 1765 e 1776 Son estes: Felipe González Abarca (1765-1842), Dámaso Iglesias y Lago (1768-1842), Luis Yglesias (1768-1868), Luis Folgueras Sión (17691850), José Rodríguez González (1770-1824), Manuel Fernández Varela (1772-1834), Jacobo María de Parga y Puga (1774-1850) e Agustín Lorenzo Varela y Temes (1776-1849). Todos eles, agás o de Parga y Puga —que provén, como se dixo, do Colexio de Fonseca—, foron feitos para ser pendurados nesta real universidade. FELIPE GONZÁLEZ ABARCA* Natural de Avilés (1765-1842), mercedario, estudou en Salamanca e Roma a onde a súa orde o enviou á Universidade de Sapienza. Alí doutorouse en Teoloxía e en Linguas (grego e hebreo). En 1806 é comendador do convento mercedario de Conxo e é en 1807 cando se recoñecen os seus graos pola universidade compostelá sendo, agora, profesor substituto na cátedra de Hebreo. Incluso cando el foi o proposto polo correspondente tribunal para a cátedra, o claustro optou por outro candidato, o que o levou a recorrer. Non se lle outorga esta praza ata que en 1812 o rexente da Audiencia de Galicia lle dá a razón. Así será el quen a ocupe entre 1812 e 1815. O 30 de novembro de 1815 o reitor recibe unha carta que anuncia que este catedrático fora proposto como bispo de Eivissa. Entón, González Abarca —de forma xenerosa— renuncia ao que ía percibir da universidade (Barreiro, Cendón, Souto, 2002:183, 184). El será o quinto prelado en ocupar a sede de Eivissa e faino entre os anos 1816 e 1829 nos que se converte en bispo de Santander, cargo que exercerá ata a súa morte (Gil Novales, 2010:II, 1357, 1358). A concreción do vítor dedicado a este prelado estrutúrase de forma que se dispoñen baixo un capelo episcopal un par de escudos —un, mercedario; o outro, da universidade compostelá— separados por unha cruz episcopal. Completan a composición dúas figuras infantís núas ás beiras, das cales unha é alada; unha, portando unha mitra; a outra, un báculo. Todo isto acompáñase dunha lenda que di así: «EL * Aqueles vítores que levan un [*] non figuran na mostra por falta de espazo.
87 YLLMO SR D. FELIPE GONZALS/ ABARCA DEL ORDEN DE LA MER/ CED CALZADA MRO, EN SU RELIGION/ YLER. ELECTOR GENERAL DR EN SAGRA/ DA TEOLOGIA EN ESTA RL. UNIVER/SIDAD DE SANTO. Y CATHEDRATICO DE LENGUA SANTA. OBISPO DE YBIZA/ AÑO DE 1816». O vítor dátase en 1816. Deste xeito, realízase tras a súa elección como bispo, quizais tamén como testemuña de agradecemento pola xenerosidade económica que tivo coa universidade e, en certo modo, posiblemente, como desagravio polo trato que o claustro lle dera ao non querer facelo, no seu momento, catedrático. LUIS IGLESIAS Inicia a súa vida (1768-1868) como franciscano aos 15 anos, en 1782. É doutor na Universidade de Santiago en 1808. Foi un dos membros do claustro compostelán que recoñeceu a José Napoleón en 1809; é, por entón, cando accede como substituto a unha cátedra de Teoloxía vacante, nomeamento que se anulará nese mesmo ano. Nun claustro de 1810 recoñeceráselle, en relación coa súa postura relativa a Napoleón, «libre y absuelto de toda culpa» (Rodríguez de Legísima, 1912:360-375). Non obstante, non sucedía o mesmo na súa orde; así o xeneral de entón dispoñía o seguinte: «ni debo permitir ni permito que ejerza oficio de honor en nuestra Orden, religioso cuyo patriotismo y amor a N. Católico Monarca D. Fernando VII no haya sido acendrado y notorio» (Rodríguez de Legísima, 1912:360-375). A pesar de tales precedentes tería, nos anos seguintes, unha intensa vida universitaria e os franciscanos elixirano, nemine discrepante, xeneral o 29 de maio de 1930; presidirá o Capítulo Provincial de 1832 (Rodríguez de Legísima, 1912:383-387, 822-825). Conta con doce títulos publicados entre os anos 1814 e 1834 (Castro y Castro, 1996:546549). Entre eles cabe destacar, neste caso, a súa Oración pronunciada el 26 de mayo de 1814, de la restitución de Fernando VII (Iglesias, 1814). O vítor en cuestión mantén un certo diálogo cos de González Abarca e de Iglesias Lago pero, neste caso, o seu contido é más ambicioso. Agora é un escudo con armas propias dos franciscanos o que se encontra ao lado doutro, propio da universidade compostelá. Ambos están enlazados e unidos, na súa parte alta coas letras características do vítor. Unha figura alegórica da Igrexa, coroada coa tiara pontificia, preséntase, sedente, a un lado —o do escudo franciscano—, en tanto que, ao outro, se nos mostra unha representación de Minerva cunha coroa de loureiro na súa destra, deste modo, hónrase o personaxe na súa vertente universitaria. Un amplo dosel ampárao todo en tanto que o conxunto heráldico se pousa sobre unha representación da terra, mostrada en dúas circunferencias, a xeito de mapamundi, enlazadas polo cordón franciscano. Unha lenda, disposta coma se fose unha placa sostida por dous dourados cravos, di o seguinte: «AL EXCMO Y RMO P. M. FR./ LUIS YGLESIAS/ LECTOR JUBILADO Y GUARDIAN EN EL/ CONVENTO DE S. FRANCISCO. DEFINIDOR/ GRAL, DE LA ORDEN DR. EN TEOLOGÍA/ MRO EN ARTES Y CATEDRÁTICO DE/ RELIGIÓN EN ESTA REAL UNIVERSIDAD/ TEOLOGO CONSULTOR EN LA REAL JUNTA/ DE LA CONCEPCION. GRANDE DE ESPAÑA DE/ PRIMERA CLASE. Y MINISTRO GENERAL DE TODA LA ORDEN DE S. FRANCISCO. AÑO DE 1830». A datación do vítor —1830— coincide, pois, co momento no que é elixido xeneral da orde. Dispoñíase, a principios do xx, «…en uno de los
88 ángulos del claustro bajo» (Rodríguez de Legísima, 1912:388). JOSÉ RODRÍGUEZ GONZÁLEZ Naceu en Bermés, Lalín (1770-1824). Foi colexial de San Xerónimo. Dedicouse, entre outras materias, ás matemáticas e á astronomía. Foi, con Francisco Neyra, o creador do Gabinete de Física da universidade compostelá (Murguía, 1888:445; Fernández Pérez, Docobo, 2011:7982). Accede á cátedra de Matemáticas desta universidade en 1800. Trasládase posteriormente a París. Tamén terá responsabilidades en Madrid e será recoñecido en Londres de maneira que foi especialmente destacado o seu traballo sobre a medición do meridiano. En 1819 responsabilizarase da dirección do Observatorio Astronómico de Madrid. Ao ano seguinte é nomeado deputado nas Cortes. Concretamente, ocupa tal cargo entre 1820 e 1822 (Barreiro, López Morán, Mínguez, 2001:573-575). O seu vítor parte de formulacións similares ás vistas no de Folgueras Sión: un único escudo, da universidade, entre dous ignudi que, neste caso non se vinculan tanto coa parte heráldica (á que acompañan, a cada lado) coma ao labor de presentarnos un, unha lente de ver ao lonxe —ademais doutro instrumento de medición, cunha chumbada—, e outro, un globo terráqueo e un mapa. Neste caso, tamén se pode distinguir algún instrumento de medición no chan. Nun e noutro lado poden contemplarse —tamén nesa parte baixa— coroas de grilandas. Por outra parte, estamos ante un modo de narrar que resulta moi próximo ao proxectado por José Ferreiro na fachada da universidade. A epígrafe que completa o tema di o seguinte: «D. JOSÉ RODRÍGUEZ GONZALEZ, CATEDRATICO/ DE MATEMATICAS DE ESTA UNIVERSIDAD./ NOMBRADO POR EL EMPERADOR DE RUSIA PA. DIRIGIR. EL/ OBSERVATORIO DE SN PETERSBURGO PROFESOR DE ASTRONOMIA/ EN EL MUSEO DE CIENCIAS NATURALES DE MADRID Y DIRECTOR DEL/ OBSERVATORIO ASTRONOMICO. NATURALISTA DISTINGUIDO Y/ COMPAÑERO DE SABIOS FRANCESES BIOT Y ARAGO EN LA MEDICIÓN DEL/ ARCO MERIDIANO, DIPUTADO A CORTES & &». Recoñecendo a proximidade formal ao vítor de Folgueras Sión cabe encadrar o de Rodríguez contra 1856. Estamos agora nun tempo de renovación, consecuente coa volta dos progresistas ao poder (1854-1856). É posible que se o primeiro dos aquí citados se acometese no primeiro mandato do reitor Viñas (1846-1854), o de Rodríguez fose feito nunha seguinte etapa súa á fronte da universidade compostelá (1856-1864). MANUEL FERNÁNDEZ VARELA Conta nesta universidade cun retrato que se dispuxo orixinariamente na Biblioteca. En tanto, neste vítor unha figura de Apolo, coroado de loureiro, en pé, leva na súa man dereita unha coroa e na outra, a lira que o identifica. Esta coroa vai poñela sobre o escudo que identifica o personaxe e que se mostra, tamén, distinguida coa cruz e banda de Carlos iii que un ignudi mantén por un lateral. Ao outro lado, unha figura de Minerva sedente, apoiada sobre outro escudo (o da universidade) mantén na súa man un barrete en actitude de entrega; tamén se pode relacionar co escudo de Fernández Varela (1772-1834). Neste caso todo discorre a ceo aberto, nunha mitolóxica paisaxe na que se distinguen, entre outros motivos, un templo de forma redonda (o templo da Sabedoría), un personaxe voando (que toca unha trompeta e que é símbolo da Fama) e o cabalo de Pegaso, que alza tamén o voo (Cacheda, 2007:87, 88). O vítor complétase cunha epígrafe que di: «AL EXMO. E YLMO.
89 SR. DN. MANUEL FERNZ VARELA DEL GREMIO/ Y CLAUSTRO DESTA RL. UNIVERD. ARCEDIANO D. MADD DIGNI/ DAD DELA S. M. Y. DE TOLEDO. CABALLO, GRAN CRUZ DELA RL Y/ DISTINGA. ORN DE CALOR III, YNDIVIDUO NATO DELA REAL/ JUNTA DE LA INMACULADA CONCEP. DELA RL ACADEMIA/ DE LA HISTORIA, DE LA DE LAS NOBLES ARTES DE SN FERNANO DE MA/ DRID DELA DE SN CARLOS DE VALENCIA Y DE VARIAS SOCIEDADES LITERARIAS ECONOMICAS Y DE BENEFICENCIA DEL REYNO/ YNDIVIDUO Y PRESIDENTE DELA COMISION APOSTOLICA/ PARA EL NUEVO SUBSIDIO, Y DEL TRIBUNAL APOSTOLICO Y RL/ DE LA GRACIA DEL ESCUSADO DEL CONSEJO DE S M SU PRE/ DICADOR Y COMISARIO APOSTÓLICO GENERAL DE LA STA CRUZA/ DA Y DEMÁS GRACIAS EN TODOS LOS DOMINIOS DE S M C/ ¿1827?». De ser adecuadamente lida a data correspóndese co momento no que se lle outorga a Gran cruz da Orde de Carlos iii. No concepto do vítor existen certas semellanzas coas de Manuel Pardo Ribadeneira e Jacobo María de Parga y Puga, realizados para o Colexio de Santiago Alfeo ou de Fonseca que levan a pensar, incluso, nunha autoría similar para estas tres representacións. A xeración dos nacidos entre 1794 e 1814 Chama a atención que, entre os vítores da universidade, non existan personaxes nacidos entre os anos 1777 e 1793. As dificultades de desenvolvemento polas que pasa a institución nas primeiras décadas de século poden axudar a xustificar esta carencia. No entanto, resulta importante a nómina de personalidades que cabe relacionar, atendendo á denominación proposta por Barreiro, como a Xeración do Trienio Liberal (Barreiro, 2003, I:463, 464). Nela encádranse: José Antonio Rivadeneira (1794-1856), José López Crespo (1797-1875), Telmo Maceira (1798-1864), Saturnino Calderón y Collantes (1799-1864), José Ávila Lamas (1803-1866), Francisco González Corral (1804-1869), Ramón López Vázquez Ballesteros (1807-1875), Florencio Rodríguez Vaamonde (1807-1886), Fernando Calderón y Collantes (1811-1890), Antonio Casares y Rodríguez (1812-1888) e Juan Lozano y Torreira (1814-1891). SATURNINO CALDERÓN Y COLLANTE* Naceu en Reinosa (1799-1864). Estudou en Salamanca —Lóxica, Matemáticas, Metafísica. Posteriormente será estudante en Valladolid e Madrid. Entre 1823 e 1829 é estudante en Leis en Santiago. Foi elixido deputado a partir de 1834. En 1847 é designado senador vitalicio. Ocupou os ministerios de Gobernación da Península (1839), de Fomento (1849-1851), de Estado (1858-1863). Tras dimitir como ministro trasládase a Francia (Barreiro, López Morán, Mínguez, 2001:143, 144). O seu vítor presenta un escudo que se corresponde cos Calderón y Collantes. Sobre el pode verse un helmo tras o que sobresae un brazo armado de espada. Tres condecoracións, relativas ao personaxe, amósanse baixo o escudo. No centro, a correspondente á Orde de Carlos iii. Á súa dereita pode verse a medalla relativa ao Gran Cordón da Lexión de Honor e ao outro lado, a Orde Piana, ou de Pío ix. A epígrafe que o acompaña di: «AL EXMO SR. DN SATURNINO CALDERÓN Y COLLANTES,/ ALUMNO DE LA FACULTAD DE LEYES DE ESTA UNIVERSIDAD, DIPU/ TADO A CORTES, MAGISTRADO, * Aqueles vítores que levan un [*] non figuran na mostra por falta de espazo.
96 que o artista identifica o mundo do dereito. Entende que a esfera é unha forma que simboliza a perfección e, polo tanto, o máis xusto (Casas, 2007:126). Neste caso a epígrafe di así: «Ó INSIGNE D. SALVADOR CABEZA DE LEÓN (1863-1934), / NATURAL DE BETANZOS, CATEDRÁTICO DE DEREITO/ INTERNACIONAL PÚBLICO E PRIVADO, DECANO DA FACULTADE DE DEREITO. ALCALDE DE SANTIAGO, FUNDADOR DAS ACADEMIAS GALEGAS, &C. &C». RAMÓN OTERO PEDRAYO* Naceu en Ourense (1888-1976). Estudou Dereito e Filosofía e Letras. Foi profesor de Xeografía e Historia dos institutos de Burgos, Santander e Ourense (1921), antes de selo da Universidade de Santiago, onde ocupou a cátedra de Xeografía ata 1958, ano no que se xubila. Brillante orador, é un dos significativos expoñentes da denominada xeración Nós, nome da revista de referencia da cultura galega entre 1920 e 1936. Tamén formou parte das Irmandades da Fala e do Seminario de Estudos Galegos, do que foi presidente. A súa obra escrita proxéctase en diferentes campos: poesía, novela, teatro, ensaio, ademais das súas contribucións nos ámbitos dos estudos de Xeografía e Historia (Rajó, 2009). Participou na posta en marcha do Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos (1943), na fundación do Padroado Rosalía de Castro (1948) e na da Editorial Galaxia (1950). Á súa morte contaba coa consideración de ser o patriarca das Letras Galegas e, como tal, recordóuselle especialmente no ano 1988, no que se lle dedicou, precisamente, o Día das Letras Galegas (Otero Pedrayo, 2010). Por outra banda, é un dos fundadores en 1931 do Partido Galeguista e en 1932 participou nas cortes constituíntes da República. O seu vítor parte da presenza dun retrato seu, de xuventude. Quizais se pretende con isto remitirnos ao Otero Pedrayo dun tempo anterior á Guerra Civil e, polo tanto, aos anos nos que a súa obra se moveu nuns maiores ámbitos de liberdade. Inclúese tal imaxe nun conxunto de planos delimitados entre liñas rectas; nalgún caso sobre algún deses espazos poden verse debuxos, de carácter xeométrico desde os que, se cadra, o pintor procure aludir á indagación na que estivo sempre inmerso. Tamén pode verse, na metade inferior do espazo pintado unha especie de táboa, a xeito de mesa, na que se pousan unhas lentes, que evocan o personaxe, unha branca folla e un conxunto de fascículos e libros amoreados sobre os que se atopan unhas tesoiras que foron interpretadas como unha «… referencia a la faceta intelectual y erudita del personaje» (Casas, 2007:128). A inscrición, que completa o vítor, di así: «Ó EXCMO SR. D. RAMÓN OTERO PEDRAYO (5/03/1888-10/04/1976),/ CATEDRÁTICO DE XEOGRAFÍA DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE/ COMPOSTELA, ESCRITOR, ELOCUENTE ORADOR, E PRESIDENTE/ QUE FOI DO SEMINARIO DE ESTUDOS GALEGOS». O vítor en cuestión está asinado: «X. Martiño-1996». No primeiro nivel do claustro Mantéñense no lugar no que, en principio, se penduraron coa excepción dos relativos a José Calvo Sotelo (retirado a un almacén deste mesmo edificio) e o de Manuel Colmeiro, trasladado á Facultade de Dereito. Os concretados entre 1913 e 1936 EUGENIO MONTERO RÍOS Naceu en Santiago (1832-1914). Aos 10 anos ingresou no Seminario compostelán; despois, xa
97 na universidade da súa cidade natal, licénciase en Dereito e Filosofía, en 1858. Doutorouse na Universidade Central en 1859. Ao ano seguinte gaña a Cátedra de Dereito Canónico da Universidade de Oviedo e, nese mesmo ano, trasládase á de Santiago. Xa o seu discurso de recepción —«Ultramontanismo y cismontanismo en la historia y en la Ciencia» (Montero, 1862)—, obxecto de varias reimpresións (Barral, García López, 1999:19), dá mostra dunha parte importante do seu ideario político que nolo amosa como home cheo de matices que vai ter unhas moi medidas relacións coa Igrexa (Barreiro, 2010:556-574). Trasladarase á Universidade Central en 1865. Será durante o sexenio revolucionario cando Montero se implique na vida política e ocupará a carteira de Graza e Xustiza (entre 1871 e 1873 de forma intermitente). Atoparase entre os que apoian a Amadeo de Saboia para a Coroa de España e, xa en 1881, no propiamente universitario, accede á cátedra de Estudos Superiores de Dereito Público Eclesiástico de Doutoramento en Dereito, na Universidade Central. En 1885 ocupa a carteira de Fomento. Entre 1886 e 1891 optou por presentarse como deputado polo distrito de Compostela, posto que, despois pasaría a outros membros da súa familia; esta cuestión resulta fundamental á hora de explicar o modo, tan positivo, no que Montero proxecta o seu apoio cara a esta cidade e, particularmente, á súa Universidade (Barral, García López, 1999:26), cuestión que se lle recoñece e agradece (Milón, 1895:122). Será presidente do Goberno durante un curto espazo de tempo —do 23 de xuño ao 1 de decembro de 1905— e manifestouse, ata o final da súa carreira política, contrario ás fórmulas rexionalistas (Barral, García López, 1999:32). Entre as honras coas que se distinguiu cabe resaltar que foi Cabaleiro da Lexión de Honor, Colar de Carlos iii, Gran Cruz de Afonso xii e da Orde do Toison de Ouro. Tamén fora recoñecido coa Gran Cruz de San Mauricio e San Lázaro de Italia. No seu testamento dispuxo que, tras o seu falecemento, se lle devolveran ao rei as condecoracións españolas recibidas (Barral, García López, 1999:33). O feito de que en 1889 Alfredo Brañas cite un vítor, relacionado con este personaxe, supón a súa existencia cun formato diferente ao que ten o que hoxe se conserva, dado que responde a unha cronoloxía posterior a esa data. Que foi dese suposto vítor anterior co que contou Montero Ríos nesta universidade antes de 1889? É moi probable que lle correspondese á súa persoa, por entón, o que hoxe se dedica a Joaquín Díaz de Rábago. E é que a universidade preparou en 1913 un novo vítor dedicado a Montero. É, daquela, cando Tito Vázquez —entón co seu estudo na Casa do Cabido, na praza de Praterías de Compostela (López Vázquez, 1997:113-131)— píntao (Barral, 2007:346, 347). Presenta un retrato de busto de Montero Ríos, atendendo á idade que ten por entón. Sobre o seu peito leva a medalla de doutor e incide, desta maneira, na vertente universitaria do personaxe. O medallón no que se inscribe inclúese nunha ambientación. En primeiro lugar, enmárcano ramas de loureiro e carballo; deste xeito, a idea da vitoria e da vinculación á súa terra están identificadas con este home cuxa vida universitaria tamén se significa mostrándonos o seu barrete de doutor en Dereito, un tinteiro cunha pluma, dous libros pechados e outro aberto, así como un rolo que pode ser entendido como alusión aos seus correspondentes diplomas de mérito (Barral, 2003:346). En certo modo o retrato, no seu medallón aquí incorporado, segue as directrices que poden verse na serie de nove medallóns que se ato-
98 pan na decoración do Paraninfo, realizada pouco tempo antes. Por outra parte, cabe valoralo como o inicio dunha serie de vítores que van estar constituídos en tres partes: un retrato, unha ambientación complementaria, e unha epígrafe que, neste caso, di: «AL EXMO. SR. D. EUGENIO MONTERIO RÍOS/ NATURAL DE SANTIAGO Y ALUMNO, DOCTOR,/ CATEDRATICO Y BENEFAC-TOR INSIGNE DE SU UNI-/ VERSIDAD, SENADOR VITA-LICIO Y PRESIDENTE DEL/ SENADO, PRESIDENTE DEL TRIBUNAL SUPREMO Y MINISTRO/ DE GRACIA Y JUSTICIA, MINISTRO DE FOMENTO Y PRESI-/ DENTE DEL GOBIERNO ACADEMICO DE LA HISTORIA Y DE/ CIENCIAS MORALES Y POLITICAS./ CABALLERO DE LA LEGIÓN DE HONOR, COLLAR/ DE CARLOS III, GRAN CRUZ DE ALFONSO XII/ Y DE LA ORDEN DEL TOISON DE ORO EN 1895». Esta lenda estivo, durante un tempo, cuberta por outra, tamén coñecida (García Iglesias, 2016:311). En tanto que o primeiro vítor de Eugenio Montero Ríos estivo na planta baixa, este novo localízase no primeiro piso. É dicir, o propio do actual Paraninfo. Nesta altura, posiblemente fose disposto para iniciar a serie que aquí se vai presentar; polo menos, estaba xa neste lugar en 1967 (Álvarez Montes, 1967:33). Hai que ter en conta que durante todos estes anos tamén é neste mesmo nivel onde se encontraba o Reitorado. JOAQUÍN DÍAZ DE RÁBAGO Foi un dos membros certamente activos da Económica da que foi director entre 1886 e 1890 (García Domínguez, 1995:119-150; Martínez Rodríguez, 2006); tamén destacou na universidade compostelá (Brañas, 1899, I:LXXXII). Joaquín Díaz de Rábago (1837-1898), tras o seu falecemento, en sesión do 10 de outubro de 1898, acordouse «imprimir todas sus obras, poniendo al frente el retrato, la biografía de aquel distinguido escritor y dos estudios críticos de sus citadas obras». José Rivero de Aguilar, como secretario, deixa constancia do dito (Díaz de Rábago, 1899, páxina preliminar). Foi o entón director da Sociedade, Ramiro Rueda Neira, quen propuxo que se publicase (Brañas, 1899, I: LXXXII). É José Barcia Caballero quen asina a biografía coa que se abren estas Obras Completas (Barcia, 1899: I-XVII). Os estudos críticos débense a Alfredo Brañas, que antecede os textos de Díaz de Rábago (Brañas, 1899, I: I-LXXXIII); a relación de Brañas coa Económica principia co seu ingreso nela o 21 de abril de 1888 (Pedret, 1956:391). É Cabeza de León quen principia o oitavo e último tomo desta obra (Cabeza de León, 1901:V-LIII). Tal como sinalamos, o seu vítor reaproveita ao noso xeito de ver, outro anterior —o de Montero Ríos— do que toma, como xa se dixo, a súa parte figurativa dispoñéndose agora, tan só, unha nova epígrafe congruente co personaxe que se evoca. Di así: «AL EXMO. SR. DR. D. JOAQIN DIAZ DE RABAJO ALUM-/ NO DE ESTA UNIVERSIDAD Y CATEDRÁTICO AUXI-/ LIAR EN ELLA, GRAN CRUZ DE ISABLE LA CATOLI-/ CA, DIRECTOR DE LA SOCIEDAD ECONÓMICA DE AMI/ GOS DEL PAIS, DIRECTOR DE LA ESCUELA DE AR-/ TES Y OFICIOS, DIRECTOR DE LA SUCURSAL DEL/ BANCO DE ESPAÑA. ESCRITOR Y ECONOMISTA». Chama a atención o que se nos di nesta lenda, na que se menciona o seu labor á fronte da Real Sociedade e se nos amosa ao personaxe como escritor e economista; o seu posicionamento nas cuestións de carácter agrario foi especialmente destacado. Desde esta perspectiva, resulta totalmente lóxico que nun momento como este —contra 1913— se decida dedicarlle un vítor a este personaxe, morto hai quince anos, se temos en conta o desenvolvemento do
99 agrarismo en Galicia entre 1907 e 1918 (Barreiro, 2007: 11-29). Non é cuestión menor o feito de que, por estes anos, o reitor sexa Troncoso Pequeño, antigo director da Real Sociedade Económica de Amigos do País, na que tamén coincidira con Díaz de Rábago. LUIS RODRÍGUEZ VIGURI* Naceu en Santiago (1881-1945). Cursou a licenciatura de Dereito en Santiago e doutorouse en Madrid. En 1907 ingresa no Corpo Diplomático e no Xurídico Militar. Foi deputado en Cortes por Lugo e formou parte en 1918 do Partido Conservador. Tamén o foi, pola mesma circunscrición, nas lexislaturas de 1919, 1920, 1923 e 1933. Entre os seus cargos cabe citar os de subsecretario da Presidencia do Consello de Ministros (1921), subsecretario de Fomento (1922), ministro de Fomento (1922) e ministro de Economía Nacional (1930). Asina algunhas publicacións e contou coa distinción de ser cóengo honorario da Catedral de Lugo (Pascual, 1999:185; Gurriarán, 2006:399). O seu vítor presenta tres partes. Na superior —incluída nun frontón curvo— pode verse unha balanza, unha espada, un cetro e un libro aberto, alusivo ao dereito, todo isto fai referencia á xustiza. O frontón en cuestión aséntase sobre dúas cariátides cubertas de brancas vestiduras; a da dereita leva un cetro que se relaciona co deus Mercurio, alusivo aos labores ao corpo diplomático; a da outra parte indica coa súa destra o motivo que pode verse arriba. Na zona central disponse, en forma de busto, un retrato do personaxe, que parte dalgunha fotografía súa dese tempo. Disponse enmarcado por un mosaico. A epígrafe que cobre a parte baixa di así: «AL EXCMO. SR D./ LUIS RODRIGUEZ DE VIGURI/ NATURAL E HIJO PREDILECTO DE SANTIAGO/ SUBSECRETARIO DEL MINISTERIO DE FOMENTO/ EN EL AÑO 1922 OBTUVO LA CREACIÓN DE LA/ SECCIÓN DE HISTORIA DE ESTA FACULTAD/ MINISTRO EN 1923». Estamos ante unha obra realizada polo pintor Fernando Martín Marqués quen a asina en 1923; acomete, polo tanto, este labor despois de pintar o vítor de Carracido, co que este ten claras concordancias. O recoñecemento que se lle ten a este personaxe en Compostela gárdase na memoria dunha placa de mármore, asinada por Eiroa —tamén situada neste mesmo piso—, que se engalana, na súa parte superior, co distintivo do vítor e na que se di: «AL EXCMO. SR./ D. LUIS R. DE VIGURI/ CREADOR/ HACE CINCUENTA AÑOS/ DE LA SECCIÓN DE HISTORIA/ DE ESTA FACULTAD/ 1922-1972». Os concedidos entre 1937 a 1949 Nestes anos, ademais de realizarse o vítor de Varela de Montes, disposto na planta baixa, tamén se levaron a cabo outros dispostos, orixinariamente, na primeira planta do edificio central da universidade. Son os de Domingo Fontán Rodríguez (1788-1866), Gumersindo Laverde Ruiz (1835-1890), Juan Vázquez de Mella y Fanjul (1861-1928), Gumersindo Busto (18721937) e José Calvo Sotelo (1893-1936). En todos eles —agás o de Vázquez de Mella— atopámonos cunhas formulacións semellantes, que se poden relacionar con Elvira Santiso —igual ca o citado de Varela de Montes— e que se moven nunha liña que, por unha parte, teñen que ver co modo proxectado por Tito Vázquez, no vítor de Eugenio Montero Ríos, e, pola outra, nesa xa reiteradamente citada proxección dos conceptos artísticos propostos no Paraninfo. * Aqueles vítores que levan un [*] non figuran na mostra por falta de espazo.
100 O de Vázquez de Mella, tamén impregnado dos criterios deste Paraninfo, corresponde á autoría de Juan Luis. DOMINGO FONTÁN RODRÍGUEZ Destacou como matemático, cartógrafo, xeógrafo, profesor e parlamentario político. En 1809 comeza a estudar Ciencias Exactas e Naturais e ten como mestre a José Rodríguez González. Licénciase en Teoloxía en 1811 e doutórase en Artes en 1814. Gaña a cátedra de Matemáticas Elementais en 1818 e ao ano seguinte a de Matemáticas Sublimes. Levanta entre os anos 1817 e 1834 a Carta geométrica de Galicia (Manso, 2011). A universidade conta cun retrato deste personaxe, adquirido con posterioridade a este vítor, incluso cando se lle recoñecera previamente o seu mérito entre as glorias compostelás á hora de enumeralo e destacalo no Paraninfo. A súa pegada tamén permanece na Real Sociedade Económica de Amigos do País. Así, neste vítor, o retrato evoca o que pode verse nun dos nove medallóns do Paraninfo e, máis concretamente, o modo no que se nos amosa no gravado de J Osterberger, relativo aos directores da Real Sociedade Económica de Amigos do País de Santiago, impreso en 1884, co gallo do centenario desta entidade. Neste caso pártese da obra máis significativa deste catedrático: o primeiro mapa de Galicia que pode considerarse realizado con criterios científicos. Vale como fondo non só ao retrato senón tamén á cartela que se dispón abaixo, inserida nunha cruz de Santiago. Di así: «DON DOMINGO FONTÁN RODRÍGUEZ/ NACIÓ EN PORTA DE CONDE EL 17 DE ABRIL DE/ 1788/ DOCTOR EN SAGRADA TEOLOGÍA Y FILOSOFÍA/ BACHILLER EN JURISPRUDENCIA/ CATEDRÁTICO DE MATEMÁTICAS EN LA/ UNIVERSIDAD DE SANTIAGO/ MIEMBRO DE LA REAL ACADEMIA DE LA HIS-/ TORIA Y DE LA SOCIEDAD GEOGRÁFICA/ DE MADRID/ DIPUTADO A CORTES/ CABALLERO DE LA R Y D. ORDEN DE CARLOS III/ AUTOR DEL MAPA DE GALICIA/ MURIÓ EN CUNTIS EN 24 DE OCTUBRE DE 1866». Completan a composición formulada por Elvira Santiso —a pintora asinante desta obra— un globo terráqueo, unha regra, un compás, libros, algún mapa… todo isto disposto nunha base que ocupa a parte inferior desta obra. GUMERSINDO LAVERDE RUIZ Nace en Estrada, Santander, e, desde os catro anos, vivirá en Nueva, (Llanes), de maneira que medra nun ambiente tradicionalista (Carrera, 1956). Estudará Xurisprudencia en Oviedo, pero durante un curso (o de 1853-1854) fíxoo en Valladolid; licénciase en 1859. En 1862 é nomeado catedrático de Retórica e Poética do Instituto de Lugo (Fraguas, 1956:307-312). É importante a súa contribución ao estudo da Filosofía (Bueno, 1990:49-85). Contou cunha achega importante e co respecto de figuras como Menéndez y Pelayo quen, en 1911, o recoñecía como o seu mestre e con quen tivo unha comunicación epistolar importante (Buide, 1956:313-388). En 1873 obtivo a cátedra de Literatura Latina da Universidade de Valladolid e en 1876 trasládase á Universidade de Santiago, á cátedra de Literatura Xeral e Española; cando chegou aquí xa era unha persoa enferma. Aínda así o seu labor como investigador seguiu adiante. Sinálase tamén, nos últimos tempos, como «fundador del Nacionalismu Asturianu», o que levou a festexar o 12 de outubro —data do seu falecemento— como o día do pai do «Nacionalismu Asturianu»; cabe relacionar tal cuestión cos seus estudos sobre temática asturiana (Gracia, 1990:41-47; Egozcue, 2013:38-41).
101 Quizais se poña en marcha a idea de realizarlle un vítor á súa persoa ao celebrarse o centenario do seu nacemento, en 1835, cuestión que debeu de ser destacada, así como o centenario do seu falecemento, en 1890 (Gracia, 1990:4147). No entanto, a Guerra Civil debeu de atrasar, neste sentido, a homenaxe, que se faría xa nos anos corenta. Neste caso garda unha certa analoxía a estruturación, entre columnas, da obra cunha ilustración anterior, relativa ao mesmo personaxe. Neste caso redúcese o lugar destinado ao retrato propiamente dito, que se inscribe nun medallón e garda, polo tanto, unha vez máis, certa semellanza con outros da mesma serie. Como os demais evoca o Paraninfo, neste caso tamén no uso de columnas como elementos de encadramento, aínda que son usadas alí de diferente forma. Ao usar unha vieira, timbrando o retrato, relaciónase, dun xeito evidente, ao personaxe con Compostela. Entre as columnas e baixo o retrato, seguindo canons relacionados co Barroco (Cacheda, 2007:94), unha parella de figuras femininas alude aos estudos de Rodríguez de Viguri. Á súa dereita, unha imaxe que fai alusión á Xustiza portando unha balanza, sobre a que se mostran as táboas dos dez mandamentos, e un pergamiño estendido que a muller parece querer entregarnos; posiblemente, con isto, se queira facer referencia aos seus méritos neste sentido; nese mesmo lado, e completando esa idea, xa na base da composición poden verse unhas coroas de loureiro que inciden en tal cuestión. A figura feminina da esquerda amósanos un libro pechado sobre outro aberto, algo que suxire como o estudo —e por extensión o escrito— ten que partir do coñecemento do previamente indagado. Neste caso tamén se subliña ese concepto presentándonos outros libros, neste caso pechados, na parte baixa, ao outro lado das citadas coroas de loureiro. Se a primeira muller nos remitía aos seus estudos de xurisprudencia, estoutra, recoñecida como imaxe da Sabedoría (Cacheda, 2007:93, 94), debe de vincularse coa súa carreira de Filosofía e Letras. Deste xeito, complétase a alusión aos campos do saber nos que se licenciara. A extensa cartela que completa o vítor di así: «AL ILMO. SR. D. GUMERSINDO LAVERDE RUIZ Y LAMADRID/ NATURAL DE LA PROVINCIA DE SANTANDER Y FALLECIDO EN/ SANTIAGO (LA CORUÑA) (1835-1890)/ DR. EN FILOSOFÍA Y LETRAS Y LIC. EN DERECHO. CATEDRÁTICO/ Y DIRECTOR EN EL INSTITUTO DE LUGO Y EN LAS UNIVERSIDA-/ DES DE VALLADOLID Y SANTIAGO. ACADEMICO C DE LAS RR. ACA-/ DEMIAS ESPAÑOLA Y DE LA HISTORIA. GRAN CRUZ DE ISABEL/ LA CATÓLICA Y GRAN CRUZ DE MARÍA VICTORIA. POETA GALARDO-/ NADO POR LA REAL ACADEMIA DE LA LENGUA, FILOLOGO EMINENTE Y RESTAURADOR DE LOS ESTUDIOS FILOSÓFICOS EN ESPAÑA/ PROLOGUISTA DE LA CIENCIA ESPAÑOLA, ADALID DE LAS LE-/ TRAS PATRIAS. MAESTRO DE LA CÁTEDRA. ENTRE SUS DÍSCIPU-/ LOS DESTACAN D. MARCELINO MENÉNDEZ Y PELAYO Y DON JUAN/ VÁZQUEZ DE MELLA. VARÓN DE EXCELSAS VIRTUDES, SANTO Y/ SABIO. CONSAGRÓ SU VIDA AL BIEN Y DEFENDIÓ SU PROFUNDO SA-/ BER AL ENALTECIMIENTO DE ESPAÑA. A SU MEMORIA». Uns libros apóianse á cartela, por un lado; polo outro, descóbrese parte dunha grilanda, que debuxa a forma dunha coroa. Neste caso tamén se relaciona o vítor con Elvira Santiso e dátase contra 1940 (Cacheda, 2007:90). JUAN VÁZQUEZ DE MELLA Y FANJUL Naceu en Cangas de Onís e estudou Dereito en Santiago. Dirixiu o Diario de Galicia ata a súa
102 marcha a Madrid en 1893. Foi deputado (obtivo a súa primeira acta en 1893) e fundador do Partido Tradicionalista; foi considerado un precursor ideolóxico do chamado Movemento Nacional (Fernández «Peñaflor», 1932:XXIX-LV; Taboada, Roca, 1963:235-243). Recolléronse as súas obras completas —iníciase a súa edición en 1932 e conclúese en 1947; esta obra acométea a denominada Xunta da Homenaxe a Mella—, coas que se identifica plenamente o réxime franquista, parece ser que unha parte do seu quefacer escrito se perdeu. Ao celebrarse o centenario do seu nacemento, en 1961, insístese na importancia de tal personaxe (Vázquez de Mella, 1942; Vázquez de Mella, 1963). O vítor en cuestión volve utilizar un escudo —neste caso, pequeno—, que se vincula ao personaxe, na parte alta, que forma parte dunha arquitectura que emula as formas dunha construción voada, a xeito de dosel, que distingue a quen é así honrado. O retrato disponse baixo a citada arquitectura, no centro dunha florida coroa de loureiro, nun encadramento que nos mostra, tamén na parte superior, a cada lado, un motivo xacobeo: unha vieira sobre unha cruz de Santiago. Xa na parte baixa hai dúas figuras femininas, de carácter alegórico, recoñecidas como a Elocuencia e a Patria (Cerviño, 1994:42). Teñen unha función de tenantes e dispóñense aos lados dunha gran cartela —coma se fose unha marmórea lápida— na que pode lerse: «DON JUAN VAZQUEZ D MELLA/ Y FANJUL, NACIÓ EN CANGAS D/ ONÍS EL 8 D JUNIO D 1861. ESTU-/ DIÓ Y SE LICENCIÓ EN DERECHO/ EN LA UNIVERSIDAD COMPOSTE-/ LANA, DIPUTADO A CORTES DES-/ DE 1893 A 1900. Y DESDE 1905 A 1919/ ORADOR D LA RAZA. RENOVÓ/ LA TRADICIÓN ESPAÑOLA DO-/ TÁNDOLA D PENSAMIENTO FI-/ LOSÓFICO: EN ALAS DE SU VERBO/ SE ELEVARON A DOGMA LOS/ IDEALES NACIONALES. MURIÓ/ EM EL SEÑOR EL 26 D FEBRERO/ D 1928». Unha desas dúas figuras femininas porta nunha man, cal atributo, un caduceo; é a que se corresponde coa Elocuencia. A outra, que fai referencia á Patria, distínguese por asentarse sobre a bóla do mundo na que pode verse o contorno do continente americano. Deste xeito, alúdese á proxección de España por América. Nesa imaxe da esfera terrestre figura, tamén, o nome de Juan Luis, quen pinta esta obra en 1941, nunha etapa de plenitude que se percibe a partir de 1940 (López Vázquez, 1987:88). Nesa conxunción da Patria e América asenta, por outra parte, esa idea da raza e dun país que ilumina un imperio en ultramar —«los ideales nacionales»— serían aludidos a través deste conxunto, de carácter simbólico. Daquela, realízase este vítor nun momento no que se estaba rematando a edición das obras completas dun personaxe no que o réxime franquista ve, polo demais, un paradigma da ideoloxía que procura preconizar. No fundamental —concretamente, co tipo de retrato e coas figuras alegóricas— tamén pode aludirse a unha certa relación coa decoración do Paraninfo, que tanta marca deixa non só no tempo inmediatamente seguinte á súa concreción senón tamén en momentos posteriores. GUMERSINDO BUSTO Nace en San Martiño de Laraño, Santiago. Ingresa no Seminario de Compostela, onde permanece cinco anos. Aos quince emigra. Primeiro vivirá en Uruguai; máis tarde, en Arxentina. Licénciase en Dereito, en Bos Aires, en 1898. En 1904 pon en marcha a creación da Universidade Libre Hispanoamericana, que se instala en Santiago; deste proxecto, frustrado, xurdirá outro: o da Biblioteca América que será inaugurada en 1926 (Presas Beneyto, 2008:214-216).
103 Tamén está vinculado ao Centro Galego de Bos Aires do que será vicepresidente. En 1910 é nomeado socio de honor do Centro Galego da Habana. A súa última viaxe a Galicia dátase en 1909; entón asiste á Exposición Rexional e participa no Congreso de Emigración que organizou a Sociedade Económica de Amigos do País. Entre os froitos daquela viaxe cabe citar a súa iniciativa de poñer en marcha o padroado da Universidade de Santiago, que inicia o seu labor en 1922. É nomeado cabaleiro da Orde de Isabel a Católica —en 1926— e doctor honoris causa —en 1934— pola Universidade de Santiago (Pérez Santos, Presas Beneyto, 2004:73-87). O vítor co que se distingue parte dun retrato seu, nun marco ovalado, que presenta, arriba, unha lenda que di: «UNA, GRANDE, LIBRE»; enriba, na parte central, pode verse a aguia de San Xoán empregada no escudo de España da época na que se realiza este vítor. Aos lados e cubrindo o espazo de arriba abaixo poden verse, a cada lado, unha figura —unha feminina, a da dereita; e outra masculina, na outra parte—, a xeito de tenantes e cuxa configuración parte do mundo do grotesco o que, unha vez máis, leva a unha cita renacentista á hora de elaborar unha composición. Os seus corpos —que mesturan na parte superior o humano co vexetal, na parte baixa amósanse agochando os seus rostros coa disposición dos brazos; o da dereita mantén pámpanos con uvas; o da outra parte, ramas de loureiro. Alúdese deste xeito, quizais, á produción (pámpanos con uvas) e á gloria (loureiro), que se pode vincular co que o personaxe en cuestión logrou e co recoñecemento merecido. A ampla cartela, disposta baixo o retrato, enlazada con este por unha cuncha de vieira compostelá, di así: «D. GUMERSINDO BUSTO NACIÓ EN/ SANTIAGO DE COMPOSTELA EL 11 DE JU-/ LIO DE 1872 Y FALLECIÓ EN BUENOS AI-/ RES EL 21 DE JUNIO DE 1937/ AMÓ INTENSAMENTE A GALICIA Y SU UNI-/ VERSIDAD. Y LOGRÓ TRAS PERSERVERANTE/ LABOR FUNDAR LA BIBLIOTECA AMÉRICA/ LA UNIVERSIDAD COMPOSTELANA/ RECOMPENSÓ SU ESFUERZO CONFIRIÉN/ DELO EL TÍTULO DE/ DOCTOR HONORIS CAUSA/ EN 31 DE OCTUBRE DE 1934». O doutoramento en cuestión —que non puido recoller xa Busto— faríase efectivo en 1940, momento no que se lle entrega á súa familia (en Bos Aires) unha placa co título correspondente; neste pode verse, na parte alta, unha cabeza de Minerva, centrada por unha arquitectura e, aos lados, os catro escudos das provincias galegas, dúas a cada parte. Será o 23 de abril de 1947 cando se coloque o vítor, que se pode relacionar con Elvira Santiso, na Biblioteca América, entón no edificio central da universidade. Posteriormente disponse no primeiro piso do claustro do mesmo centro. En 1995 e co gallo do v Centenario volvería á Biblioteca América, agora no Colexio de Fonseca. Máis vítores: entre 1950 e 1994 Neste tempo realízanse os vítores de Manuel Colmeiro y Penido (1818-1894), Alfredo Brañas (1859-1890) e Manuel Casás Fernández (18671960). MANUEL COLMEIRO Y PENIDO Naceu en Santiago. Estudou na súa universidade. Primeiro, Filosofía (1829-32), e, máis tarde, Dereito (remata os seus estudos en 1838); doutórase en 1841. Entre 1840 e 1842 foi profesor de Economía Política en Santiago. En 1847 obtén dúas cátedras: a de Economía Política en Santiago e a de Dereito Administrativo, en Madrid.
104 Foi membro da Real Academia da Historia e da Real Academia de Ciencias Morales e Políticas (1857). Tamén foi deputado en Cortes, en 1866, e senador, en 1871. Desde 1881 éo con carácter vitalicio. En 1886 foi designado fiscal do Tribunal Supremo (Mínguez, 1995:29-61; Torres, Rivas, 2008:401, 402). O vítor que lle corresponde prescinde da imaxe do personaxe a quen se alude a través dunha longa epígrafe, cunha forma que se aproxima á dun grande escudo, que di: «AL EXMO. SR./ D. MANUEL COLMEIRO/ Y PENIDO. NACIÓP EN SAN-/ TIAGO DE COMPOSTELA EL AÑO/ 1818 Y MURIÓ EN MANDRID EN 1894/ ESTUDIANTE DE LA FACULTAD DE DERECHO/ EN ESTA UNIVERSIDAD. FUE NOMBRADO EN 1847/ CATEDRÁTICO DE LA MISMA Y POSTERIORMEN-/ TE DE LA DE MADRID EN LAS QUE ENSEÑO LA/ ECONOMÍA POLÍTICA DEL DERECHO/ POLITICO Y ADMINISTRATIVO/ HOMBRE INSIGNE Y DE EXTRAORDINARIA ERU-/ DICIÓN. PUBLICÓ NUMEROSAS OBRAS HISTÓ-/ RICAS, JURÍDICAS Y ECONÓMICAS/ FUE DIPUTADO Y SENADOR VITALICIO/ CONSEJERO E INSPECTOR GENERAL/ DE INSTRUCCIÓN PÚBLICA Y FISCAL/ DEL TRIBUNAL SUPREMO/ SOCIO DE MÉRITO DE LA SOCIEDAD ECONÓMICA/ DE AMIGOS DEL PAÍS DE SANTIAGO/ PERTENECIÓ A LAS REALES ACADEMIAS DE/ LA HISTORIA, DE CIENCIAS MORALES/ Y POLÍTICAS DE BÉLGICA, DE LOS LIN-/ CEI DE ROMA, A LA IMPERIAL/ DE PARÍS Y A LA DE GINEBRA/ FUE NOMBRADO PROFE-/ SOR HONORARIO POR/ LAS UNIVERSIDADES DE CHARCOV Y CRA-/ COVIA». Pois ben, nese suposto escudo que nos describe o personaxe, apóiase unha muller guerreira, cuberta con casco e empuñando na súa destra unha espada. Aínda cando usualmente Minerva se representa con lanza, neste caso esta arma ten que entenderse como complemento natural da gran balanza que pode verse arriba e tras ela. Con ambos os atributos represéntase a Xustiza, e as causas xustas ás que serviu sempre, como protectora, a deusa Minerva. Deste modo, a investigación e a docencia —desde a universidade— son evocados, así como a práctica na materia xurídica. A presenza dunha oliveira, na parte posterior, subliña a identificación da muller con Minerva. O feito de que se atope lendo un libro, que apoia na súa perna esquerda —lixeiramente elevada ao dispoñerse sobre outro libro pechado— redunda nesa idea do estudo e, en definitiva, do cultivo da sabedoría (Cacheda, 2007:90). Neste caso, trátase dunha obra pintada por Manuel López Garabal, datada en 1950; nese mesmo ano tivo lugar na universidade compostelá unha Semana Internacional de Dereito Administrativo cuxos resultados foron publicados. Deste xeito, conmemorábase un centenario: en 1850 publicárase o Tratado de Derecho Administrativo de Colmeiro e isto levou a López Rodó a propoñer esta homenaxe; era, daquela, Legaz Lacambra o reitor da universidade (Estudios, 1950: páxina introdutoria). ALFREDO BRAÑAS MENÉNDEZ Estuda o bacharelato en Santiago e, tamén aquí, Dereito. Despois de ser profesor interino na universidade compostelá trasládase á de Madrid e realiza o seu doutoramento na Universidade Central. En 1887 ocupa a cátedra de Dereito Natural da Universidade de Oviedo e, ao ano seguinte, volve a Santiago como catedrático de Economía Política. Na súa visión da historia económica e da facenda pública procura partir de bases neotomistas. Tamén o distinguiu o seu posicionamento galeguista presentado na súa obra El Regionalismo, acorde cunha perspectiva de carácter
105 conservador (Pedret, 1956:388-395; Malo Guillén, 2011). O seu vítor é obra do pintor Francisco Luis López Carballo (García Iglesias, 2003:212, 272). Realízao pouco despois de 1956, momento no que Pedret Casado publica o seu traballo sobre a biografía deste personaxe (Pedret, 1956:388395). Sábese, por outra parte, que, en 1967, formaba parte do conxunto de vítores situados no claustro de Filosofía e Letras, no mesmo lugar que hoxe se atopa (Álvarez Montes, 1967:33, 34, 87, 88). En certos aspectos, o pintor procura aterse ás formas tradicionais dos últimos vítores tendo en conta, sobre todo, o pintado polo seu pai, Juan Luís, relativo a Vázquez Mella. O retrato de Brañas non está incluído, explicitamente, nun medallón pero a súa forma, en certo modo, suxíreo; leva a muceta vermella, propia do Dereito, así como a medalla de doutor; está sentado nunha cadeira de alto respaldo do que pode apreciarse a súa parte superior. Tamén concorda co usual a utilización dunha epígrafe que, neste caso, di: «ALFREDO BRAÑAS MENÉNDEZ/ ALUMNO Y MAESTRO D.ESTA FA-/ CULTAD. ORADOR ENTUSIASTA/ ECONOMISTA CULTÍSIMO QUE/ CONSAGRÓ SU CIENCIA AL BIE-/ NESTAR D SUS COMPATRIOTAS/ 1859-1900». Neste caso escríbese nunha lápida que se engalana cunha grilanda, cunha flor na parte central e, deste xeito, rememora a pintada polo seu pai no vítor de Vázquez Mella, que tamén ten en conta a forma da vieira sobre unha cruz de Santiago, que aquí se axusta á grilanda e alí a unha esquina da pintura. Tamén sobre esta grilanda pode verse, nun lateral, o escudo da universidade compostelá. Así repite nesta pintura un dos recursos máis habituais á hora de proxectar un vítor. Pero tamén, seguindo o habitual, complétase a composición cunha ambientación. Deste xeito, o pintor ha de contar con algún gravado ou fotografía relativo a este personaxe. Neste sentido, ben pode coñecer o artista un gravado publicado no semanario lugués A Monteira o 1 de marzo de 1890, dedicado precisamente a Brañas. Esa ambientación, de carácter complementario, estrutúrase en tres partes. No fondo pode verse, recortado nun ceo azul, un conxunto de arquitecturas e guindastres, así como uns hórreos, que aluden así a dúas caras do traballo de Galicia —un vinculado ao mundo campesiño, o outro ao industrial, máis propio do mundo urbano. No primeiro plano, baixo a epígrafe, amósasenos un chapitel e, sobre el, unha gaita; deste xeito, o pintor tamén parece querer aludir a dous mundos: o culto e o popular; ou, se se quere, a dous modos de ser e de facer cultura, en clave, igualmente, de Galicia. O terceiro compoñente desa parte ambiental do vítor está constituído por unha muller que adquire, na composición, un notable protagonismo. Neste caso, López Carballo parece mirar, unha vez máis, a obra do seu pai. Se no vítor de Vázquez Mella a muller se presenta como alegoría, na súa parte dereita, testemuña a Patria, neste caso a quen se mostra é a Galicia como unha muller que é, asemade, campesiña e culta —viste con formas un tanto populares, sobre todo no seu sombreiro—, pero está escribindo. Quizais a idea de representar a «La Patria Gallega» —denominación que tamén tivo o Boletín-Revista Órgano oficial de la Asociación Regionalista, que se puxo en marcha en 1891— estea presente na configuración desta imaxe simbólica, nun vítor no que, por outra parte, se recoñece a Brañas como «patriota». Esa presenza da gaita, como a do escudo universitario e a dunha muller, presentada con sentido alegórico, quizais se expliquen mellor tendo en conta o coñecemento do devandito gravado de La Monteira. Polo demais López
113 Benito Ramón Hermida Autoría descoñecida, 1827. Facultade de Dereito. Manuel Pardo Ribadeneira Autoría descoñecida, 1827. Facultade de Dereito. Jacobo María de Parga y Puga Autoría descoñecida, 1834. Facultade de Dereito. Toribio Alfonso de Mogrovejo Autoría descoñecida, ca. 1850. Facultade de Xeografía e Historia. NA EXPOSICIÓN / EN LA EXPOSICIÓN
114 Luis Iglesias Autoría descoñecida, 1830. Facultade de Dereito. José Rodríguez González Autoría descoñecida, 1856. Facultade de Matemáticas. Manuel Fernández Varela Autoría descoñecida, 1827. Facultade de Dereito. Antonio Casares y Rodríguez Manuel Rodríguez, 1889. Facultade de Xeografía e Historia.
115 José Rodríguez Carracido Fernando Martín Marqués, ca. 1920. Facultade de Xeografía e Historia. José Varela de Montes Elvira Santiso, 1940. Facultade de Xeografía e Historia. Jimena e Elisa Fernández de la Vega Xurxo Martiño, 1995. Facultade de Xeografía e Historia. Eugenio Montero Ríos Mariano Tito Vázquez, 1901. Facultade de Xeografía e Historia.
116 Joaquín Diaz de Rábago Autoría descoñecida. Pintura: ca. 1871-1873. Epígrafe: ca. 1913. Facultade de Xeografía e Historia. Gumersindo Laverde Ruiz Elvira Santiso García, ca. 1940. Facultade de Xeografía e Historia. Juan Vázquez de Mella y Fanjul Juan Luis López García, 1941. Facultade de Xeografía e Historia. Domingo Fontán Rodríguez Elvira Santiso García, ca. 1940. Facultade de Xeografía e Historia.
117 Gumersindo Busto Elvira Santiso García, 1947. Colexio de Fonseca. Manuel Colmeiro y Penido Manuel López Garabal, 1950. Facultade de Dereito. Alfredo Brañas Menéndez Francisco Luis López Carballo, ca. 1956. Facultade de Xeografía e Historia. Alfonso Daniel Rodríguez Castelao Xurxo Martiño, 2000. Facultade de Ciencias Políticas e Sociais.
118 Felipe González Abarca Autoría descoñecida, 1816. Facultade de Dereito. Saturnino Calderón y Collantes José Garabal Louzao, ca. 1863. Facultade de Dereito. Salvador Cabeza de León Xurxo Martiño, 1996. Facultade de Xeografía e Historia. SÓ NO TEXTO / SOLAMENTE EN EL TEXTO
119 Ramón Otero Pedrayo Xurxo Martiño. 1996. Facultade de Xeografía e Historia. Luis Rodríguez de Viguri Fernando Martín Marqués. 1923. Facultade de Xeografía e Historia. Manuel Casas Fernández Quintáns Goyanes. 1961. Facultade de Xeografía e Historia.
120 Francisco Asorey Felipe Criado. 1961. Facultade de Xeografía e Historia. Ramón María del Valle-Inclán Felipe Criado. 1967. Facultade de Xeografía e Historia. Luis Porteiro Garea Soledad Penalta. 2016. Facultade de Dereito.
121 En el «Mayor de Fonseca» El propio Alonso iii de Fonseca pondrá en marcha lo que se entiende, entonces, como un «Colexio Novo», dedicado al apóstol Santiago Alfeo (Vázquez Bertomeu, 2001:525-573). Ahora se trata de levantar un edificio, en un espacio sito en el inicio de la calle del Franco, en donde una parte del solar era propio de su familia; tal como se indica en la inscripción del claustro, se cumple, de este modo, el deseo de «… que se edificase este Gimnasio en la casa de su abuelo materno» (Díaz y Díaz, 1996:330, 331, 341-344). La traza de la parte más antigua se fecha en 1532 (García Iglesias, 1995:30). Después se le añadirán, ya en las primeras décadas del xviii, concretamente hacia la parte meridional, la hospedería y el cuarto rectoral; y hacia el norte, «un cuarto para libros», que cubre el espacio existente entre la torre del Reloj (García Iglesias, 2013, I:38, 39) y el Colegio de San Jerónimo (Folgar, 1995:143). Volviendo al epígrafe del claustro no deja de ser llamativa la denominación que se le otorga ya que la palabra griega gymnasium, se ha de entender como lugar de instrucción para jóvenes; y también se dice, en relación con dicho lugar que se levantó «… para que sirviese de grato solaz a las musas y ahuyentase las tinieblas», lo que lleva, a quien redacta este texto, el catedrático Cadaval, en 1544, a definirlo como «inestimable foco de luz»; pues bien, todo ello le otorga al espacio en cuestión un sentido humanista digno de mención. En el friso de la puerta que desde el claustro nos lleva al usualmente denominado salón artesonado —la antigua «General de Teología»— discurre la siguiente inscripción: «Alfonsus Foncesa archiepiscopus fundador». Se ha puesto en relación este sitio con el lugar en el que «…parece que nació el esclarecido prelado y allí mismo se erigía el altar en que se celebraba la misma solemne todos los años el martes del Espíritu Santo...» (Fernández Sánchez, Freire, 1885:217). La magnificación del fundador, que se relaciona con el propio Erasmo (Caravelos, 1901:334, 335), está, por lo demás, omnipresente en este colegio ya que se nos señala su obra, también, en el citado friso que rodea el claustro y que debe de leerse en relación con el programa de medallones que lo adornan que —tal como indica Monterroso— bien pudo ser ideado por Lope Sánchez de Ulloa, rector y familiar del prelado (García Iglesias, Monterroso, 2000:96). Es probable que quien figura en uno de los medallones sea el propio Alonso iii de Fonseca; hay que tener en cuenta que, cuando se realiza esta obra, ya había muerto, a los sesenta años, y resulta totalmente lógico que se nos muestre con una cierta similitud a otro en que se figura a Alonso ii de Fonseca, en la puerta de acceso al claustro, en la catedral compostelana (García Iglesias, 2013, II:167). En ese momento interesa presentar al tercero de los Fonseca como más joven, cuestión que aquí no tiene sentido; y es II. CLAUSTROS Y AULAS
128 Manuel Fernández Varela (1772-1834), Jacobo María de Parga y Puga (1774-1850) y Agustín Lorenzo Varela y Temes (1776-1849). Todos ellos, salvo el de Parga y Puga —que proviene, como se ha dicho, del Colegio de Fonseca—, fueron hechos para ser colgados en esta real universidad. FELIPE GONZÁLEZ ABARCA Natural de Avilés (1765-1842), mercedario, estudió en Salamanca y Roma a donde su orden lo envió a la Universidad de Sapienza. Allí se doctoró en Teología y en Lenguas (griego y hebreo). En 1806 es comendador del convento mercedario de Conxo y es en 1807 cuando se reconocen sus grados por la universidad compostelana siendo, ahora, profesor sustituto en la cátedra de Hebreo. Aun cuando él fue el propuesto por el correspondiente tribunal para la cátedra, el claustro optó por otro candidato, lo que lo llevó a recurrir. No se le otorga dicha plaza hasta que en 1812 el regente de la Audiencia de Galicia le da la razón. Así será él quien la ocupe entre 1812 y 1815. El 30 de noviembre de 1815 el rector recibe una carta que anuncia que dicho catedrático había sido propuesto como obispo de Ibiza. Entonces González Abarca — de forma generosa— renuncia a lo que ha de percibir de la universidad (Barreiro, Cendón, Souto, 2002:183, 184). El será el quinto prelado en ocupar la sede de Ibiza y lo hace entre los años 1816 y 1829 en que se convierte en obispo de Santander, cargo que ostentará hasta su muerte (Gil Novales, 2010:II, 1357, 1358). La concreción del vítor dedicado a este prelado se estructura de forma que se disponen bajo un capelo episcopal un par de escudos —uno, mercedario; el otro, de la universidad composSUS MOGROVEJUS, CUM COMPOSTELLAN PEREGRINUS ADIRET/ IN HÁC UNIVERSITATE LITERARIA GRADU LICENCIATI IN JURE CANONICO/ PRIDIE NONAS OCTOBRIS ANNI DOMINI MDLXVIII INSIGNATUS EST. OB EJUS/ SAPITENTIAM ET PIETATE AD DESEDEM ARCHIEPISCOPALEM LIMENSEM ELATUS/ EST. SACRO RESCRIPTO IDUUM DECEMBRIS ANNI MDCCXXVI A PONTIFICE/ BENEDICTO XIII IN NUMERUM SANCTORUM RELATUS EST. ¡O FELIX/ UNIVERSIAS, QUAE TANTUM BIRUM IN HISPANIAE HONOREM PRODIDISTI!». Desde un punto de vista formal, cabe comparar este vítor con los realizados en relación con Luis Folgueras Sión y Antonio Rodríguez González, dado el grado de afinidad existente entre ellos. También, en lo compositivo, con el que concierne a Florencio Rodríguez Vaamonde. Prácticamente nada sabemos sobre la autoría de este tipo de obras. El que se vinculen dos de ellos (los relativos a los hermanos Collantes) al pintor José Garabal Louzao —con taller abierto en Compostela (Couselo, 1950:77), nombrado «pintor de la Real Casa» en 1877 (Santos Farto, 2000:164) y que, también, impartía clases de dibujo y pintura (Santos Farto, 2000:169)—, puede sugerir una posible presencia en esta obra de este autor fallecido en 1907 (Couselo, 1950:79), o de su taller. La labor de José Garabal, es en cualquier caso, muy variada; así, en 1882 se encarga, por ejemplo, de la pintura y decorado del denominado «Café Suizo» y en 1892 pinta «… el techo del salón de juego de la Sociedad Recreo Artístico» (Santos Farto, 2000:184, 236). Personajes nacidos entre 1765 y 1776 Son estos: Felipe González Abarca (1765-1842), Dámaso Iglesias y Lago (1768-1842), Luis Yglesias (1768-1868), Luis Folgueras Sión (17691850), José Rodríguez González (1770-1824), * Aquellos vítores que llevan un [*] no figuran en la muestra por falta de espacio.
129 A pesar de tales precedentes tendría, en los años siguientes, una intensa vida universitaria y los franciscanos lo elegirán, nemine discrepante, general el 29 de mayo de 1930; presidirá el Capítulo Provincial de 1832 (Rodríguez de Legísima, 1912:383-387, 822-825). Cuenta con doce títulos publicados entre los años 1814 y 1834 (Castro y Castro, 1996:546549). Entre ellos cabe destacar, en este caso, su Oración pronunciada el 26 de mayo de 1814, de la restitución de Fernando VII (Iglesias, 1814). El vítor en cuestión mantiene un cierto diálogo con los de González Abarca y de Iglesias Lago pero, en este caso, su contenido es más ambicioso. Ahora es un escudo con armas propias de los franciscanos el que se encuentra al lado de otro, propio de la universidad compostelana. Ambos están enlazados y unidos en su parte alta con las letras características del vítor. Una figura alegórica de la Iglesia, coronada con la tiara pontificia, se presenta, sedente, a un lado —el del escudo franciscano—, en tanto que, al otro, se nos muestra una representación de Minerva con una corona de laurel en su diestra, de este modo, se honra al personaje en su vertiente universitaria. Un amplio dosel lo ampara todo en tanto que el conjunto heráldico se posa sobre una representación de la tierra, mostrada en dos circunferencias, a modo de mapamundi, enlazadas por el cordón franciscano. Una leyenda, dispuesta como si fuese una placa sostenida por dos dorados clavos, dice lo siguiente: «AL EXCMO Y RMO P. M. FR./ LUIS YGLESIAS/ LECTOR JUBILADO Y GUARDIAN EN EL/ CONVENTO DE S. FRANCISCO. DEFINIDOR/ GRAL, DE LA ORDEN DR. EN TEOLOGÍA/ MRO EN ARTES Y CATEDRÁTICO DE/ RELIGIÓN EN ESTA REAL UNIVERSIDAD/ TEOLOGO CONSULTOR EN LA REAL JUNTA/ DE LA CONCEPCION. GRANDE DE ESPAÑA DE/ PRIMERA CLASE. Y MItelana— separados por una cruz episcopal. Completan la composición dos figuras infantiles desnudas a los lados, de las cuales una es alada; una, portando una mitra; la otra, un báculo. Todo ello se acompaña de una leyenda que dice así: «EL YLLMO SR D. FELIPE GONZALS/ ABARCA DEL ORDEN DE LA MER/ CED CALZADA MRO, EN SU RELIGION/ YLER. ELECTOR GENERAL DR EN SAGRA/ DA TEOLOGIA EN ESTA RL. UNIVER/ SIDAD DE SANTO. Y CATHEDRATICO DE LENGUA SANTA. OBISPO DE YBIZA/ AÑO DE 1816». El vítor se data en 1816. De este modo, se realiza tras su elección como obispo, quizás también como testimonio de agradecimiento por la generosidad económica que ha tenido con la universidad y, en cierto modo, posiblemente, como desagravio por el trato que el claustro le había dado al no querer hacerlo, en su momento, catedrático. LUIS IGLESIAS Inicia su vida (1768-1868) como franciscano a los 15 años, en 1782. Es doctor en la Universidad de Santiago en 1808. Fue uno de los miembros del claustro compostelano que reconoció a José Napoleón en 1809; es, por entonces, cuando accede como sustituto a una cátedra de Teología vacante, nombramiento que se anulará en ese mismo año. En un claustro de 1810 se le reconocerá, en relación con su postura relativa a Napoleón, «libre y absuelto de toda culpa» (Rodríguez de Legísima, 1912: 360-375). Sin embargo, no sucedía lo mismo en su orden; así el general de entonces disponía lo siguiente: «ni debo permitir ni permito que ejerza oficio de honor en nuestra Orden, religioso cuyo patriotismo y amor a N. Católico Monarca D. Fernando VII no haya sido acendrado y notorio» (Rodríguez de Legísima, 1912:360-375).
130 El epígrafe que completa el tema dice lo siguiente: «D. JOSÉ RODRÍGUEZ GONZALEZ, CATEDRATICO/ DE MATEMATICAS DE ESTA UNIVERSIDAD.// NOMBRADO POR EL EMPERADOR DE RUSIA PA. DIRIGIR. EL/ OBSERVATORIO DE SN PETERSBURGO PROFESOR DE ASTRONOMIA/ EN EL MUSEO DE CIENCIAS NATURALES DE MADRID Y DIRECTOR DEL/ OBSERVATORIO ASTRONOMICO. NATURALISTA DISTINGUIDO Y/ COMPAÑERO DE SABIOS FRANCESES BIOT Y ARAGO EN LA MEDICIÓN DEL/ ARCO MERIDIANO, DIPUTADO A CORTES & &». Reconociendo la cercanía formal al vítor de Folgueras Sión cabe encuadrar el de Rodríguez hacia 1856. Estamos ahora en un tiempo de renovación, consecuente con la vuelta de los progresistas al poder (1854-1856). Es posible que si el primero de los aquí citados se acometiese en el primer mandato del rector Viñas (18461854), el de Rodríguez fuese hecho en una siguiente etapa suya al frente de la universidad compostelana (1856-1864). MANUEL FERNÁNDEZ VARELA Cuenta en esta universidad con un retrato que se dispuso originariamente en la Biblioteca. En tanto, en este vítor una figura de Apolo, coronado de laurel, en pie, lleva en su mano derecha una corona y en la otra, la lira que lo identifica. Dicha corona va a ponerla sobre el escudo que identifica al personaje y que se muestra, también, distinguida con la cruz y banda de Carlos iii que un ignudi mantiene por un lateral. Al otro lado, una figura de Minerva sedente, apoyada sobre otro escudo (el de la universidad) mantiene en su mano un birrete en actitud de entrega; también se puede relacionar con el escudo de Fernández Varela (1772-1834). En este caso todo discurre a cielo abierto, en un mitológico paisaje en el que se distinguen, entre NISTRO GENERAL DE TODA LA ORDEN DE S. FRANCISCO. AÑO DE 1830». La datación del vítor —1830— coincide, pues, con el momento en el que es elegido general de la orden. Se disponía, a principios del xx, «… en uno de los ángulos del claustro bajo» (Rodríguez de Legísima, 1912:388). JOSÉ RODRÍGUEZ GONZÁLEZ Nació en Bermés, Lalín (1770-1824). Fue colegial de San Jerónimo. Se dedicó, entre otras materias, a las matemáticas y a la astronomía. Fue, con Francisco Neyra, el creador del Gabinete de Física de la universidad compostelana (Murguía, 1888:445; Fernández Pérez, Docobo, 2011:79-82). Accede a la cátedra de Matemáticas de esta universidad en 1800. Se traslada posteriormente a París. También tendrá responsabilidades en Madrid y será reconocido en Londres de manera que fue especialmente destacado su trabajo sobre la medición del meridiano. En 1819 se responsabilizará de la dirección del Observatorio Astronómico de Madrid. Al año siguiente es nombrado diputado en las Cortes. Concretamente, ocupa tal cargo entre 1820 y 1822 (Barreiro, López Morán, Mínguez, 2001:573-575). Su vítor parte de planteamientos similares a los vistos en el de Folgueras Sión: un único escudo, de la universidad, entre dos ignudi que, en este caso no se vinculan tanto con la parte heráldica (a la que acompañan, a cada lado) como a la labor de presentarnos uno, un catalejo —además de otro instrumento de medición, con una plomada—, y otro, un globo terráqueo y un mapa. En este caso, también se puede distinguir algún instrumento de medición en el suelo. En uno y otro lado pueden contemplarse —también en esa parte baja— coronas de guirnaldas. Por otra parte, estamos ante un modo de narrar que resulta muy próximo al planteado por José Ferreiro en la fachada de la universidad.
131 las primeras décadas de siglo pueden ayudar a justificar esta carencia. Sin embargo, resulta importante la nómina de personalidades que cabe relacionar, atendiendo a la denominación propuesta por Barreiro, como la Generación del Trienio Liberal (Barreiro, 2003, I:463, 464). En ella se encuadran: José Antonio Rivadeneira (1794-1856), José López Crespo (1797-1875), Telmo Maceira (1798-1864), Saturnino Calderón y Collantes (1799-1864), José Ávila Lamas (1803-1866), Francisco González Corral (1804-1869), Ramón López Vázquez Ballesteros (1807-1875), Florencio Rodríguez Vaamonde (1807-1886), Fernando Calderón y Collantes (1811-1890), Antonio Casares y Rodríguez (1812-1888) y Juan Lozano y Torreira (1814-1891). SATURNINO CALDERÓN Y COLLANTES* Nació en Reinosa (1799-1864). Estudió en Salamanca —Lógica, Matemáticas, Metafísica. Posteriormente será estudiante en Valladolid y Madrid. Entre 1823 y 1829 es estudiante en Leyes en Santiago. Fue elegido diputado a partir de 1834. En 1847 es designado senador vitalicio. Ocupó los ministerios de Gobernación de la Península (1839), de Fomento (1849-1851), de Estado (1858-1863). Tras dimitir como ministro se traslada a Francia (Barreiro, López Morán, Mínguez, 2001:143, 144). Su vítor presenta un escudo que se corresponde con los Calderón y Collantes. Sobre él puede verse un yelmo tras el que sobresale un brazo armado de espada. Tres condecoraciones, relativas al personaje, se muestran bajo el escudo. En el centro, la correspondiente a la Orden de Carlos iii. A su derecha puede verse la medalla relativa al Gran Cordón de la Legión de Hootros motivos, un templo de forma redonda (el templo de la Sabiduría), un personaje volando (que toca una trompeta y que es símbolo de la Fama) y el caballo de Pegaso, que alza también el vuelo (Cacheda, 2007:87, 88). El vítor se completa con un epígrafe que dice: «AL EXMO. E YLMO. SR. DN. MANUEL FERNZ VARELA DEL GREMIO/ Y CLAUSTRO DESTA RL. UNIVERD. ARCEDIANO D. MADD DIGNI/ DAD DELA S. M. Y. DE TOLEDO. CABALLO, GRAN CRUZ DELA RL Y/ DISTINGA. ORN DE CALOR III, YNDIVIDUO NATO DELA REAL/ JUNTA DE LA INMACULADA CONCEP. DELA RL ACADEMIA/ DE LA HISTORIA, DE LA DE LAS NOBLES ARTES DE SN FERNANO DE MA/ DRID DELA DE SN CARLOS DE VALENCIA Y DE VARIAS SOCIEDADES LITERARIAS ECONOMICAS Y DE BENEFICENCIA DEL REYNO/ YNDIVIDUO Y PRESIDENTE DELA COMISION APOSTOLICA/ PARA EL NUEVO SUBSIDIO, Y DEL TRIBUNAL APOSTOLICO Y RL/ DE LA GRACIA DEL ESCUSADO DEL CONSEJO DE S M SU PRE/ DICADOR Y COMISARIO APOSTÓLICO GENERAL DE LA STA CRUZA/ DA Y DEMÁS GRACIAS EN TODOS LOS DOMINIOS DE S M C/ ¿1827?». De ser adecuadamente leída la data se corresponde con el momento en el que se le otorga la Gran cruz de la Orden de Carlos iii. En el concepto del vítor existen ciertos parecidos con los de Manuel Pardo Ribadeneira y Jacobo María de Parga y Puga, realizados para el Colegio de Santiago Alfeo o de Fonseca que llevan a pensar, incluso, en una autoría similar para estas tres representaciones. La generación de los nacidos entre 1794 y 1814 Llama la atención que, entre los vítores de la universidad, no existan personajes nacidos entre los años 1777 y 1793. Las dificultades de desarrollo por las que pasa la institución en * Aquellos vítores que llevan un [*] no figuran en la muestra por falta de espacio.
132 joven reprsenta a la Historia apoyando un libro sobre las alas del tiempo á quien transmite las glorias del sabio químico. En el otro estremo se ven los dos genios, uno que representa a la Química General, obra del Sr. Casares, traducida al francés y otro la presenta en español; más abajo perfectamente imitado el escudo de la Universidad y al lado entrelazado con un laurel, pintó el Sr. Rodríguez el diploma de socio honorario de la Academia de Ciencias de Bruselas, así como el Naket y el Sobeiran obra aquella por donde el docto profesor estudió y esta que tradujo al español. «La armonía que reina en el cuadro, y la igualdad, hacen acreditar al Sr. Rodríguez á las más justas alabanzas…. «El cuadro en cuestión será colocado encima de la puerta de la Cátedra de Química donde el Sr. Casares, llevó trabajando tantos años….» (Santos Farto, 2000:333, 334). Preside el vítor una Minerva sedente que está imponiendo una corona a un marmóreo busto clásico, que nos muestra a Antonio Casares (Milón, 1890; Bermejo, Cid, 2012); está dispuesto sobre un pedestal en cuyo frente se hace referencia, a través de la representación de diverso instrumental, a su quehacer como químico, farmacéutico y médico. Ante dicho soporte está el escudo de la universidad, timbrado con la corona real, y dos ignudis alados con libros, alusivos al cultivo del saber; en este caso relativos a la Química. También, ante la masa nubosa sobre la que se asienta la diosa Minerva, puede verse un birrete azul —alusiva a sus estudios de Filosofía—, y una amplia cartela que dice: «Dn Antonio Casares/ Socio Numerario de/ la Academia de cien/cias de Bruselas». De este modo, todo aquello que está a la derecha de Minerva representa a la Universidad de Compostela y, de forma particular, a uno de sus más nor y al otro lado, la Orden Piana, o de Pío ix. El epígrafe que lo acompaña dice: «AL EXMO SR. DN SATURNINO CALDERÓN Y COLLANTES, / ALUMNO DE LA FACULTAD DE LEYES DE ESTA UNIVERSIDAD, DIPU/ TADO A CORTES, MAGISTRADO, CONSEJERO DE ESTADO, MINISTRO DE/ LA GOBERNACIÓN EN EL AÑO DE 1839, DE FOMENTO EN EL DE 1850/ DE ESTADO EN EL DE 1858, Y PRESIDENTE INTERINO DEL CONSEJO/ DURANTE LA CAMPAÑA DE AFRICA. GRAN CRUZ DE LA RL Y DISTIN-/ GUIDA ORDEN DE CARLOS 3º, GRAN CORDÓN DE LA LEGIÓN DE HONOR/ Y LA DE SS PIO IX Y OTRAS. SENADOR DEL REINO &&&». Es obra vinculada al pintor José Garabal Louzao (Couselo, 1950:77) y ha de datarse poco antes del año 1863 en que el aquí reconocido dimite y se traslada a Francia. ANTONIO CASARES Y RODRÍGUEZ En Santiago cuenta con dos retratos en la universidad y también otro en la Real Sociedad Económica de Amigos del País. A él se dedica uno de los vítores más elaborados, obra de Manuel Rodríguez, que se data en 1889, según lo que se dice en la prensa del momento: «Se ha colocado en los claustros de la Universidad encima de la puerta de la capilla, un vítor dedicado al Sr. D. Antonio Casares, cuyo trabajo es original lo mismo que la composición y dibujo del escultor anatómico de la escuela de Medicina Sr. D. Manuel Rodríguez a quien damos nuestra enhorabuena porque sobremanera le honra la esmerada ejecución de aquél. »Representa en lontananza la cumbre del Parnaso, en cuya cima se ve el templo de la Gloria. En el centro del cuadro Minerva, coronando el busto del Sr. Casares que está colocado sobre un pedestal, que tiene los atributos de la Química, Farmacia y Medicina: á la izquierda de la diosa una
133 De la Generación de 1846 a la Restauración Pertenecen a una misma época: Antonio Romero Ortiz (1822-1884), Augusto Ulloa (1823-1879) y Tomás María Mosquera y García (1823-1890). Es reconocida la generación de 1846 como «la más brillante» (Barreiro, 2003, I:464). Cabe entender como integrantes de una siguiente generación a Eugenio Montero Ríos (1832-1914) y a Aureliano Linares Rivas (18411903); es la que Barreiro denomina del Bienio Progresista (Barreiro, 2003, I:292), la misma de otros egregios personajes de la cultura gallega como Aurelio Aguirre (1833-1858), Eduardo Pondal (1835-1917) y Manuel Murguía (18331923). De 1916 a 1940 Dos personajes completarán el repertorio de vítores de la planta baja del claustro de este edifico central de la universidad compostelana; los de José Varela de Montes (1796-1868) y José Rodríguez Carracido (1856-1928), tal como puede verse ya en la correspondiente relación de 1967 (Álvarez Montes, 1967:32, 33). Por una parte, con ellos se quiere hacer mención a dos distinguidos personajes, pero también se procura incidir en el hecho de que este edificio universitario representa a los estudios universitarios en su conjunto; así Varela de Montes es un referente en la Medicina, en tanto que Rodríguez Carracido lo es en Farmacia, ambas tan importantes en los estudios compostelanos de la contemporaneidad. JOSÉ RODRÍGUEZ CARRACIDO Nació en Santiago de Compostela. Se licencia en Farmacia por la Universidad de Santiago (1874) y se doctora en la de Madrid (1875). Tras ganar una plaza de farmacéutico militar está en ilustres hijos. Y, en cierto modo, la idea mostrada enlaza con la representación de la misma diosa, entonces aún asentada sobre la fachada universitaria, acompañada de figuras de genios, representativos de la Química, con libros y diferente instrumental de carácter científico. Una representación de la Historia, como ángel alado y coronado con laurel, tiene ante sí un libro abierto en el que va a escribir con la pluma que lleva en su diestra al contemplar la gloria de Casares. Se apoya el citado libro en la espalda de Saturno, el dios del tiempo, un anciano que porta la guadaña y el reloj de arena. Estamos ante una asociación —tiempo e historia— que suele disponerse conjuntamente (Cacheda, 2007:88-90). Se completa la representación con el siguiente epígrafe: «AL EMINENTE QUÍMICO/ EXCMO E YLLMO SEÑOR D ANTONIO CASARES Y RODRÍGUEZ, NATURAL DE/ MONFORTE DE LEMOS, CATEDRÁTICO Y RECTOR DE ESTA UNIVERSIDAD, / EX_DIRECTOR DE LA SOCIEDAD ECONÓMICA, PROPAGADOR INFATIGABLE/ DE SUS CONOCIMIENTOS ENTRE LAS CLASES TRABAJADORAS». Como puede verse la redacción del texto no concuerda con lo habitual; en este caso se cita el lugar de nacimiento y se hace especial énfasis no solo en su relación con la Sociedad Económica sino también sobre los cometidos de esta. Este vítor se hizo poco después de su fallecimiento. Guarda una cierta concordancia con la importancia que le otorga Augusto Milón —que entonces era secretario general de la Universidad— y que escribe en 1890 una amplia y sentida nota necrológica en las correspondientes páginas del Anuario (Milón, 1890). Quizás el propio Milón tenga que ver con el discurso iconográfico realizado y, particularmente, con la redacción de la leyenda correspondiente.
134 un hombre y una mujer que, de algún modo, parecen evocar las figuras, en aquel caso acostadas, dispuestas sobre las tumbas de los Medicis, en Florencia; de este modo, hay una cierta aproximación a lo miguelangelesco y quizás puedan ser interpretadas como alegorías al crepúsculo (el rostro del hombre está ensombreciéndose) y a la aurora (la mujer, en cambio, para abrirse a la luz). Sobre ese contexto, de orden temporal, destaca, en el medio, en formas áureas, una pequeña figura que pende del medallón de Carracido; se trata de una representación de la Victoria, que porta una corona de laurel. Es la que se merece, como honra, el personaje del que se trata. Por lo que se refiere al epígrafe, que completa como tercera parte el espacio del vítor, dice: «AL EXMO. E ILMO. SR. D. JOSÉ RODRIGUEZ CA-/ RRACIDO, HIJO DE SANTIAGO, ALUMNO DE ESTA/ UNIVERSIDAD, CATEDRÁTICO DE FARMACIA Y REC-/ TOR DE LA DE MADRID, MIEMBRO DE LAS REALES ACADEMIAS DE CIENCIAS EXACTAS FISICAS Y NA-/ TURALES, DE MEDICINA Y ESPAÑOLA, CONSEJERO DE INSTRUCCIÓN PÚBLICA, SENADOR DEL REINO, CABALLERO GRAN CRUZ DE ALFONSO XII, ECT. ECT.». Dados los méritos aquí señalados el vítor en cuestión ha de encuadrase, cronológicamente, entre 1916 —año en el que llega al Rectorado de Madrid— y 1922 —momento en el que preside la Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales— ya que no figura tal honor en esta leyenda. Sobre su autor, el pintor Fernando Martín Marqués, cabe decir que fue profesor de dibujo artístico en la Escuela de Artes y Oficios de Santiago desde el curso 1920-1921 al curso 1929-1930; en este último curso también explica historia del arte en este centro de enseñanza (Sousa, Pereira, 1988:145). Era un artista cercael ejército hasta 1880. En 1881 es catedrático de Química Orgánica de la Facultad de Farmacia de Madrid y, a partir de 1898, de Química Biológica del doctorado de Ciencias, Medicina y Farmacia, en la misma universidad. Su relevancia era tanta que, en 1993, el escultor Sanmartín regala «un medallón que contiene esculpido en medio de relieve» un retrato suyo, reconociéndolo como catedrático de Química de «la Universidad Central» (Santos Farto, 2000:237). Tras ser decano de la Facultad de Farmacia será rector en 1916, cargo que ejerció hasta 1927; en cambio, como profesor figura hasta 1926. En 1887 fue elegido académico de la Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales en 1887, institución de la que es presidente en 1922, cargo que ocupó hasta que falleció. Poseía las grandes cruces de Carlos iii, de Alfonso xii, el collar de Santiago, la Espada de Portugal… (Máiz Eleizegui, 1961:172-174; Fraga, Mato, 1993:269-271). En este caso, este vítor divide el espacio en tres partes siguiendo, en cierta manera, las pautas marcadas por Tito Vázquez en el que realiza de Montero Ríos en 1913. Como en aquel, va a introducir la imagen del personaje en un medallón, de tal forma que, en cierto modo nos aproxima a la manera de representar a los personajes más destacados entre los que tienen una presencia en el nuevo paraninfo, inaugurado en 1905; tanto es así que el medallón, concebido como una corona de laurel, en el que podemos ver a Carracido de perfil, evoca a los nueve allí existentes —como si con este vítor se quisiese ampliar la galería de los nueve allí presentados— y se dispone también entre una decoración de claro sabor renacentista. Una segunda parte está protagonizada por las dos figuras sedentes, que se nos muestran con los colores propios de una grisalla, dispuestas de espaldas partiendo de una misma base. Son
135 cruces de Santiago. Bajo el retrato, y enmarcado por las ramas de laurel que penden del retrato, puede verse una disección anatómica; ocho estudiantes la contemplan; la configuración pétrea, que se aparenta, evoca, en cierto modo, la misma temática que, inclusa en un frontón, preside la entrada de la propia Facultad de Medicina a la que se hace, así, referencia, como también a sus estudios, mostrando libros, apuntes y recipientes usados para la atención médica. El epígrafe que completa el conjunto dice: «D. JOSE VARELA DE MONTES NACIÓ EN SAN/ TIAGO EN MAYO DE 1796 Y FALLECIÓ EN 1868/ DECANO Y CATEDRÁTICO DE MEDICINA CLINI-/ CA EN LA UNIVERSIDAD DE SNATIAGO, CABA/ LLERO GRAN CRUZ DE LA REAL ORDEN AME/ RICANA DE ISABEL LA CATÓLICA Y DE/ NUMERO DE LA R ACADEMIA DE MEDICINA Y/ CIRUGIA DE GALICIA Y ASTURIAS/ CORRESPONSAL DE LA DE MADRID Y DE LA R./ ACADEMIA DE ESCULAPIO DE LA QUIRÚRGICA/ MATRITENSE/ DE LA DE MEDICINA PRÁCTICA DE/ WILLEBRDECK DE LA LEGAL DE GRAN DU/ CADO DE BADENSOCIO DE MÉRITO DE LA R. SOCIEDAD AMIGOS DEL PAÍS DE SANTIAGO». Como puede verse, el texto difiere de los previamente realizados ya que, en este caso se incide, sobre todo, en las condecoraciones recibidas lo que, por lo demás, engrandece a la medicina compostelana. Año 1996 La celebración del Quinto Centenario de la Universidad de Santiago —que se conmemoró en el curso 1995-1996— conllevó la puesta en marcha de un conjunto de exposiciones que se presentaron bajo la denominación general de Gallaecia Fulget. De forma complementaria a su presentación en cinco sedes —tantas no a Tito Vázquez. Tanto es así que figura a su lado entre los firmantes del Reglamento de la Sociedad «Amigos del Arte de Santiago», constituida en 1928 (Fraguas, 1974:6). Además tenía relación con Rafael de la Torre Mirón, figura fundamental en la concreción del programa iconográfico del Paraninfo; con él comparte la ejecución del artesonado de madera de cedro existente en la capilla del Colegio de la Inmaculada, en Santiago; en ella también se remiten al estilo del Renacimiento, al que miran tanto la decoración del Paraninfo como este vítor. Pues bien, esa cercanía entre ambos artistas contribuye a explicar este vítor como continuador, en cierto modo, de la obra del Paraninfo. JOSÉ VARELA DE MONTES Estamos ante un personaje con retratos tanto en la universidad compostelana, que cuenta con dos, como en la Real Sociedad Económica de Amigos del País de Santiago. Este vítor se data en 1940 (Cacheda, 2007:92, 93). Es obra de la pintora Elvira Santiso, tan vinculada a la Real Sociedad Económica de Amigos del País. Cabe valorar, también, en su composición tres partes: un retrato, una ambientación complementaria y un epígrafe. En lo relativo al retrato de Varela de Montes se dispone en la parte alta y media, en un marco ovalado rodeado de laurel. Copia, en sus formas, al realizado por Dionisio Fierros, imagen que la misma autora va a seguir en los que hace, según parece, para la Real Sociedad Económica de Amigos del País de Santiago y para la Facultad de Medicina. También evoca al que, en un medallón, adorna uno de los nueve que forman parte de la decoración del Paraninfo por lo que, una vez más, este espacio parece ser tenido, también aquí, en cuenta. La ambientación nos remite a Compostela a través de un fondo en que aparecen, decorándolo,
136 como en castellano. Con él, un catedrático de Geografía de esta universidad entraba a formar parte de ese elenco de figuras principales. Por otra parte, se le destinó una de las tres entradas de la puerta principal; concretamente, la del lado sur. El tercer vítor —realizado para la exposición dedicada al Derecho— se le dedicó a un catedrático de la Facultad de Derecho, Salvador de Cabeza de León, cuya disposición última estaba prevista para la puerta del lado norte. En este caso estamos ante el autor de una magnífica historia de la Universidad de Santiago, razón más que suficiente para que fuese él el elegido en una conmemoración cuya raíz es de condición histórica. Si contemplamos estos tres vítores de forma conjunta y en la ordenación señalada, podremos apreciar que su composición tiene en cuenta, en cada caso, el lugar concreto para el que iban a ser destinados; Xurxo Martiño, su pintor, sabía de antemano el lugar al que iban a ser colocados. Una de las razones principales implícitas en la concreción de estos tres vítores era, por una parte —la principal—, reiniciar la perdida costumbre universitaria de honrar con vítores a sus personajes ilustres, y, por otra, la de recuperar la presencia de este tipo de obras en los lugares pertinentes, vacíos, del claustro de un edificio que, siendo hoy Facultad de Geografía e Historia, no ha dejado de responder a otros usos generales de la institución universitaria; es el caso del Paraninfo y de la inmediata iglesia (actualmente, sin culto) que forman parte de este mismo conjunto. Otra cuestión más que caracteriza a estos nuevos vítores: el uso del idioma gallego en los correspondientes epígrafes; en una universidad que practica, indistintamente, el uso del como siglos de vida— , se mostraba la historia y el presente de la universidad compostelana (Gallaecia, 1995), se promovieron tres exposiciones que se dispusieron en el claustro del Colegio de Fonseca, en su primera planta. En cada una de ellas se desarrolló un aspecto determinado de la vida universitaria compostelana. Los asuntos considerados fueron: la Mujer (marzo-abril de 1996), el Derecho (abril-mayo de 1996) y las Letras (mayo-junio). Se partió, para su concepción, de un montaje común que conllevaba, en cada uno de los tres casos, la realización de un vítor que tras la muestra de la que formó parte se ubicaría en el claustro del antiguo edificio central. De este modo los tres vítores, resultantes de este plan, se colocaron en algunos de los lugares —concretamente, sobre las tres puertas que dan paso a la entrada principal— que había quedado sin uso tras la marcha de la mayoría de los vítores, aquí anteriormente ubicados, que habían sido trasladados, con la Facultad de Derecho, al nuevo edificio de esta área de estudios. Entonces, se pensó en personificar a la mujer a través de las dos primeras estudiantes femeninas de la Facultad de Medicina, las hermanas Fernández de la Vega. El vítor a ellas dedicado se ubicó, finalmente, sobre la puerta central, con el ánimo de poner de relieve el cambio de tiempo que suponía para esta institución contar con la mujer como parte de sus naturales integrantes. El segundo vítor encargado fue el dedicado a Ramón Otero Pedrayo. De este modo, se hacía honor a uno de los grandes de esta universidad en el siglo xx, en los estudios de Geografía, la Historia y, también en otros campos del saber y de la creación literaria, con una abundante producción bibliográfica, tanto en gallego
137 En este caso el epígrafe dice: «ÁS DOUTORAS DONA JIMENA E DONA ELISA FERNÁNDEZ DE LA VEZ,/ LICENCIADAS EN MEDICINA CON PREMIO EXTRAORDINARIO NO CURSO/ ACADÉMICO 1918-1919, PRIMEIRAS MULLERES QUE REALIZARON OS/ SEUS ESTUDIOS NA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA». SALVADOR CABEZA DE LEÓN* Nace en Betanzos (1864-1934). Se licencia en Derecho (sección de Civil y Canónico) en 1884 en la Universidad de Santiago. Es doctor en Derecho, en la Universidad Central, en 1887. Inicia la docencia en la Universidad de Santiago en 1887 como profesor auxiliar de Derecho Mercantil e Internacional, en la Facultad de Derecho. En 1903 accede a la Cátedra de Derecho Internacional Público y Privado en la misma facultad de la que será decano entre 1920 y 1928 (Sánchez Cantón, Pedret, Bouza, 1964:257, 258; Fontoira, García Rodríguez, 2004:216, 217). Además de sus publicaciones (Cabeza de León, 1934:93-95), tras su muerte, el bibliotecario Enrique Fernández Villamil ordena, completa y publica los materiales que Cabeza de León había preparado sobre la historia de la universidad compostelana, obra de referencia en su ámbito de estudio. En 1890 participa en la constitución de la Asociación Regionalista Gallega y, en 1898 promueve, con Alfredo Brañas, la creación de una organización regionalista católica que se denominará Liga Gallega. Es alcalde de Santiago entre 1910 y 1914. En 1932 preside la comisión redactora del Anteproyecto del Estatuto Gallego. Perteneció a la Sociedad Económica de Amigos del País de Santiago, a la Real Academia castellano y del gallego no dejaba de ser llamativo el hecho de que, hasta ahora, el idioma propio de Galicia, tan defendido desde instancias universitarias, no tuviese presencia alguna, en este sentido. JIMENA Y ELISA FERNÁNDEZ DE LA VEGA Jimena (1895-1984) y Elisa (1895.1933) Fernández de la Vega nacieron en Vegadeo (Asturias) y fueron mujeres pioneras. Su forma de actuar en la universidad fue tan ejemplar que son, en su generación, las que cuentan con el mejor expediente académico y una de ellas, Jimena, fue el Premio Extraordinario de su carrera, en 1919, en sus estudios de Medicina en Compostela. Se doctoró dos años después en Madrid. Tras su paso por esta universidad la vida de Jimena la llevaría a estudiar en otros lugares (Berlín, Génova o Viena). Ya en Madrid compartiría la práctica profesional con la docencia universitaria. Elisa, en tanto, con una trayectoria vital mucho más corta, sería también docente y médica en Sevilla y Zaragoza (Casas, 2007:126, 127). El vítor en cuestión se resuelve dándole el protagonismo a una mujer indefinida —está de perfil y apenas se distingue su rostro— que se encuentra sentada en una silla. Porta en sus manos una fotografía en la que pueden verse, en forma de busto, a las dos hermanas Fernández de la Vega; el pintor parte para ello de una fotografía cuyo contenido simplifica. De este modo, aparentemente, la figura tenante es la principal pero la clave de la obra es la fotografía que se muestra, en un marco en el que un fragmento de la Puerta Santa de la Catedral compostelana simboliza el lugar en que se desarrolla una acción en la que el pintor sugiere la idea de que el presente femenino de esta universidad puede y debe de verse en esas mujeres que están en el origen mismo de una nueva página ciertamente histórica. * Aquellos vítores que llevan un [*] no figuran en la muestra por falta de espacio.
144 cuencia y la Patria (Cerviño, 1994:42). Tienen una función de tenantes y se disponen a los lados de una gran cartela —como si fuese una marmórea lápida— en la que puede leerse: «DON JUAN VAZQUEZ D MELLA/ Y FANJUL, NACIÓ EN CANGAS D/ ONÍS EL 8 D JUNIO D 1861. ESTU-/ DIÓ Y SE LICENCIÓ EN DERECHO/ EN LA UNIVERSIDAD COMPOSTE-/ LANA, DIPUTADO A CORTES DES-/ DE 1893 A 1900. Y DESDE 1905 A 1919/ ORADOR D LA RAZA. RENOVÓ/ LA TRADICIÓN ESPAÑOLA DO-/ TÁNDOLA D PENSAMIENTO FI-/ LOSÓFICO: EN ALAS DE SU VERBO/ SE ELEVARON A DOGMA LOS/ IDEALES NACIONALES. MURIÓ/ EM EL SEÑOR EL 26 D FEBRERO/ D 1928». Una de esas dos figuras femeninas porta en una mano, cual atributo, un caduceo; es la que se corresponde con la Elocuencia. La otra, que hace referencia a la Patria, se distingue por asentarse sobre la bola del mundo en la que puede verse el contorno del continente americano. De este modo, se alude a la proyección de España por América. En esa imagen de la esfera terrestre figura, también, el nombre de Juan Luis, quien pinta esta obra en 1941, en una etapa de plenitud que se percibe a partir de 1940 (López Vázquez, 1987:88). En esa conjunción de la Patria y América se asienta, por otra parte, esa idea de la raza y de un país que alumbra un imperio en ultramar —«los ideales nacionales»— serían aludidos a través de este conjunto, de carácter simbólico. Se realiza este vítor, pues, en un momento, en el que se estaba rematando la edición de las obras completas de un personaje en el que el régimen franquista ve, por lo demás, un paradigma de la ideología que procura preconizar. En lo fundamental —concretamente, con el tipo de retrato y las figuras alegóricas— también puede aludirse a una cierta relación con la decoración del Paraninfo, que tanta huella deja SU PROFUNDO SA-/ BER AL ENALTECIMIENTO DE ESPAÑA. A SU MEMORIA». Unos libros se apoyan a la cartela, por un lado; por el otro, se descubre parte de una guirnalda, que dibuja la forma de una corona. En este caso también se relaciona el vítor con Elvira Santiso y se data hacia 1940 (Cacheda, 2007:90). JUAN VÁZQUEZ DE MELLA Y FANJUL Nació en Cangas de Onís y estudió Derecho en Santiago. Dirigió el Diario de Galicia hasta su marcha a Madrid en 1893. Fue diputado (obtuvo su primera acta en 1893) y fundador del Partido Tradicionalista; se le consideró un precursor ideológico del llamado Movimiento Nacional (Fernández «Peñaflor», 1932: XXIX-LV; Taboada, Roca, 1963: 235-243). Aun cuando se han recogido sus obras completas —se inicia su edición en 1932 y se concluye en 1947; esta obra la acomete la denominada Junta del Homenaje a Mella—, con las que se identifica plenamente el régimen franquista, parece ser que una parte de su quehacer escrito se ha perdido. Al celebrarse el centenario de su nacimiento, en 1961, se insiste en la importancia de tal personaje (Vázquez de Mella, 1942; Vázquez de Mella, 1963). El vítor en cuestión vuelve a la utilización de un escudo —en este caso, pequeño—, a vincular al personaje, en la parte alta, que forma parte de una arquitectura que emula las formas de una construcción volada, a modo de dosel, que distingue a quien es así honrado. El retrato se dispone bajo la citada arquitectura, en el centro de una florida corona de laurel, en un encuadre que nos muestra, también en la parte superior, a cada lado, un motivo jacobeo: una venera sobre una cruz de Santiago. Ya en la parte baja hay dos figuras femeninas, de carácter alegórico, reconocidas como la Elo-
145 grutesco lo que, una vez más, lleva a una cita renacentista a la hora de elaborar una composición. Sus cuerpos, —que mezclan en la parte superior lo humano con lo vegetal, en la parte baja se muestran ocultando sus rostros con la disposición de los brazos; el de la derecha mantiene pámpanos con uvas; el de la otra parte, ramas de laurel. Se alude de este modo, quizás, a la producción (pámpanos con uvas) y a la gloria (laurel), que se puede vincular con lo que el personaje en cuestión ha logrado y el reconocimiento merecido. La amplia cartela, dispuesta bajo el retrato, enlazada con este por una concha de venera compostelana, dice así: «D. GUMERSINDO BUSTO NACIÓ EN/ SANTIAGO DE COMPOSTELA EL 11 DE JU-/LIO DE 1872 Y FALLECIÓ EN BUENOS AI-/ RES EL 21 DE JUNIO DE 1937/ AMÓ INTENSAMENTE A GALICIA Y SU UNI-/ VERSIDAD. Y LOGRÓ TRAS PERSERVERANTE/ LABOR FUNDAR LA BIBLIOTECA AMÉRICA/ LA UNIVERSIDAD COMPOSTELANA/ RECOMPENSÓ SU ESFUERZO CONFIRIÉN/ DELO EL TÍTULO DE/ DOCTOR HONORIS CAUSA/ EN 31 DE OCTUBRE DE 1934». El doctorado en cuestión —que no pudo recoger ya Busto— se haría efectivo en 1940, momento en que se le entrega a su familia (en Buenos Aires) una placa con el título correspondiente; en este puede verse, en la parte alta, una cabeza de Minerva, centrada por una arquitectura y, a los lados, los cuatro escudos de las provincias gallegas, dos a cada parte. Será el 23 de abril de 1947 cuando se coloque el vítor, que se puede relacionar con Elvira Santiso, en la Biblioteca América, entonces en el edificio central de la universidad. Posteriormente se dispone en el primer piso del claustro del mismo centro. En 1995 y con motivo del v Centenario volvería a la Biblioteca América, ahora en el Colegio de Fonseca. no solo en el tiempo inmediatamente siguiente a su concreción sino también en momentos posteriores. GUMERSINDO BUSTO Nace en San Martiño de Laraño, Santiago. Ingresa en el Seminario de Compostela, en donde permanece cinco años. A los quince emigra. Primero vivirá en Uruguay; más tarde, en Argentina. Se licencia en Derecho, en Buenos Aires, en 1898. En 1904 pone en marcha la creación de la Universidad Libre Hispanoamericana, que se instala en Santiago; de este proyecto, fallido, surgirá otro: el de la Biblioteca América que será inaugurada en 1926 (Presas Beneyto, 2008:214-216). También está vinculado al Centro Gallego de Buenos Aires del que será vicepresidente. En 1910 es nombrado socio de honor del Centro Gallego de La Habana. Su último viaje a Galicia se fecha en 1909; entonces asiste a la Exposición Regional y participa en el Congreso de Emigración que organizó la Sociedad Económica de Amigos del País. Entre los frutos de aquel viaje cabe citar su iniciativa de poner en marcha el patronato de la Universidad de Santiago, que inicia su labor en 1922. Es nombrado caballero de la Orden de Isabel la Católica —en 1926— y doctor honoris causa —en 1934— por la Universidad de Santiago (Pérez Santos, Presas Beneyto, 2004:73-87). El vítor con que se le distingue parte de un retrato suyo, en un marco ovalado, que presenta, arriba, una leyenda que dice: «UNA, GRANDE, LIBRE»; encima, en la parte central, puede verse el águila de San Juan utilizada en el escudo de España de la época en la que se realiza este vítor. A los lados y cubriendo el espacio de arriba a abajo pueden verse, a cada lado, una figura —una femenina, la de la derecha; y otra masculina, en la otra parte—, a modo de tenantes y cuya configuración parte del mundo del
146 TRIBUNAL SUPREMO/ SOCIO DE MÉRITO DE LA SOCIEDAD ECONÓMICA/ DE AMIGOS DEL PAÍS DE SANTIAGO/ PERTENECIÓ A LAS REALES ACADEMIAS DE/ LA HISTORIA, DE CIENCIAS MORALES/ Y POLÍTICAS DE BÉLGICA, DE LOS LIN-/ CEI DE ROMA, A LA IMPERIAL/ DE PARÍS Y A LA DE GINEBRA/ FUE NOMBRADO PROFE-/ SOR HONORARIO POR/ LAS UNIVERSIDADES DE CHARCOV Y CRA-/ COVIA». Pues bien, en ese supuesto escudo que nos describe el personaje, se apoya una mujer guerrera, cubierta con casco y empuñando en su diestra una espada. Aun cuando usualmente Minerva se representa con lanza, en este caso esta arma ha de entenderse como complemento natural de la gran balanza que puede verse arriba y tras ella. Con ambos atributos se representa a la Justicia, y a las causas justas sirvió siempre, como protectora, la diosa Minerva. De este modo, la investigación y la docencia —desde la universidad— son evocados, así como la práctica en materia jurídica. La presencia de un olivo, en la parte posterior, subraya la identificación de la mujer con Minerva. El que se encuentre leyendo un libro, que apoya en su pierna izquierda —ligeramente elevada al disponerse sobre otro libro cerrado— redunda en esa idea del estudio y, en definitiva, del cultivo de la sabiduría (Cacheda, 2007:90). En este caso, se trata de una obra pintada por Manuel López Garabal, fechada en 1950; en ese mismo año se celebró en la universidad compostelana una Semana Internacional de Derecho Administrativo cuyos resultados fueron publicados. De este modo, se conmemoraba un centenario: en 1850 se había publicado el Tratado de Derecho Administrativo de Colmeiro y ello llevó a López Rodó a proponer este homenaje; era, por entonces, Legaz Lacambra el rector de la universidad (Estudios, 1950: página introductoria). Más vítores entre 1950 y 1994 En este tiempo se realizan los vítores de Manuel Colmeiro y Penido (1818-1894), Alfredo Brañas (1859-1890) y Manuel Casás Fernández (1867-1960). MANUEL COLMEIRO Y PENIDO Nació en Santiago. Estudió en su universidad. Primero, Filosofía (1829-32), y, más tarde, Derecho (acaba sus estudios en 1838); se doctora en 1841. Entre 1840 y 1842 fue profesor de Economía Política en Santiago. En 1847 obtiene dos cátedras: la de Economía Política en Santiago y la de Derecho Administrativo, en Madrid. Fue miembro de la Real Academia de la Historia y de la Real Academia de Ciencias Morales y Políticas (1857). También fue diputado en Cortes, en 1866, y senador, en 1871. Desde 1881 lo es con carácter vitalicio. En 1886 fue designado fiscal del Tribunal Supremo (Mínguez, 1995:2961; Torres, Rivas, 2008:401, 402). El vítor que le corresponde prescinde de la imagen del personaje a quien se alude a través de un largo epígrafe, con una forma que se aproxima a la de un gran escudo, que dice: «AL EXMO. SR./ D. MANUEL COLMEIRO/ Y PENIDO. NACIÓP EN SAN-/ TIAGO DE COMPOSTELA EL AÑO/ 1818 Y MURIÓ EN MANDRID EN 1894/ ESTUDIANTE DE LA FACULTAD DE DERECHO/ EN ESTA UNIVERSIDAD. FUE NOMBRADO EN 1847/ CATEDRÁTICO DE LA MISMA Y POSTERIORMEN-/ TE DE LA DE MADRID EN LAS QUE ENSEÑO LA/ ECONOMÍA POLÍTICA DEL DERECHO/ POLITICO Y ADMINISTRATIVO/ HOMBRE INSIGNE Y DE EXTRAORDINARIA ERU-/ DICIÓN. PUBLICÓ NUMEROSAS OBRAS HISTÓ-/ RICAS, JURÍDICAS Y ECONÓMICAS/ FUE DIPUTADO Y SENADOR VITALICIO/ CONSEJERO E INSPECTOR GENERAL/ DE INSTRUCCIÓN PÚBLICA Y FISCAL/ DEL
147 SAGRÓ SU CIENCIA AL BIE-/ NESTAR D SUS COMPATRIOTAS/ 1859-1900». En este caso se escribe en una lápida que se engalana con una guirnalda, con una flor en la parte central y, de este modo, rememora la pintada por su padre en el vítor de Vázquez Mella, que también tiene en cuenta la forma de la venera sobre una cruz de Santiago, que aquí se ajusta a la guirnalda y allí a una esquina de la pintura. También sobre dicha guirnalda puede verse, en un lateral, el escudo de la universidad compostelana. Así repite en esta pintura uno de los recursos más habituales a la hora de plantear un vítor. Pero también, siguiendo lo habitual, se completa la composición con una ambientación. De este modo, el pintor ha de contar con algún grabado o fotografía relativo a este personaje. En este sentido, bien puede conocer el artista un grabado publicado en el semanario lugués A Monteira el 1 de marzo de 1890, dedicado precisamente a Brañas. Esa ambientación, de carácter complementario, se estructura en tres partes. En el fondo puede verse, recortado en un cielo azul, un conjunto de arquitecturas y grúas, así como unos hórreos, que aluden así a dos caras del trabajo de Galicia —uno vinculado al mundo campesino, el otro al industrial, más propio del mundo urbano. En el primer plano, bajo el epígrafe, se nos muestra un capitel y, sobre él, una gaita; de este modo, el pintor también parece querer aludir a dos mundos: el culto y el popular; o, si se quiere, a dos modos de ser y de hacer cultura, en clave, igualmente, de Galicia. El tercer componente de esa parte ambiental del vítor está constituido por una mujer que adquiere, en la composición, un notable protagonismo. En este caso, López Carballo parece mirar, una vez más, a la obra de su padre. Si en el vítor de Vázquez Mella la mujer planteada como alegoría, en su parte derecha, testimonia a la Patria, en este caso a quien se muestra ALFREDO BRAÑAS MENÉNDEZ Estudia el bachillerato en Santiago y, también aquí, Derecho. Después de ser profesor interino en la universidad compostelana se traslada a la de Madrid y realiza su doctorado en la Universidad Central. En 1887 ocupa la cátedra de Derecho Natural de la Universidad de Oviedo y, al año siguiente, vuelve a Santiago como catedrático de Economía Política. En su visión de la historia económica y la hacienda pública procura partir de bases neotomistas. También lo distinguió su posicionamiento galleguista planteada en su obra El Regionalismo, acorde con una perspectiva de carácter conservador (Pedret, 1956:388-395; Malo Guillén, 2011). Su vítor es obra del pintor Francisco Luis López Carballo (García Iglesias, 2003:212, 272). Lo realiza poco después de 1956, momento en el que Pedret Casado publica su trabajo sobre la biografía de este personaje (Pedret, 1956:388395). Se sabe, por otra parte, que, en 1967, formaba parte del conjunto de vítores sitos en el claustro de Filosofía y Letras, en el mismo lugar que hoy se encuentra (Álvarez Montes, 1967:33, 34, 87, 88). En ciertos aspectos, el pintor procura atenerse a las formas tradicionales de los últimos vítores teniendo en cuenta, sobre todo, el pintado por su padre, Juan Luís, relativo a Vázquez Mella. El retrato de Brañas no está incluido, explícitamente, en un medallón pero su forma, en cierto modo, lo sugiere; lleva la muceta roja, propia del Derecho, así como la medalla de doctor; está sentado en una silla de alto respaldo del que puede apreciarse su parte superior. También concuerda con lo usual la utilización de un epígrafe que, en este caso, dice: «ALFREDO BRAÑAS MENÉNDEZ/ ALUMNO Y MAESTRO D.ESTA FA-/ CULTAD. ORADOR ENTUSIASTA/ ECONOMISTA CULTÍSIMO QUE/ CON-
148 bana… También se le otorgó la primera medalla de Oro de la Ciudad de A Coruña (Dafonte, 1942:153-159; Daviña,1999). El vítor con el que se le honra nos muestra un retrato suyo asentado sobre una mesa en la que hay un libro y un tintero con una pluma. Lo encuadra un marco que presenta su parte superior curva sobre la que puede verse el escudo de la universidad. El retrato en cuestión está rodeado en los laterales por una caprichosa decoración, a modo de bandas, que, en su parte superior, engarzan dos escudos: el que está a la derecha de Casás, es el de la Real Academia Gallega, orlado con su lema: Colligit, Expurgat, Innovat; el otro, es el propio de Galicia. Como es habitual, en la parte baja, se presenta el epígrafe alusivo al personaje. Dice así: «N. 1867. EXCMO SR. D. MANUEL CASAS FERZ + 1960. DR EN DERE-/ CHO ALUMNO DISTINGUIDO QUE FUE DE ESTA UNIVERSIDAD. REGIDOR/ DE LA CIUDAD DE LA CORUÑA. PENALISTA INSIGNE. ESCRITOR ILUSTRE QUE EXAL-/ TO A SU GALICIA. PRETE. DE LA REAL ACADEMIA GALLEGA. HONRA DEL FORO». En el borde inferior del retrato puede verse la firma del pintor Quintáns Goyanes; un artista, de nombre Luis, nacido en Santiago en 1908, marqués de Almeiras, especialista en el retrato y que, además de ser profesor de la Escuela de Artes Aplicadas y Oficios Artísticos de A Coruña, fue director del Museo de Bellas Artes de la misma ciudad y miembro de número de la Academia de Nuestra Señora del Rosario (Diccionario, 1970:1286; Chamoso, 1974:37). Este vítor se presentó en la universidad el 2 de diciembre de 1961, en un acto presidido por el rector Echeverri. La obra fue costeada por la Real Academia Gallega. Su presidente era entonces Sebastián Martínez-Risco y Macías, quien asistió al acto como también lo hizo el alcalde de A Coruña, Sergio Peñamaría de Llaes a Galicia como una mujer que es, al tiempo, campesina y culta —viste con formas un tanto populares, sobre todo en su sombrero—, pero está escribiendo. Quizás la idea de representar a «La Patria Gallega» —denominación que también tuvo el Boletín-Revista Órgano oficial de la Asociación Regionalista, que se puso en marcha en 1891— esté presente en la configuración de esta imagen simbólica, en un vítor en el que, por otra parte, se reconoce a Brañas como «patriota». Esa presencia de la gaita, como la del escudo universitario y la de una mujer, presentada con sentido alegórico, quizás se expliquen mejor teniendo en cuenta el conocimiento del citado grabado de La Monteira. Por lo demás López Carballo sigue, además, el camino de su padre al otorgar al color una importancia fundamental en una obra en la que se han valorado ecos postcubistas y nexos con Rafael Zabaleta (Cacheda, 2007:94-96). MANUEL CASÁS FERNÁNDEZ* Nació en A Coruña. Estudió Derecho en la Universidad de Santiago y desarrolló una importante labor como abogado, periodista, escritor y orador. Fue alcalde de A Coruña entre 19161917 y 1925-1927. Presidió la Comisión organizadora que, desde el Instituto de Estudios Gallegos, llevó a cabo el Primer Congreso de Estudios Gallegos, en 1919. Ingresó en la Real Academia Galega en 1936 y fue su sexto presidente, concretamente entre 1942 y 1960. Fue fundador (1943) y presidente del Instituto de Estudios Gallegos. Ha sido reconocido como caballero de la Orden de Alfonso xii, comendador con placa de la de Isabel la Católica, Cruz Roja de la República Cu- * Aquellos vítores que llevan un [*] no figuran en la muestra por falta de espacio.
149 de laurel», disponiéndose, abajo, «una placa de metal, grabada por Mayer, que dice: Francisco Asorey/ Escultor anatómico de esta Universidad/ (1889-1961)» (Otero Túñez, 1970:292, 293). RAMÓN MARÍA DEL VALLE INCLÁN* Se deben a Felipe Criado hasta dos retratos más que siguen la estela del de Francisco Asorey, y que, al menos en un principio, remiten a este mundo de los vítores. Son los de Ramón María del Valle Inclán (1866-1936) y el de Domingo de Andrade (1639-1712). El dedicado a Vallé Inclán —literato reiteradamente retratado (López Vázquez, 2011:85131)— es el resultado de una propuesta realizada por el decano Otero Túñez, en 1967, con motivo del centenario del nacimiento de escritor (Otero Túñez, 1970:293). Con el ánimo de emparejar este vítor y el de Asorey —o, lo que es lo mismo, las Letras y las Artes—, se les encargaron marcos similares, y, en este caso, «… una placa de metal, grabada por Mayer, Valle Inclán/ Alumno de esta Universidad/ 1866-1936» (Otero Túñez, 1970:293). También estamos aquí ante un retrato que atiende a exponer —sobre un fondo neutro— la individualidad del personaje, con el complemento de una mesa y unos libros, alusivos a su actividad literaria (López Calderón, 2007:108). La Facultad de Ciencias Políticas y Sociais ALFONSO DANIEL RODRÍGUEZ CASTELAO La Facultad de Ciencias Políticas y Sociales —siguiendo la estela de la conmemoración del V Centenario— le encarga a Xurxo Martiño, el responsable de los últimos vítores realizados, uno que se le dedica a Alfonso Daniel Rodríguez Castelao. no. En el acto correspondiente, desarrollado en el Paraninfo, habló el decano de la Facultad de Derecho, Paulino Pedret Casado, quizás especial incentivador de este homenaje (Noticias, 1968:147, 148). Retratos a modo de vítor FRANCISCO ASOREY* Nació en Cambados (1889-1961). Vive en Santiago de Compostela desde 1918, año en que obtiene la plaza de escultor anatómico de la Facultad de Medicina, cargo que mantendría hasta su jubilación, momento en el que se le rinden dos homenajes en la universidad, uno de ellos en la Facultad en la que había trabajado; el otro, en la de Filosofía y Letras (Otero Túñez, 1959:81-83). El vítor, como tal, entrará a formar parte del patrimonio universitario mediante un acuerdo que se toma en la Facultad de Filosofía y Letras, en noviembre de 1968, que es solicitar a la familia del artista un cuadro realizado por Felipe Criado en 1957 (Otero Túñez, 1970:292). Será ya en 1969 cuando se cuelga en las aulas compostelanas aquel retrato, hecho en vida y que rememora el taller de un artista que había apreciado el valor de este cuadro en el que, al fondo, se ve Compostela y en el que, ante todo, se hace mención expresa a la individualidad del personaje y se siguen los dictados académicos aprendidos de Vázquez Díaz (López Calderón, 2007:101). La conversión en vítor, orientada por Otero Túñez, se hace otorgándole a la obra un marco que, en palabras suyas, combina «el recuerdo barroco y …las letras del “Victor” latino, entrelazadas y orladas por las simbólicas hojas * Aquellos vítores que llevan un [*] no figuran en la muestra por falta de espacio.
150 favor del movimiento agrarista. Además, llegó a practicar la abogacía. Su prematura muerte está en directa relación con la pandemia de gripe de 1918; tenía entonces 29 años. Cuenta con un vítor en la Facultad de Derecho —el último realizado, hasta ahora, en la USC— que data del año 2016. También se conmemoraba de tal modo el centenario de las Irmandades da Fala. Se debe a la escultora Soledad Penalta; lo resuelve con indudable acierto, en una obra acorde con el género en cuestión y coherente con su trayectoria artística. La propuesta de la autora para este trabajo fue hecha por el profesor Monterroso Montero, entonces decano de la Facultad de Geografía e Historia, en la que ejerce ahora como catedrático de Historia del Arte. La profesora Alba Nogueira López —catedrática de Derecho Administrativo— tuvo también un papel activo en este encargo, patrocinado por la propia Universidad, la Xunta y el Ayuntamiento de Santiago. Su primera aproximación al mundo de los vítores tiene que ver con la valoración que hace de aquellos que se encuentran en el primer piso de la Facultad de Geografía e Historia —todos ellos pintados—, lo que le lleva a inspirarse, entre otros, en los de Montero Ríos, Domingo Fontán o Rodríguez de Viguri. Penalta utiliza el acero, como es habitual en su obra, de forma predominante. En este caso incorpora un retrato en bronce de Luis Porteiro, extraído en sus rasgos de una fotografía. Y le otorga con un texto a su lado el don de la palabra. Y dice: «Amigos d’a fala:/ qu’os nosos xueces e/ notarios sepan o galego,/ é o menos que podemos/ pedir, si han de se/r garantía de xusticia/ e de fidelidade», con lo que se hace alusión al espíritu de las Irmandades da Fala, evocado de tal forma. Retrato y texto se montan sobre una plancha de acero en la que, a los lados, se recortan en En este caso el pintor parte de una conocida fotografía del personaje y la trata como si fuese un cartel, con su nombre a un lado, visto tras una mesa sobre la que pueden percibirse diferentes útiles. Se mantiene aquí la fórmula de acompañar el retrato con un epígrafe, que reúne a una escueta aproximación al personaje y a su vinculación con la universidad compostelana con un fragmento de un texto suyo alusivo al papel que espera debe tener esta universidad. Dice así: «ALFONSO DANIEL RODRÍGUEZ CASTELAO. Rianxo, 1886-Bos Aires, 1950/ Licenciado en Mediciña por esta Universidade na que ingresou en 1903/ “Vexo a Universidade de Sant-Iago convertida en cerebro de Galiza/ irradiando cultura e saber mais alá dos lindeiros naturais da nosa Terra”/ (Sempre en Galiza, Libro primeiro, capítulo XXXIII)». La obra está firmada por Xurxo Martiño en el año 2000. Llama la atención el tamaño que se le otorga al vítor, con una superficie que duplica a la habitual. Con ello se le pretende dar un especial protagonismo y centrar en la facultad el descanso de la escalera que lleva al salón de actos. La Facultad de Derecho LUIS PORTEIRO GARCÍA* Se licenció en 1911 en la Facultad de Derecho de Santiago; en ella fue profesor de Derecho Civil. Se doctoró en Madrid en 1914; su tesis se titula El sistema parlamentario en España y sus relaciones con el caciquismo. Él fue el primero que utilizó —en esta universidad— el idioma gallego en un acto realizado en su paraninfo en el año 1915. Por otra parte, se vincula con la creación de las Irmandades da Fala, en 1916. También fue concejal en el ayuntamiento compostelano y se presentó para tal cometido a
151 para poner en valor a quien así se lo merezca. Si hubo que esperar a que pasasen quinientos años para que la mujer tuviese un lugar entre los seleccionados a tal efecto y, también, para que el idioma gallego fuese utilizado al respecto, quizás ahora —en estos tiempos en los que, además del trabajo individual, se practica el acometido de forma colectiva— bien puede hacerse, por qué no, alguno dedicado a grupos o a equipos especialmente relevantes. Y si la pintura ha sido el modo en el que se concretaron usualmente los vítores, este, dedicado a Luis Porteiro, inicia —qué duda cabe— un modo de hacer, en este caso, a través de la escultura. También son de aplicación —en este mismo orden de cosas— otras dicciones artísticas, algo que sin duda el futuro traerá consigo, con independencia de lo idónea que resulta la labor pictórica a tales efectos. un plano más adelantado una serie de estilizadas figuras humanas, también en acero, que se encajan en un formato en V, con lo que se alude simbólicamente a una masa humana que escucha su palabra. Se completa la obra —como es habitual en los vítores— con un epígrafe alusivo al personaje así enaltecido. Aquí se escribe: «Luis Porteiro Garea (1889-1918)/ Catedrático, Secretario da Facultade de Dereito e Secretario Xeral da Universidade/ O 16 de setembro de 1915 pronunciou o primeiro discurso en galego na universidade/ Fundador da Irmandade da Fala de Santiago en 1916». ¿Seguirá la USC reconociendo la gloria que se debe a algunos de los que la integraron, o integran, a través de vítores? Sería deseable que así fuese. En los últimos años ha sido realmente escasa la utilización de esta fórmula
153 SELECCIÓN BIBLIOGRÁFICA 1 JOSE RAMÓN RODIL Autor: Puente y Aranguren, Manuel de la Título: Apéndice al manifiesto y causa del Excmo. Sr. Teniente General Marqués de Rodil, contraido esencialmente a la defensa de Almadén del Azogue / publicado por Manuel de la Puente y Aranguren Publicación: [Cádiz: s.n.], 1839 (Oficina de la Viuda e Hijo de Bosch). Descrición: 83 p ; 18 cm RSE. OPUSC 1 3 Viñas, J.J. Breve recensión da Universidade de Santiago do seu actual reitor En: Anuario de la Universidad de Santiago para el curso 1856 a 1857 Public 147 (pp. 35-36: Decisión do reitor Viñas: que se dispoña, coa bandeira del Batallón de Literarios, un retrato de Rodil na Biblioteca). 2 ALONSO III DE FONSECA Autor: Fernández Varela, Manuel, Cóengo de Lugo, 17721834 Título: Oración que a la inmortal memoria del Sr. D. Alonso de Fonseca, Arzobispo de Santiago y de Toledo / dixo Manuel Fernández Varela Publicación: En Madrid: en la Imprenta Real, 1799 Descrición: 63 p.; 20 cm Biblioteca Xeral R 9739 Título: Fiestas Minervales, y aclamación perpetua de las Musas, a la inmortal memoria de el Ilustrissimo, y Excelentíssimo señor D. Alonso de Fonseca el Grande... que afectuosamente las consagra... al Señor Conde de Monte-Rey, su protector... por mano de el Doctor D. Ioseph Varela y Vasadre, Retor de dicha Universidad ... Publicación: En Santiago: Por Antonio Frayz, 1697 21549 1 JOSÉ RAMÓN RODIL Autor: Puente y Aranguren, Manuel de la Título: Apéndice al manifiesto y causa del Excmo. Sr. Teniente General Marqués de Rodil, contraido esencialmente a la defensa de Almadén del Azogue / publicado por Manuel de la Puente y Aranguren Publicación: [Cádiz: s.n.], 1839 (Oficina de la Viuda e Hijo de Bosch). Descripción: 83 p; 18 cm RSE. OPUSC 1 3 Viñas, J.J. Breve reseña de la Universidad de Santiago por el actual rector de la misma En: Anuario de la Universidad de Santiago para el curso 1856 a 1857 Public 147 (pp. 35-66: Decisión del rector Viñas: que se disponga, con la bandera del Batallón de Literarios, un retrato de Rodil en la Biblioteca). 2 ALONSO III DE FONSECA Autor: Fernández Varela, Manuel, Cóengo de Lugo, 1772-1834 Título: Oración que a la inmortal memoria del Sr. D. Alonso de Fonseca, Arzobispo de Santiago y de Toledo / dixo Manuel Fernández Varela Publicación: En Madrid: en la Imprenta Real, 1799 Descripción: 63 p.; 20 cm Biblioteca Xeral R 9739 Título: Fiestas Minervales, y aclamación perpetua de las Musas, a la inmortal memoria de el Ilustrissimo, y Excelentíssimo señor D. Alonso de Fonseca el Grande... que afectuosamente las consagra... al Señor Conde de Monte-Rey, su protector... por mano de el Doctor D. Ioseph Varela y Vasadre, Retor de dicha Universidad ... Publicación: En Santiago: Por Antonio Frayz, 1697 21549