Veterinaria e mellora pecuaria na Galicia contemporánea. O papel de Juan Rof Codina

VETERIN ARIA E MELLOR A PECUARIA NA GALI CIA CONTEMPOR ÁNEA . O PAPEL DE JUAN ROF CODINA TESE DE DOUT ORAMENTO DIEGO CONDE GÓMEZ SANTIAGO, X UÑO 201 3 UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE C OMPOSTEL A VETERIN ARIA E MELLOR A PECUARIA NA GALI CIA CONTEMPOR ÁNEA . O PAPEL DE JUAN ROF CODINA TESE DE DOUT ORAMENTO DIEGO CONDE GÓMEZ SANTIAGO, X UÑO 201 3 DIRECTORES : PROF. DR. D. MA NUEL CIF UENTES MA RTINEZ Departamen to de Anato mía e Produc ión Animal Facultade de Vete rinaria. PROF. DR. D. LOUR ENZO F ERNÁNDEZ PRI ETO Departamen to de Historia Contempo ránea e de Amé rica Facultade de X eografía e Histo ria . UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE C OMPOSTEL A FACULTADE DE VETERIN ARIA DEPARTAMENT O DE ANAT OMÍA E PRODUC IÓN ANIMAL VETERIN ARIA E MELLOR A PECUARIA NA GALICIA CON TEMPOR ÁNEA . O PAPEL DE J UAN ROF CO DINA Taballo prese ntado para op tar ao Grao d e Doutor pola Univer sidade d e Santiago de Comp ostela Diego Con de Gómez Santiago, xuño de 2013 DEPARTAM ENTO DE ANATOMI A E PRODUC ION ANIMAL Facultade de Veterinaria. Carballo Calero s/n. 27002 Lugo D. LOURE NZO FER NÁNDEZ P RIETO , Catedrátic o de Historia Contemporán ea na Facultade de Xeografía e H istoria e, D. JOSE MANUEL CIFUENTES MARTINEZ , Profes or Titular de Anat omía e E mbrioloxía na Facultad e de Ve terinaria d a Universidad e de Sa ntiago d e Compostela, INFORMAN: Que o trab allo de inves tigación titulad o “ VETERIN ARIA E MELLORA P ECUARIA N A GALICIA CONTEMPO RÁNEA. O PAPEL DE JUAN ROF C ODINA ”, pr esentado por D. Diego Conde Gómez para op tar a o Gra do de Doutor pola Unive rsidad e de Santiag o de Compos tela , foi realizado baixo a nosa direcci ón no D epartam ento de Anatomía e Produció n Animal da Universidade de Santiag o de Compost ela. Revisado o pres ente estudo, queda mos conformes co a súa presentac ión para ser xulgado. Aos efectos oportunos asin amos o pres ente infor me Lugo, 25 de XUÑO de 2 013. Asdo. Lourenzo Fernández Priet o Asdo. J. Manuel Cifuentes Martínez ÍNDICE E LIS T ADOS 9 LISTADO D E ABREVIATURA S ACIAM Ar quivo do Centro de Investig acións Agrarias de Mabegond o AFROF Arquivo Familia R o f AHICO Arquivo Históric o de Imaxe s do Concello de Oroso AHN Arquivo Históric o Nacional AHUSC Arquivo Históric o da Unive rsidade de Santiag o de Compostela AMA Arquivo do Ministerio de A gricultura AMB Arquivo Misión Biolóxica d e Galicia AMS Arquivo Militar d e Seg ovia ANVE Asociación Naci o nal Veteri naria Española AREM Arquivo da Residen cia de Estud antes de Madrid AROF Fondo Rof Codina. Bib lioteca Interc entros de Lugo AU CM Arquivo da Fa cultade de Ve terinaria da Uni versidade C omplutense d e Madrid AULE Arquivo da Fa cultade de Ve terinaria da Uni versidade d e León AXA Arquivo Xeral da Administración d o Estado AXGR Asociación Xeral de Gandeiros do Rein o BESLOC Biblioteca Municipal d e Estudos Locais de A Coruña BNE Biblioteca Naci o nal de E spaña BPV Biblioteca P enzol de Vigo BUSC Biblioteca Univ ersidade d e Santiago de Compostela CDPG Cátedra de Di vulgación P ecuaria de Galicia CTARE- SERE/INAH Comité Técnico de Axuda aos Refuxiados Españ ois -Servizo de Evacuación do s Refuxiados Españ o is/Insti tuto Nacional de An tropoloxía e Historia (México) FUE Fundación Univer sitaria Es pañola IIA Instituto de Inv estigacións Agronómicas MPG Museo do Pobo Galego MPO Museo de P ontevedra O CV Organización C olexial Veter inaria RAG Real Academia Galega RHSP Revista de Hi xiene e Sanida de Pecuaria RHSV Revista de Hi xiene e Sanida de Veterinaria RSEAPS Real Sociedade Económica d e Amigos do País de Santi ago TMC Tribunal Militar Nú mero IV de A Coruña XAE Xunta de A mpliación de Est udos XARE/AMAE Xunta de Auxilio a os Republican os Españois/Arquiv o do Ministerio de Asuntos Exteriores. ÍNDICE E LIS T ADOS 11 LISTADO D E IMAXES Imaxe 1. Celebrac ión do 90 aniversar io d e Rof Cod ina. De esquerda a dereita María e Concep ción Rof Carballo, Juan Rof Co dina, Juan e M ª del Carmen R of Carballo (1964). AFROF ............................. 53 Imaxe 2. Rof Cod ina aos 90 an os de idade ( 1964). AFR OF ................................................................ ... 53 Imaxe 3. Med alla de Ouro da So ciedade Veter inaria de Zootecn ia. AFROF .......................................... 54 Imaxe 4. Med alla de Ouro da Asoc iación do Cor po Nac ional Veterinario. AFROF ................................ 56 Imaxe 5. Juan Ro f Codina recibind o a homenaxe d o Consello de Co lexios de Veterinarios d e España (1966). AFROF .............................................................................................................................. 56 Imaxe 6. Pergamiño nomeánd oo Fillo Predilecto do Pr at de Llobregat (1958). A FROF ........................ 57 Imaxe 7. Partitur a "Rof Codin a" de Manu el Parada (1968). B NE. ................................ ......................... 57 Imaxe 8. Juan Tél lez Vicén. .................................................................................................................. 61 Imaxe 9. Apunte s elaborados p or Rof Codina e Fr ancisco Echegoyen p ara a mate ria de Cirurxía Xeral Veterinaria (cu rso 1894 -1895). AROF. BU SC ................................................................................. 64 Imaxe 10. Juan Té llez López. ................................................................................................ ................ 66 Imaxe 11. Juan Ro f Codina no Co rpo de Veter inaria Militar (1901). AFROF. ......................................... 70 Imaxe 12. Bosqu ejo sanitario -zootécnico d estinado al estudio de la ven tajas del seguro ap licado a la ganadería en la p rovincia de Lugo ( 1904). AROF. BUSC ............................................................... 73 Imaxe 13. Conce pción Carb allo e Rof Codina coa sú a filla Ángela (1903). AFROF. ................................ 82 Imaxe 14. Conce pción Carb allo Lameiro, con dous do s seus fillos, Angela María e Juan Rof Carb allo (1909). AFROF . ............................................................................................................................. 83 Imaxe 15. Clínica de Jose Car ballo precede nte da Gran Clínica Veter inaria. Lugo 1903. AFROF ............ 84 Imaxe 16. Anun cio do con sultorio veterinar io de Rof Cod ina (1902). ................................................... 86 Imaxe 17. Anunc io da Gran Clínica Veter inaria (1908). ARO F. BUSC. ................................................... 86 Imaxe 18. Portad a do Bo letín da Gran Clínica Veter inaria (1908). AROF. BU SC. ................................... 86 Imaxe 19. Anunc io da Gran Clínica Veter inaria (1910). ........................................................................ 86 Imaxe 20. Anunc io da Gran Clínica Veter inaria (1911). ........................................................................ 87 Imaxe 21. Deta lle do Boletín da Gr an Clínica Veterinaria (1 908). AROF. BUS C. .................................... 87 Imaxe 22. Anunc io da Gran Clínica Veter inaria (1914). ........................................................................ 87 Imaxe 23. Rof Cod ina e Jesus Carballo na Gran Clínica Veterinar ia (1908). AROF. BUSC. ...................... 88 Imaxe 24. Rof Cod ina vacinand o contra a Nacida. (1910). .................................................................... 88 Imaxe 25. Rof Cod ina (arriba, c uarto pola der eita) na III Asemblea de Monforte. (Mo nforte, 1911). ... 92 Imaxe 26. Rof Cod ina, no centr o subido ao palco, n a inauguración d o xardín “O Pote” en B arallobre - Fene (A Cor uña). AROF. BUSC. ................................................................................................ ...... 92 Imaxe 27. Juan Ro f Codina (1 910). AFROF. ........................................................................................... 94 Imaxe 28. Famili a Rof Codina. (1925). AFROF. ...................................................................................... 95 Imaxe 29. Campañ a de vacin ación contr a a nac ida. (1911). ................................................................ . 96 Imaxe 30. Campañ a de vacin ación contr a a nacida (1911) ................................................................... 97 Imaxe 31. Rof Cod ina (arriba, t erceiro pola esque rda) na cidade de A Co ruña. (arredor de 1911). AFROF. ......................................................................................................................................... 97 Imaxe 32. Portad a de "Refor mas que se p ueden implantar en G alicia para el progreso de la Agricultura" (1912). AR OF. B USC ................................................................................................ . 99 Imaxe 33. La Ganade ría como r iqueza y factor d e bienestar social. (1914). AR OF. BU SC. ................... 101 Imaxe 34. Juan Ro f Codina (1917) ................................ ...................................................................... 103 Imaxe 35. Boletín Of icial dos Colexios de Ve terinarios de G alicia, cos discursos d a X Comida Veterinaria. ................................................................................................ ................................ 110 Imaxe 36. Homen axe a Rosalí a de Castro n a X Comida Veter inaria. .................................................. 110 Imaxe 37. Rof Cod ina (1) xunto a Cruz Gallástegui (2) e Gor dón Ord as (3), nunha Comida Veterinaria. (s.d). AFROF. .............................................................................................................................. 112 Imaxe 38. 1º Congre so Veteri nario Español. Barce lona (Outubr o 1929). AROF. BUSC ........................ 114 Imaxe 39. Pergam ino de Hom enaxe de G alicia a Juan Rof Cod ina (1932). AFROF. ............................. 125 Imaxe 40. Asem blea da Asoci ación Nacional Veter inaria (ANVE). Madr id. 1932. AFROF. ................... 127 VETERINAR IA E MELLORA PECUAR IA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 12 Imaxe 41. Visita de R of Codina á Escola Supe rior de Vete r inar ia de Córdoba. Publicado n o xorn al ABC o 6 de de cembro de 1932. ............................................................................................................. 127 Imaxe 42. Te legrama de Ro f Codina presen tado a súa adhesión ao G oberno repub licano tras o Golpe (13 de agosto d e 1936). E xpediente Ro f. Caixa 61/7683. A XA ................................ .................... 133 Imaxe 43. A Estación Pe cuaria R exional de Lugo (1932). AROF. BUSC . ............................................... 141 Imaxe 44. Juan Car ballal Pa lmeiro. Arq uivo Colexio Veterinarios de Lugo ......................................... 143 Imaxe 45. Luis Escribano Teje dor. Arqu ivo Colexio Veterinarios de Lu go ........................................... 143 Imaxe 46. Visita do X eneral Fran co á Estación Pecuar ia Rexional de Lugo (26 d e agosto 1943). AROF. BUSC. ......................................................................................................................................... 144 Imaxe 47. Cursillo a mestres n acionais na Estación Pecuar ia (1943). AROF. B USC. ............................. 145 Imaxe 48. Caricatur a de Juan R of Codina po r Mouriz (1954) .............................................................. 146 Imaxe 49. Sinatu ra de Juan Rof Codina. AROF. BUSC. ........................................................................ 149 Imaxe 50. Rof Cod ina impartin do unha ch arla a través da Cátedr a de Divulgación Pecuaria de G alicia. AROF. BUSC. ................................ ............................................................................................... 149 Imaxe 51. Charla d e avicultur a nu n cursillo a mestres. Lugo . (1948). AROF. BU SC. ............................ 150 Imaxe 52. Confer encia de Ro f Codina no Circ ulo das Artes de Lugo. (1954). AR OF. BUSC. ................. 150 Imaxe 53. Mater ial para a ensinanza d os cursillos de Avicultu ra Popular. AROF. BUSC . ..................... 150 Imaxe 54. Reun ión na Dirección X eral de Gandería (1964). AFROF. ................................................... 151 Imaxe 55. Trabal lo sobre " La Célula y sus fun ciones " (1902). AROF. BU SC. ........................................ 151 Imaxe 56. Trabal lo sobre " La Célula y sus fun ciones" (1965). AROF. BU SC. ........................................ 151 Imaxe 57. Escola d e Veterinaria d e Madrid. Edificio d e Embaixadores (sd ). http:// www.ucm.es/info/ museoveterinariocom plutense/historia.php ..................................... 155 Imaxe 58. Colexio San Clemen te (1911).Postal .................................................................................. 164 Imaxe 59. Pedro Arambur u Altuna. .................................................................................................... 165 Imaxe 60. Escola d e Veter inaria de Santiago n o Pazo do Hor reo (1915). Postal ................................ . 167 Imaxe 61. Escola d e Veterinaria d e Santiago no Pazo d o Hórreo (1915). Postal ................................ . 168 Imaxe 62. Fachada d a Escola de Veterinaria de San tiago (1915) ........................................................ 169 Imaxe 63. Placa c onmemo rativa da inauguración da Escola de Veter inaria no Pazo d o Horreo o 2 de outubro d e 1915. ........................................................................................................................ 169 Imaxe 64. Vista xer al da Escol a de Veter inaria de Santiago no Pazo do Hórr eo (1915). ...................... 170 Imaxe 65. Vista xer al do pati o principal da Escola d e Veterinaria de Santiago no Pazo d o Hórreo (1915). ................................................................ ........................................................................ 170 Imaxe 66. Pavi llóns destinad os á Cátedra d e Podoloxía sideroté cnica e baños (1915). ...................... 170 Imaxe 67. Museo de Anatom ía normal (1915). .................................................................................. 170 Imaxe 68. Vista xer al do Gabi nete de Z ootecnia (1915). .................................................................... 1 71 Im axe 69. Deta lle do Gabinete d e Zootecnia (1915). .......................................................................... 171 Imaxe 70. Pat io da Escola de Veterinaria de San tiago (1915) ............................................................. 171 Imaxe 71. Abel ardo Gallego C anel (1929) ................................ .......................................................... 180 Imaxe 72. Jerónimo Fernánd ez Domínguez. Toma d e sangu e co aspirad or de precisión e segur idade. Escola de Veterinar ia Santiago. 1912. ......................................................................................... 181 Imaxe 73. Jerónimo Fernánd ez Domínguez. O auto r depo s itando u nha gota d a disolución no hematímetr o co aspirador de precisión e seguridade p ara efectuar o exame m icroscópico. Escola de Veter inaria Santiago. 1912. ................................................................................................... 181 Imaxe 74. Abelar do Gallego Can el, no laborator io da Escola de Veter inaria de Santiago (1915?). .... 182 Imaxe 75. Cruz Gallástegui no seu despacho da Misión Biolóxica de Galicia, situad a no Pazo d o Hórreo . (1921). ................................................................ ........................................................................ 184 Imaxe 76. Cruz Gallástegui no laboratorio d a Misión Biolóxica de Galicia, s ituada no Pazo do Horr eo. (1921). ................................................................ ........................................................................ 185 Imaxe 77. Inform e sobre a epizootia en gando vacú n de Arteixo (A Coru ña). (1898). BXUSC ............. 188 Imaxe 78. Juan Castr o y Valero (1898 ). .............................................................................................. 188 Imaxe 79. Tomas R odríguez G onzález. ............................................................................................... 191 Imaxe 80. Disposit ivo empregado por Tomas Rod ríguez para efectuar a destilación, co fin de an alizar compo sición de substan cias para alimentación animal. ............................................................. 191 Imaxe 81. Grup o de excu rsionistas co catedrático de zootecnia e acom pañantes n a Granxa Agrícola de A Coruña. (1912). ....................................................................................................................... 193 ÍNDICE E LIS T ADOS 13 Imaxe 82. Na casa d o tratan te de gando Enrique Pére z Lon g facendo prácticas d e berimetria con cebóns d o país. (1912). ............................................................................................................... 193 Imaxe 83. Vaca Schw itz, da gr anxa del Mar ques de Lour eda, que mediron os alumnos de Santiago. (1912). ................................................................ ........................................................................ 193 Imaxe 84. Cabalo ang lo-arab e que mediron no cuar tel da cabalería os escolares d e Santiago. (1 912). ................................ ................................................................................................................... 193 Imaxe 85. Escolare s veterinarios de San tiago medindo u n becerro Simmental na Gr anxa Ag rícola de A Coruñ a. (1912). .......................................................................................................................... 194 Im axe 86. Egua an glo-arab e da que sacaron os alumno s unha ficha zoométr ica. (1912). ................... 194 Imaxe 87. Excu rsión Práctica Vet erinaria. Alumnos do ultimo ano d a escola de Veterinaria de Santiago na finca do Marques de Lo ureda. 1911. De esquer da a dereita: Eulogio Castro Rivas, alum no; Pedro Go nzález, catedrático ; Ramiro Olveira, alumno; Jose Fentanes, alumno ; Benito González Somoza, alumno ; Jaime Fábregas, alumn o; Juan Rof Co dina, Inspec tor Pecu ario de A Coruña, Marqu es de Loureda, Ram ón Pérez Baselga, veterinario m ilitar; Jose Grad aille, director d e Prácticas Mo dernas; e M anuel Casal, alumno. ........................................................................... 194 Imaxe 88. Rof Cod ina cos alu mnos de Ve terinar ia. 1911. Med indo unha res e apreciando o grado de cebamen to. ................................................................................................................................ 196 Imaxe 89. Estud antes da Escola de Santiago no Conc urso de Gando s do Reino (1913). ..................... 197 Imaxe 90. José Mar ía Fontela Vázquez (1914). ................................................................................... 198 Imaxe 91. Jose Fontela Vázquez (1917). ............................................................................................. 200 Imaxe 92. Juan R of Codina (No c entro con chapeu na man) na inaugur ación do Aten eo Escolar Veterinario d e Santiago (1922). .................................................................................................. 202 Imaxe 93. Cabece ira de “La Ve terinaria Escolar”(1902).(Re positor io Helvia. Universi dad e de Cór doba) ................................ ................................................................................................................... 204 Imaxe 94. Cabece ira de “Revista Vet erinaria” (1903).(Re positorio Helvia. Universidade d e Córdo ba) ................................ ................................................................................................................... 204 Imaxe 9 5. Cabec eira de “La De fensa Veterinaria”. Arq uivo Colexio de Ve terinarios A Cor uña ........... 205 Imaxe 96. «Texto ínte gro de l a solicitud enviada a l Gobierno inte resando el restablecimien to de la Escuela de Veter inaria», El Com postelano, febr ero 12, 1927. ..................................................... 217 Imaxe 97. Viñe ta de Carlos M aside publicada no xo rnal El Pueblo Gal lego (1925). ............................ 218 Imaxe 98. Viñe ta de Carlos M aside publicada no xo rnal El Pueblo Gal lego (1927). ............................ 218 Imaxe 99. Artigos d e Rof Cod ina en defensa d a Escola de Veter inaria de Santiago. ........................... 223 Imaxe 100. Retr ato de Don Cesáreo Parad a González (Ramó n Parada Justel, 1891). Ce ntro Cu ltural Deputación d e Ouren se. ................................ ............................................................................. 226 Imaxe 101. Boletín O ficial do s Colexios de Veterinar ios de Galicia (1930) . ......................................... 231 Imaxe 102. Inspecto res de Hi xiene Pecuaria e Sanidad e Veterinaria en Galicia (1910). ..................... 232 Imaxe 103. Niceto Jose G arcía Arm endaritz (1930). ........................................................................... 233 Imaxe 104. Vista p arcial do labo ratorio creado por Armendarizt en Lugo ( 1917). .............................. 237 Imaxe 105. Hom enaxe dos Co lexios Veterinarios galegos a Ar mendaritz. Lugo. 10 d e agosto 1930. .. 237 Imaxe 106. Xa vier Prado Rodríguez “Lam eiro”. .................................................................................. 238 Imaxe 107. Martín Lázaro Calvo (1916) .............................................................................................. 241 Imaxe 108. Anu ncio Martín Lázaro Calvo. 1924. ................................................................ ................ 243 Imaxe 109. Día de Galiza. 25 d e xullo 1931. Vigo. 1. Cr uz Gallástegui, 2. A lonso Rios, 3. Lustr es Rivas, 4. Fernánd ez Mato, 5. Castelao, 6. Paz Andrade. ........................................................................... 253 Imaxe 110. Cabeceira d e El P ueblo Gallego. Galegos: non deixedes qu e morra a M isión Biolóxica. 23 de outubro d e 1930. ........................................................................................................................ 254 Imaxe 111. Cabeceira d e El P ueblo Gallego. Así es como se acusa “nu estra galleguidad” ob teniendo triunfos c omo el de la Misión Biolóxica. 31 de dece mbro de 1930. ............................................ 256 Imaxe 112. Acta de defun ción de Antonio Castillo Domíngu ez. 1936. ................................................ 271 Imaxe 113. Trabal lo de Anton io Castillo gañador d o 1º premio organizado polo Colexio de Ve terinarios de A Coru ña en 1925 ................................................................................................ .................. 271 Imaxe 114. Benigno Á lvarez Go nzález (1920) ..................................................................................... 272 Imaxe 115. Benigno Á lvarez Go nzález (1920) ..................................................................................... 272 Imaxe 116. Benigno Á lvarez Go nzález (1936) ..................................................................................... 272 Imaxe 117. Mor te do veter inario de Maceda. Ser ie O fardel da guerra, de Conde Corbal. ................. 272 VETERINAR IA E MELLORA PECUAR IA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 14 Imaxe 118. Manu el del Rio Pamp ín (adiante con garavata) e Jose Garc ía Fernández (detrás). (sd) AHICO. ....................................................................................................................................... 273 Imaxe 119. José García Fernán dez. Debuxo d e Camilo Díaz Valiño no c árcere d e Santiago. 1936 ...... 273 Imaxe 120. José García Fer nández ..................................................................................................... 273 Imaxe 121. Am ancio Caamaño C imadevila. Arquivo “Nom es e Voces” ................................ .............. 274 Imaxe 122. Am ancio Caamaño C imadevila (dereita), xunto co n Castelao (centr o) e Joaquín Maquieira Fernánd ez (esquerda). 1934 ....................................................................................................... 274 Imaxe 123. Am ancio Caamaño C imadevila. Arquivo “Nom es e Voces”. ............................................. 274 Imaxe 124. Sever ino Pellit y Var ela. (sd). AHICO ................................................................................ 278 Imaxe 125. Anu ncio consu lta S everino Pell it y Varela (1931) ................................ ............................. 278 Imaxe 126. Constan tino Antonio B ao Arias (sd). . Arquivo “ Nomes e Voces”. .................................... 278 Imaxe 127. Xuntan za veterinarios d e A Coruña ( sd). Severino Pellit (x) terce iro sentado pola de reita. AHICO. ....................................................................................................................................... 279 Imaxe 128. Cayetan o López y Ló pez (1940). ....................................................................................... 284 Imaxe 129. Portad a da pro posta de Plan Rexional de Sanid ade Animal ............................................. 284 Imaxe 130. Congreso Agrícola d e Galicia (1944). BXUSC .................................................................... 288 Imaxe 131. Migue l Primo de Rivera, Mini stro de Agricultu ra na clausur a do Congreso Agrícola de Galicia (31/10/1 944). BXUSC. ................................................................ ..................................... 289 Imaxe 132. Diploma d a Exposición R exional de Lugo (1896) .............................................................. 335 Imaxe 133. Portad a de “S oluc iones p ara el mejor amiento de la raza b ovina y riqueza agríc ola industrial en la r egión noroeste de Españ a” ............................................................................... 335 Imaxe 134. Leopoldo Hernánde z Robredo ......................................................................................... 341 Imaxe 135. Touro mestizo da r aza Vianesa (1908) ............................................................................. 342 Imaxe 136. Vaca s galludas da Raza Barroça (1908) ................................ ............................................ 342 Imaxe 137. Dem etrio Galán Gimén ez. ................................................................ ................................ 344 Imaxe 138. Juan de Díos González Pizar ro. ......................................................................................... 344 Imaxe 139. C lasificación do gando vacún se gun do Felius (1995) ........................................................ 350 Imaxe 140. Cate gorización del ganado vacún eur opeo en base ao xen otipado de microsatellites ..... 351 Imaxe 141. Distancia xenétic a de 103 r azas europ eas de vacún analizadas con 30 microsatellites recom endados pola FAO a través d o progr ama Microsat ........................................................... 352 Imaxe 142. Den dograma d as razas españolas, obtido me diante o programa Kitsch, a p artir da an álise cuantitativa dos d atos mor folóxicos. 1991. ................................................................................ 353 Imaxe 143. Ar bore evolutivo co nstruído con 13 razas bovinas autó ctonas españ olas. 1990 .............. 353 Imaxe 144. Emilio Tap ia y Rivas ......................................................................................................... 355 Imaxe 145. II Concu rso Rexio nal de Gando s (A Coruña). 1906. Touro d e 3 anos. 1º Pr emio. Presentad o por Jesus Somoza de Lar acha (A Coruña). AROF. B USC ............................................................... 356 Imaxe 146. Mode lo de vaca e b ecerro de raza galega en 19 06. AROF.BUSC ....................................... 356 Imaxe 147. III Co ncurso Rexional de Gando s (Santiago). 1909. Bece rro "Lirio". 1º Premio . Presentad o por Juan Antonio Lago Fer nández de Corgo (Lugo). AROF. BUSC. ............................................... 358 Imaxe 148. III Co ncurso R exional d e Gandos (Santiago). 19 09. Becerr o "Petrus". 1º Prem io. Presentado por M anuel Soto Trelles de Pantó n (Lugo). AROF. BUSC ............................................................. 360 Imaxe 149. III Co ncurso R exional de Gandos (San tiago). 1909. Becer ro "Perico". 1º Pre mio. Presen tado pola Cámara Oficia l Agrícola de Santiago. AROF. BUSC .............................................................. 360 Imaxe 150. IV Co ncurso Comarcal de Gando s de Ortigueira. 1909. Vaca. 1º Premio. Pre sentada po r Andrés C ornide de San Claud io (2.000 litros). AROF. B USC ......................................................... 360 Imaxe 151. IV Co ncurso Comarcal de Gando s de Ortigueira. 1909. Vaca. 2º Premio. Pre sentada po r Vicente Seoan e, de San Claudio. (1.50 0 litros ). AROF. BU SC ....................................................... 360 Imaxe 152. II Concu rso de Gan do Vacún de Car ballo (A Coruña). 1912. Becer ro de R aza Gal ega, su braza de Mon taña. 2º Prem io. Propiedade da Sociedad e de Gandeiros d e Coristanco. AROF. BUSC ... 361 Imaxe 153. II Concu rso de Gan do Vacún de Car ballo (A Coruña). 1912. Vaca da sec ción de 5 a 8 anos da Raza Galega sub raza da mo ntaña. AROF. BUSC .......................................................................... 36 1 Imaxe 154. Concu rso de gandos d e Carballo (1911). Publico presenc iando a cualificación du n becerro polos veterinar ios Ignacio Varela, Santos R omero e Rof Codina. ................................................ 362 Imaxe 155. Touro da Raza Gal ega (1908) ........................................................................................... 363 Imaxe 156. Vaca galega marela (1908) ............................................................................................... 363 ÍNDICE E LIS T ADOS 15 Imaxe 157. IV Co ncurso Nacional de Gand o s (Madrid). 1913. Toro 1º premio da su braza de mon taña. Propiedade de José Díaz de Vilalba (Lu go). AROF.BUSC .............................................................. 366 Imaxe 158. IV Co ncurso Nacional de Gand os (Madrid). 1913. Toro d e 20 meses. Terc eiro pre mio da subraza d a montaña. Perte ncente á Sociedade de Gandeiros “La Justicia” de Co ristanco (A Coruñ a). AROF.BUSC .................................................................................................................. 366 Imaxe 159. IV Co ncurso Nacional de Gand os (Madrid). 1913. Vaca 2º P rem io da subr aza dos vales. Presentad a por Manue l Nuñez de Lugo. AROF.BU SC .................................................................. 366 Imaxe 160. IV Co ncurso Nacional de Gand os (Madrid). 1913. Toro 2º Pr emio da sub raza dos vales. Propiedade de Manue la Díaz de C orgo (Lugo). AROF.BUSC ........................................................ 366 Imaxe 161. Rof Cod ina (senta do no c entro coa súa filla) no Concu rso de Gandos d e Cuntis (1920). ... 367 Imaxe 162. Rof Cod ina nun co ncurso gandeiro celebrado en Cu ntis. (1920) ...................................... 367 Imaxe 163. Bastón zoométr ico ROF. AROF.BUSC ............................................................................... 368 Imaxe 164. La raza bo vina gallega (1916). AR OF BUSC ....................................................................... 368 Imaxe 165. Medición d unha res c o Bastón zo ométrico ROF. AROF. BUSC. ......................................... 368 Imaxe 166. Trabal los do V Conc urso Nacion al de Gando de 1926. AROF.BU SC .................................. 370 Imaxe 167. VII Co ncurso Pr ovincial de Gandos d e Lugo. 1945. Vaca "Linda" c on cría, per tencente ao lote que o btivo o premio extraordinar io. Presentado por Andrés Sánchez Cedrón de Piugos (Lugo). AROF.BUSC ..................................................................................................................... 375 Imaxe 168. VII Co ncurso Pr ovincial de Gandos d e Lugo. 1945. Vaca "Xata " pertence nte ao lote que obtivo o p remio extr aordinario. Presentado p or Andrés Sánch ez Cedrón de Piugos (Lugo). AROF.BUSC ................................................................................................................................ . 375 Imaxe 169. VII Co ncurso Pr ovincial de Gandos d e Lugo. 1945. Toro "Teixo ". Presentado por And rés Sánchez Ced rón de Piugos (Lugo). AROF.B USC ........................................................................... 375 Imaxe 170. VII Co ncurso Pr ovincial de Gandos d e Lugo. 1945. Becer ro "Perico". Presen tado fora d e concu rso polo Concello de Lugo. AROF .BUSC ............................................................................. 375 Imaxe 171. VIII Con curso Pr ovi ncia l de Gandos d e Lugo. 1946. Toro "Cach orro". Presen tado fora d e concu rso pola Estación Pecuaria Rexion al de Lugo. ARO F.BUSC ................................ ................. 375 Imaxe 172. VIII Con curso Pr ovi ncia l de Gandos d e Lugo. 1946. Becer ro "Rufo". Presen tado po r Andrés Sánchez Ced rón de Piugos (Lugo). AROF.B USC ........................................................................... 375 Imaxe 173. Centr o secu ndario de Insem inación Artificial de Vilalba (Lu go) 1951 ............................... 383 Imaxe 174. Centr o secund ario de Inseminación Ar tificial d e Samos (Lugo) 1951 ............................... 383 Imaxe 175. Centr o de Insem inación Artificial de A Estrada (Ponte vedra) 1951. ................................ . 383 Imaxe 176. Centr o de Insem inación Artificial Bastiague iros (A Coruña) 1951 ..................................... 383 Imaxe 177. VIII Con curso Pr ovi ncia l de Gandos d e Lugo. 1946. Lote de gando que obtivo, por terce ira vez, o prem io extraord inario. Presentado por And rés Sánchez Cedr ón de Piugos (Lugo) AROF.BUSC ................................................................................................................................ . 385 Imaxe 178. VIII Con curso Pr ovi ncia l de Gandos d e Lugo. 1946. Lote de gando que obtivo, por terce ira vez, o prem io extraord inario. Presentado por And rés Sánchez Cedr ón de Piugos (Lugo). AROF.BUSC ................................................................................................................................ . 385 Imaxe 179. IX Conc urso Pro vincial de Gandos de Lu go. 1947. Vaca "Linda". 1º Pr emio. Pr esentada p or Benigno Rivas Sánche z de Lugo. AROF .BUSC .............................................................................. 385 Imaxe 180. X Con curso Pro vincial de Gandos de Lu go. 1948. Becerr o "Perico". Presentad o por Anton io Pallin Vega de Pader ne (Castro verde -Lugo). AROF.BUSC ............................................................ 385 Imaxe 181. I Concu rso Provinci al de Gand os de Our ense. 1947. Becerro "Perico " do Centro d e Selección de Fo ntefiz. AROF.B USC .............................................................................................. 385 Imaxe 182. Concu rso Provinci al de Gandos d e Ourense. 1947. Tour o “Cachorr o”" do pobo de Randin. AROF.BUSC ................................................................................................................................ . 385 Imaxe 183. I Concu rso Provincial de Gan dos de Ou rense. 1947. Vaca "Rub ia" premiada no C oncurso Comarc al de Carballiño en 1941. ARO F.BUSC ............................................................................. 386 Imaxe 184. I Concu rso Provincial de Gan dos de Ou rense. 1947. Vaca da Raza Barro ça . AROF.BUSC .. 386 Imaxe 185. I Concu rso Provincial de Gan dos de B etanzos (A Coruña). 194 8. Tor o "Navarr o". Presentad o por José Pais Romar iz de Negreira (A Cor uña). AROF.BUSC ..................................... 386 Imaxe 186. I Concu rso Provincial de Gan dos de B etanzos (A Coruña). 1948. To ro "Navar ro". Presentad o por José Pais Romariz de Ne greira (A Coruña). AROF.B USC ..................................... 386 VETERINAR IA E MELLORA PECUAR IA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 16 Imaxe 187. XI Conc urso Pro vincial de Gandos de Lu go. 1949. Becerr o “Lindo”. 1º Premio. Pr esentado por José Ló pez Ferr eiro de Castroverde (Lugo). AROF.BUSC ....................................................... 386 Imaxe 188. I Concu rso de G andos de Valadour o. 1949. Toro "Lindo" dunha p arada particular. AROF.BUSC ................................................................................................................................ . 386 Imaxe 189. XI Con curso Pro vincial de Gandos de Lu go. 1949. Toro "Teixo ". Presentado p or Domingo Martínez Rivas de Papoy, parro quia de Calde (Lugo). AROF.BUSC .............................................. 387 Imaxe 190. I Fe ira Nacional do Cam p o (Madrid). 1950. Touro "Teixo”. Pr esentado p or Domingo Martinez Rivas de Papoy, parro quia de Calde (Lugo). AROF.BUSC .............................................. 387 Imaxe 191. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Tour o "Teixo” vis to de fron te. Campión. AROF.BUSC ................................................................................................................................ . 388 Imaxe 192. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Tour o "Teixo” visto de gr upa. Camp ión. AROF.BUSC ................................................................................................................................ . 388 Imaxe 193. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Bec erro “Lindo”. 2º p remio. Presentado por Manuel Gayoso Castro de Porto millos (Lugo). AROF.BUSC ......................................................... 388 Imaxe 194. I Fe ira Naciona l do Campo ( Madrid). 1950. Becerr o “Perico IV”. 3º pr emio. Presentad o por Pedro Castr o Gayoso de C uiña (Lugo). AROF.BUSC ..................................................................... 388 Imaxe 195. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Toro "Lindo". P resen tado por Victorino Gar cía García de San Román d e Cedeira (A Coruña). AROF.BUSC .......................................................... 389 Imaxe 196. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Bec erro "Trasho rras". Presentado p ola Estación Pecuaria Re xional de Lugo. AROF.BUSC ...................................................................................... 389 Imaxe 197. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Toro "Navarro". Presen tado por Javier Pita Lassantas de Santia go de Mer a (Ortigueira – A Coru ña) AROF.BU SC .......................................... 389 Imaxe 198. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Bec erro "Chato ". Presentado por Eugenio Abuin Calo de Tállara (Lousam e - A Coruña) AROF.BUSC ...................................................................... 389 Imaxe 199. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Toro "Perico". Presentad o por Jesus Fe rnández Pita de Castro ( Narón - A Coruña) AROF.BUSC ............................................................................ 389 Imaxe 200. I Fe ira Nacional do Campo (M adrid). 1950. Becerro "Gallardo", fillo do tou ro "Teixo" Campión e da vaca "Gallarda". Pre sentado p o Domingo Martine z Rivas de Papoy, parr oquia de Calde (Lugo). ARO F.BUSC ........................................................................................................... 389 Imaxe 201. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Toro "Argonte". Presentad o pola Deputac ión provincial da A Cor uña. AROF.BUSC ........................................................................................... 390 Imaxe 202. I Fe ira Nacional do Cam po (Madrid). 1950. Bec e rra "Linda". 2º Pre mio. Prese ntada por José Choren Rodríguez de Tabo ada (Lugo). AROF.BUSC ............................................................. 390 Imaxe 203. Táboa d e rende mentos lácteos. Prod ución de leite e man teiga da vaca “Gallar da dur ante os anos 1927/1928. ................................ .................................................................................... 393 Imaxe 204. Concu rso de vacas leiteiro -man tequeiras. Mis ión Biolóxica de Galicia. Pontevedra ( sd). AROF.BUSC ................................................................................................................................ . 394 Imaxe 205. Contr ibución al estud io de las razas vacun as nacionales. 1951. AR OF -B USC .................... 395 Imaxe 206. Redacc ión da Voz d e Galicia. (s.d). De esque rda a der eita, sentados M erelas, Martínez Morás, o Do utor Her vada, o director Alejandro Barreiro, Rof Codina e Cesar Alvajar. De pé: Manuel Díaz, N ito, Carballo Teno rio, Augusto Barr eiro, Julio Rodríguez e B lanco Meizoso. ....... 405 Imaxe 207. Rof Co dina (senta do, terce iro pola dereita) coa redac ción da Voz de Galicia. (1912). ...... 405 Imaxe 208. Redacc ión de " La Idea Moderna " Lu go. (1904). De esquerd a a dereita, Enrique R odríguez Garrido, Julio Nú ñez González, Anton io Menénd ez Franco, Jose Vega Blanco, Lui s Gago Alonso e Juan Rof Cod ina. ......................................................................................................................... 406 Imaxe 209. Anu ncio de “ El Cultivador Mo derno ” (1 919). ................................................................... 406 Imaxe 210. Recolecc ión de algas n a baixa mar (1924) . ....................................................................... 410 Imaxe 211. Carg a de pateixo e mpregado p ara adubo na ría de Sada (1924). ..................................... 410 Imaxe 212. Mostr a de pateixo p ara adubo (1924) .............................................................................. 410 Imaxe 213. Concu rso de gandos en Monforte d e Lemos (1929) ......................................................... 413 Imaxe 214. Concu rso de gandos en A Coruña ( 1906) .......................................................................... 413 Imaxe 215. Rof Cod ina cuns car neiros de r aza ovina galega (1918) .................................................... 414 Imaxe 216. Ovel las de raza ga lega (1918) ........................................................................................... 414 Imaxe 217. Acto inaugural da IV Asamb lea Nacional Vete rinaria. Bar celona. 1917 ............................ 428 ÍNDICE E LIS T ADOS 17 Imaxe 218. Abaste cimiento de c arnes y or ganización racional de los Co ncursos de Ganados en Galicia (1920) ................................ ......................................................................................................... 429 Imaxe 219. Anu ncio de ven da de remolach a (1923) ........................................................................... 432 Imaxe 220. Caba lo semental de raza de p equena alzada (poni galego). (1919) .................................. 438 Imaxe 221. Caba lo capón d a raza de peq uena alzada (poni galego). (1919) ....................................... 438 Imaxe 222. Caba lo semental de raza de m ediana alzada (cabalo galego) (1919) ................................ 439 Imaxe 223. Egua d e raza de m ediana alzada (cabal o gale go) (1919) .................................................. 439 Imaxe 224. Egua d e raza de m ediana alzada (cabalo gale go) (1919) .................................................. 439 Imaxe 225. Caba lo semental de gran alzad a dun ha parada particular da p rovincia de A Coruñ a (1919) ................................ ................................................................................................................... 439 Imaxe 226. Caba lo da Raza Bu rguetana de stinado á cubrición das eguad as de pon is da Provincia de Pontevedr a. (sd). AROF. BUSC .................................................................................................... 439 Imaxe 227. Eguada d e ponis nu n curro da Pro vincia de Pontevedr a. (sd). AROF. BUSC ...................... 439 Imaxe 228. Suxe ición dunha egua par a a rapa. .................................................................................. 440 Imaxe 229. Suxe ición dun sem ental dunh a eguada. ................................ ........................................... 440 Imaxe 230. Egua g alega con c ría no m onte ........................................................................................ 440 Imaxe 231. Eguada c os aloitador es preto do curro . ............................................................................ 440 Imaxe 232. Egua g alega dom ada ........................................................................................................ 441 Imaxe 233. Conc entración d e cabalos nun c urro. ............................................................................... 441 Imaxe 234. Eguas galegas do madas no curral dunha par ada particular. ............................................. 441 Imaxe 235. Ar reador es conducindo as eguas a r apa. ......................................................................... 441 Imaxe 236. Cam iño do c urro dunha eguad a. ................................ ...................................................... 441 Imaxe 237. Edm undo N ovoa e a explotación avícol a " Las Galerías" en Pontevedr a. 1917. ................ 442 Imaxe 238. Galiñeiro p ara poñ edoras na Gran xa "Las Galerías", de Pon tevedra. 1918 ...................... 443 Im axe 239. Secc ión de casetas para 40 gali ña s na Granxa " Las Galerías" , de Pontevedr a. 1918 ........ 443 Imaxe 240. Galiñeiros d e reprodu tores na Granxa "Las Gal erías", de Pontevedr a. 1918 .................... 443 Imaxe 241. Recover as na Feir a de Ceilán (A Baña). 1927 .................................................................... 445 Imaxe 242. A Asoc iación Xer al de Avicultores na sú a Asemb lea Oficial Pro Avicultur a c elebrad a en Madrid o 24 e 25 de novemb ro de 1934. (Sinalase Rof Co dina cu nha cruz). ............................... 445 Imaxe 243. Rof Cod ina xunto c o Presidente d o Consello de Ministros Alej andro Ler roux na clausura da Ex posic ión de Avicultura d e Sevilla (1935) .................................................................................. 446 Imaxe 244. Galiñas de Mos (1 939). AROF. BUSC ................................................................................ 446 Imaxe 245. Galos d e Mos (1939). ARO F. BUSC ................................................................................... 446 Imaxe 246. Rof Cod ina e o Xen eral Franco n a Sección Avícola da Estación Pecu aria Rexion al de Lugo (26 de agosto 1943). AROF -BUSC ................................................................................................ 448 Imaxe 247. Verró n de r aza celta (1919) ................................................................ .............................. 449 Imaxe 248. Porca d e raza celta (1919) ................................................................................................ 449 Imaxe 249. Porca m estiza coa s súas c rías (1919) ................................................................................ 450 Imaxe 250. Propo sta de Rof Co dina para unha e xplotación porcina en A Coruña. 1921 ..................... 452 Imaxe 251. Porco da Raz a Celta da Estación Pecuaria Rexio nal de Galicia (1943). AROF. BUSC. ......... 456 Imaxe 252. Enfermedades in fecto -contagiosas reinantes en la g anadería gallega y med idas para combatirlas y ev itarlas . (1 928). AROF. BUSC ............................................................................. 460 Imaxe 253. Rof Cod ina inoculan do reses fro nte a nacida (1911) ........................................................ 463 Imaxe 254. Cebón s galegos en trando no M erc ado de Gando d o Matadoiro de Madr id (1926) .......... 469 Imaxe 255. Cebón s galegos n o establo do M atadoiro de Madr id (1926) ............................................ 469 Imaxe 256. Pe sado dun cebón na bascula do Mercado de gando de M adrid (1926) ........................... 469 Imaxe 257. Matar ife dando lle a puntilla a un cebó n galeg o no Matad oiro de Madrid (1926) ............ 470 Imaxe 258. Muxidor a Egle par a pequenas exp lotacións (1930). ......................................................... 471 Imaxe 259. Or la da 1ª Pro moción de Inspec tores de Hixiene Pecuaria e San idade Veterinar ia (1910). Fonte: Asociación d el Cuerpo Nacional d e Veterinaria. .............................................................. 571 Imaxe 260. Planos d a Estación Pe cuaria Rexional de Lu go. 1937. AROF. BUSC. .................................. 581 Imaxe 261. Planta baixa da Es cola de Veter inaria de Santiago de Co mpostela no edifi cio de San Clemente. (1883) ........................................................................................................................ 585 Imaxe 262. Planta alta da Esc ola de Veterinar ia de Santiago d e Compostel a no e dificio de San Clemente. (1883) ........................................................................................................................ 587 AGRADECEME NTOS 25 AGRADECE MENTOS No camiño ata aquí discorrid o, fo ron moitos os momentos de incerteza e abatemento que me fixeron temer que este tra ball o non ch egara nunca a tomar fo rma. Fo i sen dub ida o apoio e axuda dun inxente número de persoas do meu arredor, que durante to d o este temp o contribuíron a que lle dera forma, o que me levou por fin ao mesmo. É por iso, polo que con toda esta xente que directa ou indirecta mente colaboraron a facer que esta du ra andain a fora doada ata convertela nunh a realidade, teño sen dubi da unha obriga. Serva pois, este record o para facelos participes un pouquiño máis s e cabe deste meu traballo, e espero que dalgún xe ito poida saldar a miña d ébeda con el es, que penso é impagable. En primeiro lugar quixera agradecerll e dun xeito particular e moi especial, dend e o recordo, o q ue foi o me u primeiro ti tor nesta investigaci ó n, o Pro f . D r. Jos e Luís Pe reira Espinel, o cal en todo momento me a mosou o seu apoio e paixón común nesta procura no pretérito da nosa pr ofesión. Agasalloum e coa súa amizade, sendo para min un modelo a seguir como profesi onal e como perso a, mostrándom e como dend e a súa enorme capacidade de traballo e sacrificio que superaba o imaxinable, se poden afrontar dun xeito encomia ble os atrancos que a vida nos depara. Darlle o m eu agradece mento, aos agora titores deste traballo, os profesor es D. Lourenzo Fernández P ri eto e D. Manuel Cifuentes Martínez, sen os cal es este non se tornaría en realidade. Lourenzo soub o dende o primeiro momento que agromou este proxecto, estimular, dirixir e canaliza r o meu interese polo coñ ecemento da historia agraria de Galicia, brindán dome o seu escas o tempo, a súa ciencia e a súa pa ci encia. A Manuel pola súa dedicación, xestións, ánimos e acolle mento facend o das miñas inq uedanzas as súas, send o cada vez mái s participe do vicio compartido p ola Historia da profesión. A toda a fa milia de Don J uan Rof Codina. Agradece mento que se torna e n d ébeda infinita, xa que sen a súa colaboración este traballo dificilmente tivera tomado forma. Neste senso, síntome na o briga de te r un espacial recordo para D ona Carmen Rof Carb allo, que me brindou, cunha inmensa xenerosidad e, o acceso aos recunchos doc u mentais máis persoais e íntimos de don Juan. Tamén amosar a miña gratitude a Dona Elena Jorge Fernández, agora anxo custodio de parte do seu legado, que me acolleu e amos ou a faciana mais familiar de d on Juan. Ao Prof. D r. D. Mig uel Corder o del Campillo, p olos seus sempre precisos e sabios consellos e pola atenci ón coas miñas consultas, a que n dende a miña ad miración e respecto lle debo en tod o moment o a súa labor pedag óxica que en min e xerceu. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 26 Ao meu amigo e compañeiro Dr. D. Jose Manuel Etxaniz Makazaga , no n soamente por ter posta a miña disposición, tanta e tanta infor mación hem erográfi ca, sen a cal est e traballo tería un impor tante baleiro . A Dona Xulia Cantalapi edra, directora da Bibli oteca Intercentros de Lugo, sen a súa guía e disposición n on te ría sido posible o fácil ac ceso e consul ta do f o ndo Rof. A Dona Mercedes P érez M ontes pola valiosa información aportada dende o Arqu ivo da Facultade de Veterinaria da Universidad e Complutens e de M adrid. Aos responsables do Arqu ivo M ilitar de Segovia, p ola súa dilixencia a hora de subministrarm e a informaci ón requirida da etapa militar de Rof. A Don Avelino Po usa Ant elo, memoria viva, sen o cal no n podería compren der as razóns finais da obra de R of. Ao profesor Vázquez Varela por ensinar me , dende o seu fraternal afect o, a ver ciencia na tradición, nun país onde a gand ería é Tesour o, e a Terra o é tod o. A Histo ria Veterinari a Gal ega (HISVEGA) e a to da a Asociación Española de Historia Veterinaria (AEHV), en especial a M ilagr os Benito, Fe rnando Camarer o, María Castaño, Paco Dehesa, José Manuel Gutiérrez, H elena Lafuente, Beni to Madariaga de la Campa, Mª Cinta Mañe, Jose Manuel Martínez, Miguel Marquez, Isabel Mencía, Luís Moreno Fernánde z Caparrós, Elizabeth Moya, P aco Muñ oz Alcázar, Alberto Portela, Martí Pumarola, Joaqu ín Sánchez de L ollano, Ant onio y Evangelina Rodero, Ana Rodríg uez Castañ o , Francisco Rojo, Jaime Rojo e Miguel Vives, polo seu constant e estimul o para continu ar coas miñas pes cudas na Historia e historias da nosa profesión, e inc ondicional apoio para que estas vaian agromando na miña terra. A todos o s meus compañeiros de Lugo e do traballo en Santiago, por to dos o s anos que me levan soportado e os que lle quedaran. A Sonia coa que compartín tanto s días coma experiencias, graz as pola s úa sincera e fraternal a m izade. Aos meus pais e meus ir máns por todo o que na m iña v ida me te ñen ofrec ido, en especial a miña nai, espello de esforz o e sacrifici o, que xunto co m eu sogr o sucumbiron a lacra do cancro, n on sen antes darn os leccións de cora xe por vivir. A Ro sa, a Xiana e a M ar tiño. Por todo. De eles é esta tese. P orque souberon desculpar e aguantar con paciencia a requisa do tempo empregad o para a co ns ecución deste traballo. A eles lles debo innumerables momentos de diversi ón. Rosa mostroume o seu incondicio nal e constante apoio, a súa comprensi ó n e cariñ o. Xiana que fixo que Rosa e m ais eu lle deramos un sentido especial as cousas que máis importan. Ela dende o in terior da súa cabeciña, nos demostra día a día o v alor das pequenas c ousas, da inm ensidade d os pequenos pasos, a esencia dun sorriso, dunha mirada. A Martiño que coa súa ledicia fixo máis soportable o tramo AGRADECEME NTOS 27 final da redacción deste traball o. Cada unha das palabras que aquí comezan van empapada s do constante alen to deles tres. Sabendo que, de seguro, alg uén quede esquecid o, a todos eles , OBRIGADO . PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 29 P R I M E IR A P A R T E. J U AN R OF COD I N A C O M O O BXECT O D E I N V EST I GA C IÓ N NAS C I E N CI AS V E T E R I N AR I AS PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 31 CAPITULO I. NECESIDAD E DUNH A INVESTIGACIÓN HISTÓRICA DENTRO DA S CIENCIAS VE TERINARIA S. 1.1.- XUSTIFICACI ÓN E OBX ECTIVO S O fin deste estudo é deter minar o papel que a Veterin aria, como ciencia e profesión, xogou no proceso de mellora pe cuaria da Galicia con temporánea, a través do fío condutor da figura de Ju an Rof Codina. Como v eremos, a pesar que nos últi mos anos a histor iografía galega ten afondado dun xeito exhaus tivo no proces o do cambio tecnol óxico e social que l eva acontecido no agro gal eg o dende finais do século XIX, considera mos que aín da existen certas eiv a s relativas ao coñecement o da lab or in dividual de pers oas, cole ctivos profe sionais e institu cións, que loitaron por introducir e difun dir no noso país os novos progres os técnicos que viñan do resto de España e Europa, poñend o a Galicia en situación para afro ntar as diferent es dificultades político- ec onómicas que e xperimen tou o sector agr opecuario gal ego no últi mo século. Este proceso de transform ación, entendido como un movem ento colectivo, non pode ser explicado plena mente sen o coñecement o da labor de institucións coma a Granxa Experimental e a Estación Fitopatolóxic a da Coruña, ou a Misión Biolóxica de Galicia; ou persoeiros coma Val erían o Villanueva, Bartol ome Calderón, Leopoldo Herná ndez Robredo, Cruz Gallástegu i, Rodrigo S anz, os irmáns López Su árez e o propi o Rof Codin a. No caso dis te ulti mo, traballos previos como os de Ruiz Martínez, Villar es, Fern ández Prieto ou Cabo Villaverde foro n confor mando dun xeito evolutivo unha visión cada vez máis completa e fiel sobre a figura de Rof Codina 1 . Porén, aínda que en certa medida se foi corrixindo a imaxe panexírica e mesiánica que amosaban os traball os inicia is, co n tinúan existindo lagoas que non conseguen abordar a totalid ade da súa figura e a súa obra nun contexto onde a profesión veterin aria estaba a sufrir un profundo cambi o. Foron estes espa zos baleiros e o ímpeto por darlle resposta a s eivas ex i stentes dun xe ito crítico e dende o punt o de vista dun veterin ario, as qu e serviron de t ónico para a vontade de realización dest e traballo. 1 C. R UIZ M ARTÍNEZ , “Juan Rof Cod ina (1874 - 1967 )”, en Semblan zas Veterinarias I , Sy va, León , 1973. R. V ILLARES , La propiedad de la tierra en G alicia, 1500 -1936 , Siglo Veintiun o, 1982. L. F ERNÁNDEZ P RIETO , “Unhas notas sobre a vida e obra de Juan Rof Cod ina (1874 - 1967)”, en Re formas qu e se pue den implantar en Galicia para el progreso de l a agricultu ra , E dición facsímil, Ediciós do Castro, Sada (A Coruña), 1985; L. F E RNÁNDEZ P RIETO , La bregos con ciencia: estado , sociedade e inn ovación tecno lóxica na agricultura galeg a, 1850 -1939 , Edición s Xerais d e Galic ia, Vigo, 1992. M. C ABO V ILLAVERD E , O Agrarismo , 1 a ed, Edición s A Nosa Terra, Vigo, 1998. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 32 Así po is, como o pun to de partida para calquera investigaci ón cient ífica que se leva a cabo, non é soamente establ ecer que se q uere in vestigar, senón tamén o que se in tenta descubrir ou aportar como novidade, sen dubida as conclusións que se obteñan deben sup or un avance no descorrer científico da materia estudada. Así, a primeira cuestión que se nos presenta é si o feito de elixir como tema de investiga ció n, o achega mento dende un punto d e vista historiográfico do proceso de mellora pecuaria e evolución da profesión v eterinari a, a través da bi ografía d e Juan Rof Codina, s e axusta ao ámbito de estudo veterinario. Ade mais, compre explicar qu e pode aportar de novo á Ciencia Veterinaria, a incursión no seu pretérito, e que avances pod en xurdir deste acercam ento. En primeiro lugar, preten dese facer unha contribu ción ao estudo do proceso de innovación e mellora que ten sufrido a gandería galega nos últimos anos den de un punto de vista veterinario a través das achegas que a figura de Rof Codina fixo ao mesmo. Así, do mesmo xeito que pensamos que o acheg amento á vida e obra dun per sonax e pode caer no trivial cando, como é neste caso, o autor ten as limitacións ev id entes ao non tratarse dun historiador, ta mén cree mos que na actualidade a sondaxe n o co ñece mento non se pode entender sen o traballo conxunto, de xe ito multid isciplinar da s difer entes discip linas científicas. Dun xe ito si milar que na bioloxía, a endogamia, neste caso do co ñec emento, entendida com o a falla de participación na análise dun tema complexo dende diferente s puntos de vista, non fai máis que limitar os resultados d e dita investigaci ó n, dexenerand o o seu estudo e impedi ndo a súa continu a revitalizaci ó n grazas ás achegas ex te rnas. Exempl o deste enriquecement o, é o que supuxo como revol ución na historiografía, a contribución da Escola de An nales ao int egrar na obse rvac i ón d o tempo disciplinas como a so cioloxía, a economía, a política, a xeografía o u a antropoloxía. Non seria acaso, quedarse na codia das circunstancias históricas que lev ar on ao progre so e modernización do agro galego, non ter en conta o papel que xogou n este, actores como a Cie ncia Veterinaria e a súa interacción coa sociedade, especialmente no rural. Así pois, dentr o do exame destas interacció ns habería que ter en conta os criterios e co laboración dos propios implicad os nas mesmas, se ndo polo tanto xustificado que o ámbito de estudo desta ciencia part icipe na análise que se faga para explicar estes proces os. En segundo termin o, como xa mencionamos se calquera traball o de investiga ción que se prece como tal, debe de establecer os fundament os que definen o seu interese en canto a contribuci ón á Ciencia Veterinaria e a Historia desta. Coincidindo coa reflexi ón que fai Veig a Alonso 2 ao xustificar o seu estudo sobre o Conde d e Pallares, semella que “ isto é dobrement e necesario no caso dunha aproximación biográfica, por canto é un único individu o o que serve 2 X. R. V EIGA A LONSO , “O Cond e de Pallaré s e o seu te mpo, 1828 -1908: políti ca, fe rrocarrís e agrarismo en Galicia”, 1997, Universidade de San tiago de Compo stela, Santia go de Compostela , páx. 5. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 33 como r eferen te marco para o estudio debend o esta personalidade r esumir en si mesma un número suficiente de ele mentos que xustifiquen a abordaxe singularizada. Se ade mais o persoeiro a anali zar non se nos presenta dotado dos atributos das grandes personali dades que case resumen na súa actividad e todo un período histórico, esta necesida de tórnase en ur xente obrigación ”. Do mesmo xeito, a biografía como xén ero historiográfic o ten sido f ortemente criticada por po tenciar a actividad e individual fronte o papel da sociedade que como “masa” é a que escrib e a historia, qu edando aquela máis vinculad a a visión da “ histoire év enèmentiell e” . Así pois, parec e p olo me nos arris cado elixir est e achegam ento c omo obx ecto dun estudo doutoral, no entanto nos últimos anos tense producido unha revitalizaci ón da biografí a como xénero especial mente no mundo académic o. Esta recuperaci ó n do m ét odo biográfico forma parte da revalorizac ió n do individu o como act or social. Do mesmo xeito, es te cumpr e unha función dentro da dinámica social, e inclus o que o feito mesmo de que os seus contemporáne os confiran ao individu o un papel moi relevante é un síntoma das característica s da época no que se atopa i nserto 3 . Neste senso, esta recuperación positiv ista faise, se cabe, máis nec esaria cand o n o ámbito de estudo existen baleiros evidentes que impiden unha indagación obxectiva, o u o que pode ser peor, que serv en como mantenza e retroalimenta ción de interpretacións que se desartellan ao menor contact o coa ev idenci a dun documento de arquivo. No n o so caso, coexisten dúas eivas eviden tes. A primeira refírese a escasa produción científica referente a Historia da Veterinaria no noso pais comparado co a doutras disciplinas como a Medicina, a Farmacia, etc,… se ben é certo que nos últim os anos ex iste unha nova inquietud e polo pasado da profesión e un aumento nos estudos a cerca dest a a través de artigos, monografías, te ses doutorais, congres os, etc, … non pasa desapercib ido que aínda son moitos os ocos en liñas d e investigación fundamentai s para poder entender o devir da Veterinaria. Exempl o desta circunstancia é que o manual de ref erencia, dunha disciplina académica que non acaba de callar nos plans d ocentes das nosas facultades veterin arias, segu e sendo en m oit as o casións a “Historia de la Veterinaria Es pañol a” de Sanz Egaña , a cal queda limitada ao afondar en certos aspectos, especialmen te aq ueles achegad os ao desenvol vemento máis contemporán eo d a profesión, xa que debid o a unha posible censura tiv eron que ser o bviad os, non habend o dende 3 A. C ARRERAS P ACHÓN , “La biografía como ob jeto de in vestiga ción en el ámb ito univ ersitario: reflexiones sobre un retorno ”, A sclepio: Revista d e historia de la med icina y d e la cien cia , vol. 5 7, 1, 2005. J. J. P UJADAS M UÑOZ , “E l método biográfico y lo s gén eros d e la memoria”, Revista de a ntropo logía social , 9 , 2000. J. Á LV AREZ J UNCO , El em perador del Pa ralelo: Lerroux y la dema gogia p opulista , Alianza, Madrid, 1990, páx. 12. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 40 descrición dun traballo, así como unha condición necesario no camiñ o da resta uraci ón patrimonial da profesi ón. P arte importan te desta achega gráfica son as imaxes atopadas no Fondo Rof Codina da Bibli oteca Intercentr o s de Lugo (AROF. BUSC) e algunhas facilitadas pola familia Rof, que nos per mite completar es te acheg amento a figura de Rof neste períod o comprendido entre 1874 e 1967. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 41 1.3.- MATERIAI S E FONTES De xeito anex o ao final d este traballo establecese unha recompilaci ón da bibliografía actual e de época empreg ada para a consecución da investigación. Neste senso, os actuais m ed i os que permit en un ráp ido acceso aos catá logos de diferent es bibliotecas, reposit orios ou bases de datos bibliográficas a través da Internet , cando non directament e a o bras xa dixitalizadas, foron unha axuda esencial ao facilitar a procura de informació n e a súa posterio r consulta. A administración e o rga nización das referencias realizouse a través do xestor bibliográfico d e código libr e Zotero 4.0.8 ( http ://zotero.org ). Tanto as ci tas d e época como as de autores contemporáneos p reséntanse no seu idioma orixinario, sexa este gal ego (respectándos e no seu caso as súas peculiaridades lingüísticas) o u castelán. Cand o se trate de citas nou tros idiomas serán traducidas ao galeg o baixo a resp onsabilidade d o autor. Dentro de toda a documentación manexada, cobra unha especial relevancia a atopada no Fondo Rof Codina. Aínd a que poida se mellar unha razón en exceso empírica e de masiado apegada á realidade, unh a das razóns para dar pub licidad e á vida e o bra de Juan Rof Codin a está na necesidade de aproveitar este arquivo persoal, como fonte de primeira man. Como é ben coñecido por calquera que teña tentado achegarse a este tipo de d ocumentación, resulta sempre especial m ente esquiva en función das dificultades que o s custodios da mesma soen poñer para a súa consulta. Tal problemática non existía para os arquiv os, traball os e fotografías, os cales na súa maior parte se dispoñen na Biblioteca Intercentr os d a Universida de de Santiago d e Compostela no campus Lugo. Este primeiro achegamento, permitiu nos orienta rnos a pescudas dirixidas para establecer criterio s comparativos, reco mpilando document os “secundarios ”, de xe ito que no s axudarán a lev ar a bo fin est e traballo. Todo isto lévanos a cate g orizar o resto da documentaci ón en tres gra ndes grupos. 1.3. 1.- Fontes hemerogr áficas Sen dubida a inxente produción xornalística de Rof Codina é deter minante para establecer e situa r este tipo de f ontes de xeito principal nesta ca talo gaci ón. Cab e sinala r especialment e a recompilación feita nes te senso en tres xornais , a “ La Id ea Moderna ” , “ La Vo z de Galicia ” e “ El Pr og reso de Lugo ” o nde Rof Codina desenvolveu principal mente a súa faceta de colaborad or xornalís tico. Estes xornais c onsultáronse dir ectamente na Hemeroteca d a Universidade de Santiag o e na Biblioteca Pr ovincial de Lug o. O resto da consulta hem oragráfica realiz ouse grazas ao potencial que hoxe en día ofrece Internet. Isto fixo posible a consulta a trav és da rede de m oitas da s publicacións VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 42 referidas e que re collemos na súa totalidade na r ecompilación bibliográfi ca ao final d o traballo. As hemeroteca s dixitais visi tadas foron as seguinte s:  http://w ww.galiciana.bib liotecadegal icia.xunta.es ,  http://w ww.consellodacult ura.org/mediateca /index.php ,  http://w ww.realacade miagalega.org/h emeroteca -virt ual ,  http://w ww.csbg.org/pren sagalega/index.asp ,  http://w ww.cirp.es/pub2 /index.html ,  http://prensah istorica. mcu.es ,  http://w ww.bne.es/es/C atalogos/He meroteca Digital ,  http://w ww.cervantes virtual.co m/hemeroteca / ,  http://w ww.bibliotecavirtu aldeandalu cia.es ,  http://ddd .uab.cat ,  http://w ww.bnc.es/digital /arca/index.html ,  http://hel via.uco.es/xmlui . 1.3. 2.- Fontes arquivísti cas Como xa mencionamos o groso da documenta ción atopámola no deposito da Biblioteca Intercentro s da Universidade de Santiago de Compostela no Campus Lugo. Ademais consultamos os seguintes a rquivos e biblio tecas:  Arqu ivo da Universidade C omplutense d e Madrid (AU CM)  Arqu ivo da Facultade de Ve terinaria da Uni v ersidade de León (AULE )  Arqu ivo Histórico da Un iversidade de Santiag o de Co mpostela (AHUS C)  Arqu ivo Militar de Seg ovia (AMS)  Arqu ivo Xeral da Administr ació n d o Estado. (AXA)  Bibliotec a da Universidad e de San tiago de C om p ostela (B USC)  Bibliotec a e Arquivo do Ministerio de Agricultura (AM A)  Bibliotec a Municipal d e Estud os Locais de A Coruña(BESLOC)  Bibliotec a Penzol de Vig o (BPV)  Colexios Oficiais d e Veterin arios de A Coruña, Lug o Ourense e Pont evedra  Consell o Xeral de Colexi o s Veterinari o s de Espa ña.  Fund ación Universitaria Española (FUE)  Museo de Pontevedra (M PO)  Museo do Pobo Galego (M PG)  Real Acade mia Galega (RA G) PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 43 1.3. 3.- Fontes orais A proximidade histórica de Ro f Codina permitiu a realización de entrevistas orais de persoas ligadas a vida e obra do biografiad o. N este senso hai que destac ar o apoio e colaboración da fa milia Rof Carballo, en especial da súa filla Carmiñ a e de Elena Jorge Fernández, a través da cal puiden recoller a faceta mais intima e familiar do personaxe. Ademais, realizáronse entrevist as a Avelino Pousa Antelo, co que Juan Ro f compartiu a experiencia pedagóxica en Lugo xa fora a través da Granxa Barr eiros (Sarria) ou a Cadeira de Divulgación P ecuaria de Ga licia 17 . 17 Realizáronse u n total d e oito entrevistas a Dona Mª d el Car men Rof Carballo, das ca les catro foron no ano 2002, tres no ano 2003 e unh a en xu llo 2007. Con Dona Elena Jorge F ernández, coidadora de dona Carmen e na actualidad e depositaria d e par te d os arqu ivos persoai s da familia Rof Carb allo, contrastáron se e revisáronse d urante os an os 2010 e 2011 os ap untes tomado s n as entrevistas anteriormente citadas. No ca so de Avelino Pousa Antelo r ealizáron se tre s entrevistas e n xullo e ago sto de 2007 VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 44 1.4.- ESTADO DA C UESTIÓN Aínda que exist en traballos laudatorios sobre Rof Codina, ningún deles caracterizan globalmente a obra que desemp eñou tanto no agro galego como na Veterinaria durante máis de sesenta anos. Estas obras non nos dan puntos de vista antag ónicos, senón di versas v isión s complementarias entre si. Así, o seu biógraf o Carlos Ruiz Martínez, da a visión máis humana d o veterinario, achegándon os unha vida chea de anécd otas, ca endo m oitas v eces na admiración, baseada no coñecemen to persoal de Rof Codina, desviánd ose da visión obxecti va . Na mesma liña Fernández Pousa e máis tarde Rodríguez Troncos o qu e recompila e actualiza certos datos biográficos, manteñen o enfoque panexírico. Entre os traball os máis académicos compre destacar a J.A Duran que incide na súa faceta divulgad ora encad rando a Rof na xeración galega do 98 ou xeración “antre dous séculos” . Fernández Prieto acerca a súa faceta desenv olvida no movemento agrario e na Granxa Experimental Agríc ola da Coruña, así como fai unha primeira aproximaci ón sobre a importancia que tiv o na inn ovación tecnolóxica do campo galego d e comezos do século XX. Cabo Villaverd e d escribe a formación agrarista de Rof Codin a, así com o a súa vinculación n os nacentes sindicatos agríc olas de comezos de séc ulo. Martínez Ló p ez acércanos o Rof Codina ligado o societaris mo católico. Cordero del Campillo recórdao como un apóstolo da gandería galega, o cal lle dicía aos estudan tes de veterinaria de León dos ano s 40, no comezo da primeira plétora profesional, que enfocaran o seu futuro profesional cara a Galicia, a que chamaba “ la tierra de Promisión de la Veterinaria” . A través do propio Corder o del Campillo, se coñece a existencia dun traballo pre vio sobre Rof Codina, o cal foi elaborad o por Ramos Echaniz, com o m onografía para un curs o de doutoram ento, na facul tade de León en 1980, e qu e foi imposibl e recuper ar para a súa c onsulta 18 . Respecto ao estudo da evolución da profesión veterinaria española a través da historia, como xa se m enci onou os traballos existent es son escasos e relativamente recentes. Causa desta eiv a podé mola explicar na inexistencia dun peso claro da profesi ón dentro das estruturas ad ministrativas e académicas dun xeito formal ata case principi os do século X X, o 18 C. R UIZ M ARTÍNEZ , “Juan Rof Codina (1874 - 1 967)”, op.cit. 1973. R. F ERNÁNDEZ P OUSA , “Juan Rof Codin a y el agro gallego”, en Hombres de Galicia , Pu blicaciones E spañolas, Madrid, 1968 (Temas españoles). M. R ODRÍGUEZ T RONCOSO , Juan Rof Codina. Manesca l exemp lar , Quad erns del Prat, Prat d e LLob regat, 2007; “Dr. Juan Rof Codina: veterinario ilustre ”, Albo rada , abril de 2007. J. A. D URÁN , Agrarismo y movilización campe sina en el país gallego: (187 5 -1912) , Si glo V eintiuno, Madrid , 1977. L. F ERNÁNDEZ P RIETO , “Unhas notas sobre a vida e o bra de Juan Rof Codina (1 874 -1967) ”, op.cit. 1985. L. F ERNÁNDEZ P RIETO , Labrego s con cien cia , o p.cit. 1992. M. C ABO V ILLAVERDE , O Ag raris mo , op.cit. 1998. A. M ARTÍNEZ L ÓPEZ , O Cooperativismo c atólico no proc eso de mod ernización da ag ricultura g alega, 1900 -1943 , E xcma. Diputación Provincial, Servicio de Publicaciones, Pon tevedra, 1989. M. C ORDER O DEL C AMPILLO , “Limi ar”, en Historia d a E scola de Veterinaria d e Sa ntiago de Compostela (1882-1 924) , S ervicio de Publicación s e Intercambio Cientí fico. Universidade de San tiago, Santiago de Compostela, 1994; M. C OR DERO DEL C AMPILLO , “ Audelino Gonza lez Villa (1901 - 1984 ). Un vet erinario evangélico ejemplar”, en Actas d el X Congreso Nac ional, IV Ib eroamericano y I Hispano luso de Historia de la Ve terinaria , Olive nza, 2004. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 45 cal supuxo un escaso r ecoñecemento social da labor dos veterinari o s ata ben entrado o sécul o pasado. Así, dende o traball o iniciador do citado Sa nz Egaña e a recompilación biográfica de Semblanzas Veterinarias , o pasad o da Veterinaria tense ab o rdado d e f orma inconstante e dependendo das diferentes achegas individuais que veterinarios , a maioría xa xubilados d o exercicio profesional e académi co, facían, citando a Cordero del Campillo “ a modo de divertimento cargado de amor a la profesión ” 19 . Así pois, aínda que con limitación s e con certa subxetividade ata non fai moito, esta s ach egas eran os ú nicos ref erentes que existían do pretérito prof esional. A ist o temos que unir a escasa r epercusión que o nosa prof esió n ten cara estudos especializad os realizad os por historiad ores a diferenza do que oco rre con o utra s profesións afíns ao mun do agrario como pode ser os enxeñeiros agrónomos 20 . Como contrapunto a isto, son as referencias que en diferentes monografías se teñen realizado so br e o que pasa a ser referente da Veterinaria do sé culo XX, Félix Gordón Ordás, onde a pesar da súa brevidade e nalgúns aspectos escas o rigor, cabe desta car a mon ografía realizad a por Ricardo de la Cierva 21 por ser das pri meiras referencias feitas dende fora do ámbito veterinario. Do mesmo xeito, os historiadores adoitan aprove itar a o bra de Gordón como punto de informa ción dos go berno s republicano s e actividade destes no exilio. É o caso de Seco Serran o, Hugh Th omas, Tama mes, Marc o ou Alted Vigil 22 . Do mesmo x eito que c on Gordón Ordás, na maioría das aproximacións que se fan den de o punto de vista dun historiador figuran dun xeito parcial as súas facetas como veterinari o s, centrándos e principalmente noutras actividades que l evaron a cabo como a política, psicol oxía, filosofía ou a literatura.Tal é o caso de Barragán ou Morán Martín, para Rafa el Pérez del Álam o, Sáiz Roc a ou Turro para R amón Turro i Darder ou Marcos Valcárcel para o galego Prado Lameiro 23 . 19 M. C ORDER O DEL C AMPILLO E OUT ROS , Semb lanzas Veterinarias: Volume n I , op.cit. 1973. 20 M. C ABO V ILLAVERDE , “Un Funcion ario particu lar, o enxeñ e iro agrón omo en G alicia, 1900- 1950”, en Estudios de historia das ciencias e das téc nicas: VII Congreso de la S ociedad Española de Historia de las Ciencias y de las Técnicas: Ponte vedra, 14 -18 de sete mbro de 1999 , vol. I, D eputación Provincial d e Pontevedra, Servicio de Pu blicacións, Pontevedra, 2001; A. F LORENCIO P UNTAS , Ing enieros agrónomos, cambio institucional e inn ovación tecno lógica de la agricultura andaluza conte mporánea , Junta de Andalucía, Consejería de Agricultura y Pesca, Se villa, 2004; J. L. P AN - M ONTOJO G ONZÁLEZ , Apostolado, profesión y te cnología: una historia de los inge nieros agrónom os en E spaña , Asociación Nacio nal de Ingenieros Agrón omos, Madrid, 2005. 21 R. DE LA C IERVA , “Felix Gordón Ordás”, Historia y Vida , vol. 6, 60, 1973. 22 C. S ECO S ERRANO , Histo ria de E spaña , vol. VI, 3 a , Instituto Gallach de Libr ería y Edicion es, Barcelona, 1973, páx . 95,106. H. T HOMAS , H istoria de la Guerra Civil Esp añola , vol. 2, Grijalbo, Barcelon a, 1976, páx s. 511 -1165. R. T AMAMES , La República . La Era de Franc o , 8 a ed, Alianza, Madrid, 1980. J. M. M ARC O , Man uel Azaña: u na biografía , Planeta, Barcelon a, 1998. A. A LTED V IGIL , E l Archivo de la República españo la en el exilio, 1945-1977: (Inventario de l Fondo Pa rís) , Fund ación Universitaria Española, Mad rid, 1993. 23 A. B ARRAGÁN M ORIANA , “Revueltas campesinas en An daluc ía”, Cuadernos Histo ria 16 , 294, 1985; R. M ORÁN M ARTÍN , “Rafael P érez del Álamo: un socialismo u tópico frustrado ”, e-legal history review , 5, 2008. M. S ÁIZ R OC A , “Ramón Turró: una aproximación hist oriográfica - bibliométr ica”, 19 90, Un iversitat VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 46 Porén, nos últi mos anos están aparecendo completos estudos biográfic os, dun perfil máis cércan o a m etod oloxía analítica, no que se abondan as facetas prof esionais do individu o. Nesta liña, Etxaniz Makaza ga propón aprovei tando a figura de Gordón Ordás, un percorrido a través das tran sformacións que tiver on lugar na profe sión no sécul o pasado 24 . Igualmente, publicacións sobre a His to ria da Medicina ou da Ciencia en xeral, fan unha escasa referencia as achegas da Veterinaria ao pr ogreso da ciencia médica. Así obras globai s como as de L aín Entralgo, o seu discípulo López Piñero, ou Sánchez Ron fan mínimas referencias a o papel da profesión no ámbit o científico 25 . A nivel g alego, traballos recompilat orios com o o “ Dic ionario Histórico das Ciencia s e das Técnicas de Galic ia ” elabora do polo grupo interdisciplinar de traballo “Ramón María Aller” soamente recolle a 5 veterinari os (o albeitar Sande y Lago, Cruz Gallástegui, Abelardo Gallego, González Pizarro e Rof Codina) entre as 201 ref erencias de ci entíficos qu e desenvolveron p arte da súa obr a en ou sobre Galicia 26 . Coincidindo con Moreno Fernández Caparr ós, a explicación témola na atomización bibliográfica e nas febles achegas documentais xer adas polos propios veterinari o s, agravado s pola pouca difu sión alcanzad a noutros foros de cultura diferent es ao propi o da profesi ón 27 . Parte deste défici t estase a resol ver na actuali dade a través da labor da s diferentes asociacións rexionais de Historia da Veterinaria , as cales federadas na AE HV (Asociación Española de Historia da Veterinaria) están dando un novo pulo a inves tigación histórica a través da organizaci ó n de xornad as, seminarios e congresos 28 . Dentro desta liña, a conmemora ción no ano 2011 como “ Ano da Ve terinaria”, conseguiu dar unha m aior visibilidade á historia da profesión en diferentes ámbitos. Un exemplo é a publicación conmemora tiva de Lafuente González e Vela Palacio que recolle os prin cipa is fitos d a Autònoma de Barcelona, Ba rcelona; S. T URRÓ , “Ramón Turró: Una introdu cción al seu pensament”, Comprendre: revista catalan a de filosofía , vol. 4, 2, 2002. M. V ALCÁRCEL L ÓPEZ , “ Xavier Prado La meiro no seu tempo”, en Obra Complet a , Concello de Ourense, Ou rense, 1995. 24 J. M. E TXANIZ M AKAZAGA , Félix Gordón Ordás y sus circun stanc ias , o p.cit. 2003. 25 P. L AÍN E NTRALGO , Historia universal de la med icina , Salvat, Barc elona, 1981. J. M. L ÓPE Z P IÑERO , Dicciona rio h istórico de la cien cia mo derna en Espa ña , Península, Barcelon a, 1983. J. M. S ÁNCHEZ R ON , Cincel, ma rtillo y piedra: historia de la c iencia en E spaña (siglos XIX y XX) , Taurus, Mad rid, 1999. 26 D ICCIONARIO H ISTÓRICO DAS C IENCIAS E DAS T ÉCNICAS DE G ALICIA . A UTORES , 1868 - 1936 , Ed iciós do Castro, Sad a (A Coru ña), 1993; D ICCIONARIO H ISTÓRICO DAS C IENCIAS E DAS T ÉCNICAS DE G ALICIA : A UTORES II ( ANTERIOR ES A 1868) , Ediciós do Castro, Sa da (A Cor uña), 2005. 27 L. Á. M ORENO F E RNÁND EZ C AP AR RÓS , “Apo rtación a la h istoria de la in sem inación artificial gan adera en España: su significado en el d esarrollo pecuario y la repercusión económica en el períod o 1931 - 1971”, 2002, Universidad Complutense de Mad rid, Madrid. 28 Actualmente t ense celebrad o co apo io/coordinación da AE HV 18 xorn adas/congreso s nacion ais, un hispanoluso, 9 hispanoamer icanos e 3 congr esos mundiais dos 40 que se teñen o rganizad o at a este momento. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 47 Veterinaria dende a Anti güidade ata o presente 29 . Estanse tamén a configurar equipos interdisciplin ares de investig ación e p oñendo en v alo r o patri monio veterinario co a reedición ou dixitalización de obras antigas, así como coa c atalogación e museificación de fondo s documentais e materiais 30 . Da mesma maneira, a con memoración do centena rio da creaci ón dos difer entes colexios v eterinari os provin ciais e a investigación da labor de veterinarios municipais en León, Guipúscoa ou Badaxoz es tán achegando imp ortante información sobre aspe ctos l ocais da microhist oria Veterinaria 31 . 29 J. L AFUENTE G ONZÁLEZ ; Y. V ELA P ALACIO , La veterinaria a través de los tiem pos , Grupo Asís Biomedia, Servet, Zaragoza, 2011. 30 Cabe destacar a publicac ión de fac símiles de albeit ería e veterinaria da cole cción Quiró n e a colec ción Polifemo promovido pola Asociación Leon esa d e Historia d a Veterinaria, ou p roxectos de dixitalización de fondos que se están a le var na Universidade Autónom a de Barcelona, do fondo antigo da Facu ltade de Veterinaria d e Córdoba o u n a Complutense de Madrid. E sta ultima universidad e, xun to co recentemente cr eado Centro de Investigación Histórica d e Veterinaria Militar están levand o a cabo u nha importante actividad e a prol da museificación do p atrimonio material veterinario. 31 M. B ANGO ; F. C AMAR ERO R IOJA ; F. P AÑEDA A LONSO , Un siglo de veterinarios e n Asturias , Ilu stre Col egio Oficial d e Veterinario s del Principa do de Asturia s, Ovied o, 2007; F. C AMARERO R IOJA , Historias de la veterinaria alave sa (1903- 2007) , Dipu tación Fora l de Álava, Departamento de Cultura, Juventud y Deportes, Álava, 2007; J. C AMPS R ABADÀ , Centenari del Col·legi Oficial d e Veterinaris de Barcelona , Col· le gi Oficial de Veterinaris de Bar celona, Barcelona, 2000; M. C ASTAÑO R OSADO ; J. S ÁNCHEZ DE L OLLANO P RIETO , Cien años de h istoria del Colegio Oficial de Veterinarios d e Madrid: (1905 - 2005): libro c onmemorativ o del I c entenario del Colegio Oficial de Veterinarios de Madrid , Colegio Oficial de Veterina rios de Mad rid, Madrid, 2005; V. M. C ASTRO C UENC A ; A. E. S ERANTES G ÓMEZ ; J. L ORENZO R UIZ , Historia de l Colegio Oficial de Veterinarios de Za mora: [100 años de hist oria] , Co legio Oficial d e Veterinario s de Zamora, Z amora, 2007; M. C ORDER O DEL C AMPILLO ; R. C UBILLO DE LA P UENTE , La ve terinaria e n León: Estampa s de su historia , Colegio de Veterinarios de León, Leó n, 2008; F. C RESPO L E ÓN , Memo ria de una instituc ión cente na ria: el Coleg io de Veterinarios de Murcia , Colegio Ofi cial de Veterinarios de Mu rcia, Mu rcia, 2007; F. L. D EHESA S ANTISTEBAN , Cien años de la veterinaria vizcaína : 1901 -2001 = Bizkaiko albaita ritzaren ehun u rte: 1901 - 2001 , Col egio Oficial de V eterinarios de Bizkaia, Bilbao, 2004; J. M. E TXANIZ M AKAZAGA , Aportac ión vallisoletana a la historia d e la vete rinaria , Dip utación Provincial d e Valladolid, Vallado lid, 2005; J. M. G ÓMEZ - N IEVE S ; R. C ALERO C ARRETERO , 75 o aniversario del Colegio Oficial de Veterinarios de la Provincia de Badajoz: [1923-199 8] , Co legio Oficial de Veterinarios de Ba dajoz, Bad ajoz, 1998; J. G RATACÓS I M ASAN ELL A , Cent anys de vete rinària a Girona: Col·legi Oficial de Veterinaris, 1906 -2006 , Brau , Figu eres, 2 006; L A VETERINARIA SORIANA , HACIENDO CAMINO : LIBRO CONMEMORATIVO DEL I CENTE N ARIO DEL I LUSTRE C OLEGIO O FICIAL DE V ETERINARIOS DE S ORIA , Dipu tación Provincial d e Soria, Soria , 2008; C. L OSADA V AREA , Un siglo de profesión veterinaria en Cantabria , Ilustre Col egio Oficial Vet erinario de Can tab ria, San tander, 2009; A. M ARÍN G ARRIDO ; J. M OLLINEDO G ÓMEZ -Z ORRILLA , Coleg io oficial d e veterinarios de Jaén: I cen tenario: 1905 - diciembre - 2006 , Gráficas La Pa z d e Torredonjimeno, Jaén, 2008; J. M. M ARTÍNEZ R ODRÍGUEZ ; S. J. G UTI ÉR RE Z Á LVAREZ , La Veterinaria en Burgos: I cen tenario d el Coleg io Oficial d e Vete rinarios de Bu rgos (1907 -2007) , Ilustre Col egio O ficial d e Veterin arios de Burgo s, Burgo s, 2 009; F. DE A. M UÑOZ A LCÁZAR ; F. C A MA RE RO R I OJ A , Albeitería y ve terinaria e n la provincia de Ciudad Real: ce ntenario de l ilustre Coleg io Oficial de Veterinarios de C iudad Real (1905 -2005) , Colegio Oficial de Veterinarios de Ciudad Real: Diputa ción Provincial de Ciudad Real, Ciu dad Real, 2005; E. S ÁNCHEZ L UBIÁN , Lib ro del centena rio: 1904 -2004: un s igl o de vida c olegial..., cien años al servicio de Toledo , Colegio Oficial de Veterinario s de Toledo, Toledo, 2004; J. V E NDRELL I C EDÓ , Històries de la histò ria: Cente nari d el Col.legi oficial de Veterinari s de Tarr agon a: VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 48 Dentro da evolución na docencia veterinaria téñense realizado traballos específicos sobre o devir das facultades de v eterin aria, que podem os dar en chamar como históricas, de Madrid, Zaragoza, León e Córdoba 32 . Tamén a desapar ecida Escola de Veterinaria de Santiago de Compostela, así como a súa co ntinuadora a Facult ade de Lugo, foron motivo de est udos os cales revisar emos máis adi ante 33 . 1904 - 2004 , Co l.legi de Vete rinaris de Tarragon a, Tarragon a, 2004; M. Á. V IVE S V ALLÉS , Veterinaria y sociedad : libro conm emorativo de l primer centen ario de los c olegios oficiales de veterinarios de Se villa y Huelva: [1906-2006] , Fundació n Caja Rural del Su r, Sevilla; Huelva, 2007; VV.AA , Lib ro del I ce ntenario del ilustre Colegio Oficial de Vete rinarios de la provincia d e Valen cia: (1897 -1997) , Co legio Oficia l de Veterinarios d e la provinc ia de Valencia, Val encia, 1997 ; I Cen tenario del Ilu stre Colegio Oficial de Veterinarios de Castellón , 1901 -2001 , Se rvicios Gráficos Vi llavieja, La Vilavella (Ca stellón), 2002. J. R OJO V ÁZQUEZ , Aportación al conoc imiento del cuerpo de veterinarios titu lares en León capital de 1900 a 1990 , s.n., León, 1996; Veterinarios titulares en la provincia de León (1935-1990) , Instituto Leonés d e Cultura , León, 2006; La Vete rinaria O ficial en León , Asociación Leon esa de Historia de la Vet erinaria, León, 2008. J. M. E TXANIZ M AKAZ AGA , “De albéitares y veterin arios mu nicipales en el Valle de Iraurgi: 1861 - 1990”, Boletín de la Real Sociedad Bascongada de los Amigos del País , vol. 59, 2, 2003; J. M. E TXANIZ M AKAZAG A , “A lbéitares y veterinarios municip ales de Bergara 1662 - 1985”, Boletín de la Rea l Soc ied ad Basco ngada de los Amigo s del País , vol. 60, 2, 2004; J. M. E TXA NIZ M A KAZAGA , “De albeitares y veterinario s mun ici pale s en Beasaín: (1868 - 1990)”, Bo letín de la Real Soc ied ad Bascongada de los Amigos del P aís , vol. 61, 1, 2005; J. M. E TXANIZ M AKAZAGA , “De v eterinarios municipales en Zu maia: 1 892 - 1985”, vol. 61, 2, 20 05; J. M. E TXANIZ M AKA ZAG A , “ Albéitares y veterinario s municipales de Eibar: (187 7 - 1977)”, Boletín de la Rea l Socied ad Bascongada d e los Amigos del País , vol. 62, 1, 2006; J. M. E TXANIZ M AKAZAGA , De herradores, albéitares y veterinarios m unicipa les de Zumarraga (Guipúzco a) , Eusko Ikaskuntza, Don ostia -San Sebastián, 2006; “De herrad ores, capad ora, albéitares y ve terin arios municipale s en Oiartzun : (1850 - 1980)”, Bolet ín de la Real Soc iedad Basconga da de los Amigos del País , vol. 63, 2, 2006; J. M. E TXANIZ M AKAZAGA , “De herradores, alb éitares y veterinarios municip ales en R entería: ( 1866 - 1983 )”, Boletín de la Real Sociedad Bascon gada de los Amigo s del País , vol. 63, 1, 2007; J. M. E TXANIZ M AKA ZAGA , De herradores, albéitares y v eterinarios municipales en H ernani: (1709 - 1991) , Colegio O ficial de Veterinarios de Guipú zcoa, Donostia- San Seba stián, 2007; “De herradores, a lbéitar es y veterinarios d e Andoain (1781- 1983)”, Boletín de la Re al Sociedad Basc ongada de los Amigos del País , vol. 65, 2, 2009; J. M. E TXANIZ M AKA Z AGA , “De herradores, albéitares y veterin arios mun icipales en el valle del Alto Deba (1866 - 198 3)”, Boletín d e la Rea l So ciedad Basc ongada de los Amigos del Pa ís , vol. 65, 1, 2009; J. M. E TXANIZ M AKAZAGA , “De herrad ores, albéitares y veterinario s de Ata un (1746 - 1980)”, Bolet ín de la Rea l Socied ad Bascongada d e los Amigo s del País , vol. 66, 2, 2010. R. C ALERO C ARRETERO ; J. M. G ÓMEZ - N IEVE S , Recorrido histórico sobre la delimitación de lo s Servicios veterinarios en la provinc ia de Bad ajoz durante los siglos XIX - XX , Gerencia d el Área de Salud de Bad ajoz, B adajoz, 2002. 32 E. C ASTELLÁ B E RTRÁN , Libro conmemo rativo del Bicente nario d e la Faculta d de Veterin aria: 1793- 1993 , Complutense, Ma drid, 1993. J. G ÓMEZ P IQUE R ; J. M. P ÉREZ G ARCÍA , Crónica de 150 años de e studios veterinarios e n A ragón (1847 -1997) , Institu ción Fernand o el Católi co, Excma. Diputa ción de Zaragoza, Zaragoza, 2000 . M. C ORDERO DEL C AMPILLO , La Universidad d e León : de la Escuela de Vete rinaria a la Universidad , Everest, Madrid, 1983. A. G. G ÓMEZ C ASTRO ; E. A GÜER A C ARMONA , La Facultad de Vete rinaria de Córdoba (1847 -1997): 150 aniversa rio de los e studios de vete rinaria , Publicacione s Obra Soc ial y Cultural Cajasur, Córdoba, 2 002; M. M E DINA B LANCO , H istoria de la escuela de vete rinaria de Córdoba 1847 - 1943 , Ser vicio de Publicacio nes, Universidad d e Córdob a, Córdoba, 1992. 33 M. B ARRAL M ARTÍN EZ , “A Escola d e V eterinaria na Universidad e de San tiago”, Cuaderno s de E studios Gallegos , vol. 40, 115, 2002; M. R ODRÍGUEZ G ARCÍA , “ Aportación al estudio de la historia de la Escuela de Veterinaria d e Santiago d e Compostela (1882 - 1924 )”, 1986, Universid ad de León, León; M. R ODRÍGUEZ G ARCÍA , Historia da E scola de Veterinaria de S antiago de Compostela (1882 - 1924) , Univer sidade, Servicio PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 49 A pesar disto, e co mo mencionamos, a situaci ó n da Historia Veterinaria Española aínda dista coa doutros países coma Francia, Inglat erra ou Estado s Unid os, onde dispoñen de manuais revisad o s que integran unha visi ón máis act ualizada da Historia da profesión, visión que pola contra omite aspectos de especial importancia para a ci encia veterinaria como puideron ser as achegas den de as culturas medi terráneas, en especial do mund o árabe 34 . Por outra banda, te ndo en conta que a renovación te cnolóxica, xunto cos proce sos de propietarizaci ón, mercanti lización, articulación social do campesiñado so n definidos por Fernández Pri eto co mo os principais pu ntos qu e permiten coñecer os aspec tos d e transformaci ón do mundo rural galego co ntemp oráneo, considera mos de gran interese para este traball o dar conta e revisar o estado actual das pescudas que se teñen realiz ado sobre este proc eso de renovaci ón tecnol óxica é a relaci ón da profesión veterina ria co n esta cuestión 35 . Durante certo tempo, apl icouse de xeito practica mente unáni me no conxunto do estado, o feito que o mundo agrario era o principal lastre para unha evolución económica d e acorde co a que se estaba a levar a cabo no rest o do continente. Esta teoría d o atraso, aprazou unha análise d os cambios que se levaron a cabo na agricu ltura e gandería española durante o pe ríodo comprendido entre o final do An tigo Réxi me e a Guerra Civil, dando por boas est a s achegas limitadas ao seu significado máis economicista , e polo tanto sen considerar a incidencia que este proces o de cambio tivo no contexto social e as súas interacció ns co resto dos procesos produtivos. O estudo e análise quedou subxugada ao darse por suposto que o atraso no ámbito da produción agropecuaria e a incidencia que dun xeito negati vo tiña sobre o balance d o conxunto da economía, n on podía levar c onsigo un d e senvolvemento nestes puntais antes mencionad os que levaban a e stas transf ormacións agrarias. É a partir do exhaustivo estudo “ Historia Agraria de la España contemporánea ” e os traballos posteriores de Garrabou, Gallego, Kondo Hara, Fernández Prieto, Martínez Ruiz , Domínguez y P uent e, ou Pujol, van acheg ando unha v isión nova so bre a expan sión do sector agrario, a súa moderniz ación, uso dos fertilizan tes e a súa difusión, a mecanización, a de Publicación s e Intercambi o Científico, San tiago de Co mpostela, 1994. A. M. B RAVO DEL M ORAL ; M. T. G ARCÍA L ARA , 25 an os d a Facultade de Ve terinaria: Uni versidade de S antiago de Compostela, Cam pus de Lugo (1984-2009) , Universidad e de Santiago d e Compostela, Servizo de Publicacións e Intercambio Científico, Santia go de Compostela, 200 9. 34 C. J. P. B RESSOU , Histoire de la médec ine vétéri naire , Presses univ ersitaires d e France, Paris, 1970; R. H UBSCHER , Les Maîtres des bêtes: les vété rinaires dans la société fr anca ise, (XVIIIe -XX e siècle) , Odile Jacob, Paris, 1999. P. H UNTER , Veterinary medicine: a guide to h istorical sou rces , Ashgate, Aldershot, Hampshire, England; Burlington , VT, USA, 2004. R. H. D UNLOP , Veterinary medicine : an illustr ated histor y , Mosby, St. Lo uis, 1996. 35 L. F ERNÁNDEZ P RIETO ( ED .) , Terra e progreso: historia ag raria da Galicia conte mporánea , Edicións X erais de Galicia, Vigo, 20 00, páxs. 15 - 16. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 56 Imaxe 5. Juan Rof Cod ina recibindo a homen axe do Consello d e Colexios de Veterinarios de España (1966). AFROF No plen o de 9 de sete mbro de 1966, o Consell o Xeral de Co l exios V eterinarios de España, baixo a Presidencia de Francisco Castejón y Calderón, decide no mealo Conselleiro de Honra. O sábado 1 7 de xuño de 1967 fa lece na súa casa de Lugo, á idade de 93 anos. A súa saúde víñase debilitand o dende 1965 cando tivo un ha lesión cerebral debida a un derrame, a cal privouno en parte das sú as facultades de c oordinación e audición. Imaxe 4. Med alla de Ouro da Asoc iación do Cor po Nacional Veterinario. AFRO F PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 57 En 1968, Te levisi ó n Españo la no seu programa “Ahora y S iem pre” réndelle un recoñecement o a través dunh a reportaxe da súa v ida, no que interveñ en os seus fill os. Dito docum ental em itid o o 20 de setembr o e dirixido por Julio Coll, i nclúe m úsica de Manuel Parada feit a ex profeso para dito programa. Previos a estes, xa o no mearan na sesión do 1 de sete mbro de 1958, fill o Predilecto de Prat de Llobregat, localidade onde nac era, que tamén lle dedica unha praza en front e ao aerop orto. Porén, é na súa cidade de adopción, Lugo, onde acada as maiores mostras d e recoñecement o. O 27 de decembro de 1965 é elixido L ucens e do ano. O 30 de out ubro de 1969 o concello de Lugo, unha rúa co nome “Veterin ario Rof Cod ina”. En maio de 1994 crease a Fu ndación Rof Codina, co decidido interese de por en marcha un Hospital Veterin ario que servira para completar a formación dun xeito práctico dos futur o s veterin arios da Facultade de Lugo, e ser c entro referent e e de apoio dentro da casuística clínica, non soamente da profesi ón veterinaria, senón tamén do resto d e profesi óns biosanitarias. A imp ortancia de dar un bo cu m pri mento destes obxectiv os fixo posi ble a implicación de instituci óns locais e autonómica, así como da Universidade d e San tiago dentro do Padroado da Fundación . Ho xe en día, o Hospital Veterinari o Universitari o cumpre con esta lab o r d ocente e asistencial, mantendo vivas as inquedanz as divulgadoras de Juan Rof Codina, converténdo se nestes anos nun dos piares funda mentais dentro da investigaci ó n e innovación científica que se leva a cabo Imaxe 6. Per gamiño nomeándoo Fillo Pre di lecto d o Prat de Llob regat (1958). AFROF Imaxe 7. Partitura "Rof Codina" de Manuel Parada (1968). BNE. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 58 na Facultade de Veterinaria de Lugo. Así, pódese valorar a importancia que ten o traballo que se desenv olve n o Hospital Veterinario Universit ario Rof Codina a través do papel que xogou o mesmo, a hora do recoñe cemento por parte da Eur opean Association of Estab lishments for Veterinary Education (EAEVE) , tanto na avaliación de 1998 como na do ano 2008, da Facultad e lucense dentr o dos seus m embros 51 . A titulo póstumo, o 29 de novembro de 2002 noméan o Amigo da Muralla de Lugo, pola súa defensa a prol d a co ns ervación da que é dende o 30 de novembr o do ano 200 0 patrimonio da Humanid ade. A razón, fo i o artig o que o 8 de abril de 1905, Rof publica no xornal lucense “ L a Idea Moderna ” titulado “ Una cuenta alred edor d e la Murall a ” baix o o pseudónimo de Guer Ni m, no que defende a co ns ervación da Muralla ante os plans de derriba do Concell o, dirixido polo entón alcalde Angel López Pérez. Par a elo, disuad e aos impulsores de dita iniciativa mediante o cálculo do que suporía mover os 7 65.3 60 metros cúbic os de pedra e cascallos resultan tes da de rriba. Dita operación seria inviable cos m edios da época, xa que se terían que in vestir po l o m enos 78 anos para o seu transporte median te carros. Abel Vilela, nun dos traball os máis compl etos e exhaustiv os feitos sobre a Muralla de Lugo, r ecolle a importancia des ta achega de Rof, na po sterior cons ervación do monumento 52 . O 11 de outubr o de 2008, durante a celebraci ón do XIV Congreso Naciona l e V Iberoamerican o de Historia da Veterinaria, tivo lugar no Pazo do Hórre o un ha homenaxe de recoñecement o por parte do Parlamento Galego a labor levada a cabo a prol da innovació n agropecuaria gal ega por R of Codina e Cruz Gallástegui. Así pois, os diferen tes rec oñecementos que se fan a Rof Codina o sitúan no “ Sancta Sanctorum ” dos progresos da gandería galega. Como xa m enci onamos, entre os o b xectivos desta tese está achegar se e analiz ar, desb otando os elementos panexíri cos, a vida e obra d e Rof, de xeito que se poida establecer dun xeit o crítico, a importancia rea l que tiv o no desenvolve mento pecuari o galego. Neste capitul o, afondaremos na liña cronolóxica das circunstancias vitais do personaxe, de xeito que poidamos e stablecer, reconstruír e caracterizar o contexto n o que se desenv olveu a labor e o pensament o de Rof. 51 L. R OSSI ; J. B RUGÈRE -P ICOUX ; R. G. E DDY ; G. A RSENOS ; T. N ESBAKKEN , Rep ort on the visit to the Faculty of Veterinay Med icine of the University of Santia go de Compostela in Lugo on 07 -11. April 2008 , Europ ean Association of Estab lishments for Veterinary E ducation and th e Federation of Veterinarian s of Europe, 2008, páx. 26. 52 A. DE A BEL V ILE LA ; E. J. A LCO RTA I RASTORZA ; F. A RIAS V ILAS ; M. C. C ARREÑO G ASCÓN ; J. I. L ÓPEZ DE R EGO U RIARTE , A Muralla de Lu go: patrimonio da humanidade , Concello de Lugo, L ugo, 2004, páx. 280. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 59 2.2.- PRIMEIRO S ANOS (1874 -1891) Juan Rof Codina nace o 31 de agost o de 1874, aínda que na súa partid a de bautismo na Igrexa Parroquial de Sant P ere i Sant Pau do Prat del Llobregat do 6 de setembro de 1874 consta como nado o 1 de setembro. Nesta partida a parece cos nomes de Juan, Miguel e Luís. Seu pai Pablo Ro f Xirinach s, ferreiro de profesión e a súa nai Micaela Codina Portillo. Constan tamén como avós paterno s Jose Rof, veterinario, natu ral de Sans e Teresa Xirinachs e como avós matern os Est eban Codina, de ocupación labr ego e Madrona Portillo. Foron o s seus padriños Luís Rof, casado e Matilde Codina solteira, tí os ambos do bau tizado 53 . En tr aballos anteri ores xa mencionados sobre aspect os biográficos de Rof, indican a particularid ade de ter naci do nun ambiente rural, facía que o seu periplo vital circundara sobre a consideración que xa estivera predestinad o a dispor certa sensibilidade e inte rese sobre os seus problemas 54 . Así, a circunstancia que seu pai Pablo Ro f posuíra un obradoiro de ferrería e cerrallaría, co que sostiña a súa muller e o s seus catro fill os, Miguel, Teresa, Jua n e Alfonso, o u que no Prat de Llobregat se instala ra unha Colo nia Agrícola, parecen co mo fundamentais na conformación da vocació n. P orén, si qu e parece que o f eito da vinculaci ón familiar co a profesión, na figura do seu avó paterno e o seu tío, pesaran máis a hora de inclinar a decisi ón de iniciar os estudos de veterinaria 55 . Rof Codina sempr e procesou un gran amo r pola súa nai, dona Micaela, quen o ver que o seu fillo tiña condici ó ns p ara o estudio, non es catimou en c oidados e sacrifi cios para que este aproveitara a escola, e l ogo mais tarde f ora a Madrid a estudar. ...mi madre no me permití a salir de su regazo, sin tomarme las lecciones , y revisar los eje rcicios que me ordenaba el maestro 56 . A fam ilia Rof, ademais do o bradoir o, posuía unha hectárea de terra de labranz a, unha pequena horta, e c erta facend a para o consumo da familia. Serian estas p ertenzas será n hipotecadas para salvar a R of de ir a guerra en Cuba. 53 Existe un ha cop ia dunha acta do Rexistro Civil d o Prat de Llob regat, act a número 145, do d ía seis de febreiro d e 1909, no expedi ente do Arq uivo Xeral da A dministración ( AXA), Sección de Agricultura, fondo Ministerio de A gricultu ra, serie baixas en v eterinaria, in ventario (11) 1.14 , Caixa 6 1/7683. 54 Afirmación que non pode ser entendida doutra forma que como exemplo desa visión mesiánica e predeterminista que se lle o utorga a Rof nestes traballo s, e que pod ería estenderse á maior parte da poboación española da súa época, tendo en con ta o comporta mento hexe mónico qu e a p oboación rural representaba dura nte o séc ulo XIX. Vid. M. P. E RDOZÁIN A Z PILICUETA ; F. M IKELARENA P E ÑA , “ Algunas consideraciones acerca de la evolución de la población rural en España en el siglo XIX” , No ticiario de historia agraria: Bolet ín informa tivo del semina rio de historia agraria , vol. 6, 12, 199 6. 55 J. S ÁNCHEZ DE L OLLANO P RIE TO ; Á. C ANTERO B ONILLA ; A. G ARCÍA T ORRES , “Aporta ción a la biogra fía de Ju an Rof Codina (1874 -1967): Expedi ente p ersonal en el Ministerio de Agricultu ra”, en Actas del XIV Congreso Nacion al y V Iberoame ricano de Historia de la Veterinaria , Santia go de Compostela: Lugo , 2008. 56 J. R OF C ODINA , “Recordar, es vivir”, 31 de agosto de 1 964. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 60 Ata o s 14 anos Juan Rof vai a escola. A dicir polo seu mestre, “ Juanito era el chico más inteligente y aplicado en el colegio, obediente y serio, estudioso y trabajador, pero siempre alegre, con co razón de ángel, que durante unos cuantos años fue el mejor ayudante de su padre ” 57 . A este mestre recórd ao Rof como un verdadeiro pedag ogo na súa época, mais tarde o axudara e asesorar a dura nte os primeiros anos de Vete rinaria. É tal a estima que lle ten, que en 1962 lle dedica o seu lib ro “Nociones de A v icultura ” onde es cribe: A mi maest ro de Instrucci ón Primaria de Pr a t de Ll obregat, Don Juan Cirera P ons, como homena je de gratitud, por las enseña nzas y consejos que m e prodigó, que tan útiles han sido a mis estudio s y traba jos 58 . Ao dei xar a escola, axuda ao seu pai coma aprendiz na ferrería chegand o aos 2 anos, a oficial de cerrall eiro per o sen destacar na f orxa. Así un día confésalle ao s eu pai, ... a mi no me gu sta la herr ería; lo que yo quie r o ser e s maquinista 59 . Inaugu rárase naquela época o primeiro tram o do ferrocarril direct o a Madrid, chegando solo a Vilanova i Geltrú, onde radicaba o deposito de m aquinas. Tiña Rof un tío maquinista, xefe do deposito, ao que admiraba tódolos días o pasar pola estación do Prat, levando o tren a Barcelona. Subía moitos días a maquin a co permis o do seu admirado tío, co que ía a Barcel o na e o traia a casa o seu regres o, sendo esta a súa maior distracción. Juan Rof díxolle a o seu pai que quería ser maquinista coma o seu tío, e o seu pai non se negou parecénd olle boa idea. O ferreiro do P rat non podía esquecer o 24 de o u tubro de 1848, cando se abriu a liña Barcelona-Mataro, a primeira en España. Vía en ser maquinista un bo porvir para o seu fillo. O proble ma xurdiu cando cheg ou o momento de costear os 3 anos que facían falta pasar fora da casa para ser aprendiz de mecánico, sen cobrar un céntimo durant e este temp o de aprendiz axe.Don Pabl o con gran esforzo decidi u costear o seu fillo os tr es anos de aprendiz que se esixían, coa condición de que se m anti vera despois polos seus propios medios. Unha amiga da casa convenceu a don Pablo e dona Micaela que pagaran a Juan os 3 primeiros anos de estudio da carr eira de V eterinaria en Mad rid xa que logo p odía vir d e veterinario a vila para suplir a seu tío Luís Rof que exercía nesa zona. Esta foi a opción pola que se decidiron e conforme Rof Codina, march ou a Madri d. Conta na carta “ Recordar es Vivir ” que a súa nai equipouno das roup as precisas, dándolle consellos e advertencias dos perig os que lle ían a corr er, facend o votos para que seguira sendo bo estudant e. Ocupou esta o seu p osto de axudante no taller, cando había que machucar o f erro da forxa, traballo duro para unh a mull er, por non poder s oster outro oficial. 57 C. R UIZ M ARTÍNEZ , “Juan Rof Codin a (1874 -1967 )”, op.cit. 197 3. 58 J. R OF C ODINA , Nociones d e avicultura , Ediciones Celta, Mad rid; Lugo, 1962. 59 J. R OF C ODINA , “Recordar, es vivir”, o p.cit. 1964. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 61 2.3.- ESTUDO S EN MADRID (1891 -18 97) Marchou Juan Rof a M adri d, cando contaba con 17 anos, a estudar na Escola Superior de Veterinaria. Examin ouse do ingreso o 25 de setembro de 1891, aprobando co nº 36 e matriculánd ose do 1º ano, o cal comprendía 4 materi as. Co nta Rof Codina que ao ver os libro s acovardouse do seu volum e. Pediulle logo consell o ao conserx e da Escola, acons ellándolle que estudara tan so a físi ca e química, que p odía preparar no seu pobo e examinarse en setembro, como fixera outro catalán. Regresou con dito pr opósito a súa casa. Rof Codina volve a ocupar un posto no obrad o iro, ded icando a noite a preparar a Física e a Quí mica co seu a ntigo mestre. Como xa comentam os, fundarase por aquel entón en El Prat, unha Co lonia Agrícola, que o cupou gran parte do delta, convertend o en terras de culti vo unha extensión pantanosa, cubrín doa con area que se atopaba onde hoxe esta o actual aeroporto. De Francia, se trouxeron arados Brabart, adquirindo bois para o traballo, encomendando ao pai d e Rof Co dina, o ferrado dos animais e o mantemento e reparacións necesarias. Na granxa construiranse cortes, porqueirizas e pendellos, facendo seu pai moito traballo. Isto fixo que Juan Rof se puxera en contact o cos novos progres os técnicos que viñan de Europa, a súa vez que seu pai alcanzaba saneados ingresos, pudend o soster a un oficial e permitindo a Rof estudar en Madrid. En setembro de 1 89 2, Rof vo l ve a Madrid a examin arse de Física e Química, ap robando, esta materia. Quedase en Madrid para continuar os estudios, matriculán dos e como alu mno o ficial nas materias que lle quedaran de primeiro curso e asistind o a clase de 2º como alumno libre, polo medo de ser recrutado como soldado, e poder examinarse antes do seu ingres o a filas. 60 M. Á. V IVES V ALLÉS , “Juan Téllez Vicén”, en S emblanzas Vete rinarias III , Cons ejo Gen eral de Colegio s Veterinarios de E spaña, Bilbao, 2011. Imaxe 8. Juan Tél lez Vicén. 60 VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 62 A mi lado se sen taba un compañero, ca si un niño, que tomaba apuntes en taquigrafía , se llamaba J uan Téllez López 61 . Estes simpatizaron e co mezaron a estud ar xunt os. Ju an Téllez levouno a súa casa e a súa nai, a señora Mª Francisca López y López, viúva de Juan Téllez Vicén 62 , eminente catedrático, acolleu a Juan Rof na súa casa. Di Rof Cod ina sobre dona Francis ca: Me conside ro un hijo más demostrando sus afecto s p or Téllez y por mi, a los catedráticos 63 . Examinase o 13 e 1 7 de xuño de 1893 da materia de Anatomía xeral e Descrit iva, na que alcanza a cualificaci ón de notable. Durante o verán v olve ao P rat o cupa ndo de nov o a posto no taller do pai, men tres que pola n oite prepara Fisioloxía na escola noctur na. Chegada a idade de entrada en quintas, o 9 de decembro 1 893, no so rte o correspondeulle ir o servizo coma s oldado de Infante ría. Marchou a Madrid ó empezar o curso, pero vol veu a m atriculars e por lib re debido o s ervizo militar. Exa minouse e n xaneiro das materias d e 2º, e a nai d e Juan Téllez v olveu a int eresarse p o r el, e co n ben evo l encia o catedrático aproboull e fisioloxía. Don Juan Rof admite na súa carta “ Reco rdar es vivir” co n nobreza estas a xudas. Regresa en febreir o ao Prat, ata o 7 de marzo d e 1894 no que in gresou en filas, destinado ao Rexement o de Infantería de Xirona, de guarn ición en Zaragoza. O propio Rof relata anécdo tas da súa xenerosidad e e trato ab erto e como estas lle axudarí an ao longo da súa vida. Siendo soldado, mi madre en las ocasiones que tení a, me mandaba cho rizos, frutas y pasteles, etc,... que yo compartía con mis compañero s y mi padre me re mitía algo de dinero 64 . Nunha destas “reunións” consegue que sexa destinad o, ao rematar a instruci ón e por medio dun tenente, a Madrid como soldado, ao Rexemento de San Fe rnando, ao cal chega a finais de abril do mesmo ano. Aquí o capitán da compañía, fora compañeiro de escola da na i de Juan Téllez e cando esta o soubo, foi visitalo e pedirlle que se interesara por Rof. Os dou s 61 A biografía d e Juan Téllez López a recolle o p ropio Ro f Codin a en J. R OF C ODINA , “Juan T éllez Ló pez”, en Semblan zas Veterinarias II , Syva, León, 1978. 62 Juan Téllez Vicén (1830- 1885). Veterinar io, catedrático e p olítico. Foi fund ador, xunto a Leonc io Francisco Gallego P érez e Mig uel Viñas e Martí, d a revista “ E l Eco de la Vete rinaria ”, predecesora de “ La Veterinaria E spañola ” . Participou con Santiago de la Villa, na fun dación de la Unión Vete rinaria (1878). En 1859 o btivo a cát edra de Patoloxía da E scola de V eterinaria de León. En xullo de 18 69, participou na sinatura do Pa cto Federal Castellano en representa ción d o Partid o Repu blicano Federal pola provincia de León. Pódes e ampliar a info rmación en M. Á. V IVES V ALLÉS , “Juan Téllez Vi cén”, op.cit. 2 011. 63 J. R OF C ODINA , “Recordar, es vivir”, o p.cit. 1964. 64 Ibid. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 63 meses vese rebaixad o do servizo, para que asistise a clase e se puidera aloxar na casa de don a Francisca. A intención de Juan Rof neste terceiro curso, era ato par unha ocupación a cal ll e supuxera ingresos e poder manterse por si mesmo, sen a axuda dos seus país. Como tiña o curso aprobado, dedicouse a practica da farmacia e asistir a n oite a clases de taquigrafía e francés no Ateneo, xunto con J uan Téllez. Matricul ado de forma oficial no terceir o curso, dende o primeiro día o catedrátic o distinguiu a Juan Téllez e mais a Rof, por m ediaci ón de dona Francisca. En xuño de 1895 examinase das materias de Patoloxía Xeral e Clínica Medica aprobando con Notable, de Far macoloxía e Art e de Receitar con Apr obado, Zootecnia con Notable e Medicina Legal c on Sobresaínte. Ao remat ar o curso c ontinuou a practica da farmacia e en setembro colocouse de practicante na Farmacia da Viúva de Lobiaga da rúa Calatrava en Madrid. Ao coincidir o seu horario de clases coas dun fillo da casa, fixo imp osible o poder continu ar na farmacia, renunciand o a praza a primeiros de outubro , ao co mezar a clases. Cubriu despois unha vacant e na farmacia de don Jose Pérez Negro da rúa da Ruda nº 14 , onde practicara, e foi admitido como depend ente con horas de clas e, comida e roupa limpa, quedando os seus país xa exentos do s eu mantement o. O 24 de febr eiro de 189 5 estalla a segunda Guerra de Independenci a de Cuba co n figuras ao fronte da contenda co ma J osé Martí (mor to en combate o 19 de maio dese ano), Máximo Gómez, Antoni o Maceo, Calixto García e o u tros próceres cubanos. España concentr ou mais 200 m il homes en te rritorio cubano para reprimir a revoluci ón independ entista. Com o Juan ingresara xa nun rexemento, del tiñan que saír soldados co fin de formar un Batallón Peninsular E xpedicionario. Durante el cu rso, se celeb ró el primer sort eo de soldados para forma r un Batallón P eninsula r destinad o a Cuba y me toco una bola negra. El Capitán consiguió mi permuta con otro compañ ero de nom bre León Br avo , previo el importe de 70 duros que m e envió mi pa dre 65 . Nada mais chegar a illa o batallón entra en c omb a te, habendo moitas baixa s, que houbo de emprazar cun novo recrutam ento, para mandar novas forzas a Cuba. Outro vez unha bola negra marc aría a vida de Rof Codina, poñendo nu nha situación complicada. Un segundo sorteo para Cuba, deshizo mi gozo, tocán dome otr a bola negra, que solucion é con otra permuta de 70 duros, que me lib ro de ir a Cuba nuevamente ; pero mi pad re tuvo que pedi r prestados aq uellos 70 duros 66 65 Ibid. 66 Ibid. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 64 Foron este anos duros para a familia de Rof Codina. O propio Juan Ro f conta como tiña que compartir co fillo do dono da botica, unha capa, de xeito que arranxaban para que os horarios na bo tica dun deles coincidise para que o o utr o fose c oa a capa as clases. Durante o curso 1 894-189 5 coincide con Fran cisco Echegoy en y Montané, veterinario cuban o , fundador da Esc ola Libre de Medicina Veterinaria, precursora do que seria a primeira Facultad e d e Veterinaria de Cuba, y consid erado como o pai d a Veterinaria cubana 67 . En xuño de 1896 examinase das materias de Operacións, Apósitos e Vendaxes; Obstetricia; Procedementos para o Ferrado; e Forxa e Recoñecem ento de animais, obtendo as notas de aprobado para a 1ª e a 4ª materia e de sobres aínte para a 2ª e 3ª. Durante as vacacións deste verán, aínda que esta na farmacia, funda xunto a Jua n Téllez Ló pez e Gabriel García, unha academia de repaso para o s estudantes dos tres primeiros cursos de veterinaria. Po r ter notas de s obresaínte, en outu bro de 1896 fixo o posici ón a estud ante pensionado de 5º curso, pr aza que acadou, tend o como pre m io ma tricula e titul o gratis. Xa próximo de rematar o s seus estudi os na Escola de Veterinaria, Cuba vo lve a altera r a súa vida por terceira vez. Dest a a ameaza par ecía inevitabl e, xa que non habería sorteo, todo o rexement o tería que marchar. Pero unha disposició n oficial permitía que unha permuta cun licenciado, anularan os sorteos sucesivos. O dono da farmacia, don Jo s e Pérez Negro, logrou un militar licenciad o nunha axencia por 750 pese tas, que emprestou a Juan Rof. En xuño de 1897 examinase de Histori a Natural, a cal corresp ondía a primeiro curso, obten do un Notable e Sobr esaínte na de Agricultu ra, Zootecnia, Dereito Veterinario e Policía Sani taria. O 15 de xuño examinas e da revalida obtendo a nota de aprobad o en to d os os exercicios, e así o titulo de Veterinari a. 67 L. F. C ABALLERO L EÓN , Dr. Franc isco Etc hegoyen y Montan é, Padre de la Vete rinaria Cubana , Ministerio de Salud Pú blica, La Hab ana, 1971; E. A. S ILVEIRA P RADO ; D. C ONDE G ÓMEZ ; I. R OJAS L LENART ; J. M ORENO L AZO , “Francisco Etch egoyen y Montané (1870 - 1951): padre de la veterinaria cu bana”, en Actas del XIV Congreso Na cional y V Ibe roamericano de Histo ria de la Ve terinaria , Santiago de Co mpostela: Lugo, 2008. Imaxe 9. Apu ntes elaborados p or Ro f Co dina e Francisco E chegoyen para a ma ter ia de Cirurxía Xeral Veter inaria (curso 1894 -1895). ARO F. BUSC PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 65 2.4.- O COR PO DE VETE RINARIA MILITA R E CHEGADA A GALICI A (1897 - 1902) Ao tempo que, ani mados por dona Francisca Téllez, estaban a preparar as cátedras vacantes para entrar na Escola de Veterinari a de Madrid, o 23 de xullo de 1897 p resentase Rof Codina xunto con Gabriel García e Juan Téllez á o posición para ingresar no Corpo de Veterinari os Militares, as cales aproban os tres acadando o número 3, 12 e 24 da convocatoria respectiva mente 68 , entrando no C orpo de Sanidade Militar (Real Ord e de 21 de outubro) 69 . Debido a inexis tencia d e va cantes durante un ano, os tres continúan coa academi a que fundaran , compaxinand o Rof C odina co seu traball o na far macia. O 14 de xullo d e 1898, ascende a tenente veterinario m ilitar ( Veterinari o d e 3ª), e r ecibe a orden de in corporase de forma urxente en Vig o , as batería s do 3º Rexement o de Artill ería de Montaña d a Guarnición de Lugo. A prontitude da súa incorporaci ón debeuse, a posibilid ade dun supo sto a taque da escuadra a mericana á ría de Vig o. Neste momento segundo co nta Rof Codina xorden dous problemas, o unifor me e a viaxe ata Galicia, os cales tiña que pagalos el m esmo. O uniforme encargoullo a un xastre , conseguindo que este ace ptase de cobralo a prazos, baixo o aval de don Jose Pérez Negro. Para a viaxe a Vigo, Rof Codina foise o Goberno Militar de Madrid, alí o capitán secretario recriminoulle que aínda n on marchara para o s eu destino . D éronlle dúas pagas adiantadas e aquel mesmo día partiu pa ra Galicia. Me presente en Vigo el 14 de Agosto y el 16 asistí a la fiesta de San Roque, siendo obsequiado por un compa ñero con una merienda en la que tomamos ostrone s de Puente Sampayo que me ocasionaron una infección intestinal, que me postra ron en cama 70 Isto obrígano a retirarse a Lugo, a sede do rexemen to, onde chega o 21 de agosto gravement e enfermo. Alí u n ferreiro do rexem ento, puxo a Rof Codina en contacto coa familia de don Ramón Carb allo y Pardo, veterin ario el e tamé n seu fillo maior Jos é, e mais tarde ta mén o seria o seu o utr o fillo Jesús. A familia Carball o viña dando aloxamento os veterinario s militares. Pediulles que h o spedaran a Rof, p ara ser m ell or atendid o da d o enz a. Dona Mª Angela La meiro, esposa de Ramón Carball o, compadec euse de Rof e consentiu a r ecibilo. 68 “V ETERINARIO S MILITARES ” , El Imparcial , 21 de agosto de 189 7. 69 Arquivo Xeral Mil itar de Segovia. Sección 1ª, Legaxo R.255 7 70 J. R OF C ODINA , “Recordar, es vivir”, o p.cit. 1964. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 72 En posesión d o num ero 1 para o as censo e pasar o ex cedente, Rof pídelle os país de Concha a súa m an, e acord an casar dentro do prazo establecido. Xa case a punto de terminar este prazo, houbo unha praza vacante de Capitán, o que lle daría o ascenso e con do us meses de licenza volve a Lugo, con traendo matrimonio con Concepción Carball o L a meiro, o día 19 de maio de 1902. Unha mod ificación na quenda establecida, anulou a v acant e e terminados os dous meses de licenza, Rof ten que regresar a Grana da, quedando Concha cos seus país. Ao s cinco meses, apareceu outra vacante, corresp ondéndolle o ascenso a Veterinario 2º 86 o 1 0 d e novembro con antigüid ade de 14 de o utubro, que dando excedente o 27 de no vembr o de 1902. En 1908 concedésell e a licenza absoluta, con arran xo ao artigo 3 4 da Lei Constitutiva do Ex ercito d e 29 novembr o de 1878, deixando d efinitivament e así o Corp o de Veter inaria Militar. Entre o decembr o de 1900 e novembro de 1902, contab ilizamos un total de 30 artigos en xornais galeg os, o que nos da unha idea que, do mesm o xeit o que o seu traslado non supuxo perder o contacto con Lugo por cu estións “vitais”, tampouco impediu seg ui r mantendo interese polas cuestións agropecuarias que nese momento estaban a ter repercusi ón en Galicia. Xunto con estes artigos de carácter máis técnico, atopam os publicaci óns (algún baixo o seu seudonim o, Guer Nim) que poderia mos encadran dentro dunha te mática de prosa costumista, qu e recorda a algúns traballos d o tam én veterinari o Xavier Prado “Lameir o” 87 . É ademais neste período onde R of comeza a amos ar a súa inquietude a favor dun maior recoñecemen to social da profesi ón, nun mo mento no que a V eterinaria comezaba a procura de posicións máis relacionadas coa ciencia, desbotand o a ferrocr acia nas qu e permanecía en p osturas máis cons ervadoras. En gran apuro me pone s con tu consulta, porque has de saber que en esta noble profesión que tanto quiero, es muy di fícil el ser especiali sta, porque son tan extensos y tan difíciles los estudios médico -v eterinarios que nunca se llega a vislumbrar el fin, y por eso muchos de nosotros ante tamaña carga, desistimos de querer inda gar un más allá en cuanto cogemos nuest ro título , y con el papel debajo del bra zo, nos encamina mos a cualquier rincón de España en donde con un banco, una bigornia, cla vos y he rraduras suficientes nos dedicamos al ejercicio de una pequeña parte de la profesión (una asignatura de veinte que tiene la carrera) y nos tumbamo s á la larga defendiend o a puñetazo limpio el mí sero garbanzo. Dispénsame estas disqu isicion es, que son desahogos del alma, porqu e me contrista mucho el ver la vida lánguida que estamos sumidos a llevar los 86 Real Orde de 10 de no vembr o de 1902 (D.O num. 251) 87 G UER N IM P ILORE , “La pequeñu ela”, La Idea Moderna , 30 de marzo de 1900, Lugo; J. R OF C ODINA , “Las brujas d e mi pu eblo”, La Id ea Mod erna , 28 de outu bro de 1900, Lu go; J. R OF C ODINA , “Los d os retrato s”, La Id ea Mod erna , 10 d e febreiro de 1901, Lugo; J. R OF C ODINA , “A vaca Marela”, La Idea Mo derna , 3 d e marzo de 1901, Lugo; J. R OF C ODINA , “Sabel”, La I dea Moderna , 29 de xu ño de 1901, Lugo. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 73 pobres veterinarios, mientras hay intrusos en nuestra profesión que vistiéndose de plumas ajenas adquier en honores y bienes. No creas que me refiero a los humildes intru sos que sin el papel consabido se dedica n a colocar zapatos. NO. Estos son más desgraciados que nosotros. Me refi e ro a todos unos señores en medicina, que co mo el doc tor Fer rán de Barcelona y o tros muchos, se han metido a veterin arios preparand o sueros, linfas vacuna s e inoculá ndolas a los animales y aunque sufren alguno que otr o fracaso por falta de conocimi entos es peciales, eso no impor ta, vale más matar animales que personas, lo importante es gan ar bueno s cuartos 88 . En 190 1, Ro f Codina presenta a memoria “ Bosquejo san itario-zootécnico, destinado al estudio de las ventajas del seguro aplicado a la ganadería en la provincia de Lugo ” ao Xogos Florais de Lugo, que se celebrar on o 6 de outubro de 1901, e que seria premiada cun accésit e posterior mente publicada pola Deputación de Lugo en 1904. Nesta súa primeira o bra, Rof pon de manifesto a imp ortancia q ue ten a gandería para o desenv olvemento eco n ómico dun país e co mo a través da súa especiali zaci ón se acada unha maior cantidade e calidade das súas produci óns. Sinala dúas causas como as principais razóns das perdidas que existen na gandería. A primeira ce ntrada nas malas condicións nutricionais, hixiénicas e sanitarias que teñen os animais. A segunda derivada pola falta de coñecement os e formación por parte do gandeiro. Neste senso, non acude ao tópic o da ilustración que vía no “ inculto ” labreg o os males do campo. Rof alude aos que “ sintiendo ci ertas aficiones a los animales domésticos poseyendo algún capital , sin preocuparse de más cu estiones que adquirir animales y terrenos emprend an la explotación 88 J. R OF C ODINA , “Cartas a un la briego. I”, La Idea Moderna , 22 de marzo de 1901, Lugo. Imaxe 12 . B osquejo sanitario -zootécnico destinad o al estu dio de la ventajas del segur o aplicado a la ganadería en la pr ovincia de Lugo (1904). AROF . BUSC VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 74 de una ganadería ” 89 . Indica a necesidade que a produción pecua ria sexa dirixida por técnicos que canalicen as produción s as necesidades d o mer cado. Do mesmo xeito, describe o gran pot encial que a gandería lucense te ría se esta se desenvolvera en torno m ovementos asoci ativos e c ooperativos. Tiene esta ganadería un sello particular, caracte rístico, comparada con la ganadería del resto de Españ a. Ganader ía grande y de importancia conside r ada en conjunto; desmenuzada la encontramos formada por pequeños ganaderos cada uno de los cuales cu enta con un número reducido de r eses. La suma de muchos pocos con stituye u n mucho. Esa e s la ganader ía lucense. Todos los labradores son pequeños ganaderos, ca pitalistas de poco poderío aislados, de gr an des fuerzas unidos. El móvil, pues para hacer una ganadería fuerte, debe ser el buscar medios de unir todas esas fuerzas, que hoy están dispe rsas, para constitui r una ganadería de i mportanci a y valor 90 . Expón unha serie de co nsellos para rem ediar as perdas pecuarias, centrad os no aumento da produción forraxeira para m ellorar as condicións alimenticias, modificacións na estabulación d o gando e o tratamento do s seus residuos que permitan unha mell ora hixiénica, e na posta en marcha de m edidas de profilaxe para a prevención e loita das enfermidad es animais. P orén, consid era que ata que es tas medi das non estean estendidas, é necesari o implantar o Seguro Gandeiro como auxilio fronte estas circunstancias, o cal ten que nacer do espírito asociaci o nista d os gandeiros. Unha das caracterís ticas p resentes nesta obra e que se repetirá no resto dos seu s traballos é a constante def ensa do pap el d o veterinar io no proceso da m ellora pecuaria, o que daría lugar segundo Fernández Prieto, ao comezo en Galicia dunha disputa corporativista cos enxeñeiros agrónomos entorno ao mellor procedement o para a mellora da raza bovina galega 91 . Como verem os, dita disputa non impediu a colaboraci ón entre amb os , sabendo ambos conxugar a defensa da postura defendid a por Rof cunha mellora a través da selecci ón en pureza e a orientación defendida polos enxeñeiros agrónom os, especial mente Hernánde z Robredo, partidarios dos cruzamentos. Debese entender esta defensa da pr ofesión, nun contexto no que a Veteri naria estaba a desenv olver un proceso de ruptura coa albeitería , establecend o na dignificaci ón ci entífica a vía para dita separación. É por elo, polo que defend e a aceso a estes nichos prof esionais como era a Zootec nia que ata ese momento era dominado s polos enxeñeiros agr ónomos e que hoxe en día non entrarían en discusi ón de quen son competencia. 89 J. R OF C ODINA , Bosquejo sanitario-zooté cnico: Ventajas del seguro aplicado a la ganadería en la provincia de Lugo , Imprenta de la Diputa ción Provincial, Lug o, 1904. 90 Ibid. 91 L. F ERNÁNDEZ P R IETO , A Granxa Agrícola -Experimental d a Coruña, 1888-192 8 , op.cit. 1988, páx. 55. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 75 Además, queremos hacer constas aquí que es imprescindib le la cooperación del Veterinario, lo mismo en lo que se refiere al se guro que en el fomento de la ganadería. Nadie creemos que nos negará que en las cuestiones que atañen al seguro ganadero, el Veterina rio es el que mejo r pued e ilustrar a la Asociación acerca de la admisión de los animales, certifica ndo de su estado sanitar io. El Veterinario debe ser el encargado de dictas las medid as sanitarias, preven tivas y medios terapéuticos que haya que emplear ante un a enfermedad de carácter infeccioso. La valo ración de los animales muertos, la tasación de los siniestros, etc, etc,.. todo es incu mbenc ia del Veterinario. En lo que se refiere al desarrollo de la ganad ería, queda demostrado por demás, en el curso de este trabajo, que solo y únicamente el Médico zootecnista es el que puede levantar nuestra deca ída ganadería, y por eso en nuestros Estatutos anotamos las principales cuesti ones que hay que ventilar para conduci r la ganadería por el camino de la riqueza y del progreso, dando a todos estos enunci ados el c arácter puramen te zootecn ista Hacemos estas aclaracion es por si a alguien e xtraña que demos tanta intervención en la cuesti ón que estamos ventiland o al Veterinario, y sin embargo, no es más que h acer justicia y da r al César l o que es del Césa r. 92 92 J. R OF C ODINA , Bosquejo sanitario-zooté cnico: Ventajas del seguro aplicado a la ganadería en la provincia de Lugo , op.cit. 1904. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 76 2.5.- ROF CODI NA NA GALICIA D O AGRARIS MO (1902 - 1932) 2.5. 1.- Situación na Galic ia a graria “ ant re séculos ”. Entre o atras o e a mod ernidade Rof volta a unha Galicia onde ex istía unha profunda preocupación polos problema s agropecuari os. Nas dúas ultimas décadas do século XIX prodúc ese no continente europe o u n movemento agrarista, do cal Gal icia non perman eceu á m ar xe. Este movemen to que te n na crise agraria finsecular o seu principal acti vador, sup ón para o mundo do campesiñado unha entrada nas est rutura s de decisión política , de xeito que puideran defender os seus intereses. A crise finsecular , delimita da entre o s anos 1873 e 1896 93 , debeuse, entre o utr as cousas, a entrada no mercado agrario dos produtos de países como EEUU, Arxentina o u Australia, qu e resultaban moito máis competi tivos respecto aos do continente europeo. A entrada destes produtos pr ovocou un forte d escenso d os prezos, especialment e nos c ereais. N o caso da gandería, o descenso de custos, ao dispor de alimentación mais barata, po día fac er pensar que naquelas rexións onde a actividade gandeira era a opción produtiva principal, a crise agrari a tería un menor im pac to. Porén, esta pre misa soamen te aconteceu naquelas rexións onde se realizou unha reestruturación a unha produción intensiva, en especial unha co nversi ó n a produción láctea. Neste senso en Galicia, a crise finsecular supuxo a perda das ex portaci ó ns de cebóns ao mercado inglés, o cal abastecías e dende a década dos 40 do sécul o XIX. O bov in o galeg o non soubo nin puido comp etir coa carne que a través dos barcos frigoríficos cheg aban dende Norteaméri ca e a Arxenti na. A perda deste mercado significou en primeir o lugar, unh a diminución de recurs os económicos que a través da venda dos cebóns obtiñan o s labregos para facer fronte a impostos e ao posible aceso a propiedade da terra mediante a redenció n das rendas forais 94 , producíndose un abandono do rural xa fora en forma de emigraci ón transoceánica ou interior a outros sectores produtivos. En segundo lugar, supuxo unha reorientaci ón do excedent e gandeiro cara ao m ercad o español, principal m ente aos núcl eos industrializ ados do Pais Vasco , Catalu ña e Mad rid. Este mercad o v i use favorecido principalmente p ola posta en marcha da infra est rut ura ferroviaria que permitía co nectar a Galicia coa Meseta. A súa vez, a crise finsecular, xunto aos outros grand es m ales do campo galeg o, como o estancament o da estrutura agraria, caciquismo, for os e cargas imposi tivas, establece unha conxuntura, na que se establece unha certa concienci ación do pr oblema agrario, creánd ose un complexo movement o social autoorganizado definid o en Galicia coma agrarismo. 93 M. C ABO V ILLAVERD E , O Agrarism o , op.cit. 1998. 94 R. V ILLARES , La propiedad d e la tierra en Galic ia, 1500 - 1936 , op.cit. 1982. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 77 Co ntextualizad o dentro do movemento sindical agrario que se desenvol ve nas agricultura s europeas de finais do século XIX 95 , o agrarismo actúa como catalizador da estrutura reformadora do campo gal ego, actuando coma foro de discusi ón, m ecanism o reivindicativo e referente no á mbito de difu sión, divulgaci ón e posta en marcha da renovación agraria galega. Este binomio establecido polas clases m edias dos sectores liberais e o incipie nte entramado societario d os sindicat os e sociedades agrarias v iñ an demandan do a necesid ade, dende o reformismo , dunha reestru turació n d o campo galeg o . Así, Rof atopas e cun sect or gandeir o recen saíd o da crise exportadora de cebóns a Inglaterra e que sufría os estragos e a s perdas deriva das do descoñece mento d e aspectos que dende o punt o de vista zootécnico e sanitario, incidí an directa mente nunha gandería que non aplicaba os mais elementais métod os de mellora animal, que descoñecía as enferm idad es polas súas características científicas, onde non se facían diagnósticos precisos, co que tampouco aplicábanse os tratamentos t erapéuticos axeitad os, nin se podían controlar as pragas do gando. Dalgún xeito, man tíñase dun xeito x eneralizado a labor de ferreiros e menciñeiros que asumían o papel d os veterinari os debido a carencia destes. A Veteri naria loitaba por rei vindicar non soa mente un papel c ontra este intrusi smo, senón que buscaba ser o referente científico que dera so luci ón as necesidades que dende eses sectores refor mistas se demandaban e que ata ese mo mento estaban asumindo outras pr ofes ións especialm ente os enxeñeiros agr ónomos. A historiografía galega conta con exhaustiv os estudo s acerca o movement o agrarista no noso país. Dende traballos iniciad ores de J.A D urá n e o estudio complet o que del fai Cabo Villaverde, o u estudi os parciais vinculados a unha zo na xeográfi ca como os traballos d e Rosende Fernánd ez na comarca d o Ortegal ou Liñares Giraut no val d o Barcala., ata as recentes achegas e no vas propostas de Román Lago e B ernárdez Sobreira 96 . Seria rei te rati vo r ealizar unha nova análise de síntese de to da a produción investigad ora que sobre esta parte da Historia C ontemporánea de Galicia , máis cand o traballos como os de Quintana Garrid o, Artiaga Rego e Baz Vicente ou Garcia - Lombardero resultan excelentes referencias que evitan que poidamos caer nun exceso repetitivo 97 . Porén si que nos 95 R. S OUTELO V ÁZQUEZ , Os Intelectuais do agrarismo , op.cit. 1999. 96 J. A. D URÁN , Agrarismo y movilizació n campesina en el país gallego , op.cit. 1977. M. C ABO V ILLAVERDE , O Agrarismo , o p.cit. 1998. A. M. R OSENDE F ERNÁNDEZ , O Agrarismo na Comarca do Ortegal (1893 -1936): a loita pola mode rnización d a agricultura , Ediciós do Castro, Sada (A Coruña), 1988. X. A. L IÑARES G IRAUT , O Val de Barcala: (1900- 1936): a grarismo, vida p olítica, emigrac ión e cultura , FEIRACO, Negreira (A Coruña), 1986. I. R OMÁN L AG O ; A. B ERNÁRDEZ S O BREIRA , Labrando n a rebelión , op.cit. 2007. 97 X. R. Q UINTANA G ARRIDO , “Campesinos q ue s e adap tan y agricultu ra q ue se mueve: de la historia agr ar ia de la Ga licia cont emporánea ”, Areas: Re vista internacio nal de cien cias sociale s , 12, 1 990. A. A RTIA GA R EGO ; M. J. B AZ V ICENTE , “Os estu dios de Historia Agraria da Galicia con temporánea: 1982 -1992, balance VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 78 parece necesario establec er a modo de resume en que consistiu e signifi cou o agrarism o para unha correcta contextualización de Rof Codin a. Do mesmo xeito, co nside ramos int eresant e polo menos destacar, as dúas v isi óns distintas respect o a este período que atopá monos dentro da historiografía galega; unha achegada ao concept o do atraso, baseada no predominio que a actividade primaria ten en Galicia, en aus encia dunha actividade industrial 98 , e a outra na que se sinala a adaptación como instrumento da innovación tecnolóxica e das tran sformacións socioeconómica s do agr o galego 99 . P artind o da base da comple mentariedade de ámbalas dúas posturas, entende mos ao movemento agrario galego como instru mento capaz de combinar o minifundism o co a peque na explotaci ón dinamizad ora das transfor macións, o foro coa mobilización e societarismo labreg o, ou o caciquismo co entramad o in stitucional da renovación. A modo de resumo, o agr arismo foi un movement o de m asas no que o campe siñado pa rticipou activamente, fav orecido e recoñecid o pola Lei de Asociacións e Cámar as Agrarias de 1887 100 e a Lei de Sindicatos Agrícolas de 1906 101 . As primeiras tiñan carácter reivind icativo e tamén atendían á formación cultural e ideolóxi ca do campesiñado; os seg undos perseguía n finalidad es mais práctic as: adquisi ción colectiva de adub os, maquinarias e a comercializ ación dos excedentes. Así pois, supuxo un fenóm eno complexo e de gran importancia, que estivo prese nte en moitos dos conflitos sociais do primeiro terzo do sécul o XX e que tivo entre os seus logros máis importantes a transfor mación econó mica da agricul tura galega, a concienciac ión e mellor a cultural do camp esiñado e a adquisición por es te dunh a certa posición p olítica. No n obstante, os movementos agrari o s non alcanzaron unha acción política uni forme ao fallar unha ideoloxía común. Dentro do agrarismo pódense establecer 4 etapa s diferenciadas. Na primeira etapa (1907-1915) nace o agrarism o como unha loita anticaciqu il e pola propiedade da te rra, encabezad a por Solidariedad Gallega , move mento qu e procura o dunha década”, en Galicia e a historiografía , Tórculo, Santia go de Co mpostela, 1 993. J. G ARCÍA - L OMBARD ERO Y V IÑAS ; N. S ÁNCHE Z A LBOR NOZ , “Transformacione s de la economía de Galicia en los si glo s XIX y XX: estado de la cue stión”, en La mode rnización eco nómica de España, 1830 -1930 , Alian za, Mad rid, 1985. 98 X. M. B EIRAS , E l Problema del desarrollo en la Galicia rural , Galaxia, Vigo, 1967; El Atraso econó mic o de Galicia , Ed icións Xerais de Galicia, Vigo, 1982. 99 L. F ERNÁNDEZ P R IETO , Labregos con c iencia , o p.cit. 1992. 100 “L EY REGLAM ENTANDO EL D ERECHO D E ASOCIACIÓN ” , Gaceta de Madrid , 12 de xullo de 1887. 101 “L EY CONS IDERANDO S INDICATOS A GRÍCOLAS , PARA LOS EFEC TOS D E ESTA LEY , LAS A SOCIACION ES , C OMUNIDADES Y C ÁMARAS A GRÍCOLAS CONSTITUIDA S Ó QUE SE CONSTITUYAN LEGALME NTE PARA A LGUNO DE LOS FINES QUE SE E XPRESAN ” , Gaceta d e Madrid , 30 de xaneiro de 1906. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 79 desenvolve mento practico, por Unión Campesiña , que supón un intento de acercamento do anarquismo ao campo galego, e sobre to d o por Acción Galega , fundada en 1910 por Basili o Álvarez, cura de Beir o (Ourense). O programa de Acción Galega , que presentaba com o obxectivo supre mo a defensa d e Galicia, era un t anto imprecisa, per o o seu líder l ogrou convencer aos labregos c unha oratoria de gran pulo revolucionari o, enérxica e v iolenta , concienciand o e propugn ando a desaparici ón do sistema fo ral e a transformaci ón da agricultura. Este carácte r revolucionario contrastab a coa orientación mais te cnocrática de Solidariedad . Nesta época desenvólvense as Asembleas Agrarias de Monforte (I:1908, II:1910 , III:1911), Ribada via (IV:1912, V: 1913) e Redondela (VI: 1915), nas que se establecen as bases do movemento agrarista e serven como núcleo reflexivo, cuxas pr opostas técnicas e económicas rematarían por ser asumidas po r parte das sociedades e sindicatos agrícolas de diferentes tendencias, e incluso formar par te do p rograma do partid o galegu ista. En 1919 celebrase a sétima e de rrad eira asemblea en A C oruña, xa con pouc o que ver coas súa s antecesoras. A segunda etapa (1916-1923) se caracteriza pola radicalización das loitas nas que se mostra unha gran combati vidade, e non dubidan en enfrontarse aberta mente coa xustiza ou a garda civil ante medidas que lesionan o s seus intere ses. A redención de foros se converte na reivindicaci ón fundamenta l, chegándose a proclamar a necesidade d e abolilos sen ningu nha indemnización aos antigos propietario s. O m ovem ento labrego acada unha certa unificació n mediante as federaci óns comarcais e provinciais, que acordan convenios e boi cots sobre as rendas. Exemplos desta actividade son a masacre de Ne bra (Port o do Son, outubro 1916) ou en Sobredo-Guil larei (Tui, n ovembro de 1 922). Consecuencia da presi ón exercida s erán as redencións dos foros, incluso antes que a ditadura de Primo Rivera promulgase o decret o de 1 926, que non fai o utra cousa que dar carácter legal a un feito xa asumido pol os rendistas. A terceira etapa co rresp o nde cos anos da ditadura de P rimo de Rivera (1923 -1930), na que proliferan sindicatos de signo católico que se tend en a confundir co poder do estado. As súas actividades redúcense a unha organización derivada da agricultura e a unha divulgación de adubos e maquinarias p olas aldeas gal egas. A cuarta etapa co in cide coa Segunda República. O movemento agrario mostra unha ampla di versificación ide olóxica, qu e vai dende a orientaci ón católica ata a comunista e nacionalista, a cal non é mais que apéndice s das tendencias dos partid o s polític os existente s. Neste cont exto, o Estado comeza a transformar se nu n mecanism o intervenci onista, que como a resposta a devandita crise, establ ece medidas a rancelarias que illab an a entrada de produtos, estimulando o mercado int erno. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 80 Coincidindo co n Cabo Villaverde 102 , o cará cter protec cionista do Est ad o median te aranceis, lonxe de fa vorecer a economía agraria, lastrouna, tendo a falta de estimulo pola competitividad e a principal causa do retras o no acometer ref ormas estrutu rais nas bases produtivas e na transforma ción do sector agropecuari o . A concienciaci ón do problema agrario , e o cada vez maior poder que acada o movemento labrego, fai que o Estado argall e u nha serie de acció ns que apoien a inn ovación tecnol óxica. Nu nha primeira fase e coma herdanza do movemento ilustrado a Administraci ó n exerce unha intensa actividad e lexisla tiv a e teóri ca, que non adquire consecuencias prácticas reais e completas ao non ter os me dios para a sú a difusión. A pr eo cupaci ón neste momento limitábas e a inicia tivas edu cativas diri xidas aos distintos niveis formativ os. Así, as iniciativas estatais quedan a remolque das demandas de propietarios e técnico s, os cales baixo un discurso rexeneracionis ta demandab an a creación dunha rede institucional de escolas e centr os de experimentaci ó n que serven coma difusores das melloras tecnolóxicas. Non é ata 1879, cand o por medio dun Real Decreto 103 , polo que se crea o Ser vizo Agronómic o, o Estad o comeza a organizar unha estrutura que permitía difundir as innovacións técnicas, así como artellar ferramentas para a experi mentación agraria, de xeito que se iniciara as transformaci óns dun xeito xeneralizad o. No caso da veterinaria, esta organiza ción ten com a antecedentes, cando en 1847 se reforma a Xunta de Sanidad e do Reino 104 , establecéndos e unha nova organización sanitari a, creán dose a figura do subdelegad o de Sanidade, un por cada profesión sanitaria, a ni vel de partidos xudiciais e das prov incia s. En 1855 promulgase a Lei Orgánica de Sanidade 105 establecéndos e xuntas municipais e provinciais d e Sanidade, nas que figura un vet erinari o coma vocal. A acción que o veter inario exerce a prol da mellora pecuaria , sobre todo de tipo sanitario, choca directamente co decreto agronó mico de 1 879, o cal sinal a aos enxeñeiros agrónomos coma responsables de informar do estado da gande ría e industrias derivadas, así como propoñer melloras para o fomen to das mesmas. Esta disxu ntiva resolvese parcialmente c oa reestrutu ració n en 1 907 dos servizo s de Agricu ltura e Gand ería 106 . Soamente, a finais do século XIX, comezase a facer evidente a acción estatal en Galicia. Primeiro coa creación en 1882, da Escola de Veterinaria de Santiag o , iniciativa apadriñ ada por Montero Ríos, a cal facía a quinta das existentes en Espa ña, despoi s das de Madrid, Zaragoza, 102 M. C ABO V ILLAVERD E , O Agrarism o , op.cit. 1998. 103 “R EAL DECRE TO APROBANDO LAS BASES PARA LA ORGANIZ ACIÓN DEL SERVICIO AGRONÓ MICO EN E SPAÑA ” , Gaceta d e Madrid , 16 de febr eiro de 187 9. 104 “R EAL DECRETO SUPRIMIENDO LA JUNTA SUPREMA DE S ANIDAD DEL REINO Y DANDO NUEVA ORG ANIZACIÓN Á ESTE SERVICIO ” , Gaceta de Madrid , 24 de marzo de 1847. 105 “L EY SOBRE S AN IDAD ” , Gaceta de Madrid , 7 de decembro de 1 855. 106 “R EAL DECRETO RELA TIVO Á ORGAN IZACIÓN DE LOS SERVICIOS DE A GRICULTUR A Y G ANADERÍA ” , Gac eta de Madrid , 31 de outub ro de 1907. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 81 Córdoba e León. En 1 88 8 fundase na Coruña a Granx a Agrícola-Experimental, a cal non entra en pleno funcionamento ata o 1897, baixo a dirección de Álvarez Muñiz, acadan do o seu maior auxe de actividad e baix o a tutela de Hernández Robr edo. Estas dúas institución s chamadas a xogar un important e pape l no proceso de transformación e mellora pecuaria, nacen baixo o amparo de intereses políticos que o s instrumentan como solución a crise agro pecuaria. Ambos centros sofr en a desaten ción orza mentaria e institucional, que so amen te en momentos puntuais, e con m ái s dema goxia que realidades tanxi bles, lle ofrece a estrutura do Estado. Así, Alvarado Alb o expresa como e stes centros non pasan de ser magnificas gai olas pero se n ninguén que se preo cupe polo alpiste 107 , quedándose en institucións carentes de m aterial e persoal axeitado, pero sobre to do de actividades as cales cínguense máis as arelas persoais e compromis o p or levalas a cabo de directores destes centros coma Álvarez Muñiz e Hernánde z Robredo no caso de A Gran xa ou Tiburcio Alar cón, no caso de a Escola de Vete rinaria, que por unha planificación real que permitiran cumprir o pape l renovador, apro veitando por comple to a súa potencialidade. Este entramado insti tucional non actuou dun xeito acumulati vo no fomento do cambio tecnol óxico, senón que se viu afectado pola descon tinuidade derivada das diferentes situaci ó ns polític as do Estad o 108 . Neste senso, a Granxa de A Coruña, e como veremo s a Escola de Veterinari a, a pesar das dificultades antes mencionadas conver tese en moto r e punto referent e das innovacións agropecuarias, de xe i to especial n o seu ámbit o d e acci ó n nos concellos li mítrofes a cidade de A Coruña e Sant ia go de C ompostela, respectiv amente . Así, a Granxa in corp ora á agricultura galega aquelas novidades que máis doadam ente se podían adaptar a ela. As súas actividades centrábanse na procura do increment o produti vo das explotacións agrícolas galegas, mediante o empreg o de capital técni co (maquinaria, fertilizant es químicos, alternancia de cultivos) e, en segundo lugar, a mellora pecuaria m ediante a reali zación de cruces xenéticos, hixiene e sanidade pecuaria e mellora na alimentación basead a nos forraxes e pensos. Este traball o de experimenta ción vese comp letado coa actividade divulg ativa do mesmo, mediante campos de demostración en c omarcas galegas, ap oio os concurso s de gando, cátedra móbil de divulgación ou coa capacitaci ó n técnica da Escola de Perit os 109 . Respecto a Esc ola de Veterin aria de Santiago, aín da que nos seus inici o s mostra escasos indicios de activid ade, como vere mos si que existe unha inquedanza por m udar esta situación. Traballos como o s de Abelard o Gallego, o cal comeza na Escola de Santiag o importantes estudos s obre Histo l oxía, os realizado s polo Cat edrático de Zootecnia Pedr o 107 J. A LVARADO Y A LBO , “¿Selección o cruza miento? I”, Práctic as Mo dernas , vol. 3, 71, 1 de d ecembro de 1905. 108 J. P UJOL A NDR EU E OUTROS , El Pozo de to dos los males , o p.cit. 2001, páx. 146. 109 L. F ERNÁNDEZ P R IETO , A Granxa Agrícola -Experimental d a Coruña, 1888-192 8 , op.cit. 1988. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 88 121 J. R OF C ODINA , Cartilla contra el ca rbunco bacteridiano (Nacida ) , Consejo Provincial de Agricultura y Ganadería, A Coru ña, 1910. Imaxe 23 . Rof Co dina e Jesus Carballo na Gr an Clínica Veter inaria (1908). AROF. BUSC. Imaxe 24 . Rof Co dina vacinand o contra a N acida. (1910) 121 . PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 89 En cuanto a inspección de substancias alimenticias, o Boletín da Gran Clínica ci ta o Real Decreto de dece mbro de 1908 122 , o cal dispón que a ins pección d e carnes, peixe, leite, queixo, manteigas, verdura,. .. incumben a o veterinari o m uni cipal e que en cas o de desconformidad e dos int eresados se nomeen peritos segundos ou terceiros que haberían de resolver as dubid as que se ofrezan. Neste senso a Gran Clínica ofrecería servizos de peritaxe veterinari o. Para un mellor entendement o da diversidade de actividade s que se levaban a cabo n esta Clínica, no Anexo II r ecollese un ha relación d os servizos e o s pre zos que se apli caban. 2.5. 3.- Agrarismo e V eterinaria. O papel de Rof Codina Neste context o, iniciase en Rof Codina a te i ma de po ñer os seus coñecementos a disposición do campo galego. Incorporase ao movemento social-agrario, asumindo o compromis o agrar ista. R of Codina n on era aínda coñecido entre os p rincipais sectores do agrarismo galeg o cando no ano 1903 aparece a revista quincenal coruñes as “Práctica s Modernas” . A colab oración no consell o d e redacci ón desta revista introduce a Rof Codina no circulo in telectual mais progresista de Galicia. Contacta co Doutor Herva da, Doutor J. Gradaille., Arturo Casares Quiroga, Bartolomé Calderón, J. M. Hernansaez, Valerian o Villanueva, ect... Anos máis tarde, tomara contacto con Gallástegui ou Tenori o , os cales xogar a un papel destacad o na ferventia ag raria de c omezos d e século. Prácticas M odernas axudara a Rof Codina a formalo como agrarista, tendo sobre el unha gran influencia os traballos de Bartol omé Calderón e Valeriano Villanue va. Convertes e esta revista en voceira das ideas da Cá mara Agrícola da Coruñ a, f o rte mente vinculada co movemento de “ Solidarid ad Gallega”. Chegará a alcanzar unha no table difus ión para unha publicación especial izada e ademais de ámbito rexional: por enriba dos 1.10 0 subscri tores (parte deles Sociedad es Agrarias, o que multiplica o n úmero de lectores) en 190 7. P ublicaras e ata 1913, aínda que logo se incorpore co mo sección fixa, dirixida por Rof, dedicada a Galicia, Asturias e Cantabria, á revista barc elonesa El Cultivador Moderno . Esta colabor ación lévao a participar de cheo no movemento solidario , onde se forma, recibin do unha visión completa dos problemas soci oeconómic os da Galicia “antre séculos” 123 . Rof po la súa parte aporta a súa ex periencia técnica nun grupo carente de formaci ón agraria en sensu est rito, o que por outra parte favorece que a lin guaxe didáctica da revista, cumprira perfectame nte co papel 122 “R EAL DECRETO DICTANDO LAS DISPOSICIONES CONVENIENTES Á FIN DE EVITAR EL FRAUDE EN LAS SUSTANCIAS ALIMENTICI AS ” , Gaceta d e Madrid , 23 d e decembro de 1908. 123 Solidaridad Gallega, apar ece en 1907 en re spo sta á p olítica caciquil da Restauración, im itando a Solidaridat Catalana qu e arrasara nas eleccións d e abril de 1907. M. C ABO V ILLAVERDE , “Solidarid ad Gall eg a y el desafío al sistema de la Restauración , 1907 - 1911”, Ayer , 4, 2006. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 90 divulgador que persegu ía. O primeira colaboración de Rof en Prácticas correspónd elle a unha resposta s obre o carbunch o no apar tado “ Consultas g ratuítas ” p ublicado en 1906 124 . É a partir de 1906, a raíz do II Congreso Rexional Agrícola e Gandeiro celebrado en Lugo no que actúa como secretario, Rof vai acadan do unha maior notorieda de 125 . Os seus primeiros artig os e obras mostran nel un profund o coñecement o dos problemas do agro galego. Proba da súa plena integración da sociedade galega é participaci ó n na constituci ón do Ateneo Lucense en xaneiro de 1908, do que pasa a fo rmar parte como vocal da sección de Ciencias Naturais, Fisico-Matemá ticas, ou como membro do Co ns ello de Agricultura e Gandería ou da Cámara de Comercio de Lugo en febreiro de 1908. Anos máis tarde formaría parte da directiva de diferentes sindicat os agrarios, na súa maioría de perfil católico, ou co ma vogal en 19 18 na xunta dir ectiva provincial de A C oruña da AXGR 126 . Rof toma parte das tres As embleas Agrarias de Monforte, presidid as por Rodrigo Sanz, onde principalmen te se pronuncia contra a parcería do gando posto, postura qu e comparte con V aleriano Villanue va, considerando tal práctica como unha forma d e usura, indica a necesidade do cooperativismo agrari o para facer fronte a unha mellor comerc ialización dos produtos agropecuari o s. Porén, é na IV Asemblea, celebrada en Rib adavia d o 9 ao 1 1 d e novembro de 1 912, cando Rof acada un m aior protag o nismo. Nes ta asemble a A cción Gallega chega nunha situación de superioridad e de repres entación fronte as outras liñas do agraris mo como solidarios e Directori o de Teis . Basili o Ál varez trata de empregar á asembl ea para darlle maior relevancia a súa camp aña de axitación, impoñendo as ideas de Acción e tentando que o seu xornal se convert era en portavoz do movemen to agrario, condición que o stentaba a solidaria Prácticas Modern as . Neste senso é Rof Codina quen se enfr onta a Basilio Álvarez, defendo a liña das Asembl eas co mo medio para o pen samento da acción, e non en acción. Así, Rof apoia unha liña tecnócrata, debate pausado e refor mas técnicas, ao que Basilio Álvarez resposta cunha dura critica contra a súa postura, pret endendo pospoñer as reformas técnicas e económica s, dándolle unh a maior impor tancia ao pap el de conciencia ción do labrego, o cal el pretende pr otagonizar 124 J. R OF C ODINA , “Consulta s grat uitas”, Prácticas Mo dernas e I ndustrias Ru rales , vol. 4, 74, 1 5 de xaneiro de 1906. 125 “C ONG RESO A GRÍCOLA Y G ANADERO DE L UGO ” , E l Diario de Pontevedra , 16 d e outubro de 1906, Pontevedra. 126 “A TENEO L UCENSE ” , E l Norte de Galicia , 26 de xaneiro de 1908, Lugo. “C ABOS SUELTOS . C ONSEJO DE A GRICULTURA Y G ANADERÍA ” , El N orte de Galicia , 3 de febrei ro de 1908, Lugo. “C ABOS SUELTOS . C ÁM ARA DE C OMERCIO ” , El Norte de Galic ia , 15 de febr eiro de 1908, Lugo. A. M ARTÍNEZ L ÓPEZ , O C oope rativismo católic o no p roceso de modernizac ión da ag ricultura galega , 1900 -1943 , op .cit. 198 9. A. B ERNÁRDEZ S OBREIRA , “Gran propiedad y movilización sociopo lítica del campesinado: la Asociación d e Ganad eros del Reino en Galicia d urante el primer tercio del siglo XX”, Cuad ernos de E studios Galleg os , vol. 47, 113, 2000, páx. 189. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 91 Pero es que, por otra parte, pienso yo, como el se ñor Codina, que la revista Prácticas Moderna s, que dirige, es un periódic o que honra a Galicia y es a la vez orgullo de España. Ya sé yo que cuan do se haga el recuento de nuestras gratitudes, el dignísimo asa mbleísta señor Rof Codina debe llevarse una de las partes más preciosas, porq ue si su labor vulgarizadora asusta, su celo po r la causa de nue stra redención es de los que no tiene rival. Lo que pasa es que vosotros, asembleís tas, al igual que yo pensáis que todavía no llegamos a la e ra de felicidad que todos viv amente deseamo s, y que por lo tanto, antes que el Boletín q ue divulg ue los medios de co mbatir el m al d el gana do queréis u n periódico que os despierte para no caer en las redes que os tiende el hambre. [...] Más importan te que la cartilla que nos indique cómo se comba te l a glosopeda , es el catecismo que divulgu e nuestras prerroga tivas políticas, porque con aquélla preserva mos a lo s ganados de un mal terrible, pero con estos nos defende mos del c aciquismo, la mayo r de t od as las plagas” 127 . Desaparecida Acci ón Gallega , a VI Asemblea Agraria, celebr o use en Red ondela en outubro de 1915 baixo a presidencia de Rof Codina e en palabras de Rodrigo Sanz "en ella se volvió francamente al carácter económic o" 128 . Así, redirixe o papel das asociacións agrícolas a converterse en órganos eco n ómicos que impulse n a pr odución para a consecuci ón de beneficios e non tanto en aparatos políticos para a reiv indicaci ó n 129 . Rof Co dina insta que a Asemblea acorde dirixirs e ao Ministerio de Instrución Pública para solicitar que dote a Escola de Veterinari a d e Santiag o d o material e elementos de ensinanza precisos, especialment e gando, para que a estación pecuaria e o campo de cultivo forraxeiro sexa un feito e po ida o centro influír dun xeito eficaz do progres o pecuario galego. Do mesmo xeito, solicita que se lle impoña aos Inspect ores Municipais de Hixiene e Sanidade Pecuaria, a o briga de dar cursillo s de coñecement os pecuarios aos sindicatos e sociedades agrícolas do s seus concell os, de forma que aumente o nivel cultu ral e mellorar a produción gandeira, así como que as Deputación s establezan pensi óns de est udos para a asisten cia de cu rsillos pecuarios na Escola de San tiago. No seu conxunto aprobouse practicamente integr o o cuestionari o proposto por Bartolomé Calder ón dende o seu ex ilio en París, para que serv ira d e base para p reparar a que sería VII Asemblea, acordándose na ultima sesión que se celebrara en Santiag o (na Esc ola de Veterinaria), e nomear a Ro f como presidente da Comisión Organizadora. Esta Asemblea xa non tería lugar, quedan do p ostergada ata agosto de 191 9, cando se mal celebra a VII Asem ble a na Coruña, a cal pe cha o ciclo. 127 B. Á LVAREZ , Abriendo el surco: manu al de luch a camp esina , E dición de J. A. Du rán, Akal E ditor, Madrid , 1977, páxs. 67 - 72. 128 R. S ANZ , “Las Asambleas d e Mon forte (III)”, Estudios Gallegos , 4, marzo de 1915. 129 “L A SEXTA A SAMBLEA A GRÍCOL A DE G ALICIA ” , Revista de Higien e y Sa nidad Veterinaria , vol. 5, 8, novembro de 1915. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 92 Imaxe 25 . Rof Co dina (arriba, cuarto pola de reita) na III Asemblea d e Monforte. (M onforte, 1911) 130 . Imaxe 26 . Rof Co dina, n o ce ntr o subido ao palco, n a inauguración do xardín “O Pote” en Barallobr e - Fene (A Cor uña). AROF. B USC. 130 “L A TERCERA A SAMBLEA A GRÍCOLA DE G ALICIA ” , Vida Gallega , 31, 1 de xan eiro de 1911. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 93 2.5 .4 .- Inspector de H ixiene Pec uaria de A Coruña (19 10- 1932) En virtude do Decreto do 25 de outubro de 1907 131 promulgase, polo enton ces Ministerio de Fomento, o regula mento no que se organizaban os servizos de Agricultura e Gandería, sendo M inis tro D. Augusto González Besada e Director Xeral de Agricultu ra e Montes o Vizconde de Eza . Polo que refire a Gandería establ ecese unha Inspec ción Xeral de Hixiene Pecuaria, creánd ose o Corpo de Inspectores provinciais de Hi xiene e Sanidade Pecuarias e de Port os e Fronteiras. Actuou como poñente na def ensa dest e proxecto o Vizconde de Eza e coma pa trocinadores o Duque de B ailen e o Marques da Frontera, por entón presidente e s ecretario, res pect ivam ente, da AXGR. Este novo c orpo constaría dun inspector xefe (nomead o mediante concurs o entre os profesores v eterinari os de superior categoría con m áis de dez anos de exe rcicio), de 49 inspectores provinciais e 1 5 de portos e fronteiras. Entre as funcións d os inspectore s provinciais estaba o est ud io das enfermidades máis comúns d o ganad o da provincia, a súa descrición e os medios para previr e curalas, ev acua r as consultas que os gandeiros e asociacións ll e fixeran, e r edactar anualmente unh a memoria de di to traball o. Debían residir na capital da provincia e tiñan a súa oficina na Estaci ón Pecuaria, ou no seu defecto na Secció n Agronómica. O seu soldo est aba entre as 2.500 e as 6.000 p esetas anuais e o seu cargo era incompatible c on calquera outro d estino e co exercici o da profesión. Tanto os subdelegados d e sanidade veterin aria, como os inspect ores municipais de sanidade e os veterinari o s municipais , estaban obrig ados a presta rlles colaboración en todo o referente a p olicía sanitaria do gando. Especificábas e no decreto de creación que o persoal que compoñía este corpo seríao mediante oposición, que f oi convocada pola R.O do 7 de maio de 1908 132 ofertán dose sesenta e dúas prazas. Rof Codina presenta en xuño d e 1908 a súa instanci a para tomar parte d o proceso de sel ección c onvocado. En xuño de 1909 faise públ ica a composición do tribunal que baixo a presidencia de D. Xosé Manuel Díaz del Villar, Conselleiro de Sanidade, Doutor en Medicina e Catedrático da Escola de V eterinaria da Corte , formábano. Bonifacio Estrada Viloira, Inspector de Servizos de Sanidade Veterinaria do Ministerio de Gobernaci ón, P atricio Chamón Moya, veterinari o militar, Dalmacio García Izcara, Inspector Xefe do Servizo de Hixiene Pecuaria, Juan de Dío s González Pizarro, Catedrá tico da Esc ola de Veterin aria de Córdoba e Juan Castro Valero, 131 “R EAL DECRETO R ELATIVO Á OR GANIZACIÓN D E LOS SERVI CIOS DE A GRICULTUR A Y G ANADERÍ A ” , 1907. 132 “R EAL ORDEN DISPONIENDO SE CONVO QUE Á OPOSICION ES PARA PRO VEER 61 PLAZAS DE I NSPECTORES DE H IGIENE PECUARIA PROVINC IALES , DE PUERT OS Y DE FRONTERAS , Y QUE SE PUBLIQUEN EN LA G ACETA LOS ADJUN TOS R EGLAMENTOS Y P ROGR AMA Á QUE HAN DE AJUS TARSE DIC HAS OPOSICIONE S ” , Gace ta de Mad rid , 14 de maio de 190 8. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 94 Catedrático da Escola de Veterinari a de Madrid 133 . En agosto de 1909 publicous e a relación dos 364 admitid o s, entre os que estaba Rof Codina. As probas, c onsistentes en dous exer cicios, o primeiro seleccionad o de 33 temas e o segun do de 228, celebráronse nunha das aulas da Facultade de Medicina de San Carlos, en Madrid, en setembr o de 1909. No exame tócall e expoñer o te ma do carbuncho bact eridiano do que tiña ampla experiencia. Imaxe 27 . Juan Ro f Codina (1 910). AFROF. Obtén o 2º posto da promoción, sendo o primeir o para Félix Gordón Ordás. Nunha entrevista realizada a Rof cando cu mpre 9 0 anos, por Orest es Vara para o xornal “ La Voz Galicia” , Rof afirma que tivo a posibilidad e de obter dun xeito irregular o primeir o post o, o cal rexeitou. Me concedieron el número dos; el número uno fue para una gran figura de la Veterinaria, Félix Gordón Ordás. Ciertas cuestiones hicieron que se me ofreciera a mí el primer p uesto, eliminando de él a quien lo había ganad o. Aquello era una picardía y dije que si no se le daba el número uno que había ganado yo renunciaba al mío. No podía presta rme a pica rdías así 134 . 133 “R EAL ORDEN NOMBRANDO Á LOS SEÑORES QUE SE E XPRES AN , P RESID ENTE Y V OCALES PARA JUZGAR LA S OPOSICIONES Á LAS PLAZAS DE I NSPECTORES PROVIN CIA LES DE H IGIENE P ECUARI A Y DE S ANIDAD V ETERINARIA ” , Gace ta de Madrid , 15 de xuño d e 1909. 134 O. V ARA C ALZADA , “Conversación con Don Juan Rof Codina”, La Voz de Galic ia , 30 d e agosto de 1964. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 95 Félix Go rd ón Ordás tiña coma obxectivo , solicitar a praza de Ba rcelona e así poder coñecer ao científico veterinario, Ramón Turr o Dardé e o seu laboratori o municipal. Porén estando na súa man a elección quedas e en Madrid. Os motiv os que levaron a Gordón Ordás a elixir Madrid en canto de Barcelona foron que non facía moito se p ro duciran os acontecement os da Se mana Tráxica de Barcelona (26 de xullo a 2 de Agost o de 1909), e entr e a co rr espondencia dos dirixentes de S olida ritat Obre ra ato pan cartas de Gordón. O ministro de Gobernación, Juan de la Cierva y Peñafiel, declara a Go rdón como h ome perigoso para a paz publica. É por iso, po l o que advertido dunha posible deportación a Canarias, desiste m archa r para Barcelona e fica na pr aza de Madrid 135 . Ro f podería pois, escoller para sí o destino da súa Cataluña natal, no entanto elixe A Coruña, influenciad o pola proximidade a Lugo, de o nde era natural a súa muller, e p ola gran acti vidade pecuaria que tiña Galicia. Pola Real Orde do 23 de fe breiro de 1910 136 , nomeáselle Inspector de Hixiene Pecuaria e Sanidade Veterinari a de 1ª clase da Coruña. A Real Orde distribu ía, segundo a puntuación obtida, a os compoñentes da promoción en categorí as e destinos segundo o Anexo II I , o nde tamén se amosa a Orla desta primeira promoción de veterinarios inspectores, berce do actual Corpo Nacional Veterinario . Trasladase A Coruña en marzo de 1910, residindo na rúa San Andrés nº 168- 3º, ata o ano 1932 que se trasl ada a Mad rid, cando o nomean Conselleir o Xeral Veterinari o do Consell o Superior Pecuario da recen cr eada Dirección xeral de Gandería. En Coruña nace n as súas o utra s fillas María (9 de abril de 1 911 ), María Concepción (9 de setembr o de 1913) e María del Carmen Rof Carballo (10 d e dece mbro de 1915). En 1916 morre a súa filla A ngela a idade de 13 anos. 135 J. M. E TXANIZ M AKAZAGA , Félix Gordón Ordás y sus circun stanc ias , o p.cit. 2003. 136 “R EAL ORDEN NOMBRANDO , EN VIRTUD DE OPOSICI ÓN , I NSPECTOR ES DE H IGIENE PECUARIA Y S ANIDAD V ETE RIN ARIA Á LOS SEÑORES Q UE SE INDICAN ” , Ga ceta d e Madrid , 11 de marzo de 1910. Imaxe 28 . Fami lia Rof Codina. (1925). AFROF. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 96 Dende o seu posto como Inspector Pecuario, Rof con vertese en participe directo do desenvolve mento pecuari o que estaba acontec endo en Galicia. Así, colabora con Hernández Robredo e a Granxa Agrícola de A Coruña, entra no padroado d a Misión Biolóxica de Galicia onde coincide con Cruz Gallástegui, ou na creación da Sociedade de Amigos das Arbores xunt o con Hernansá ez. Rof inicia unha intensa labor publicista que se vai centrand o principalmente na lo ita contra o nacida, gripo e o mal rubio dos porcos, desenvolver e promover o cooperati v ism o gandeiro, establ ecer as bas es para a m ellora da raza b o vina gal ega. Como continuación a campañ a emprendid a en Lugo, nada mais en tomar poses ión n o seu novo cargo, elab o ra un ha “ Cartilla cont ra el Carbunco Bacteridia no (Naci da)” a cal é publicada en 1910 po l o Consell o Provincial de Agricultura e Gandería 137 . Nesta describe dun xeito sinxel o a sintomatol oxía da enfermidade nas diferentes especies, así como a m edida s para combatela. Centras e na im portancia que o illa mento dos animais enfermos, a eficacia dunha boa xestió n dos animais que morreron, e so b re todo o v alor da pr ofilaxe mediante a vacinación dos animais. 137 J. R OF C ODINA , Cartilla contra e l carbunco bacteridiano , op.cit. 1910. 138 As Imaxe s 29 e 30 son d e “L OS PROGRESOS DEL CAMPO G ALLEGO ” , Vida Gallega , 33, 1 d e xa neiro de 1911, páx. 22. Imaxe 29 . Camp aña de vacin ación con tra a nacida. (1911) 138 . PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 97 Imax e 30 . Campañ a de vacin ación contr a a nacida (1911) Imaxe 31 . Rof Codina (arr iba, te rceiro p ola esquer da) na cidade d e A Cor uña. (arr edor de 1911). AFROF. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 104 Aínda que dito Real Decreto melloraba certos aspectos das e nsinanzas v eteri narias, como podía ser a necesi dade do bacharelato para acce d er aos estudos, a reforma foi fortemente criti cada, xa que existía a ameaza d e invasión de Cátedras da s Escolas, con profesionais alle os á Veteri naria. Iniciouse unha campañ a contra dita reforma, lidera da por Gordón Ordás, na que a través de artigos en diferen tes xornais e revistas intentase conseguir a derroga ció n do artig o nº 12 do citado Real Decreto, no que posibilita o acceso de doutores en Medicina , Farmacéutico s, Ciencias Físico-Quí micas o u Ciencia Naturais a Cátedras e como Auxiliares nas Escolas de V eterinaria Ante esta situaci ón Rof é dos pri meiros en participar na campaña enviando unha carta ao Ministro de Instrución P ublica, solicitándolle que se mo difiqu e dito artigo 12 , tendo que requirirse a posesión de titulo d e Veterinari o para poder desempeñar e tomar parte na s oposicións a estas Cátedras. Do mesmo xeito, solicita que se inclúa n o plan de estudos a materia de “Elementos de Agricultura Aplicada” xa que considera que “sin las enseñanza de praticultura y economía rural, el veterinario no podrá cont ribuír con sus conocimiento s sanitarios-zootécn icos, con la intensida d que la industria pecuaria necesita, al fomento de la producció n agropecuaria de España, uno de los fines, quizá el mas importante, para que está creada dich a carrera” 147 A pesar desas reticencias puntuais por unha parte da profesión, en xeral Rof contaba co recoñece mento da lab or que estaba a realizar por parte dun ampl o abano dos difer entes actores implicad o s nas melloras (veterin arios, técnicos agrícolas e os propio s gandeiro s a través das súas asociacións , c ooperati vas ou sindicatos). Podemos establec er na publicación en 1916 do libro “ La Raza Bovin a Gallega ” 148 , o punto de inflexión profesional a partir do c al a figura de Ro f pasar a se r referente no discurso agrope cuario galego, sendo este períod o o máis prolífico tanto na divulgación xornalística como na publicación de traballos máis amplos, os cales acadan diferentes pre mios. O 10 de xuñ o de 1926 comunícan lle que é elixido académico na Real Academia de Medicina e Cirurxía de Galicia, para ocupar unh a vacante correspond ente á sección de Anatomía e Fisioloxía no r mais e patol óxicas. O 28 decembro de 1929, no ac to de ingre so, pronuncia o discurso “Importancia S ocial del Vete rinario en Galicia” , no que esboza as 147 Dita cart a foi pu blicada en J. R OF C ODINA , “Ante las refo rmas. La act itud de la Cla se”, Revista de Higiene y Sanida d Veterinaria , vol. 2, 7, 1 de outubro de 1912. Reprodu cida tamén en J. R OF C ODINA , “Reforma de la enseñanza ”, Gaceta de Medicina Zooló gica , vol. 37, 8, 15 de abril d e 1913. Polo seu interese reprodúce se integra no Anexo IV. 148 J. R OF C ODINA , La Raza Bovina Gallega. Memoria premiada po r la Asociac ión de Ganade r os del Reino , Asociación General de Ganaderos, Mad rid, 1916. Centraré monos no seu contid o máis a diante. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 105 diferentes liñas a seguir pola profesión. Así divide a misión do veterinario en 5 partes: Clínica , sanitaria, zoot écnica, educ adora e científi ca. Na misión clínica incide no papel do profesional veterinario front e a clínica empírica que se exerce en Galici a a través do intrusismo. Conecta co n esta a misión sanitaria a cal non soamente se debe limitar a saúde dos animais, senón que ten que facer un maior fincapé na relación deste s co coidado da saúde pub lic a. Esta misión sanitaria en el campo gallego hay que ejercerla co mo un verdadero apostolado esp ecialmente el referente a la lucha cont ra las enfermedad es transmisibl es al hombr e. De g randísimo interés pa ra la sociedad el capital que representa la ganadería, pr ocurand o evitar su destrucc ión por el ataque de esos seres que denominamos agentes infeccio sos, pe ro mucho más importante y valiosa es si cabe esta misión sanitaria que además tiene también a poner a salvo la salud de nuestros semeja ntes 149 . En cuanto a m isión zootécnica a entende como algo mais que unha par te que resolva os proble mas que d e tipo económic o se presenta n na m ellora pecuari a, senón que para realizar esta hai que ter en conta todos os aspectos qu e a engloban. 150 Toda raza forma con su amb iente agrícola y social una unidad tradicional que hay que respetar y co mprender. Es un fenómeno natural sobre el que no se puede operar con ligereza 151 . Concibe a misión educador a, como o punto de co nexi ón para que os avances técnicos se tornen en realidade s, tendo para elo que facerl lo s chegar aos que poidan poñel os en practica. Basea esta ins trución na demostraci ón d e vantaxes que o seu cumprim ento ll e reporta, fronte a imposici ón de ideas asumid as como perfectas de por si, o que normalm ente leva ao rexei tamento das mes mas. Por u ltimo, aposta p ola participación do veteri nario na misión ci entífica, no compromis o deste na investiga ción médica, coa participación nos diferent es centros de investigación. Entende que para o desenvolve mento d esta investig ación é necesaria unha base económica pr ospera, a cal a súa vez non é p osible sen a participaci ó n da in vestigación pura. 149 J. R OF C ODINA , Importancia social del Veterinario en Galicia , 2 a , Artes Gráficas Gerardo Castro, Lugo, 1952, páx. 12. 150 Este pun to vai en clara r eferencia a criti ca que dende a clase veterinaria da épo ca se l le facía a intromisión no q ue se con sideraban facetas p ropias d o veterinario, do s enxeñeiros e peritos agrónomos, incidindo q ue estes soa mente se centrab an en a spectos e xclusivamente econ ómico s, sen ter en conta a s particularidad es especificas da bioloxía animal. 151 J. R OF C ODINA , Importancia soc ial del Vete rinario en Galicia , op.cit. 1952, p áx. 17. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 106 Nesta liña, en 1932, o veterin ario Nicéforo Velasco Rodríguez publica o libro “ Labor Social del Veter ina rio” o cal integra e am plía as propostas de Rof. Cabe mencionar unha das referencias que Nicéf oro Velasco fai de Rof, respect o a súa labor como Inspector Pecuari o qu e serve a súa v ez, para facers e unha idea da r esposta qu e o Estado daba a situación pecuaria. Nuestra ganade ría, desbastad a por la hegemonía de la bacteria, no ha logrado el amparo y la protección oficial. En este afán muy españ ol de pretender imitar a las naci ones civilizadoras, se p romulgo una Ley de Epizootias que a sabiendas de nuestras auto ridades había de vulnerarse desde un principio, y de nada ha ser vid o que unos cuantos Quijotes veterinario s hayamos procurado, repetidas veces, llamar la atención sobre esta cuestión. Así sucedió, desgraciada mente, que en esa copia ridícula e imperfecta de la legislación pecuaria, se pretendió evitar explosiones epizoótica s con papel sellado y pedrea de expedient es, mejor que con sueros y vacunas. Para crea r algo, se crearon las Inspeccion es de Higiene Pecuaria , y a los vete rinarios españoles, capaci tados para las más grandes empresas de Higiene ganadera, se le señaló como campo de acción una mesa de ofic ina y unos legajos de balduque... ¡Así tenían que hacer Higien e Pecuaria!.. .¡Así se lo exigía la Ley!... Rarísimas excepciones (Rof Codina es una de ella s) hubo, que teniendo un alto concep to de lo que el cargo pecuario significab a, huyeron al campo a divulga r ciencia pecuaria, sin preocuparse del burocratismo que la Ley le imponía, esa Ley hechura de un Estado incap acitado para un a grande reconstituc ión na cional 152 . 2.5. 5.- O traslado a Córdoba En 1922, entre o 18 e o 23 de maio, durante a celeb ración en Mad rid da II Asemblea d e Unión Nacional Veterinaria , ten lugar a unificación da s dúas correntes que ata ese moment o existían. Os co ns ervadores, que baixo a tutela de Dalmacio García Izcara e os progresistas dirixidos por Gordón Ordás, estableceron o xermolo da actual Organización Colexial Veterinaria, mediante a posta en marcha das base s da Asociación Naci onal de Veterinaria Española (ANVE). Esta Asociación, xurdida pola inqu edanza unificadora destas dúas liñas de actuación que imperaban n a p rofesión, supu xo un punto de inflexión na consecución das aspiracións corporativa s da “Clase” veterinaria. Nesta II Asemblea da Unión Nacional Veterinaria, Rof presenta unha das 1 4 comunicaci óns que se expuxeron,que ba ixo a titul o “ Influenc ia que puede ejercer la Unión Nacional Veterina ria, en el progre so de los servicio s de Higiene Pecuaria y medios de hacerla efectiva ” repasa as melloras e as eivas que ata ese momento supuxeron a posta en marcha do Corpo de Inspectore s Pecuarios, a L ei de Epizootias, e o regulamento de paradas particula res de sementai s. É co n esta ultima, especialment e crítico, ao valorar que o feito que as referid as ao gando cabalar pasaran a depender da Direcci ón Xeral de Foment o, os Insp ectores Pecuarios perden o control na 152 N. V ELASCO R O DRÍGUEZ , Labor social del veterinario , Imp. de A. Rodríguez, Vallad olid, 1932. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 107 mellora zootécnica que de xeito conxunto realizáb ase nunha pro vincia, deixando est a ao localismo de Inspe ctores municip ais, polo que solicita a súa derr ogación 153 . A ANVE se oficializa o 17 de abril de 1923, baix o a Presidencia de G arcía Izcara, sendo vicepresidente Juan Castr o y Valero e como secretario-tesorero Félix Gordón Ordás. Esta asociación realizou dende a súa creación unha intensa campaña para a dignificació n profesional que tiveron como m áxim o expoñente dú as reivindicacións. A pri meira debeuse ao apoio ao s subdelegados de sanidade veterinaria madrileños, que se podían ve r excluídos da inspección en espectácul os taurinos segundo se aprobou na Real Orde de 19 de febreiro de 1924 co Regulam ento Oficial de Corridas de toros e b ecerros 154 . A segunda coa implicación directa na folga de estudantes de veterinaria como protesta ante o informe do conselleiro do Ministerio de Instrución Pública e Catedrátic o da Escola de Veterinaria, Díaz del Villar, o cal presentara a súa conformidad e a que m édic os e estudan tes de Medicina puideran convalidar algunhas materias de V eterinaria, sen que houbera a súa reciprocidade para o s veterinarios e os estudantes de Veterinar ia. Esta ú lti ma revolta choca coa ditadura de P ri mo de Rivera, que a través da Real Orde de 29 de o utubr o de 1925 155 , disolve dita as ociación por “introducir a desorde e a indisciplina no Centro docente, o nde sempre reinara a orde e a subordinación, obriga a tomar provide ncias inmediatas que restab leceran a normalidade e ev ite n pertuba cións intolerables ”. Non seria ata re matada a ditadura cando a ANVE rehabilitaríase en febreiro de 1930 156 . Durante ese tempo, o goberno de Primo de River a, perseguiu a sección máis progresista da Asociación, especialmente a súa cabeza visibl e, Gordón Ordá s . Este debid o á negativa de colaboración co réxi me ditatorial do Xeneral Primo de Rivera 157 , o apoio ás folgas dos est udant es de Veterin aria en 1925, que realizou a través da ANVE e a inimizad e co Xefe do 153 J. R OF C ODINA , “Influencia que puede ejercer la U nión Nacional Veterinaria en el progreso de lo s servicios de higi ene pecuaria y medidas de hac erla efectiva ”, Revista de Higiene y S anidad Pecua rias , vol. 12, 6, 7, 8, ago sto de 1922. 154 “R EAL ORDEN AP ROB ANDO EL R EGLAMENTO PARA EL RÉGIMEN DE LAS CORRIDAS DE T ORO S , NOVILLO S Y BECERROS ” , Gaceta d e Madrid , 21 de febreiro de 1924. 155 “R EAL ORDEN DISPONIENDO QUE A PARTIR DEL D ÍA 29 DEL PASADO QUEDE DISUELTA LA A SOCIA CIÓN N ACIONAL V ETERINARIA E SP AÑOLA ” , Gaceta de Mad rid , 1 d e novembro d e 1925. E sta n ova ten r epercusión en xo rnais estranxeiros como o alemá n, Deutsche Tierarztlich eWockenschri ft, q ue n o seu número do 28 de novembro d e 1925, informa q ue “Po r motivos político s foi pechada a Escola Vet erinaria d e Madrid (Sic., confunde a ANVE coa Escola de Veterinaria) por decreto do Directorio españ ol de 3 de no vem bro. Aos profesores e e studantes se lle s ta cha no decreto de non aca tar as leis do Estado . De aqu í se deduce que tamén nos círculos da Vete rinaria se traballa activamente contra a larga e absoluta Ditadura militar de Primo de Ri vera e a inutilidad e d a campaña de Marro cos, qu e p ode ocasionar a ruína econó mica d e España” 156 “R EAL ORDEN DISPONIENDO SEA INTE GRADA A SU VIDA PROFESIONAL LA A SOCIACIÓN N ACIONAL V ETERINARIA E SPAÑOLA ” , Gaceta de Madrid , 15 de febreiro de 1930. 157 F. G ORDÓ N O RDÁS , Mi p olítica en Españ a , Gráficos Victoria, México D.F, 1961. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 108 Corpo de Inspectores Pecuarios, Santos Arán San Agustín, foi destinado de xeito forzoso ao posto fronteiriz o de Ponte Barxas (Ourense) a t ra vés da Real Orde de 1 2 de agost o de 1929 158 . Rof Co dina, xunto con gran parte da clase veterinaria, non tarda en am osarlle o seu apoio, e o rganiz a o 25 de agosto de 1929 e n Santiago a X Comida Veterinaria co m a homenaxe a Gordón. Tras a disolución por part e da Ditadura de Primo d e Rivera da Asociaci ón Na cional Veterinaria (ANVE) en 1925, as Comidas V eterinarias, que nacen entorno á Tert ulia Veterinari a de “La Granja del Henar”, serven á rama máis progresista da profesión como subterfuxio para manter o xer molo da as ociación, sendo estes actos de e nxalzam ento e arenga c orporativista. Á X Comida Veterinari a asi stiron en Santiago de Comp ostela case 80 veterinari os, que como amosam os na Táboa 2 eran maioritaria mente da provin cia de A Coruña. Durante a xornada interviñ eron María Cerrato, primeira muller española en acadar o titulo de veterinaria en España, Rof Codina e G ordón Ordás . O discurs o de María Cerra to centrouse especialm ente na importancia da unidade da profesión fronte protagonismos individuais ou divisións programáticas, como as que nese momento había fronte a liña conservadora de Dalmaci o García Izcara e a progresis ta de Gordón O rd ás, como única vía para acadar a rexene ración social e de enaltece mento profesional. Defende unha refo rma para que as Escolas se conver tan en Facultades, de xeito qu e se poida equ iparar a veterinari a con profesión c omo Farmacia e Medicina. Yo no podía permanece r in diferente en estos actos de confraternidad que constituyen una nota armoniosa y un podero so reconstituyente en nue stra ansia de triunfo a la Vete rinaria nacional, sin adherirme a ustedes; per o esta unión no simboliza el arras tre de exaltacion es persona les, no; yo serviré de nexo para que todas la tendenci as partidista s (si las hubiere) se fundan en bien de la Veterinaria pa tria Sueño, y soñaré siempre, aunque sea una visionaria, con nuestra regeneraci ón social compl eta. Que el vete rinario se equ ipare socialmente al médico y farmacéutico y en la reforma Universita ria se ha debido gestionar que las Escuelas se incorpo ren a la Universidad, considerá ndolas Facultad , máxime habiend o actualmente en Veter ina ria un personal tan bien documentad a en el profesorado, en la milicia, en inspecci ones, en la vida profesional libre; en suma en todos sus sec tores 159 . 158 J. M. E TXANIZ M AKAZAGA , Félix Gordón Ordás y sus circunsta ncias , op.cit. 2003, páx s. 311- 314. A profesión fai u nha forte critica a esta d ecisión e a pap el que xogou no mesmo o Inspector X eral Pecuario, Santo s Arán San Ag ustín. 159 “D ISCURSO S PROFESIONALES P RON UNCIA DOS EN S A N TIAGO DE C OMP OSTELA EN 25 DE A GOSTO DE 1929 CON MOTIVO DE LA X C OMIDA V ETERIN ARIA ” , Boletín Oficial de los Colegio s Veterinarios de Galicia , 1929, páxs. 3 - 5. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 109 Táboa 2. Rela ción de asi stentes á X Comida Veter inaria (25 agosto 1 929) 160 . ASISTENTE PROCEDENC IA ASISTENTE PROCEDENC IA 1 Ma ría Cerrato Rodríguez Calamonte (Badajoz) 39 Miguel Bezares S ilvero Vigo (Ponteve dra) 2 Juan Rof Codina Coruña 40 Lisardo Grela Gendra Vigo (Ponteve dra) 3 Aniceto García N eira Coruña 41 Manuel Martínez Vigo (Ponteve dra) 4 Victorio Nieto Magá n Coruña 42 Emilio Fernánde z Bermúdez Salvaterra do M iño (Pontevedra) 5 Fortunato García I barra Coruña 43 José Gallego Portas (Ponteve dra) 6 Baldomero Casa l Sánchez Coruña 44 Antonio Vicente Vilagarcía (Pon tevedra) 7 Calos Troche Rivas Coruña 45 Adolfo Alonso C ochón Meis (Pontevedra) 8 Severino Pellit Var ela Santiago (Coru ña) 46 Isidro Huarte Crecente (Ponte vedra) 9 Miguel López Sanc ho Melide (Coruña) 47 José Martínez A Guarda (Po ntevedra) 10 Casimiro Martínez Enfesta (Coru ña) 48 Jesús Carballo Lam eiro Lugo 11 Francisco Cao Pere iro Boqueixón (Cor uña) 49 Daniel Varela Vare la Lugo 12 Bernardo Mouriz Leyte Ferrol (Coruña) 50 Jesús García Cam pos Palas de Rei (Lugo) 13 Antonio Balas Arg undín Ferrol (Coruña) 51 Valentín Jiméne z Ribadeo (Lugo) 14 Alejandro Viguer a Sáenz Bergondo (Coru ña) 52 Gonzalo Pozo Poz o Ribadeo (Lugo) 15 Antonio Castillo Do minguez Narón (Coruña) 53 Julio Ferreiro R ey Villaodrid (Lugo ) 16 Leopoldo Calvo Sánc hez Carballo (Coruña) 54 Paulino Vázquez Taboada (Lugo) 17 Arturo Iglesias Ordes (Coruña) 55 José A. Cerde nsa Viveiro (Lugo) 18 Emilio Leyte Sa nde Betanzos (Coru ña) 56 Antonio Bao Arias Becerreá (Lugo) 19 Alfredo Vila Rea l Betanzos (Coru ña) 57 Cesareo Parada Ourense 20 Ramiro Oliveira Ca sal Teo (Coruña) 58 Enrique Fernán dez Macía Ribadavia (Oure nse) 21 Juan Gómez Fer rer Negreira (Coru ña) 59 Santiago Gómez B argo Porriño (Ponteved ra) 22 Ángel Gómez Arg üello Vimianzo (Cor uña) 60 Amancio Martínez Ma lvar Porriño (Ponteved ra) 23 Vicente Artagoina Arzúa (Coruña) 61 Jesús Pereira s Carballiño (Oure nse) 24 Bernardo Corra l Canedo Arteixo (Coruña) 62 Jose Mº Góme z Melón (Ourense) 25 José Casal Pérez Buño (Coruña) 63 Santiago Melo O Barco de Valdeo rras (Ourense) 26 José Lastres Cano sa Ponte do Porto ( Coruña) 64 Marcelino Ramíre z García Logroño 27 José Oliveira Ca sal Boiro (Coruña) 65 Felix Gordón Or dás Madrid 28 Domingo García Ca o Lestedo (Coru ña) 66 Antonio Eraña Ma quivar Palencia 29 Severiano Lema Zas (Coruña) 67 Gonzalo F. Mata La Bañeza (Leó n) 30 Victoriano Pra da Losada Ponte Mera. Or tigueira (Cor uña) 68 Arturo Cabo Mor o La Bañeza (Leó n) 31 José Nimi Brión (Coruña) 69 Ladislao Cordequ e Navarro Ceuta 32 Benito González Mag án Padrón (Coruña) 70 Victoriano Med ina Toledo 33 Cruz A. Gallasteg ui Pontevedra 71 Samuel Muñoz Toledo 34 Evaristo Diez Pe dra Pontevedra 72 Andrés Marín Toledo 35 Joaquín Cabeza do Pontevedra 73 Amando Calvo Herrara de Pisue rga (Palencia) 36 José Rodríguez L ois Pontevedra 74 Carlos Ruiz Valladolid 37 Viriato Fernánde z Pontevedra 75 Manuel Fresno T orres Gijón 38 Manuel Cañizo Gil Vigo (Ponteve dra) 76 Crisanto Sáenz de la Calzada León 160 R. V IDAL P AZOS , “La Décima Comida Veterinaria E spañola”, El Com postelan o , 26 de agosto de 1929, Santiago d e Compostela. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 110 Rof Codina procla mou a necesidade do recoñecemen to da labor vixilante que te n o veterinario en zonas de riqueza pecuaria c omo pode s er Galicia. Indica o baixo con cepto que se ten sobre a Veterinaria nas diferentes clases profesion ais, é a necesidade de aca bar con este o antes posible a través do achegam ento da profesi ón a actividades labora toriais, vacinacións , da zootecnia, da hixiene br o matolóxi ca fronte ao f errado e a fragu a. Propuxo solicitar que no Real Decreto para o rganiz ació n dos Servizo s Veterin arios 162 que se estaba a pr eparar, enco mendarase aos v eterinari os de xeito exclusi vo, os servizos relacionad os coa gandería e as súas industrias, de xeito similar que en P ortug al, e poñend o como exemplo a labor que este viñan desenv olvendo nas Deputacións de Guipú scoa , Biscai a, Navarra, Valencia, Lugo, León, Valladolid, Ourense e Pontevedra. Isto que hoxe en día parece como o b vio, chocaba de fronte cos interese de médic os e farmacéutic os, que baixo o ampar o 161 A fonte das Im axes 35 e 36 é “D ISCURSOS PROF ESIONALES PRON UNCIADOS EN S ANTIAGO D E C OM PO STE LA EN 25 D E A GOSTO DE 1929 CON M OTIVO DE LA X C O MIDA V ETERINARIA ” , 1929. 162 “R EAL DECRETO ORGANIZANDO T O DOS LOS S ERVI CIOS VETERINAR IOS DE EST E M INISTERIO O CON DEPENDENCIA DE ÉL ” , Gaceta de Madrid , 27 de x uño de 1930. O máximo respon sable e promotor d a redacción de dito Real Decreto foi, como veremos, o que fora In spector de Hixiene Pecuaria en Lugo, García Arm endaritz. Imaxe 35 . Boletín Ofi cial do s Col exios de Veterinarios d e Galicia, cos discur sos da X Comida Veter inaria 161 . Imaxe 36 . Homenaxe a Rosalía de Castro na X Comida Veter inaria. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 111 do Regulam ento de Sanidade Municipal 163 permitía a estes como sanitari os realiza r labores de inspección d e ditas activida des. Tamén que se solicita ra as Deputacións galegas que pensionaran cadansúa a catro veterinarios para que se puid eran facer estancias dura nte dous anos en diferente s nacións con alta densidade gand eira e estudar os servizos vete rinarios alí establecidos. L amentouse a desaparición da Escola de Veterinaria nunha rexi ón como a galega, que precisa ba dun centro onde formars e fronte a lo i ta das diferentes enfermidades que ocasionaban un enorme dano a economía agrop ecuaria da rexión. O discurso de Gordón Ordas foi unha glosa de apoloxía da profesión sen propostas concretas, per o con innumerable s reseñas e citas coas que se pretendía dar unha visión nas posteriores referen cias das que se faga eco a prensa, dunha Veterinari a culta fronte a Sociedade 164 . Posterior a e st a homenax e realizaríase un segund o traslado en m asa, por Real Ord e de 10 de setembr o de 1929, de once inspectores de Hixiene e Sanidade Pecuaria, entre os que se atopa Ro f 165 sendo des tinado a Córdoba. Os outros 10 Inspectores serian: Di ego Marín Ortiz, de Cidade Real á Aduna de Tui (Pon tevedra); Enrique Arciniega Cerranda, de Soria á Adun a de Camprodon (Girona); Carlos Santiago Enríquez, de Zaragoza a So ria ; Andrés Benito García, de Girona a Palencia ; Santiago Tapias Mar tín, de Córdoba á Aduana da Xunqu era (Girona); Balb ino López Segura, da Aduana de Tui a Co ruña; Antonio Eraña M aquivar, de Palencia a Cidade Real; Francisco P astor Calvo, de Málaga a Zaragoza; Agustín Pérez Tomás, da Aduana de Bielva (Huesca) a Málaga; Aurelio Arce Ibáñez, da Aduana da Xunquera (Girona) a Girona e a Salvad or Martín Lobeña, se lle confirma en propiedad e a praza que tiña como interino en As P almas (Canarias). Nun artigo d e “ L a Semana Veterinaria ” que denuncia este traslad o, inclúe entre os represaliados a Emilio López Guzmán e a Emiliano Sierra Sierra 166 . Nesta Real Orde dise que ditos traslad os fanse por necesidades e conveniencia s do Servizo as cales esixen que o persoal sexa distribuíd o. 163 “R EAL DECRETO APROBANDO E L R EGLAMENTO DE S ANIDAD M UNICIPAL ” , Gaceta de Mad rid , 17 de febreiro d e 1925, Madrid. 164 “L A D ÉCIMA C O MIDA V ETERINARI A ” , E l Orzán , 27 de agosto de 1929, A Coru ña. R. V IDAL P AZO S , “La Décima Comida Vet erinaria Española” , op .cit. 1929. N este artigo faise un ha amplía referencia a dita Comida, citando a totalida de dos par ticipantes, de scribindo o m enú do xantar, así como un extenso re sume dos diferentes discurso s. 165 AXA Exp. Rof Codina. Comuni cación de tr aslado p or necesidad es do servizo. Caixa 61. L egaxo 7683 166 F. G ORDÓ N O RDÁS , “ Lo que yo hubiera dicho”, La Sem ana Veterinaria , vol. 14, 70 2, 8 de xuñ o de 1930. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 112 Imaxe 37 . Rof Codina (1) xunto a Cru z Gallástegui ( 2) e Gor dón Ordas (3), nunh a Co mida Veter inaria. (s.d). AFROF. Tras solicitar li cenza para poder asistir ao I Cong reso Vete rinari o , ao ser nomead o para unha vicepresidencia do mesmo, trasladase a Córdob a o nde toma posesión do posto o 19 de outubro de 1929. Porén solicita prorroga para a súa incorporación, por enfermidade. Na solicitude do 11 de decembro, acompañ ada p or certificaci ón médica de que padecía unha gastrite, requ ire que dita si tuación se a mplíe durante un mes máis. Ao pé de dita s olicitude en gadiuse a pos teriori a segu inte observ ación manuscri ta: Informe de la In spección G eneral de Higiene y Sanida d Pecuarias Contando a est a Inspecció n General por condu cto fid ed igno que el señor Rof Cod ina se encuent r a en L a Coruña haciendo vida normal y estiman do excesivo ( de s de el 10 de septiembre) el tiempo que viene disfrutan do de licencia , esta Inspección G eneral considera que no procede conced er esta que solicita, ya que es perjudici al para los interes es de la gan adería de que provincia tan ganadera como la de Córdoba, es sin el Inspecto r titula r de la misma. Por otra parte el clima de citad a provincia segura mente ha de serle beneficio so. No obstante V.I. resolverá con su su perior criterio lo que estime procedente. Madrid 26 d e Diciemb re de 1929. SANTO S ARAN 167 . Dita solici tude é desestima polo Director Xeral de Agri cultura, Andrés Garrido y Buezo, tendo Rof qu e trasladarse a Córdoba, onde s e presenta o 8 d e xaneiro de 1 930. 167 AXA Exp. Rof Codina. Caixa 6 1. Legaxo 768 3 PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 113 Go rdón Ordás escrib e o 24 de setembr o de 1929, unh a carta na que enxalza a fig ura de Rof Codina e da in xustiza q ue con el se co mente con d ito traslado. …Hoy me ha entristecido la llegada del correo con nuevas noticias de Madrid sobre los t raslados de esos ex celentes cama r a das….pero también me ha alegrado el correo con referencias halagadoras del colosal movimi ento de simpatía que toda esta región gallega manifiesta a don Juan Rof Codina, que es el pecuario tipo, el qu e debe enseña r se co mo mod elo a los chicos de las escuelas cuando pregunten : ¿Qué es un pecuario, seño r maestro ?. Un pecuario - habrán de con testar- es ese señor. …Al disponerse por injustific adas necesidades del servicio que don Juan Rof Codina-el pecuario por antonomasia-cese en la Coruña y pase dest inado a Córdoba, toda Galicia rural grita como si le amputara n un miembro sin darle cloroformo. Los Gobie rnos civiles, las Dipu tacion es provinciales, los ayuntamientos, las Federaci ones Agrarias, los sindicatos agrícolas, la Prensa, con unánime sentir, clam an la misma oración; ¡Que no se nos lleven a Rof Codina!. Días pasados, en una interviú publicada en el importante periódico de Vigo “El Pueblo Gallego”, decía el leader de todo el formidable movimiento cooperativista agrario del Norte de España, que pa ra compensar a Galicia de la pérdida de Rof Codina se había tr aído al gran Gordón Ordás. Yo agradezco mucho esa gentileza de tan notable personalidad agrícola, y más aún su elogioso califica tivo pero ni dende este paraje fronte rizo puedo hacer yo nada por la obra campesina ni aunq ue viviera en Coruña podría en manera alguna compensar a Galicia del hombre que se le va. Rof Codina es único e insustituible 168 . Exemplo deste apoio polo mundo agrogandeir o coruñés, son as cartas que se ato pan no expediente de Rof no Arquivo Xeral da Administra ción de Cipriano Campos, P residen te do Sindicato Agrícola Católic o de San Vicente de Augas Santas, no Concell o de Rois, ou Saturnin o Fernández, Presidente do Sindicato Católico Agrario d e Cobas, en S erantes (Ferr o l) nas que fan saber ao D ir ector Xeral de Agricultura e ao Ministro de Economía Nacional respectivamente , da desconformidade coa decisión de traslado de Rof, esperan do que a deixen se efecto. Finalmente foron dirixido s dende Galicia al M inist erio de Economía 202 te legram as, 29 telefonemas, 4 solici tudes e 2 5 cartas, así co mo o apoio por parte da prensa gal ega recadando que o traslado de Rof non fora un feito, tendo incluso eco nos xornais da emigració n americana 169 . O propio Rof reclama que non se leve a cabo dito traslad o , polo qu e env ía diferentes misivas ao Presid ente do Consell o de Ministros, ao Mi nistro de Econ omía Nacion al, ao Ministro de Facenda, ao Direct or Xeral de Agricul tura e ao Inspector Xer al de Hixiene e Sanidad e 168 F. G ORDÓN O RDÁS , “De Puente Barjas a El Henar. Un catalá n en Galicia”, La Semana Veterinaria , vol. 14, 688, 2 de marzo d e 1930. 169 “E L SEÑOR R OF C O DINA NO DEBE I RSE D E G ALICIA ” , Corr eo de Galicia , 1 de decembro de 1 929, Bueno s Aires. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 120 O 5 de xuñ o median te outro decreto, se forma a Co misión encargada da redacción do Regulamento de S erv iz os, a cal estaba constituíd a polas figuras mái s representati vas dos diferentes ámbitos da profesión. Así, en dita Comisi ón atopábanse: Rafael Gónz alez Álvarez, Angel Cruz Gallástegui Unamuno, José López Suárez , Silvestre Miranda, Francisco Jara, Jose Oteyza de Lo ma, Antonio Ortiz de Landazuri, Nicet o Jose García Armend aritz, Cay etano López y López, Tomas Campuzano, José Morros Sardá, Manuel Medina, Alfred o Salazar, Carlo s Santiago Enríquez, Domingo Aisa, Alvaro Arciniega, Luis Sáiz Saldaín, Andrés Be nito, Cesar eo Sanz Egaña, Carl o s Ruiz Martínez, Pedro Carda Gómez, Antoni o Huer tas, Manuel Al varez Ugena, Ezequiel González Vázquez, Alberto Vela y Pal acios e Manuel Cas tedo Barb e 186 . O cuestionamento sobre a creación da Dirección Xeral de Gandería e a fort e oposición que so bre esta decisión exerceron os enxe ñeiro s agrónomos, obriga a Álvaro Albornoz, Ministro de Fomento, a somete r o decreto ante as Cortes Constituíntes , para que se poida aprobar como Lei. O propio Albornoz presentou o proxe cto de Lei nas Cortes, o que Azañ a apuntillou co mo “ .. .depl orable: el Subsecre tario de Fomento, Gordón es V eterin ario y dicen algunos que al redactar esa ley ha hecho grande s beneficios a sus colega s veterinarios, sacrificand o a los ingenier os agróno mos, por lo que el proyecto no podía salir de la Comisión , siendo preciso que el Gobierno interviniese; la Comisión Parlamentaria encargada de analiz arlo, no la aprobaba y fue preciso que el Ministro, que anuncio su dimisión si el proyect o no prosperaba, planteara una cuestión de confia nza; finalmente prosperó con un voto particular del p ropio Gordó n que era el proyec to pr i mitivo ” 187 . Unha vez que as Cortes san cionan o proxecto e o aproban como Lei 188 , a organiza ción da DXG completas e a través do Regula mento redacta do pola comisión ant eriormente citada 189 . Dito regulam ento aprobas e mediante decreto de 7 de dece mbro de 1931, solo 3 días despois de aprobarse a Lei e ap enas 6 meses do decreto inicial, o que da unha idea da intensidade do traballo da equ ipa de Gord ón por botar a andar o pro xecto. 186 “O RDEN ( RECTIFICADA ) NOMBRAN DO LA C OMISIÓN QUE SE INDIC A PARA QUE PROPONG A AL R EGLAMENTO QUE HA DE REGULAR LOS SERVICIOS DE LA D IRECCIÓN GENERAL DE G ANAD ERÍA E I ND USTRIA PE CUARI AS ” , Gaceta de Ma drid , 7 d e xuño d e 1931. 187 M. A ZAÑA , Diario s co mpletos: Monarquía, República, Guerra civil , Crítica, Barcelona, 200 0, páx . 379 . Pódese compl etar a información acerca o debate na s Cortes en J. M. E T XANIZ M AKA ZAG A , Félix Gordón Ordás y sus circun stancias , op.cit. 2003, páx s. 291- 293. 188 “L EY DISPON IENDO SE AGRUPEN EN UNA D IRECCIÓN GENERAL DE G ANADERÍA E I NDU STRIAS PECUARIAS , DEPE ND IENTE DE ESTE M INISTERIO , TODOS LOS SERVICIOS RELACIONADO S C ON EL ESTUDIO Y APLICACIÓN DE LA PRODUCCI ÓN , EXPLOTACIÓN , MEJORA , INDUSTRIALIZACIÓN , PROFILAXI S Y TRATAMIENTO DE LOS ANI MALES Y SUS P RODUCTO S , CON EXCEPC IÓN DE LOS QUE DESARROLLA EL C U ERPO DE V ETERI NARIA MILITAR ” , Gaceta de Madrid , 4 de d ecembro de 1931. 189 “D ECRETO RELATIVO A LA S B ASES GENERALES DE ORGANIZA CIÓN DE LAS S ECCIONES EN QUE SE DISPUSO FUERAN DISTRIBUIDOS LOS DIVERSOS SERVIC IOS DE L A D IRECCIÓN GENERAL DE G ANADERÍA E I NDU STRIAS P ECUARIAS ” , Gaceta de Madrid , 8 de d ecembro de 1931. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 121 Así, a estrutura da DXG estará conf ormada por tres Sec cións e dous Negociad os especiais ( G ráfico 1 ): 1. Sección de Ensino Veterinario e Labor Social , di vidida nos Negoci ados de Serviz os e Material 2. Sección de Fomento Pecuario, I nvestiga ción e Contrastación , dividida nos Negociados de estacións pecuarias, paradas e concursos, Negociad o de comprobación de rendement o e libros xenealóxi cos, negociado de industria s complementarias e derivadas, negociad o de estatística e comercio pecuario, negociad o de cría cabalar e o Instituto de Bi oloxía Animal. 3. Sección de Hixiene e Sanidade Veterinaria , que contaba cos negociad os de epizootias, hixi ene broma tolóxica, e o de exercici o profesional. 4. Negociad o Especial de Persoa l e Servizo s Gráfico 1. Estru tura da Di rección Xeral de Gandería e Industrias Pecua rias segundo Regulamento de Servizos 190 . Como o rganis mo técnico central crease o Consell o Superior Pecuario que substi tuiría á anterior Xunta C entral de Epizootias, a cal de saparece, sendo est a nova figura a que se 190 Ibid. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 122 encargue de elaborar todos o s proxect os de regulament o e plans de traballo e infor me a Dirección Xeral de cantos asuntos esta lle requira, recoñecéndoselle ade mais inicia tiva lexislativa e administrati va dentro da D XG. O Consello Superior P ecu ario e staba formado p olos seguintes element os. Un Presidente, elixido entre os Inspectores Xerais Veterinari os, a pr oposta unipersoal feita por votación entre todos os técnicos veterinarios competentes de dito Consello. Tres Inspecto r es Xerais Veterinario s, co rres pondentes as tres Seccións técnicas da DXG. O Inspect or Xeral do Negociado de Persoal e S ervizos actuaría como Secretario. Ademais había seis Conselleir os Xerais Veterinari os, catro de eles do Corpo Nacional V eterinario e outros dous elixid os entre os ca tedráticos das Escolas de Veterinari a. Tamén participarían O Direct or da Escola de Veterinaria, o Director da Estación Pecuaria Central, D irector do Instituto De Bioloxía Animal , once Representant es da Produción e Emprego de Gando: dous Representant es do A rma de Cabalería, dous do Corpo de Veterinaria Militar, tres da Asociación Xeral de Gandeiros de España, dous da Asociaci ón Nacional de Agricultor es, un das Industrias Pecuari as e un dous Sindicatos Agríc olas ( Gráfico 2 ). Mediante decret o do 10 de decembro, Juan Rof Codina xunto a José Orensanz Moliné, Juan Bautista Mo ntserrat Foncub erta e Salvador Martín Güell, pertencentes ao Corpo Nacional Veterinari o e Tomas Rodríguez González e Moises Calvo Redondo polo escalafón de catedráticos, son designados Conselleiros Xerais 191 e polo tanto membros do Consello Pecuario. Rof Codina deixa a Inspecci ón Provincial de A Coruña o 24 de decembro de 1931 , ocupando como int erino na súa praza ao Xefe de Sec ció n Veterin aria do Institut o P ro vincial de Hixiene, Jose Gimeno. Diferentes institucións 192 súmanse en 1932 para renderlle unha homenaxe en recoñecem ento da súa labor a favor do sector agropecuari o durante a súa etapa na Coruña. Como se pode comproba r tanto no Gr áf ico 2 como no G ráf ico 3 , a presenza de persoeiros co ñeced o res da realidade galega na estrutura do novo organ ismo é moi importante. Dous Inspectores Xerais, Gallástegui e Armendari tz, e 3 Conselleir o s Xerais, Rof 191 “D ECRETO N OMBRAND O C ONSEJEROS GENERALE S V ETERINARIOS D EL C O NSEJO S UPERIOR P ECUARIO A D. J UAN R OF C ODINA , D. J O SÉ O RENSANZ M OLINÉ , D. J UAN B AUTISTA M ONSERRA T F ONCUBERTA Y D. S ALVADOR M ARTÍN G ÜELL , DEL C UERPO N ACION AL DE I NSPECTOR ES V ETERINARIOS , Y A D. T OMÁS R ODRÍGUEZ G ONZÁLEZ Y DON M OISÉS C ALVO R EDONDO , DEL E SCALAFÓ N ESPECIAL DE C ATEDR ÁTICOS DE LAS E SCUEL AS DE V ETERINARIA ” , Gac eta d e Madrid , 12 de dece mbro de 1931. 192 Participan no acto de homenaxe a Depu tación e o Conc ello de A Coru ña, o Colexio provincial d e Veterinarios, de Médicos, de Farmacéuti cos, de Odontó logos e de Pra cticantes, a Xun ta d e Gandeiros, a Federación Agraria de Ortigueira, a Federación Ag ra ria de A Coruñ a, o Sind icato d a Cámara Agrícola, a Sociedade de Amigos da s Arb ores, Soc iedade de Amantes d o Campo, a Cooperati va Con cepción Arenal. Vid. “H OMENAJE AL I NSPECTOR G ENERAL P ECUARIO Y J EFE DE LA S ECCIÓN M INIST ERIAL DE F OMENTO P EC UARIO DON J UAN R OF C ODINA ” , Mundo Avícola , vol. 12, 140, agosto de 1933. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 123 Codina, Cal vo Redondo e Tomás Rodríguez, tiveran un contact o estreito coa situación pecuaria galega. Gráfico 2. Co nstitución do 1º Conse llo Superior Pecu ario (xaneiro 1932). El abo ración prop ia O acceso de Gallástegui ao organigra ma da DXG sen o p osi ción, v ulnerand o a Lei de Epizootias de 1918 e situándose na cabeza do esc a lafón do Corpo Nacional de Inspectores Veterinari os, supuxo que dito asunt o chegara ata a Comisión de Agricul tura das Cortes Constituíntes 193 , a cal analizo u a interpelaci ón do deputado conquense Joaquin Fanju l Goñi 194 , solicitando explicacións polo nomeament o de Galláste gui, que cualificaba ilegal. Gordón Ordás defendeu a súa designa ció n, na que se aplicab a un traslad o mediante co ncurs o 195 , 193 Diario de Se sións das Cortes Constituíntes, 16 d e Marzo de 1932. 194 Joaquin Fan jul Goñi (Vitoria, Álava, 30/05/18 80 - Madrid, 17/0 8/1936) foi Xeneral de Brigada e Deputado en Corte s dende 1919. Participou activamente no levantamento contra a Segund a República, a través do inten to de toma d o cuartel de Montañ a de Madrid. Detido por miliciano s, foi xu lgado e condenad o a morte. Morreu f usilado no cárcere modelo de Mad rid. 195 “Ó RDENES AUTORIZANDO A LA D IRECC IÓN GENERAL DE G ANADER ÍA E I NDUSTRIAS P ECUARI AS PARA CONVOCAR A CONCURSO LAS PLAZAS QUE SE INDICAN , CON DESTINO A LOS SE RVICIOS DE DICHA D IRECCIÓN GENER AL ” , Gace ta de Madrid , 20 de agosto d e 1931 . VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 124 aproveitando para enxalzar o perfil do citado Ga llástegui, recordando que “ cuando se tr ata de proveer nuevos servicios y tan importantes como los de la nueva Dirección General, no debe irse a buscar los funcion arios que han desempeñarlos a la cabeza de los escalafones, porque en ella, no se encuentra siempre la competenc ia; se encuentran los años, el cansancio, el abandon o muchas veces, debemos felicitarnos de que los nombramiento s sean perfectament e válidos, por lo que la Cámara, con su voto, debe revalidar la obra hecha, ace rtadísima, del S r. Ministro de Ag ricultura y d el señor directo r de Ganadería ” Gráfico 3. N omea mentos da Dir ecc ión Xeral de Gan dería e Industrias Pecuarias (1931 -1938) . Elaboración pro pia PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 125 Gallástegui ocupou a praza de Inspector Xeral 196 , ata o seu ascens o a Presidente do Consello Superior Pecuario 197 . A praza que deixa Gallástegui na Sección de Fomento lle correspondería a Go rd ón Ordás, pero a súa situación de excedencia forzosa ao ocupar un cargo parlamenta rio, impí delle desempeñar dita praza, o que fai que n omeen a Rof Codina de xeito interino Xef e da Sección de Foment o Pecuario o 12 de xullo de 1932. En nove mbro de 1932, concedés elle a Gallástegui un ha excedencia voluntaria para ocup arse do Servizo de Investigacións Biolóxicas a plicadas á Agricultura e Gandería en Galicia, co mo Director 198 , sendo substituído por Felix Gordón Ordas, com o Presidente do Consell o Superior Pecuario e adxudicánd olle a praza da Xefatura de Fomento Pecuario de xeito oficial a Rof Codina 199 . Aínda que Gallástegui a caba de d eixar a Sección de F omento Pecuario, deixa a súa pegad a a través da aprobación mediante o rde, o Regulam ento provision al de P aradas de Sementais 200 e dando as instrucións precisas para a co nfecci ó n dunha estatís tica comprensiva das especies de animais domésticos que existían no territorio naci onal, e dos s eus produtos princip ais 201 . 196 “D ECRETO NOMB RANDO A D. C RUZ Á NGEL G ALLÁSTEGUI U NAMUN O I NSPECTOR GENER AL , J EFE DE LA S ECCIÓN DE F OMENTO P ECUARIO , I NVESTIG ACIÓN Y C ONTRATACIÓN EN LA D IREC CIÓN GENERAL DE G ANADERÍ A E I NDUSTRIA S PECUARIAS ” , Gaceta de Madrid , 17 de novembro de 1931. 197 “D ECRETO NOMBRANDO A D. Á N GEL C RUZ G ALLÁSTEGUI U NAMUN O , P RESIDENTE DEL C ONSEJO S UP ER IOR P EC UARIO , J EFE SUPERIOR DEL C UER PO N ACIONAL DE I N SPECTORES V ETERIN ARIOS , CON LA CATEGORÍA DE J EFE SUPERIOR D E A DMINISTRACIÓN CIVIL ” , Gaceta de Madrid , 24 de xuño de 1932. 198 “O RDEN CONC EDIENDO LA EXCEDENCIA VOLUNTARIA A D. C RUZ Á NGEL G ALLÁSTEGUI U NAM UNO , P R ESIDENTE DEL C ONSEJO S UPERIOR P ECUARIO , I NS PECTOR J EFE SUPERIOR DEL C UER PO N ACIONAL DE I NSPE CTORES V ETERINARIO S ” , Gaceta de Madrid , 25 de nov embro de 193 2. Arquivo Xeral da Ad ministración (AXA); Expte. P e rs oal, Agricultura 1.15- 9525 - 61 199 “D ECRETO NOMBRANDO I NSPE CT OR GENERAL DEL C UERPO N ACIONAL DE I NSPECTORES V ETERINA RIOS , CON LA CATEGORÍA DE J EFE DE A DMINIST RACIÓN CIVIL DE P RIM ERA CL ASE , A D. J UAN R O F C ODINA , I NSPECT OR V E TERINARIO ” , Gaceta d e Madrid , 22 de decembro de 1932. 200 “O RDEN APRO BANDO EL R EGLAM ENTO PROVI SIONAL , QUE SE IN SERTA , DE P AR ADAS DE SEM ENTALES ” , Gaceta de Madrid , 25 de d ecembro de 1932. 201 “O RDEN CIRCULAR DISPONIENDO QUE P OR LOS FU NCIONARIOS DEPENDIENTES DE LA D IRECCIÓN GENERAL DE G ANADERÍA SE CONFECCION E UNA E STADÍ STICA C OMPRENS IVA DE LAS ESPECIES DE ANIMALES DOMÉ STICOS QUE EXISTEN EN EL TE RRITORIO NACIONAL , Y DE SUS PRO DUCTOS PRINCIPALES ” , Gaceta de Ma drid , 20 de setembro de 1 932. Imaxe 39 . Pergamino de Homenaxe de Galicia a Juan Ro f Codina (1932). AFR OF. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 126 Na co nferencia pronu nciada con motivo da Ase mblea Ext ra ordinaria da ANVE, celebrada entre o 6 e o 10 de xuño de 19 32 sobre o c ooperativismo Rof sinala: … soy un enamorado del “Cooperativismo” desde hace tiempo, que por su implantació n he labora do durante más de veinticinco años en Galicia y que pienso seguir propa gándolo y propulsándol o en donde m e encuentre y a medida de mi s fuerzas 202 . Desta maneira, expón o que serán os piares fundamentais na xesti ón d ende o departament o da Direcció n Xeral de Gandería. Durante este período en M adri d, redúcese a actividade de divulgación en xornais centrándos e na súa actividade no Ministerio. Cando en decembro de 1932, Rof a sume a Xefatura da Sección de Foment o Pecuario centrase nos aspectos máis impor tantes para conseguir a transformación do sector agr opecuario, do mesmo xeito que o estaban acadando o utros países c oma Dinamarca. Basea dito cambio a través da Cooperaci ón e a Instrución, piares que como xa adiantara en 191 4, considerab a fundamentais para obter di ta mellora Para elo exporta as súas experiencias dende Galicia ao resto do Estado, poñendo como exemplo as experiencias que se levaron a cabo na Federación Agraria de Ortigu eira. Esta tiv o como cerne, do seu cooperativis mo, nas Sociedad es de Seguros Mutuos que se transformar on en sindicatos Agrícolas de xeito que estes conxu ntamente nunha Federac ión puideran or ganiz ar a v enta directa do gando v acún dos seus asociados aos matadoir os de Madrid e Barcelona, sen n ecesidad e de inter mediarios, así c omo a compra de adubos e ce reais. Outro dos exemplos que expón é a cooperati va de Laiño (Dodro). En dita zona especializaranse na cría de bois cebóns para a súa exportación a Inglat erra. Unha vez perdido o mercado inglés, e desprez ada en Madrid a carne de cebó n, os gandeiros modificaron as súas producións ao leite. Así, este era l evado a Santiago de Compostela e Vilagarcí a d e Ar ousa en pequenas partidas, o que s upuña unha gran nece sida de de persoal para o seu reparto e venda do produt o, reducindo a marxe de ganancias o btidas. Ante esta situación consti tuíuse na zona a “ Coopera tiva de Product os de Laiño”, de xeito que se puide ra vender o leite de xeito masivo, chegando a m obilizar 390. 000 litros de leit e, no seu 5 º ano de funciona mento 203 . 202 J. R OF C ODINA , Cooperativismo , Talleres Tipográfico s Ruiz de Lara , Cuenca, 1932, páx. 3. 203 Ibid. , p áx. 14. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 127 Imaxe 40 . Asem blea da Asoci ación Nacional Vete rinaria (ANVE). Madr id. 1932. AFROF. Imaxe 41 . Visita de Rof Co dina á Escola Superior de Veter inaria de Córd oba. Publicado n o xornal ABC o 6 de de cembro de 1932. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 128 É neste momento cando R of promove dende a Dirección Xeral de Gandería o uso da radio co mo m edi o para a d ifusión e di v ulgación. Conscien te do poten cial deste medio de comunicación para a instr ución do m undo agrario, xa durante a súa estancia na Coruña e previa a regulaci ón a través do Real Decreto de 14 de xuño de 1924 204 , que control aba o establecement o e réxime de es tacións d e rad iodifusión, Rof Codina intenta ra contribuír a fundación da primeira emisora de radio na Cor uña, ex periencia que ao pouco tempo fracasaría 205 . Así, nada máis ser design ado Inspector Xeral de Fomento pecuar io, o 4 de decembro de 1932 emít ese a través de Unión Radio unha co nf erencia que co titulo Cooperativis mo pecuario 206 resum e o que, como xa menciona mos, v ai ser un dos piares fundamentais da súa labor na Dirección Xeral de Gand ería. No mes de maio de 1935, durante a ausencia de Cayetano Ló pez y López pola asistencia ao Congreso Internacional de Epizootias, Rof asume la P residen cia do Consel lo superior Pecuari o. 2.6. 2.- Guerra Civil e expediente de depura ción Unha das principais dificultades que no s atopa mos a hora de recompilar a infor mación biográfica d e Rof Codina é a escasa información que existe acerca da súa v i da no período comprendido entre 1936 e 1940. As únicas refer encias que se puideron recoll er foi a da súa propia teste muña durante o proceso de depuración que sufriu unha vez remat ada a Guerra Civil. En base a Lei do 10 de febreiro de 1939 na que se fixan as norma s para a depuración dos funcionarios públicos 207 , iniciouse un proceso que “ p ermitira reintegrar se rapidamente aos seus postos a aqueles funcion arios que o merecesen polos seus antecedente s e conduta, e a o mesmo tempo impoñer sanción s axeitadas, segundo os casos, aos que incump r indo os seus deberes contribu íron á subversión e presta ron asistencia non escusable a quen pola violencia se apoderaron fora de toda norma legal, dos postos de mando da Administraci ón”. Pódese comprobar que detrás deste linguax e administrati vo -xuridico viciad o, onde se mudan os papeis da subversión e a legalidade, exerceus e unha violenta purga de carácter polític o e 204 “R EAL ORDEN APROBANDO AL R E GLAMEN TO PARA ESTABLECIMIEN TO Y RÉGIMEN DE ESTACIONES RADIOELÉCTRICA S PARTICUL ARES , PRESENTADO POR LA C ONFERENCIA N ACIONAL DE T ELEGRAFÍA SIN HILOS ” , Gaceta de Madrid , 15 de xuño d e 1924. 205 C. R UIZ M ARTÍNEZ , “Juan Rof Cod ina (1874 - 1967)”, o p.cit. 197 3, páx. 217. 206 J. R OF C ODINA , “Cooperati vismo pecuario: cuarta y qu inta conferencia sobre el tema pro nunciadas en Unión Rad io los días 4 y 7 de diciembre”, en Ciclo d e conferenc ias radiadas 1932 - 1933 , Dirección General de Ganad ería e Indust rias Pecuaria s, Madrid, 1933. 207 “L EY FIJANDO NORMAS P ARA LA DEPURACIÓN DE FUN CIONARIOS PÚ BLICOS ” , Boletín Oficial del Estado , 14 de febreiro de 1939. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 129 ideolóxico. Así, este proc eso tiña por o bxectiv o de garantir a adhes ión dos corpos da administraci ón e os seus funcionarios á Ditadu ra 208 . Este procedem ento corrompid o dende a súa orixe, no que se favorecían as delacións e as denuncias, deixaba vía libre ao s axustes de contas, vinganzas, ou cobrarse algunha prebenda. Relataba Laín Entralg o, dicíase, Quen é masón? O que vai diante no escalafón. 209 Cada vacante dun vencid o, por asasinato, por prisión, exilio, incautación , e engadiría depuración, xerab a unha o portunidade, para un vencedor 210 . Empregand o a definición do propio Lain Entralgo, est e “atroz desmoche”, que tivo en todos os niveis dos corpos do centes o seu máis salien table expoñente, estende use a toda a Administraci ón, na que a Clase Veterinaria non foi allea. De feit o, tense exposto de xeit o reiterado a reacción do réxime á profesión, ao estar est a asociada a figura republican a de Gordón Ordás 211 . Foi princi palmente a amizad e qu e Gordón e Ro f profesaba n unha das principais razóns eximidas durante a instrución do proceso de depuración ao que este ultimo foi sometid o. O 10 de maio de 1939 inici ase o expediente de depuración contra Rof Codina, no que se achega na súa contra un telegrama enviado o 13 de agosto de 1 936, dirixido ao Directo r Xeral de Gandería Leandro Pérez-Urría, onde expresa ao súa lealdade ao réxime e ao Gobern o republicano, así como as declaracións na súa contra do enxeñeir o agróno mo Federico Bajo Mateos, os veterinarios Santos Aran San Agustín e José Orensanz Moliné e no seu favor do arquitecto Pedro Rivas Ruiz . O 17 de xullo de 1936, Rof Codina atopábase camiño da cidade alemá de Leipzig, o nde cos veterinari os militares Pedro Sánchez M arquez e Crescenciano Arr oyo, asistiría a o VI Congreso Mundial de Avic ultura. Saíran de Barcelon a 5 días antes, nunha viax e que ademais concorrer ao Congreso en Alemaña, v i sitarían tamén Francia, Suíza e Austria co fin de coñecer os seus centros de ensina nza gandeira e en especial o s establecement os avícolas. O dia 14 atopándose en Lyon, son in formados do asasinat o de Jose Calvo Sotel o. Na declaración xurada de Rof perante o tribunal depurador fai constar a invitaci ón que este lle fixo a participar nun mitin na Coruña sobre o decreto de reparto do im posto no consumo e súa influencia no 208 J. C LARET M IRANDA , “Cua ndo las cátedras eran trinch eras. La depura ción política e ideológica de la Universidad española du rante el primer franquismo ”, Hispania Nova: Revista de h istoria conte mporánea , 6, 2006. 209 P. L AÍN E NTRALGO , Descargo de co nciencia , (1930-1960) , Barral Editores, 1976, páx. 283. 210 C. M IR C URCÓ , “El estudio de l a represión franquista : una cu estión sin agotar”, Ayer , 43, 2001. 211 J. S ÁNCHEZ DE L OLLANO P RIETO ; Á. C ANTERO B ONILLA ; A. G ARCÍ A T ORRES , “Veterinaria Españ ola y p osguerra (1939 - 195 5). Aproxi mación inicial a su e studio con fuentes orales”, en Actas del XIV Congreso Nacion al y V Iberoamerican o de Hi storia de la Vete rinaria , Santia go de Compostela: Lugo, 2008. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 136 competid ores para a co nse cución desta forma de asc ensos condicionad os. A circun stancia qu e dentro dos infor mantes en co ntra de R of estiv eran Santo s Arán San Agustín e Jose Or ensanz non parece casual, xa que non era a primeira vez qu e este tivera enfr ontamentos con estes. Estes dous v eterinari os a tó panse na liña conserv adora da prof esión representada p ola Asemblea Nacional Veterinari a que baixo a dirección do catedrático Dalmacio García Izcara, estivo enfrontada ao grup o progresista da Unión Nacional Veterinaria de Gordón Ordás, a cal pertencía Rof Co dina, ata 1922 no que a profesi ón se unificou en 1922 na ANVE, precursora da Organización C olexial Veter inaria (OCV). No caso de Sant os Aran estas diferenz as fans e máis palp ables cando este a ccede saltándose o es calafón en detrimento de G ordón Ordás a Inspección Xe ral do C orpo d e Pecuarios en 192 7, onde realizou, baixo o amparo da D itadu ra de Primo de Rivera, traslado s arbitrarios a compañeiros que non lle er an afíns. Así, como xa comentamos o traslado, “ por necesidades d o servizo” de Gordón a fron teira de Pon te Barxas en Ourense, o tra slado de Rof a Córdoba, ou dif erentes vexacións a Diego Marín Ortiz , Enrique Arcini ega C erranda, Carl o s Santiago Enríquez, Andrés Benito García, Santiago Tapias Martín, Balbin o López Segura, Antonio Eraña Maquivar, Francisco Pastor Calvo, Agustín Pérez Tomás, Aurelio Arce Ibáñez, Emilio López Guzmán, Salv ador Martín Lobeña e Emi liano Sierra Sierra 215 son boa proba das intencións d este informant e. Dentro dos infor mes emitidos por estas tres testemu ñas, son coincidentes no feito de que non se lle considera a Rof adict o ao goberno do Xeneral Franco e ao s princip io s da Españ a Nacional, Jose Orensan z fai co ns tar que pola súa actuación e proceder o supón un home de esquerdas e profesi onalmente sempre estivo ao lado do Sr . Gordón Ordás, sendo dos m áis destacados na actuación deste grupo de compañei ro s. Bajo Montes manifes ta que a súa característica é un ex emplo de adaptaci ón a o medio, incide de novo na súa amizade con Gordón, estando dunha maneira clara e activa ao se rvizo do Goberno Republic ano. Ademais segundo expresa na súa declaración, durante a visita de xornalistas estranxeir os ao Madrid Republicano, xunto co seu Gobernador Civil, para coñ ecer o estado no que s e atopaba o gand o da capital, Rof contest ou a algunhas preguntas que lle fixeron, no sentido de encomiar a labor desenvolta polo Gobern o Republicano. Do mesmo xeito Santos Arán San Agustín fai const ar que colaborou ac tivament e coas esquerdas, prestand o adhesi ón ao anterior gob erno e que era factor important e da deleg ació n de Gandería en Madr id, durante o do minio marx ista. En outubro o Director Xeral de Gandería dirixe unha circular ao M inistr o de Agricultu ra coa seguinte r esolución. 215 J. R OF C ODINA , “Consecuencia s de la Asambl ea”, op.cit. 1931 . PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 137 Excmo. Sr.: Por Orden Ministerial de 6 de Junio último se di spuso la formación de expediente formal pa ra depurar la conducta político – social del Inspector General del Cuerpo Na cional Veterinario, Don Ju an Rof Codina . Visto este expediente, en cuya tramitaci ón, según informe de la Asesoría Ju rídica, se han observado todos los preceptos contenidos en la Ley de Febrero del corriente año, y de acuerdo con la propuesta formulad a por el Juez instructo r; esta Dirección General tiene el honor de propner (sic) a V.E se imponga al referido Inspector General la sanción marcada en el párrafo primero del artículo 10º de dicha L ey, o sea: tr a slado forzoso por un periodo de tres años con prohibic ión de solicitar cargos vacantes durante el mismo. Y en cumpli miento de la misma que sea destina do a la Insp ección provin cial Veterina ria de Sevilla. No obstante V. E resolverá Dios guarde a V.E. muchos años Madrid, 20 de Octubre de 1939. Año de la Vi ctoria. EL DIRECTOR GENE RAL, 2.6. 3.- De stinos en Sevill a e Tenerife O 12 de novembro de 1939, Rof t oma posesi ón d o posto de Inspector en Sevilla. Durante a súa estadía na capital andaluza, Rof tivo que enfr ontarse novamente a outr o proceso disciplinari o 216 .Dito asunto, ven derivado por unha suposta inc orrecta recepción e xestión de soro s fronte a Peste Porcina. Así, o 8 de Abril a Direcci ón Xeral de Gandería comunica ao xulgado de Sevilla, a existencia de indicios de resp onsabilidade administrativa po r parte de Rof Codina. O caso instruído polo xuíz, M ig uel Martín abre expedient e co segu inte prego de cargo s: 1. Demora en fa cer a liq uidación aos gand eiros que adqu iriron o Soro Phylaxia 2. Ter concedid o varias gra tificacións sen e star autorizad o a elo 3. Aparecer como in xustificada a cantid ade d e 356 pesetas, do recadad o p ola venta do Soro 4. Ter esixido un sobre prezo aos gandeiros, send o así q ue debeu vender o so ro a 200 pesetas o litro e logo, no se u caso, recla mar o déficit. A través das declaracións do expediente, p ódese ver como os soros enviad os pol o Centro Farmacéutico Vizcai no de Bilbao en decembro de 1939, chegaron en me nor cantidade 216 Dito pro ceso atopase recollid o n o seu expediente pe rsoal d o Arquivo Xeral da Administra ción (AXA), Sección de Agricultu ra, fond o Min isterio d e Agricultura, seri e baixa s en veterinaria, invent ario (11) 1.14 , Caixa 61/7683. O procede mento é instruíd o en Sevilla, co mezando ol 8 de abril e r ematand o o 1 de maio de 1940. Suspénd eselle de emprego ata a súa r esolución. O 4 de ab ril cíta selle a decl ar ar, para o 10 de abril de 1940 no x ulgado pro vincial de Sevilla. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 138 da estipulada, estando alg ún dos frascos rotos. Nesta situación, Rof levanta acta do estado d o envío, informando á Dirección Xe ral de gandería de dita situación, solicitand o como actuar neste caso . A demora de cont estación, fai que Rof decida liquidar ditos soros cos gandeiro s que o so licitaran o 2 de abril, establecend o un prezo maior que o estipulado, en previsión d e facerse carg o dos custes extraordinarios de envío e descarga que non estaban completad os. A demora da súa entrega debi da a o estad o de recep ción da mercadoría, su mouse as datas festivas da semana Santa, así como a organización dun Concurso Gandeiro que se estaba a celebrar en Se villa. Rof est imou oportuno gratificar ao persoal subalter no que lle a axuda ra a repartir o soro, ao consideran que estes traballos eran alleos ás súas funcións, pensand o que estaba autorizado para tomas esa decisión. A cantidade sobrante da liquidación aos gandeiros a tiñ a reservada a expensas do pag o da factura correspond ente ao transpor te dende o peirao o nde chegaron os soros ata o almacén da delega ció n pr ovincial de Gan dería. A pesar do antes exposto, con data de 1 1 de maio de 1 94 0, o M inist erio conside ra que incorre en responsabilida de administrativa, saldánd ose dito incidente cunha corrección disciplinari a de apercibimento segundo establece o artigo 60 do regulame nto de 7 de setembr o de 1918 217 . O 24 de Abril de 1940 é destinado, como resultad o d o último Co ncur so de trasl ados e por coveniencias do servizo, á Xefatura do Serviz o Provincial de Gandería de Santa Cruz de Tenerife, cesand o na de Sevilla. Incorp orase o 13 de xullo ao novo posto tras un mes de prórroga por enfermidad e, cesando nese p osto o In spector municipal Veterinario que viña desempeñánd oo de xeito i nterino, Joaquin López Ruiz . Do mesmo xeit o que durante a súa estancia como Insp ecto r na C oruña, Rof aproveita a súa estadía nas Illas Canarias para desenvolver actuacións de divulgación que permitir an o progreso e a mellora agropecuaria daquel a rexión. P ublica en 1941, a tra vés da Cámara Agrícola de Tenerife, un estudo gráfico do censo pecuario e da v al oracións dos produtos da gandería de dita provin cia. Valora en 62.395. 708,25 pesetas o s produtos de anualmente se xeran na pr ovincia de Sant a Cruz de Tenerife, distribu ídos segundo se amosa na Táboa 3 . 217 “R EAL DECRE TO APROBANDO E L R EGLAMENTO PARA LA AP LICA CIÓN DE LA LEY D E B ASES DE 22 DE J ULIO ÚLTIMO , A LOS C UERPOS GENERALE S DE LA A DMINISTRACIÓN CIVIL DE E STADO Y AL PERSONAL SUBALTERNO DE LA MIS MA ” , Gace ta de Madrid , 8 de set embro de 19 18. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 139 Táboa 3 . V al ora ción dos pr odutos an uais da gandería na pro vincia de Ten erife (1940) 218 . VALOR PESETAS Traballo dos an imais 16.506.350,00 Carne sac rificada 6.255.727,45 Leite 22.545.030,80 Produc ión avícola 7.991.781,00 Esterco 5.935.613,00 Despoxos das r eses sacrificadas 627.915,00 Coiro e p el 426.250,00 Lá 31.980,00 Industria d a cunicultura 1.602.615,00 Seda 60.000,00 Mel e cer a 412.446,00 VALOR TOT AL 62.395.708,25 En decembro de 1941, Rof Co dina e Carlos Santiago Enriquez, nese momento Director da Estación Pecuaria Rexi o nal de Lugo, solicitan permutar os destinos que desempeñab an, alegando que debido a que por motivos de saúde dos seus familiares , a estes lles conviñ a variar o cli ma, trasladándo se o primeiro a Lug o e o se gundo a Santa Cruz de Tenerife. O 3 de xaneiro de 1942 a Dirección Xeral de Ganderí a, accede a conceder a pe rmuta solicitada, facéndose esta oficial o 15 de xaneiro. Consid eran, que a pesar que se tra ta de dous funcionarios sancionados co traslado forzoso, dada a especialidade de Rof, esta permut a redundara en beneficio do servizo, ao quedar encargad o da Dirección dun establecement o pecuario. O seu retorno a Lugo, e través do seu traballo primeiro na Estación P ecuaria e logo na Cátedra de Divulgación, lle supu xo un novo rec oñecemento po r parte da sociedade e a “expiación ” da súa depuración. P or én, houbo casos que aín da lembrá banlle as sú as “vicisitude s políticas”, como foi o caso do Pr esidente da Cámara Oficial Sindical Agraria da Coruña en resposta a alusi ón que facia Rof aos matices políti cos das Herman dades de Labrador es y Ganaderos 219 . 218 J. R OF C ODINA , Estudio gráfico d el c enso pecuario y de la valoración de los productos de la ganade rí a de la provincia de Santa Cruz de Tenerife , Camara O ficial Agrí cola d e la Provincia de San ta Cruz de Tenerife, Tenerife, 1940. 219 En Campiña (III -1949) citado en M. C ABO V ILLAVERDE , “A Integración política do pequeno campesiñado: o caso galego no marco europeo, 1890- 1 939”, 1999, Uni versidade d e Santia go d e Comp ostela, San tiago de Compostela, p áx. 425. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 140 2.7.- RETORNO A GALICIA (1942 - 1967) 2.7. 1.- Labor na Estació n Pecuaria de L ugo No ano 1 932 a través da Direcci ón Xeral de Gand ería (DXG), instal ouse en Lugo a Estación Pecuaria Rexional de Lugo, a cal máis tarde pasaría a nomearse de Galicia. Foi a partir do Decreto da Presidencia do Goberno da República de 7 de Decembr o de 1931 220 , relativo ás bases xerais de organización das Secciones en que se dispux o foran distribuíd os o s divers os servizos da D irección Xeral de Gandería e Industrias Pecuarias, no que se contempla a creación de 8 Estacións P ecuarias Rexionais nas provincias de Madrid, Córdoba, Badaxoz, León, Oviedo, Zaragoza e Mur cia, xunto co a de Lug o. Esta situouse na finca “EL FINGOY” a cal adquire a Deputación de Lugo o 24 de novembro de 1932 cedéndolla a DXG para a instalación do no vo centro o 2 6 de novembro do m esm o ano. A finca tiña unha extensi ón de 17 Ha 8 a, e na súa maior parte estaba confor mada por terreos abandon ados con pastizais de escas o rend emento, zonas de m onte baixo e arb orado segundo se p o de v er na Táboa 4 e no mapa d o Anexo V. Táboa 4. De scrición da fin ca da Estación Pecuar ia Rexiona l de Lugo (1 932) 221 . TIPO DE TE RREO SUPERFICI E % SOBRE O TOTAL Prados naturais de baixo rendemento 4.68 Ha 27,4% Terras de labor , ácidas e e squil madas 3.4231 Ha 20.04% Erial co n pastos pobres, pequenos bosques e matorrais improduti vos, invadidos de breixos, toxos, zarzas, reta m as e malas herbas. Zonas anegadas e con char cas 8.9768 52.56% TOTAL 17.08 Ha 100 % A Estación Pecuaria de Lugo, do m esm o xeito que a Granxa Agric o la -Experimental da Coruña, ou a Misión Biolóxica de Galicia en Pontevedra, conf ormou par te do entramad o institucional co que se desenvolve parte do proce so de innovación tecnolóxica do agro gale go 220 “D ECRETO RELATIVO A LA S B ASES GENERALES DE ORGANIZACIÓN DE LAS S ECCION ES EN QUE SE DISPU SO FUERAN DISTRIBUIDOS LO S DIVERSOS SERV IC IOS D E L A D IRECCIÓN GEN ERAL DE G AN ADERÍA E I NDUSTRIA S P ECUARIAS ” , 1931. 221 J. R OF C ODINA , E stación Pecuaria Regio nal de Lugo. Informe de los trabajo s realizad os durante el año 1943 - 1944 , Lugo, 194 4. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 141 previo a Guerra Civil Española. Neste senso, do mesmo xeito que nos outros do us centros, aínda que na Estación Pe cuaria de Lugo s e levaron a cab o actividades que as axeitaran as novas indicacións do franq uismo, o cal supuxo que as veces as decisións que se tomaron non foran as máis axeitadas par a dar solucións a realidade dos pr obl emas propi os do agro gal ego, a labor que nesta se r ealizou a prol da c onservación, fo mento e mellora das razas autóctonas, a sí como punto de referencia para a for mación e divulgación cara os gandeir os das indicacións máis axeitadas para optimizar as produc i óns pecuaria s, co ndúcen os a pesar na n ecesidade dun estudo mái s profundo e pormenorizad o das prin cipais liñas de traballo n os procesos de renovación técnica que se levaron a cabo en dito centro, en especial o referid o á incidenci a destes nas razas locais, na instauraci ón da Insemin ació n Artificial en Galicia, ou no pape l pedagóxico d o centro. Imaxe 43 . A Estación Pecuari a Rexional de Lugo (1932). AROF. B USC. A zona xeográfica de influ encia do centro abarcou toda Galicia ata 1944, cando se creou o Centro de Selecci ón da Raza Galega Rubia de Fo ntefiz (Ourense) , dende o cal se levou a cabo a labor difus ora de m ell ora desta raza, quedand o a activ idade da Est ación Pecuaria, circunscrita á Provincia de Lugo por medio da Inseminación Artificial Gandeira no que se refire ao gando vacún e mant éndose a súa influencia no c oncernente ao gando porcino, en especial a raza Large Whi te. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 142 Na T ábo a 5 indicas e a relación de directores que tivo a Estación Pecu aria entre a súa creación en 1 932 ata 1962. Neste senso, o 12 marzo de 1942, Rof Codina toma posesi ó n da praza de Dir ector da Estaci ón Pecuaria, p osto que per mutara con Carlos Santiago. Táboa 5. Dire ctores da Est ación Pecuar ia de Lu go 222 . DIRECTORES D A ESTACIÓ N PECUAR IA DE LUGO ( 1932-1962) Blas Martíne z Inda. (193 2-1940) Juan Carballal Palmei ro. (1 937-1940) de xei to interin o durante a Gu erra Civil Carlos Sa ntiago Enriqu ez . Dende o ano 1940 ata marz o de 1942. Juan Rof Codina . Dende 12 de marzo de 1942 a ta o 2 de setembro d e 1944 Juan C arballal Palmei ro , Jesús Carballo Mosqu era , e Jose Beganza Ruiz de Zarate , esti veron alternando d e xeito interin o a direcci ón ata abril de 1945. Luis Escriban o Tejedor . Den de o 15 de abril de 1945 ata o 1 de dec embro d e 1951 Isidoro Hu arte Urresta zazu . Dende o 1 de dec embro de 1 951 ata febreir o de 195 2. Jesus Carbal lo Mosqu era . D ende o día 25 de febreir o de 1 952 ata o 1 5 de xullo de 195 2. Miguel Rui z Tutor . Dende el 15 de xullo de 19 52 ata o 5 de ma rz o de 1953 Jesus Alia Gó mez . Dende el 5 de marzo de 1 953 ata o 31 de xaneiro d e 1958 Carlos Compa ire Fernánd ez . Dend e o 31 de xaneir o de 1958 at a o 30 de mai o de 1959. Dionisio C ifuentes Zar racina . Dende 30 de mai o 1959 ata 196 2 222 E STACIÓN P ECUARIA R EGIONAL D E G ALICIA . I NF ORME DE LAS ACTIVIDADES RE ALIZADAS EN DICH O CEN TRO DESDE S U FUNDACIÓN , EN EL AÑO 1933 HAST A EL 31 DE D ICIEMBRE DE 1962 , Lugo, 1963. PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 143 Imaxe 44 . Juan Car ballal Palmeiro. Arqu ivo Colexio Veterinarios d e Lugo Imaxe 45 . Luis Escribano Tejedor . Arquivo Colexio Veterinarios d e Lugo En febreiro de 194 3, no méano xunt o a Caye tano López y Ló p ez vicepresiden te s do Consello Superi o r Pecuario , con efectividade dende o primeiro de xaneiro dese ano 223 . Así, o 25 de marzo deixa a Dirección da Estaci ón Pecuaria ao ser no meado para este novo cargo. Ser á unha das perso as que testificou na súa contra no proceso de depuración, S antos Arán San Agustín o que acede ao pos to de President e de dito Co nsello 224 . No momento que Rof Codi na chega á Dirección da Estación Pecuaria de L ugo, esta xa ten conformadas as princi pais liñas de traballo, decidid as pola Xunta Provincia l de Fomen to Pecuario de Lugo, no momento do seu establecemento en 1932 225 . Porén, o seu paso pola Estación Pecuaria supón un novo pulo as actividades que nela se realizan , tras un período de inactividade debid o principalment e á au sencia de instrucións sobre os pasos a seguir na mellora pecuari a durante a Guerra Civil, e a falta dunha dirección per manente do centr o. Este 223 “D ECRETO POR EL QUE SE NOMBR AN V ICEPRESIDENTES DEL C ONSEJO S UPERIOR P ECUARIO A DON C AYETANO L ÓPEZ Y L ÓPEZ Y A DON J UAN R OF C ODINA ” , Boletín Oficial d el Estado , 20 de febreiro de 1943. 224 “D ECRETO POR EL QUE SE NOMBRA P RESIDENTE DEL C ONSEJO S UPERIOR P ECUARIO A DON S ANTOS A RÁN S AN A GUSTÍN ” , Boletín Oficial de l Estado , 20 de febreiro d e 1943. 225 J. R OF C ODINA , E stación Pecuaria Regio nal de Lugo. Informe de los trabajo s realizad os durante el año 1943 - 1944 , op.cit. 19 44. VETERINAR IA E MELLORA PECU ARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 144 ultimo factor se resolve p arcialmente co no meamento de Carl os Santiago Enriquez, o cal retoma as ac tividades inter rompidas, send o con Rof can do se acade a normalida de. Imaxe 46 . Visita do Xen eral Franc o á Estación Pecu aria Rexional de Lugo (26 d e agosto 1943). AROF. BUSC. Rof consegue, a través da protocolización dos traball os que se realizan na Estación, así como a súa posteri or p ublicid ade e posterior p osta en valo r mediante a divulga ción formativa aos gandeiros, que a Estaci ón non soament e acade a dimensión como centr o de investigaci ón, senón tamén c omo centro docente. Xa xubilad o Rof, en outubro de 1944 celebrase en Santiag o de Compostela o Con greso Agrícola de Galicia, que dar á lugar a o P lan Agrícola de Galicia cuxas indicacións serán polas que se o rienten o s traballos da Estación Pecuaria. Como veremos, en dito Congre so Ro f Codina participa co n d ous relatorios “ Plan de m ejora de ganad o porcino ” en colaborac ión con Jesus Carballo Mosquera e “ Plan de mejora en el rendi miento económico de la avicultura ” xunto con Esteban Ballester os Moren o o que seria o seu sucesor a carg o da Direcci ón da Estación. Aproveitando a súa estancia en Santiago, por motivo do Congreso Agríc ola, visitan a Estación Pecuaria o 3 de o utubro, o subsecre tario d e Agricultu ra, o Dir ector Xeral de Gandería, o PRIMEIRA P ARTE. JUAN ROF CODINA COMO O BXECTO DE INVESTIGA CIÓN NAS CIENCIAS V ETERINARIAS 145 Presidente d o Consell o Superior P ecua rio e o Xefe de Sección de Sanid ade Veterinaria d o Ministerio de Agricultura. Como conse cuencia destas indicacións abandonase practicament e as labor es a prol da mellora do g ando vacún, trasladándose ditos traballos ao centro de Fontefiz (Ourens e). A Estación de Lugo, centrarase principalment e en tarefas relacionad as co estud o do gando porcino. Do mesmo xeito , enco mendáselle a Estación a ensinanz a en materias sobre as Industrias láctea s mediant e a celebraci ón de cursillos. Imaxe 47 . Cur sillo a mestres n acionais na Estación Pecu aria (1943). AR OF. BU SC. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 248 establece nos seus estudos de xeito maioritario os aspect os referidos a v ida ano rmal (Patoloxía) dos animais, limita ao veterinario a unh a acción dirixida unicamen te á Sanidade Animal, e non aos asp ectos r elacionados co F omento P ecuari o. Indican a n ecesidade de esperar a o rient ación da R eforma Agraria, xa que a explotación da futura gandería, dependería da estruturaci ón que se lle dea ao proble ma da terra. Como contestaci ón a dito escrito, a Asociación Nacional Veterinaria Espa ñola (ANVE) remite o 10 de nove mbro de 1931 as Cortes Constituíntes as correspondent es aclaracións ao respecto 490 . Sinalan a necesidade de d esligar completa mente a d irección técnica da gand ería, das tarefas que en torno a os aspectos agríc olas e fores tais realizan os enxeñeir o s. Establecen na ineficacia d o s anteri ores s ervizos agr o nómic os a o non ser capaces, a pesar de c ontar c os medios e apoios necesarios, de establecer unha mellora da cabana gandeira, non soament e dende o punto de v ista cualitativ o, senón tamén cuantitativo, v éndose o estado obrigado a importar gando e carne, ch egando inclus o a non dispor du nha est atística gan deira fiab le. Pon como contrapunto, a labor realizada polo Corpo de Inspectores Veterinari os cuxa intervención activa nos concursos gandeir o s, a realización de traballos de investigaci ón, divulgación a través de cátedra am bulan tes, tiñan desenro lad o unha labor eficaz a prol da gandería. Establecen como exempl o a organización dos servizo s pecuarios en Estados Unidos, a través da Bureau of Animal Industry , da cal son copia as direccións xerais en México, Arx entina, Brasil ou Uruguai, todas elas di rixidas por veterinari os. Da mes ma m aneir a, a labor de Dechambre no Centro Zootécni co da fundaci ón Ro tschild en Fran cia, ou os traballos de Kronacher na escola de xenética do Laborat orio de Fisiozootecnia do Instituto A gronómico de Berlín. A prensa da época foi teste muña de dita confrontaci ón. En Galicia, de xeito maioritari o situouse a prol da refor ma republi cana. El Regional amosou o seu apoi o a iniciat iva do goberno provisional, que establece co a diferenciaci ón das direccións xerais de agricultu ra e gand ería, así como a especialización dos seus profesionais 491 . El Pueblo Gallego é o que maior co bertur a ofrece da creación da DXG. En xuño de 1931, co ng ratulase da súa creaci ón de xeito que se poida abordar a través dos veterinario s dunh a corre cta planificación do fomento e a mellor a pecuaria 492 . Nos meses de novembro e dece mbro de 1931, fai un segui mento da tramitación 490 L A CREACIÓN DE LA D IRECCIÓN G ENERAL DE G ANADERÍA . E N APOYO DE UN DECRETO DE LA R EPÚBLIC A , Asociación Nacional Veterinaria Española, Mad rid, 1931. 491 “E N TORNO AL PROBLEMA AGR ARIO ” , El Regional. Diario de Lugo , 13 de xuñ o de 1931. 492 B. R. M IGUEZ , “Problemas naci onales. La ganad ería española” , El Pueb lo Gallego , 7 d e xuño de 1931. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 249 nas Cortes Constituínt es ata a súa apr obación 493 , así como as pri meiras actuación s sanitaria s, concreta mente contra a Perineumonia Bovina, realizadas en Galicia baixo a dirección do novo organismo 494 . Non sen problema s, a nova estrutura da DXG é finalmente sancionada polas Cortes Republicanas en decembr o de 1931. Porén, a falta de recoñecemento deste nov o estamento por parte do Corpo de En xeñeiros Agr ón omos, fixo que moitos establecem entos agrícolas quixeran seguir mantendo baixo a súa tutela os servizos relacionados coa explotación e a mellora gandeira e dos seus produtos derivados, non permitindo que os animais e m ateria l pertencentes a estes establecementos for maran parte das oito Estacións Pecuarias Rexionais , entre elas a de Lugo que indicaba o Decreto de Bases para a organizaci ón da DXG 495 . P ara elo foi necesaria a intervenci ón do Ministro Marcelino Domingo, obrigand o a estes a remitir ao Director Xer al de Gandería e Industrias Pecuarias, unh a relación do número, cla se, raza, etc,… de sementais de to das as especies, así como tam én do s lotes de gando de renda e aves qu e posuían en ditos establecementos, permitindo ao Director Xeral de Gandería dispoñer de todo o gando para inco rporalo segu ndo estimaran nas diferentes Estacións Pecuaria s 496 . Mentres como vimos, a creación da DXG sup ón en pouc o tempo unh a pr ofund a reestruturación a nivel central, co intent o de unificaci ón de todos os servizos pecuarios baixo unha única dirección, non temos constancia da súa extrapolaci ón efectiva na administraci ón periférica. Para Galicia este proceso dem orouse e podem os considerar qu e as iniciativas que se intentaron por en marcha, non acadaron a súa total potencialidade ata os an os posteriores á Guerra Civil. Cuestións como a creación dun Servizo de Investigaci óns Biolóxic as Aplicadas á Agricultura e a Gandería de Galicia que par tiron baixo as aspira cións auton óm i cas, que como veremos terá como base unha integración de toda a rede de investigaci ón agropecuaria existente en Galicia, o u establecemento da Estación Pecuaria de Lugo, non conseguen consolidarse durante o período republicano, n o en tanto suporán un modelo a se guir no s anos seguintes a o 1939. 493 “S E CREA LA D IREC CIÓN G ENERAL DE G ANADERÍA ” , E l Pueblo Gallego , 6 de decembro de 19 31; “S ESI ON ES D E L AS C ORTES C ONSTITUYENTES . Q UEDO APROBADA LA C REACIÓN DE LA D IRECCIÓN G ENERAL DE G ANADERÍA ” , El Pue bl o Gallego , 28 d e novembro de 1 931. 494 J. R OF C ODINA , “Higiene Pecua ria. Luch ando con tra la Perineumonía Contagiosa”, El Pu eblo Gallego , 27 de decembro d e 1931. 495 “D ECRETO RELATIVO A LA S B ASES GENERALES DE ORGANIZACIÓN DE LAS S ECCION ES EN QUE SE DISPUSO FUERAN DISTRIBUIDOS LO S DIVERSOS SERV IC IOS D E L A D IRECCIÓN GEN ERAL DE G AN ADERÍA E I NDUSTRIA S P ECUARIAS ” , 1931. 496 “O RDEN DISPONIENDO QUE POR LOS I NGENIEROS A GRÓNOM OS , D IRECTORES DE LOS E STAB LECIMIENTOS AGRÍCOLAS DEL E STADO , SE REMIT A AL D IRECTOR GENERAL DE G ANADERÍA E I NDUS TRIAS P ECUARIAS UNA RELACIÓN COMPRENSI VA DE LOS ASUNTOS QUE SE EXPRESAN ” , Gaceta de Madrid , 3 d e marzo de 1932. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 250 3.6.- GALEGUI SMO E VET ERINARIA No período republicano, o mundo agrario co bra unha especial i mportancia dentro d os partidarios da tendencia g aleguista. Debido ao enxa me de correntes e sensibil idades do que constaban os principais partidos gal egos, así como as súas p osteriores es cisións e reestruturacións, é difícil asociar dun xeit o común a significación des ta inquietude a unha visión conxunta dun partido en concret o, quedando circunscrita á vo n tade do sector m ái s nacionalista dos mesmos. Tanto na Organizaci ón Republicana Galega Autónoma (ORGA) com o o posterior Partido Republi cano Galego, e especialmente o Partido Galeguist a v ían ao mund o labrego como unha prioridade. Cabo Villaverde, indica que esta non só se traduce pola súa importancia na economía e sociedade galegas dos anos t rinta senón tamén porque eran vistos como os baluartes da identidade nacional 497 . Como veremos, serán as necesidad es da “ cues tión pecuaria ” e non a cuestión ag raria a que actúa c omo principal forza catalizad ora para a posta en marcha d un proce so innovador , que a súa v ez era motivo do feito difer encial front e as economia agrarias do resto do Estado . Dende o galeguis mo, se persegue a consecuci ón destes obxectivos consideran do que Galicia atopábase máis preto dos problemas d o r esto de sociedades atlánticas, e p o r tanto das posibles soluci óns, desvenc ellándose da España mediterránea Peña Novo, fixase na labor realizada en Ho landa e D inamar ca, na procura de te rra s gañadas ao mar para o a proveitament o de culti vos, e sinala c omo exis ten z onas nas rías galegas, en concreto a de Be tanzos, que disp oñen de praderí as a o borde d o mar que s e poderían ampli ar co fin de potenciar a riq ueza pecuari a da zona. La ría de Betanzos baña más de cien hectáreas de terreno, que son prados naturales, pero que sólo dan hierba mala, una p arte, y otra parte, la mayor, no da nada; ambas por dos causas: porque son siempre inundada s por las mareas alta s y porque el agua salada impiden su fertilización. Y est as dos causas ocurren po r una causa única: la imperic ia de sus p ropietarios, de todos los brigantinos, si son bienes comunales, porque no t rabajan esas tierras para un cultivo fecundo: elevando un mur o de contenc ión, o sea form ando diques, se evitaría la inva sión de las mareas y se ganaría con mu y poco coste una enorm e extensión de terreno al mar. No de otra manera han hecho su r iqueza los trabajadores pueblos d el Norte, holandese s y daneses. Esos diques tend rían esclusas siemp re cerradas en invierno, cerradas también en veran o en pleamar, pero abiertas en las bajas mareas, por medios fáciles recoge ría el agua dulce del ríos, que está a más al tura, y por esa razón, con poquísimo coste, casi sin canaliz aciones, se podría regar completament e todas aquellas tier ras que 497 M. C ABO V ILLAVERD E , “Galeguismo, agro e agra rismo n a Galicia da II República”, Cuadernos de Estudios Gallegos , vol. 61, 12 2, 2009. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 251 serían, sin duda alguna, los mejores pr ados de Galicia, ya que alimentaría cientos, sino miles de cabez as de ganado 498 . Rof Codina, de s eguro coñecedor d este traballo, exp ón facer e xtensible ao rest o de rías de Galicia unha actuación semellante 499 , e que anos máis tarde tamén se porían en práctica no centro e sur de P ortugal 500 . Co mo vere mos, esa necesidade de realizar un mai or aproveita mento da Superfi cie Agraria Útil e os rende mentos dos seus cultivos, ven derivad o pola especializaci ón gand eira, que do mesmo xeito que se est aba a levar no resto da Europa Atlántica, co mezaba a ter lugar en Galicia. Cada pradera creada en la demarcación de una ría gallega, puede se r una riqueza de for rajes para las vacas lecheras de la coma r ca, que en la actualid ad están condenadas a pacer en los montes de carpazas, que apenas entretienen el ha mbre de los ganados y se opone a esa miseria fisioló gica mantenida a su ampa ro, iniciar la reforma de nuestra industria pecuaria por el lado de ind ustrias lácteas, f ormándose así el futu r o ga nado lechero ga llego 501 . Incluso nun m omento criti co, o nde se estaba a decidi r c ara que orientación pro dutiva, carne ou lei te, deberías e especi alizar o gand o va cún galego, é o model o q ue estaban a impoñer outras naci ó ns europeas, os que moitos cons ideran com o acertados. El consumo de carne está en aumento en toda Esp aña y como no ha evolucion ado el sistema de producción empleado, resulta un artículo muy caro para el con sumidor y sin gan ancia alguna para el criador de animale s de carnicería que se arruina cua ndo tiene que adquirir pi ensos concen trados como ocurre al de Galicia. Compr endiéndolo así las naciones europeas que poseen ganadería similar a la de esta región, han encauzad o las explotaciones pecuarias hacia las industr ias lácteas, por ser las que con menor esfuerzo proporcionan mayores ren dimientos a lo s criadores 502 . Mesmo Caste l ao , aposta polo modelo atlántico de especializaci ó n pecuaria a través dunha transfor mación agra ria cara a pr odución de f orraxe. Non e difi cultoso concordar co n Rof Codina ca ndo di que as 107.000 hectáreas, que adic a Galiza ao cultivo do millo, debí a adicalas á produción de forraxes, trevos e plantas gra míneas, como fai Hola nda e Dinamarca, pois resultaríalle moito máis barato mercar en América o millo e demais pen sos concentrados qu e adicar as súa s terras a semellan te cu ltivo 503 . 498 L. P EÑA N OVO , O problema agrario de Betan zos. A súa resoluzón. Memoria presenta da nos Xogos Florais de ago sto de 1918 , Betanzo s (A Coruña), 1918, páx s. 53-67 . 499 J. R OF C O DINA , “ Saneamiento d e marismas. Importan cia q ue tiene para Galicia”, El Cultivador Moderno , vol. 14, 1, xaneiro de 1924. 500 J. R OF C ODINA , “Engrand eciendo el suelo patrio”, E l Cultivador Moderno , vol. 15, 9, setembro d e 1925. 501 Ibid. 502 “O RIENTACIÓN HACIA LAS IND USTRIAS LÁ CTE AS ” , El Cultivador Moderno , vol. 15, 10, outu bro de 1925. 503 A. D. R ODRÍGUEZ C ASTE LAO , Sempre en Galiza , op .cit. 1944, páx. 234. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 252 Como se pode comprobar, era r ecorrente botar man das proposición técnica s para darlle cobertura científica ao discurso p olítico galegui sta, de xe i to que adquirira u n maior peso. A adaptación de técnicos foráne os como Gallástegui e Rof Codina ao contexto g alego, daban a oportunidade a superar a desconfianza que se tiña á agronomía letrada, impositora d e coñecement os que as veces pouco tiñan que ver co as necesidades reais. Aínda que as menos , tamén existían voces criticas nos medios galeguistas, nas que por exemplo recri minaba a a Rof o feito de que todas a melloras, propostas que este realizaba, dependían da decisi ón que tomaban dende Madrid 504 . Son moitos os que dende o galeguismo, sobre todo a partir da instauración da República e a consolidació n da estrutura da Direcci ón Xeral de Gand er ía, os que defenden a labor da veterinaria na sociedad e galega, valorando a labor investigad ora, ou a pa pel que estes xogan dende o punto de vista da saúde pública 505 . É por iso, polo que xunto coa defensa dos interese do sector pecuari o, se establecera unha certa empatía do naci onalismo coa profesión veterinaria, centrado princ ipalmente na defensa de aspectos como a permanen cia da Misión Biolóxica e do papel que Cruz Gallástegui xogaba dentro del a, o u como o restablece mento dunha Escola d e Veterinari a en Galicia. A primeira destas frontes, viña derivada da situación de inestabili dade que estaba a sufrir a permanencia d a Misión Biol óxica de Galicia. A súa instalaci ó n en 1 921, en locais cedidos pola Escola de Veterinari a de Santiago e a complicada situación da Misión por mo r da conversión do Pazo do Hórreo a cuartel de Artillería, non é m áis que reflex o d a carencia coa que desen volve a súa activi dade o centr o do que era d irector Cruz Gallá stegui. Dende a súa creación a Misión vese supeditada en todo momento as subvenci óns e apoios que dende diferentes ámbitos ían per mitindo a súa permanencia, o que fai im posibl e que se puidera realizar unha programación e planifi cación inves tigadora a largo prazo, circunstancia est a que af ecta de xe ito especial a Gallástegui, o cal fai qu e co nsid ere en diferentes ocasión s o aban dono da Misión e dedicarse a empre sa privada. Non imos a entrar aquí en describir novamente datos sobre as dificultades que su puxo o traslad o do centro a Pon tevedra, e que xa foron analizados de xe ito por menorizado por outros autores 506 . Si salientar o papel que tivo Daniel de la Sota, presidente da Deputación de 504 J. L ESTA M EIS , “Aqui pra entre n os. O señor Rof Codin a e a nosa autualid ade”, El Pueblo G allego , 28 de xaneiro de 1925. 505 Exemplo d isto é o ar tigo de B. F ERNÁND EZ T AFALL , “De re pecuaria. Los veterinarios es pañoles”, El Compostelan o , 16 de d ecembro de 1932, Santia go de Compostela. 506 M. C ABO V ILLAVERDE , “O lab or da misión biolóxica d e Pon tevedra ata 1936 e a reforma da agricultura galega en Cruz Gallast egui Unamu no”, op .cit. 1997; J. M. E T XANIZ M AKAZ AGA , “Cruz Gallastegui Unamuno: un veterinario guipu zcoano e n Galicia”, op.cit. 2004. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 253 Pontevedra, na co ns ecución do emprazam ento definitivo da MBG no Pazo de Gandarón en Salcedo (Pontevedra). Tras a substituci ón deste a fronte da ins titución provinci al por Manuel Casas Medrano a principio s de 1930, as represalias d este sobre o legado de La Sota e v oce s criticas so br e a falta de corresponsabilidade económica das outras deputaci óns provinciais de Galicia n o man temento d a Misión, fai qu e de no vo se vexa ameazada a pe rmanencia do centro 507 . Imaxe 109 . Día de Galiza. 25 de xullo 1931. Vigo. 1. Cru z Gallástegui , 2. Alonso Rios, 3. L ustres Rivas, 4. Fernánd ez Mato, 5. Castelao, 6. Paz Andrade 508 . Neste senso, ante a falta de apoi os e os intentos de p eche do que seria outr o centro de investigación como era a Misión Bi olóxica de Galicia, iniciase un move mento en defensa da súa permanencia sendo, como pon de manifesto Cabo Villaverde 509 , o galegu ismo quen máis se 507 J. C ARBONELL , “Galicia la a provecha; Pont evedra la p aga”, Progreso. Dia rio inde pendien te de Ponteved ra , 21 de novembro de 1930. Gallástegu i amosa o s seus medos sobre u nha futura situación da Misión sen o mecenazgo d e L a Sota nu nha carta a Lóp ez Suárez o 9 de n ovembro de 1927. Fon do López Suárez (AHUSC) 508 V. P AZ -A ND RADE , Castelao n a luz e n a sombra , Edicios do Castro, Sad a (A Coruña), 1982, páx. 318. 509 M. C ABO V ILLAVERDE , “O lab or da misión biolóxica d e Pon tevedra ata 1936 e a reforma da agricultura galega en Cruz Gal lastegui Un amuno”, o p.cit. 1997, páx. 137. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 254 involucra na súa d efensa. Para o Partido Galeguista, as propostas de Gallás te gui, s upuñan unha base progra mática fu ndamental coas que d efender as teses autono mistas. Caste la o v e n a Misión Biolóxica un exe mplo do modelo de desen volvemento propio a través da investiga ción e da experim entación, no que se proba in situ as diferentes potencialidades que o sector agropecuari o galego, contrapoñéndoa aos datos teóricos duns servizos agronómico s dependentes do Estado incapaces d e ver a adaptaci ón real daquelas “melloras que d algún xeito intentaban impoñ er, e deixando clara a súa importancia cando di “ a políti ca económica será función do que rendan os Centros esperiment aes ” 510 . A influencia que Gallástegui ten sobre Castela o é tal que este reproduce fielment e as tes es que o pri me ir o adiantaba no seu “ Esbozo d e programa agrario para Galicia ” . É tal a admira ción, que na Galiza que i maxina Castelao ve “ S indic atos pro ductores de se mente , rexidos por xenetistas e xperimen tados” 511 É por iso, p olo que non p arece estrañ o que se disp uxese de nde o Partid o Galeguista dunha campaña de apoio, a prol da permanecía da Misión e de Gallá stegui a súa fronte. Dend e o xornal “ El Pueblo Galle go ” so n continu os os artigos nos que indica a tra nscendencia e importancia que a M isión B iolóxica supuña par a Galicia 512 , incluso na súa cabe ceira. Imaxe 110 . C abeceira d e El Pue blo Gallego. Galegos: n on deixede s que mo rra a Misión Biolóxica. 23 d e outubro d e 1930. Ante o acordo adoptado pola Deputación Provincial que obriga a M isión Biolóxic a a desaloxar Salcedo, so n varias as institucións coma a Federación Municipa l Agraria de Lavadores, o Grupo Autonomis ta Galego e o Sindi cato d e Agriculto res de Teis, ou coma a Federación Agraria e o Circulo Mercantil e Ind ustrial de Vig o ou o Colexio Provi ncial de 510 A. D. R ODRÍGUEZ C ASTE LAO , Sempre en Galiza , op .cit. 1944, páx. 190. 511 Ibid. , p áx. 193. 512 “E L C ASO D E LA M ISIÓN B IOLÓ GICA . ¡L ABRADOR ES ! ¡G ALLEGOS ! ¡A DEFEND ERSE !” , El Pue blo Gallego , 28 d e outubro d e 1930; “E SCUELAS DE E X PERIMENTACIÓN . N U ESTROS AG RICULTORES DEBEN VI S ITAR LA M ISI ÓN B IOLÓGICA Y EL V IVERO FORESTAL ” , El Pueblo Gallego , 19 d e xuñ o de 193 0; “L A G RAN JA DE S ALCEDO Y LA M ISIÓN B IOLÓGICA . U NA ACLARACIÓN ” , El Pueb lo Gallego , 10 de abril de 1930 ; “L A G RANJA DE S ALCEDO Y LA M ISIÓN B I OL ÓG ICA ” , El Pueb lo Gallego , 8 de ab ril de 1930; “L A M ISIÓN B IOLÓGICA DE G ALICI A . P LAUSIBLES DESEO S ” , El Pueblo Gallego , 4 d e xuño de 1930; “L A M ISIÓN B IOLÓ GICA Y LAS E SCUEL AS DE F ORMACIÓN Y R EEDUCACIÓN P ROFESION AL ” , El Pue blo Gallego , 19 de setembro de 1930; “L A M ISIÓN B IOLÓGICA . ¿D ESAPARECE DE S AL CEDO ?” , El Pu eblo Gal lego , 3 de outubro de 1930; A. P RADO M IGUEZ , “La Misión Biológica de Gali cia instalada en la finca d e Salcedo en Pontevedra”, El Pue blo Gallego , 4 de maio de 1930; L. R IOBO , “Los agricultores y la Misión B iológica”, El Pueblo Galleg o , 28 d e outubro de 1930. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 255 Veterinari os de A Coruña, as que envían telegra m as reclamándolle ao Ministr o de Economía que poña fin a dita p ersecución, que dende diferentes medios achacan a “ un a bsurdo, que no es capaz de concebir la inteli gencia más roma, más obtusa, más desc arriada, si no la ciega una pasión inc onfesable, acosa de finalida d política tal vez de mezquina s venganzas ” 513 . Figuras como Jesus Bal y Gay, Fernández Tafal l, Vicente Risco ou Álvar o de las Casas defenderon de xeito enérxico o traballo da Misión Biolóxica , criticand o a situación de inestabilidad e que freaba a consecución de resultados no proceso in vestigador 514 . Dita presión vai xurdindo efecto, e o Ministerio de Eco nomía, a través d o D ir ector Xera l de Agricultura, Rodríguez de Viguri, respalda a perman enci a da Misión, liberan do unha partida consignada pol o Instituto d e Cerealicultu ra de 50.0 00 pesetas 515 . O 3 decembro de 1930, organizase no Circul o Mercan til de Vigo, a través do grupo autonomista local, unha co nferencia con Cruz Galláste gui como acto de apoio a labor realizad a por este na Misi ó n, co mo deixa pat ente a intr odución que Paz Andrad e fai do ora dor. Llego con estas palab ras a un extremo que quisie ra desdibujar todo lo posible, en gracia a la neutralidad de la tribuna que ocupamos. Pero no tanto, que hoy vaya a quedar sin una condenación expresa la conducta de quienes, inconscien tes del daño que causan a Galicia y del atentado con que ofenden el prestigio de la ciencia, vie nen poniendo obstáculos a la obra ejemplar de la Misión Biológic a, hasta el punto de acordar desah uciarla de la Granja de Salcedo. Yo sé que en la con ciencia de todos los que venís a escuch ar a este hombre late un ansia de dec irle: Galicia, amigo y maes tro Gallástegui, la Galicia consciente y dign a, la que forman los intelectu ales y los tr abajad ores, los industriales y los co merciantes, la anhelosa de progre so, agradece profundamente vuestro e sfuerzo y os ofrec e su devoción para defender la Misión Biológic a como una pertenencia indispu table. 513 “E N DEFENSA DE LA M ISIÓN B IOLÓGICA ” , El Pu eblo Gallego , 17 d e outubro de 1930. “E N PRO DE LA M IS IÓN B IOLÓGICA ” , El Pueblo Gallego , 19 de outubro de 1930. “G A LICIA Y LA M ISIÓN B IOLÓG ICA ” , El Pueb lo Galleg o , 31 de o utubro de 1930. “L A M ISIÓN B IOLÓGICA Y UN BALDÓN PARA G ALICIA ” , E l Pueblo Galleg o , 18 de outub r o de 1930. 514 J. B AL Y G AY , “La Misión Biol ógica ”, E l Pu eblo Gallego , 23 de outu bro de 1930. B. F ERNÁNDEZ T AFALL , “Sobre la Misión Biológica. III ”, El Pueblo Gallego , 15 de outub ro de 1930; B. F ERNÁNDEZ T AFALL , “ Sobre la Misión Biológica. I”, El Pu eblo Galleg o , 11 d e n ovem bro d e 1930; B. F ERNÁNDEZ T AFALL , “Sobre la Misión Biológica. II”, El Pueb lo Gallego , 13 de novembro de 1930. V. R ISCO [M ARTÍNEZ R ISCO E A GÜERO ] , “Un artículo d e Vicente Risco”, El Pueb lo Gallego , 12 de novembro d e 1930. Á. DE LAS C ASAS , “Propó sitos par a el año nu evo”, El Pueb lo Gallego , 26 d e decembro de 1930. 515 “R EAL ORDEN DISPO NIENDO SE PONGAN A DISPOSI CIÓN DE LA J UNTA DE A MPLIACIÓN DE E STUDIOS LAS 50.000 PESETAS A QUE SE REFIERE EL ARTÍCUL O 6. O DEL R EAL DECRETO D E 11 DE J UNIO DE 1929, PARA SU DESTINO A LA M ISIÓN B IOLÓGICA DE G ALICIA ” , Gac eta de Madrid , 29 de outu bro de 1930, páx . 000. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 256 Y la otra, la que trata de agraviar la alcu rnia de vuestra sapiencia y hacer que se malogre vuestra obra, esa, aunque nos lo dig an de real orden, es no es Galicia. Que la política, cuando en vez de servir los intereses del país, los lesiona y los ataca, cuand o constituye la eter na rémora que se atr aviesa en la vida de una región para impedir su prosperidad y mantenerla en la servidumbre económica, es que ha llega do a su total estanca miento 516 . Finalmente, a Deputación de Pontevedra na sesión plenaria do 29 de decem bro de 1930 acorda a cesión po r 5 ano s da finca de Salc edo á Misión Biolóxica, a pesar do voto en contra do seu P residente C asas Medrano. Imaxe 111 . Cabece ira de El Pue blo Gallego. Así es como se acusa “nuestr a gall e guidad” ob teniendo triunfos c omo el de la M isión Biolóxica. 31 d e decemb ro de 1930. Como menciona mos, o utra das frontes era a recuperación para Galicia dunha Escola de Veterinari a. Así, nada máis comezar a II República, o Concell o de Santiago baixo a alcaldía de Raimundo López Pol 517 , no pleno celebrado o 18 de maio de 1931 pola corporación, aprobase unha mención do cuarto tenente de Alcal de, Jose Bujan, reclamand o a inmediata reposición no Pazo do Hó r reo da Escola de V eterinaria de Santiago, a cal fora clausurada pola Ditadura. A dita iniciativa tamén se uniría o Concello de A Coruña 518 . O Concello de Santiago decide designar unha comisión para que organice unha asem blea magna, co fin de achegar representacións de toda G alicia, para s exa a través desta a que faga unha pe tición conxunta ao goberno en n ome de toda a rexión. Por outra banda, o deputado pola ORGA e reitor da Universidade de Santiago, Alejandro Rodrígu ez Cadarso acompañ ado po r algú ns deputados da Federación Galeg a solicitan en setembro de 193 1 ao Ministro de Foment o, Álvaro de Albornoz e ao Subsecr etario 516 “U NA NO TABLE CONFEREN CIA DE D. C RUZ G ALL ÁSTE GUI ” , El Pu eblo Gallego , 5 de decembro de 1 930. 517 Membro d a OR GA e un dos impulsores da Asemblea de Concellos q ue se celebrou do 17 ao 19 de decembro de 1932, e n a qu e se deron os primeiros pasos para establecer u n E statuto de Auto nomía propio para Galicia. Foi membro d a comisi ón encargada da redacción do Regulamento d e dita Asemblea. Póde se ampliar i nformación sobr e esta Asemblea en A. M. P AZOS , Xunto s por Galicia: a Asemblea de Conce llos d e 1932 e o Estatuto de Autonomía de Galicia , Institu to de Estudios Gallegos «Padre Sarmiento » ; Cons ejo Superio r de Investigacion es Científica s, Santiago de Compo stela : Madrid, 2009. 518 “E N EL A YUNTAMIENTO ” , El Orzán , 21 de maio de 1931. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 257 do Ministerio, Gordón Ordás, o restable cemento da Escola de Veterinaria en Santiago. Tanto o Ministro como G o rdón Ordás acolleron a s olicitude amosándose dispostos a que a Escol a funcionara de xeito inmediato, si o M inis tro de Facenda, o socialista Indalecio Prieto restablecía ta mén os crédit os nos orzam entos para dito fin 519 . Non soamente se m oviliz aron os políticos santiagu eses. O alcald e de Pontevedra e tamén deputado po la Org a, Bibiano Fernández Osorio y Tafall e o P resid ente da Asociaci ón Patronal de Lugo e diferentes alcaldes de dita provinci a (Xer made e Lourenzá) solicitan a post a en m archa en Santiag o e L ugo respectivamente dunh a Escola de Ve terinaria. De novo dita solicitude non s ería atendid a 520 . Outro exemplo da defensa da Escola é o relat ori o do programa político proposto polo Comité Xeral do Partido Galeguista de Pontevedra e aprobado durante a I Asemblea que se celebrou o 5 e 6 d e decembr o de 1931, establec ese a creaci ó n de centros técni cos de investigación e experim entación agríc ola forestal e pecuaria, co n secci óns dedicadas a organización cooperativa, divulgación e ensino directo. A posta en m archa de est acións para ensaios de selección e alimentación animal, entre estes o ret orno dunh a ESCOLA D E VETERINARIA 521 . Dito programa non fai máis que recoller as inqueda nzas de dotar a Galicia dun plan que organizara os s ervizos agropecuarios. En tre 1929 e 1930, Juan López Suárez, est abl ece co a axuda de Cruz Gallástegui, unha propo sta que permitira establecer en Galici a un enrellado institucional no cal se fixer a un aproveitamento racional dos recursos existentes. A través da Comisión de Estudos de Galicia da Xunta de Ampliación de Estudos e co concerto económic o das catro deputaci óns provinciais, constitui ríase un Padroado de S ervizos Agrícolas, a semellanza do qu e estaba a funcionar na Misión Bi olóxica de Galicia 522 . A chegada da República su pón un pulo cara a consecución desta organización, que permitira conferir a Galicia desa estrutura propia. O compromiso do novo Gob erno co s ector agropecuari o como un dos eixos do novo Gober no, visualizase a través do increment o orzamentari o tanto do M inisteri o de Agricultura , como dos centros de investigaci ón 519 “L A E SCUEL A DE V ETERIN ARIA DE S ANTIAGO ” , El Orzán , 11 de setembro de 1931. 520 “O RDEN DESESTIMAND O IN STANCI A DEL A LCALDE DE P ONTEVEDR A SO LICITANDO SE REINTEGRE A LA CIUDAD DE S ANTIAGO DE C OMPOSTELA LA SUPRIMIDA E S CUELA DE V ETERINARIA , Y OTRAS INSTANCIAS DE L P RESIDENTE DE LA A SOCIAC IÓ N P ATRONAL DE L UGO Y SU PROVINCIA Y A LCA LD ES DE G ERMADE Y L ORENZANA PIDIENDO LA CREACIÓN DE UNA E SCUELA DE V ETERINARIA EN L UGO ” , Gaceta de Mad rid , 22 de maio d e 1932. 521 “P ARTIDO G ALEGU ISTA ” , Faro Villalbés , 28 de xuño de 1936. 522 Dita pro posta descríbes e n a correspondencia d e Juan Ló pez Suárez, depositada no A. H.U.S, s endo dita idea tam én tra tada p or Gallást egui na con ferencia qu e co titulo “ E sbozo de programa agrario pa ra Galicia ” a cal p rese ntou no Círculo Mercantil de Vigo en Decembro de 1930, nun ciclo de relatorios organizado polo Grupo Au tonomista Galego de Paz And rade VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 264 veterinarios que morreron en Galicia entre os anos 1936 e 1939, d os cales n os ocupamos a continuación de x eito indiv idual. Táboa 16 . Veterinarios sometidos a represión vio lenta en Gali cia (1936 - 1939) 536 . PROVINCIA APELIDOS E NOME NATURAL DE: ENDEREZO IDADE DATA DA MORTE SIGNIFICACIÓN P OLÍTICA A Coruña Castill o Domínguez, Antoni o Monest erio (Badaxo z) Cedeir a (A Coruña) 39 Executado 18/12/1936 Presidí a o "Círcul o Social ista do Centr o" de Ferrol A Coruña Garcí a Fernández , José Almería Ordes (A Coruña) 42 Executado 08/02/1937 Esquerda R epubli cana Ourens e Álvarez González, Beni gno Maceda (Oure nse) Maceda (Oure nse) 36 Fuxido, atopado morto 13/03/1937 Partido Republican o Radical Social ista (1930-1931) Partido Comunista (1931- 1937) Ponteve dra Caamaño Cimadevil a, Amancio Negreir a (A Coruña) Poio (Pontev edra) 42 Executado 12/11/1936 Partido Republican o Galego Esquerda R epubli cana Nos catro casos, atopá monos cunha institucializ ación da represión, a través de causas xudiciais seguidas contra eles polos golpistas , que no caso de Antonio Castillo, Jose García e Amancio Caamaño, d o taban a execución da pena máxima dunha aparencia de legalidade, sendo no caso d e Benigno Álvarez, un condici o nante polo que estar fuxid o. 4. 1.1.1.- Antonio Castill o Domínguez Nado en Mo n esterio (Badaxoz) en 1896, gradu ouse en 191 6 na Escola de Veterin aria de Córdoba. Veciñ o de Ced eira (A Coruña) onde é Insp ector veterinario mun icipal ata 1 925 que pasa a ocupar a praza de Narón. Mantén unha intensa relación cos socialistas de Ferrol, o n de chega a se r no meado P resid ente da Xunta R ectora do Circul o S o cialista o 12 de xuño d e 1936 537 . Participa con difer entes artigos no xornal El Ideal Gallego , onde salienta a lenta evolución agropecuaria a pesar dos esforzos que se teñen feito, en especial por parte de Rof Codina. Quizais pola súa proced encia centra como unha das principais eivas e causa da falta do necesario cambio, a distribución da terra en mans de grandes propietari os, exceptuando a 536 Elabora ción propia 537 F. G UERRA , La Medicina en el e xilio repu blicano , Universidad Alcalá d e Henares, Alcalá de Henar es, 2003, páx. 28; B. M ÁIZ V ÁZQUEZ , Resistenc ia, guerrilla e represión: c ausas e c onsellos d e gu erra Fer rol, 1934 - 1955 , 1 a ed, A N osa Terra, Vigo, 2004, páx. 152. “C IRCULO S OCIALIST A DEL C ENTRO ” , El Obrero. Ó rgano de la Agrupa ción Socialista Ferrolana y d efensor de la c lase trabajadora , 20 de xuño d e 1936, Ferro l. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 265 parte norte da península 538 . Ao considerar que este problema esta parcialmente resolto en Galicia, centra na fal ta de educación dos labregos a causas da lenta evolució n da industria gandeira. En esta región predomina la pequeña propiedad al revés de Andalu cía y Extremadura, po r lo que este problema pasa a ser secunda rio, quedando el de la “escuela” en primer lugar. Aquí en Galicia , la gr an mayoría de los “paisanos ” no necesitan del trabajo de los hijos para que pueda comer la familia; pero es tanta la ignorancia, tiene un apego tan gr an de a lo tradicional, a la rutina, ve tan confusamente las vent ajas de la cultura que no envían el hijo a la escuela con la regula ridad necesa ria 539 . Para resolver esta circun stancia, Antonio Castillo indica como terían que ser os “ núcleos de entusiastas ” emprended o res xunto co s novos veterinarios os que estimularan esta evolución. Para elo, tería n que levar un Plan que comprendera polo menos os 3 puntos seguintes: Estudio da gan dería no termo municipal, os medios qu e se em p regan na súa defensa e conservaci ón, e determinación de medios para o seu fomento 540 , aproveitando a dinámica de cambio que se estaba a impoñer no agro galeg o. El hecho de que hayáis acudido aquí a la simple insinuaci ón de que traíamos el propósito de h ablar de algo que se relaciona con la manera de salir de vuestro miserable estado, el espectáculo consolador que disteis hace pocos días acudien do en masa a oír al inca nsable batallador don Juan Rof Codina, hace presumir que no estáis dispuestos a seguir siendo una manada de inconscien tes, y que ansiáis cambiar la vida que leváis por otra más en armonía con la justicia 541 . En 1923, coa instauración do Dir ectorio Militar d emandase a rápida solución dos diferentes problemas que estaban a incidir no gando da rexión. P ar tindo da riqueza que supón a produción pecuaria galeg a, considera que esta experimenta perdas m ill onarias causadas por enfermidad es, dexen eració n dos animais, e as industri as que de elas derivan está n nun estado rudimentari o. Considera urxente, de x eito ditatorial si é pr eciso, reducir estas perdas ao mínimo, emprendend o melloras nas razas indíxenas e a través da formación dos labregos. Para elo, reclama a autonomía rexio nal para Galicia solicitan do que a organizaci ón dos servizos de conservación y de fomento pecuario pasen a depende r do organismo que rexa dita auton omía. Esta organizaci ón debería ter en conta a reforma do plan de estudos e réxi me actual da Escola 538 A. C ASTILLO , “La evolución agro -pecuaria en Galic ia. I” , E l Id eal Galleg o , 30 de o utubro de 1921, A Coruña. 539 Ibid. 540 A. C ASTILLO , “La evolución agro -pec uaria en Gali cia. II”, El Ideal Gallego , 27 de novembro d e 1921, A Coruña. 541 A. C ASTILLO , “ Extracto de una conferencia dada en Silvalong a”, E l Idea l Gallego , 22 de xaneiro de 1922, A Coruña. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 266 de Veterinaria de Santiago, división da rexión en distritos pecuarios, sen ter e n conta a división dos concellos nin dos partidos xudiciais, creand o en cada distrit o pecuari o unha escola prácti ca agropecuaria e comerci al. Dito organismo crearía un corpo de Inspe ctores de Hixiene e Fomento Pecuario, así co mo se encargaría da redacci ón de regulament os para a co ns ervación pecuaria (epiz ootias, seguros, etc,..) e a m ellora (sem entais, concurs os, feiras, et c,..) 542 . Publica outros artigos, onde sinala a impor tancia que teñen os Inspect ores municipais, a labor de persoeiros a pr ol da sector pecuario galego, o u enfermidad es concretas do gand o vacún que sup oñen grande s perdas reproduti vas 543 . Gaña en 1925 o primeiro premio dun concurso de memorias organizad o polo Co lexi o de Veterinari os d e A C oruña, cun t ema s obre a instauración d e basculas nas feiras e nos matadoiros 544 . A trav és da causa 296/19 36 podemos coñecer como fo i a súa detención en agosto de 1936 e o seu posterior xuízo. Así, o 3 de ag osto, é detido xunt o con vinte v eci ños de Cedeira. Antes de ser xulgados, cinco dos detidos son executados durante o traslado baseándos e na aplicación da “ lei de fugas ”, debido a que “ las fuerzas que los conducían al dep ósito se vieron en la imprescin dible necesi dad de hace r fuego cuando intenta ron darse a la fuga ” 545 . No caso de Antonio Cas tillo, o día 1 de setembro é posto en lib erdade 546 . O 4 de decembr o de 19 36 celebrase o Consello de G uerra, onde se deter mina a súa participación o 20 de xullo dese mesmo ano, na defensa de C edeira a favor da República . Xunto c os seus compañeir os de cadea, entre o utr os o alcalde de Cedeira, Manuel Fernán dez Freijeiro, é executado no castelo de San Felipe o 18 de decembro de 1936 send o enterrado no cemiteri o de Serantes (Ferr ol). 542 A. C ASTILLO , “La enseñan za de la ganadería en Galicia. An te la próxim a au tónomia r egional”, E l Id eal Gallego , 21 d e outubro d e 1923, A Coruña. 543 A. C ASTILLO , “Las inspecciones mun icipales de higiene y san idad pecuarias”, E l Ideal Galleg o , 27 de xaneiro de 1924, A Coruña ; A. C ASTILLO , “La obra de Don Misael Prieto, párroco d e Meirás”, E l Ideal Gallego , 24 de febr eiro de 1924, A Coruña, páx. 1925; A. C ASTILLO , “Otra gran pérdid a de la gan adería bovina. La vaginitis gran ulo con tagiosa”, El Ide al Gallego , 29 de marzo de 1925, A Coruñ a. 544 A. C ASTILLO , La b áscula e n la feria d e Sed es (Narón). E nseñanzas, mejoras e influencia que h a ejercido en la gan adería de la c omarca. Oscilac iones esperimentad as (si c) en el precio y pe so de las te rneras durante el año de 1925. Mejora e n los servicios d e información comercial d e la misma , El Ideal Gallego, A Coruña, 1926. 545 Causa 296/1936 d e Ferrol -Terra. Tribunal Militar Territorial IV de A Coru ña 546 “E N LIBERT AD ” , El Pueblo Gallego , 1 de setembro de 1 936, Vigo. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 267 4. 1.1.2.- José García Fern ández Nado en Almería en 1895, chega a Ordes para exercer coma mestre da escola d o barrio do Recreo (Ordes). É esta profesión a que parece nos diferentes arquivos, así como na causa de imputación por traizón 547 . Po rén, nas anotacións feitas por Isaac Díaz P ardo nos debuxos que seu pai, Ca milo Díaz Baliño, fixo cando coincidiu no cárcere de Santiago con José García, sinala que este exercía de v eterinari o na zona de Ordes. Neste senso , a unica información que atopamos da súa actividad e coma veterinario e da súa elección como vogal primeiro da Xunta Directiva d o Colexio de A C oruña, da cal Severino Pellit Varela era Presid ente, en 1933 548 . A pesar da súa lonxitude, considera mos de interese polo valor representati vo que este ten para facern os idea da vexacións sufridas, achega r o relato da súa detención e tortura en Ordes, recollid o por Xerard o Díaz Fernán dez no libro Os que non morreron .. “Preguntei -lle a García cóm o foi o da pali za que lle de ron e narrouno a sí: Ti sabes moi ben o que pa sóu en todos estos povos pequenos e, por tanto non necesito esprica r -ch e o ocurrido en Orde s nos primei ros días do Movimiento. En todos pasóu cáseque o m esmo: fomos so metidos sin loita, fomos sometidos e aldrax ados. N on fix emos na da e pag amos por todo. Os povos quedaron divididos en dous bandos: dereitas i ezquerdas; p rós do medio xa non había cabida e fo ron barridos coma nós. O feito de pertenec er ás ezquerdas e de ser mestre, ademais, chegóu pa ra que a falanxe e os capitost es da direita me puxeran dia nte do punto de mira da súa xenreira. Cando eles se fixeron cárrego de todo, nós seguimos inquedos as peripeci as da loita ; escoitabamos as emisoras das radios da zona republicán, clandestina mente. Unha noite irrumpiron na miña casa e coas culatas das carabinas esmendrellaron o apara to de radio e todo aquello que alcontraron a man. Quedaron cansos de gol pear-me ao mesmo temp o que vociferaba n con bocapod res insultos e ame azas: “ la s vas a pagar, rojo maldito. Sois todos unos cobardes. Hijo de puta!”. Crar o que como eles eran moitos i estaba n ben armados, eles sí eran os valentes. Segu íron -me gol peando até que perdín o senso. Reanimáron-me e leváron-me a un sitio que non lembro poi s estaba moi atordado, e coido que sería o cuartel de guardia civil. Alí repi teu-se o rasario de insultos; eu non sei de dóde sacaban tantos adxectivo bocaláns e froridos. Todo o meu corpo foi acarici ado polas correias dun látigo; cando quedaba inconscien te reanimában-me con auga fría e voltaban a escomezar. Quimaba n - me con pitillos e tiñan-me atado a unha cadeira, de ste xeito era mái s doada a cousa. Zoában-me os ouvidos e o meu sentido vagaba antre nubes de sangue; foi unha cadea inhumán de sadismo e c rueldade. D e ste xeito, esmendrellad o i esnaquiza do, trouxéron-me a esta cadea onde a bondade do xefe meteu-me na 547 Causa 230/1936 no Arquivo do Tribunal Militar Territo rial IV de A Coruña. Pó dese completar información ao resp ecto a tra vés da revisión feita por Pazo s Gómez sobre o s represaliad os na Comar ca de Ordes. M. P AZOS G ÓMEZ , A g uerra silenc iada: mortes viol entas na comarca de Ordes, 1936 - 1952 , A.C. Obradoiro da Historia, Ord es (A Coruña), 2011. 548 “N UEVAS DIRE CTIVAS ” , La Semana Veterinaria , vol. 17, 839, 2 2 de xaneiro de 1933 . VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 268 enfermería, máis sin ningun ha asistencia médica. As feras na selva tamén se curan así, pois a natu r eza é sabia. Foi fera a cousa. E aínda tuveste sorte de que n on che deixaran guind ado nunha estrada cunhas ca ntas bala s de má is de peso” 549 4. 1.1.3.- Benigno Álvarez Gonz ález Benigno Ál varez é, xunto con Rof Codin a e Gallásteg ui, un dos veterinari os sobre a que se teñen realizado as maiores achegas dende a hi storiografía galega. A mo nografía que Santiago P rol 550 fai de Benigno Álvarez, recompil a e amosa os diferentes aspectos biográficos centrándose na súa conte xtualización polí tica e nos procesos de persecuci ón e as causas abertas co ntra a súa persoa. Traballos previos de Santiag o Prol, achegan diferentes aspectos da facet a política que exerceu Benigno Álvarez no P artid o Comunista de Galicia 551 . Tamén temos que destac ar as acheg as que Santiago Ál varez fai nas súa memorias 552 , Francisco Guerra 553 e dun xeito máis transversal o traballo sobre a represión fr anquista en Ourense de Julio P rada 554 . É por elo, po lo que no s imos a ce ntrar unicamente naquel as cuesti óns relacionadas coa profesi ón 555 e c oas accións represi vas contra el e a súa familia. Son escasas a referencias que se fan a súa labor com o veterinario. En 1915 comeza o s seus estudos na Escola de Veterinaria de Santiag o. Durante o curso 1918 -191 9 parti cipa de xeito activo na Burellada. Remata a carreira e come za a traballar como veterin ario rural en Maceda. En 1923, é parte activa da creación do Cole xio de Veterinari os de Ourense, como así consta no acta de constituc ión, do cal seria o seu primeiro Pre sidente, Xa vier Prad o “Lameiro”. Nos ano s 1930- 1931 colabora co xornal “ La República ” mediante artigos nos qu e predomina un discurs o anticlerical e antimonárquico. Neste período afiliase no PR RS, chegando a ser o 19 de outubro de 1930 o seu secreta rio político, na secci ón de Maceda. O 15 549 X. D ÍAZ F ERNÁNDEZ , Os que non morreron , E dicios do Castro, Sada (A Coru ña), 1982, páxs. 77 -78. 550 S. P ROL , Benigno Álvarez: un co munista na Galiza dos ano s tr inta , A Nosa Terra, Vigo, 2 008. 551 S. P ROL B LANCO , “Benigno Álvarez, intern acionalista ou p rotonacionalista?”, Abrente , outu bro de 200 2; S. P ROL B LANCO , “Benigno Ál varez, as dú as mortes dun co munista”, Nosa Terra. A N osa Histo ria , 7, 2007. 552 S. Á LVAREZ , Mem orias I. recuerdos de infancia y d e juventud :1920 - 1936 , Ediciós d o Castro , A Coru ña, 1985, páxs. 195 -210. 553 F. G UERRA , La Medicina e n el exilio republicano , o p.cit. 2003, páxs. 20 -21. 554 J. P RADA R ODRÍGUEZ , De la agitación republicana a la re presión franquista , op.cit. 2006. J. P RADA R ODRÍGUEZ , “Ma nuel Suárez Castro (1890 -1937) e Benigno Álvarez Gon zález (1 900-1937): da esperanza republicana á «longa n oite de pedra» do franq uismo”, Deputación Ou rense, Ourense, 2012. 555 Parte desta in formación xa foi ad iantada en J. M. E TXANIZ M AKAZAG A ; D. C ONDE G ÓMEZ ; O. E TXANIZ B UJANDA , “El veterinario Beni gno Álvarez Gonzá lez, un comun ista que amaba Galicia. (The v eterinarian Be nigno Álvarez González, communist who lov ed Galicia)” , en Proc eedings of the XXXV II Internationa l Congress of th e World Association for the History o f Veterin ary Medicine & XII Span ish Na tional Congress on the Veterinary History. , L eón, 2006. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 269 de abril de 1931 é nomea do alcalde de Maceda ata o 30 de mai o do mesmo a no. Ao pouco tempo, é elixido Secretario político do Comi té provincial do Partido Comun ista. En dito partid o chega formar parte do Co mité Central en Madrid en 1932. O 20 de xaneiro de 1935, o co nc ello de Esgos aproveitand o a súa maioría radica - cedista decide destituí r a Beni gno Ál varez do seu p osto de Inspec tor Pecuario, por non atender as obrigas do seu cargo. Dita resoluci ón é interpelad a o 3 de abril de 1 93 6, aco rdando na sesión do día 11 do mes mo mes, acceder a readmitir e abo nar a parte d os pagos adeud ados 556 . O seu c ompromis o co campo galego, reflíctese tamén na campaña que en 1 936 promoveu para a constitución da Federación Campe siña Provincial, que agrupaba a mais de cincuenta sociedades agraria s da provincia de Ourense, da que foi elixido pr esidente. En diferentes artig os analiza as co ndici óns de vida do agro galego durante os anos da II República 557 . O procesamento a trav és da causa 598/ 1936 (Ter ra de Ourense), deposita da no Arquivo militar de Ferrol e a 1326/36 dos xulgados de Maceda, ten como r esultado a pr ocura e captura de Beni gno Álvarez e outros fuxido s na contor na do concello de Maceda (Ourense). A finais de 1 936, ofrecéu selle a o p ortunidade de fuxir a Améric a vía Oporto, c o deputado Leandro Carro, e o apoio dun co ntact o portugu és, dado que o PCE quería recupera r todos os cadros políticos posibles, pero optou por manterse na clandestinida de na Serra de San Mamede (Ourense). Durante o in verno de 1937, Benign o, enfermo posiblemente de tuberculose, mantens e agochado ata que faleceu nun refuxio chamado O Penedo, a cen metros da ald ea de Vixueses (Maceda), o día 11 de marzal, cos 37 años recen cumpridos. O seu cadá ver foi descub erto o 13 de marzal de 1937 e un falanxista, disparoulle un tiro de graza no temporal dereito, send o trasladado atado, de pe, nunha furgoneta, exhibido coma un trofeo de caza pola cidade de Ourense. Maceda e de xeito concre to os familiare s de Benig no foron sometid os a unha dura represión que supuxo a morte perante un p elotón de fusila mento do seu irmán Demetri o Álvarez, diferentes repr esalias e vexacións a súa nai e irmás e a incautación de boa parte das propiedades da familia 558 . 556 Arquivo Municipal d e Esgos. Libro de actas do Pleno, Nº 6, fol. 1. Citad o en J. P RADA R ODRÍGUEZ , De la agitació n republicana a la represión franquista , op.cit. 2006 , páx. 124. 557 B. Á LVAREZ G ONZÁLEZ , “E n Galicia. Situación x eral do campe siñado pob re e medio”, Mun do Obrero , 2 1 de xaneiro de 1936. 558 O laudo con tra o irmán de Benigno, Demetrio, n o cal o condenan a morte, é un clar o exemplo da manipulación que se fai nas instrución s xudiciais d urante a contenda. Así, explica como o 17 de xullo do 36 inicias e un movemento de cará cter nacion al, q ue fai que tras declararse o Estad o de Guerra, se fa gan VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 270 4. 1.1. 4.- Amanc io Caamaño Ci madevila Nado en Negreira en 1894, Amancio Caamaño Cimadevila e membr o dunh a importante f amilia nicrarie nse vinculada coa xudicatu ra e o poder l ocal do Val do Barcala 559 . En Santiago de Compos tela realizou est udi os de Medicin a e Veterinari a. Na súa et apa en Santiago funda a loxa m asónica “ Libredón nº 6 ”. En 1922 est able cese en Pontevedra onde exerc e como cirurxián. Non temos coñecement o que realizara ningunh a achega dende o ámbito veterinari o, desenvolvend o a súa ca rreira profesional de xeito maioritari o na práctica médica nun sanatorio da súa propiedade e como director d o Hospital Provincial de P ontevedra. Co nome de Servet , fo r ma parte da loxa pontevedres a “ Helen es nº 7 ”, dependente da Gran Loxa Rexional do Noroeste, chegand o a a ser mestre masón de 3º grado o 3 de m aio de 1929. O 4 de marzo d e 1930 é elixido presidente da Xunta Directiva fundacional do Centro Republicano de Po ntev edra, permanecendo no carg o ata xuño de 1931. Naquela xunta directiva figuraban coma Vicepresidente, Jo aquín Poza Juncal; Secretario, Bibiano Fernández Osorio-Tafall ; Vicesecretari o , José Echeverría N ovoa; Tesoureiro c ontador, Joaq uín Maquieira Fernández; Vo cal 1º, Maxi miliano Pérez Prego e vocal 2º, Avelin o Silva Güimil 560 . Foi un dos asinantes do manifesto fundacional da Federación Republicana Galega en marzo de 1930 e form ou parte do Comité Executivo elixid o na reunión celebrad a o 14 e 15 de marzo de 19 31. Tras as m unicip ais de 1931, onde se proclama a República, é no meado Preside nte da Co misión Xestora da Deputación Provincial de Pontevedra, ratificado no seu posto o 25 de maio de 1931 per manecen do no cargo ata o 1 de agosto de 1932, sendo substituíd o por Vicente G arcía Te mes. En outubro de 1932 f orma parte da mesa presidenci al do m itin de presentación do P ar tido Repu blicano Galego celebra do en Lugo. Nas eleccións xe rais de 1933 foi candidato do Partido Republican o Galego, pero non saíu elixido. Foi Gober nador Civil de Pontevedra at e febreiro de 1936 cargo do Goberno l exitimo d a Nació n, sendo os a cusados os qu e se alzan con tra est e g oberno, e p olo tanto con sidéranse rebeldes. S. P ROL , Ben igno Álvarez , op.cit. 2008, p áx. 152. 559 X. A. L IÑARES G IRAUT , O Val de Barcala , op.cit. 1986; Ne greira na guerra do 36 , Ediciós d o Castro, Sad a (A Coruña), 1993. 560 “R ETAZOS ” , El Emigrad o , 31 d e marzo de 1930. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 271 O 3 de abril de 1934, parti cipa na Asem blea Fundaci onal de Esquerda Republicana en Madrid, partido que abandonara en xaneiro de 1936 por estar en desacord o coa formación da coalición da Fr onte Popular . Foi o principal doador da provincia pontevedresa para as vítimas da Revolución d e Asturias de 1934, ade mais de cooperar co Soc orro Vermello Internacional. Foi fundad or e propietario d o periódico Cl arín e presiden te da Soci edade Recre o de Artesáns d e Pontevedra. Despois da sublevación militar, é d etido o 24 de xullo de 1936 e recluído na Prisión Provincial establecida na Escola Normal de Pontevedra. O 18 de agosto dese an o é destituíd o da súa praza de m édi co no Hospital Provincial. Foi proces ad o e condenado a morte, sendo fusilado con 42 anos na Caeira o 12 de novembr o de 1936. O seu sana torio e bens fo r on incautados. N os anos coren ta, logo dun logo pr oceso, fóronll e restituídos á fa milia. Imaxe 112 . Acta d e d efunció n de Anton io Castillo Domínguez. 1936 561 . Imaxe 113 . Tr aballo de Antonio Castil lo gaña dor do 1º premio organizado po lo Colexio d e Veterinarios d e A Coruñ a en 1925 562 561 Sumario 53/2008 p or los crím enes contra la Humanid ad cometidos por la Dictad ura fran quista. 562 A. C AST ILLO , La básc ula en la feria de Sedes (Narón). Enseñ anzas, m ejoras e influe ncia qu e ha ejercido en la gan adería de la c omarca. Oscilac iones esperimentad as (sic) en el precio y pe so de las te rneras durante e l año de 1925. Mejora e n los servicios de informac ión co mercial de la misma , op.cit. 1926. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 272 Imaxe 114 . Ben igno Álvarez González (1920) 563 Imaxe 115 . Ben igno Álvarez González (1920) 564 Imaxe 116 . Ben igno Álvarez González (1936) 565 Imaxe 117 . Mor te do veterinario d e Maceda. Serie O fardel da gu erra, de Co nde Corbal. 563 S. P ROL , Benigno Álvarez , op .cit. 2008. 564 Ibid. 565 Ibid. SEGUNDA P ARTE. INFLU ENCIA DE ROF CODINA NA CONFORMAC IÓN DA PROF ESIÓN VETERI NARIA EN GALICIA 273 Imaxe 118 . M anuel del Rio Pamp ín (adiante con garavata) e Jose Garc ía Fern ández (detr ás). (sd) AHICO. Imaxe 119 . José Gar cía Fer nández. Debuxo de Camilo Díaz Valiño no cár cere d e Santiago. 1936 566 Imaxe 120 . José García Fern ández 567 566 X. D ÍAZ F ERNÁNDEZ , Os que non morreron , o p.cit. 1982. 567 M. A STRAY R IVAS , Síndrome del 36: la IV Agrupación del Ejército Guerr ille ro d e Galicia , Ediciós d o Castro, Sada (A Coru ña), 1992. VETERINAR IA E MELLORA PECUARIA NA GALICIA CONTEMPORÁ NEA. O PAPEL DE JUAN ROF COD INA 280 4. 2.- SITUACIÓN DA VETERINA RIA GALEGA N A POSGUERRA 4. 2.1.- A pro fesión na procura dunha reestrutur ación adaptativa. Na mes ma liña que Bernár dez Sobreira y Cabo Villave rde 587 pensamos que comparad o co sucedid o noutros ámbit os (Universidad e, maxisterio, movemento obreiro..) os procesos de depuración e r epresión que se levar on a cabo en Galicia contra os serviz o s ag ropecuarios non foron tan drásticos como no re sto do Estado. Alte d Vigil 588 considera que a dificu ltade de substitución de certas actividad es especificas da Administración do Estado fai qu e dito proces o depurador sexa máis benévol o. Así pois, a pesar do tem o r da profesión pola vinculación que esta tiña coa R epública, ben fora polas metas con seguidas n aquel perí odo en detriment o doutros colectivos “máis afín s”, ben fora pola identif icación coa cabeza visible da profesión a través de G ordón Ordás, o que pu idemos con statar é que as primeiras fases da depuración/r epresión realizouse de xeito puntual e individualizad o contra figuras concreta s debido a súa afiliaci ón política, máis que como unha acció n conxunta contra o colecti vo profesional. Unha vez finali zada a g uerra civil, e como expón Sánchez de Lo llan o 589 cando fai as primeiras pescudas na o br a hemerográfica da profesión neste períod o (Ciencia Vete rinaria) , seguía existind o dentro da profesión unha preocupaci ón por facer ver a súa adhesión ao nov o réxime, ante o temor dunha purga na estrutura administrativa do Estado, a favor d outras profesións, consideradas quizais máis afíns ao réxime franquista, como podían ser os enxeñeiros agrónomos. De novo, aspectos corporati vistas entrelázanse con medos que como veremos xa non foron tan in fundados unha vez transcorridos os primeiros anos da di tadura. Máis ala da represión individual, durante este período levouse a cabo, un xe ito característic o de coacción mo ito máis indefinido e a mbiguo, contra o conxunt o da sociedad e que buscaba a desarticulac ión social posteri or ao alzament o militar, de xeito que se suprimiran condutas e ideoloxías repr o bables polo novo réxime, o cal aproveitand o o medo á represión violenta, puidera i mpoñer unha nova me moria colectiva e no que encadra mos a te r ceira modalidade represiva da que falabamos ao comezo deste apar tado . Josep Fontana 590 sinala como a represión indiscrimin ada e severa cumpría un papel p o lítico fundamental no que, mediante a paralizaci ón dos contrarios e a m obilizac ión cara posicións a fíns dos indiferentes , permitira o con trol social e asentim ento do Novo Esta do. 587 M. C ABO V ILLAVERD E ; A. B ERNÁRDEZ S OBR EIRA , “ Ciencia y dictadu ra: La investigación agro nóm ica en G al ici a durante el primer franq uismo (1936 - 195 0)”, Noticiario de h istoria ag raria: Boletín informativo d el seminario de h istoria agraria , vol. 6, 12, 1996, páx. 121. 588 A. A LTED V IGIL , “ Las clases me dias repub licanas en el franquismo: r epresión y control so cial”, Ayer , 43, 2001, páx. 72. 589 J. S ÁNCHEZ DE L OLLANO P RIE TO E OUTROS , “Veterinaria Española y posgu erra (1939- 1955)”, o p.cit. 2008. 590 J. F ONTANA , España bajo el franquismo , Crítica, Va lencia, 2000, p áx. 18. [Document text truncated for crawler view.]