Powstawanie królewskiej administracji na Górnym Śląsku w XVI i XVII wieku (ze szczególnym uwzględnieniem księstwa cieszyńskiego)

Pows awanie k ólewskiej adminis acji na Gó nym Śląsku w XVI iXVII wieku (ze szczególnym uwzględnieniem księs wa cieszyńskiego) Wacław gojniczek FORMATION OF THE ROYAL ADMINISTRATION IN UPPER SILESIA IN THE XVITH AND XVIITH CENTURIES (CONSIDERING ESPECIALLY THE DUCHY OF TESCHEN) The a icle deals wi h he ini ial s ages o o ganizing he oyal o ices in Uppe Silesia in he he edi a y duchies (p o incial adminis a o s, mayo ) and inancial adminis a ion in he 16 h and 17 h cen u y. KEYWORDS: Uppe Silesia; Silesian social o de ; Duchy managemen ; ax au ho i y Objęcie w1526 oku ko ony czeskiej p zez Habsbu gów było niewą pliwie ich wielkim sukcesem. Jednak od samego począ ku bo ykali się ze słabością swojej władzy wno- wych k ajach. Tego ypu sy uacja miała miejsce na Śląsku, gdzie od czasów panowa- nia Macieja Ko wina o az Jagiellonów s opniowo zyskiwały na znaczeniu nowe o gany ogólnośląskie: s a os a gene alny o az sejm śląski. Wpie wszej połowie XVI wieku p zyśpieszyła in eg acja Śląska, na co miała ównież wpływ poli yka nowych władców, aoni aż do połowy XVI wieku nie dysponowali żadnym u zędem bezpoś ednio im pod- ległym. Jedynie s a os a gene alny Śląska pozos awał od nich zależny. Od począ ków XVI wieku wzwiązku zp ocesem zyskiwania na znaczeniu nowego wyznania lu e- ańskiego, unkcje ę dzie żyli biskupi w ocławscy. Jednak podję e działania inieudane p óby podpo ządkowania is niejących u zędów dop owadziły do pows ania konku en- cyjnych u zędów k ólewskich iwe ekcie dualizmu u zędów: s anowych ik ólewskich. Badania na dziejami us oju Śląska mają już długą me ykę, wyją kowy pozos aje do obek w ocławskich his o yków p awa Kazimie za O zechowskiego o az jego ucznia Ma iana P aka1. Uko onowaniem ych badań s ała się pie wsza his o ia us oju Śląska pió a K.O zechowskiego wydana w2005 oku2. Niemniej jednak należy skon- 1 S an badań nad dziejami us ojowymi Ma ian Józe PTAK, S an ipe spek ywy badań nad us ojem ip awem Gó nego Śląska (do 1742 .), in: Idzi Panic (ed.), S an ipo zeby badań nad his o ią Gó nego Śląska wczasach ś edniowiecznych inowoży nych, Cieszyn 1994, s.58–65; Pe MAŤA, Ve wal ungs- und behö dengeschich liche Fo schungen zu den böhmi- schen Lände n in de F ühen Neuzei . Ku ze Übe blick übe ie lange Fo schungs adi ionen, in: Michael Hochedlinge — Thomas Winkelbaue (edd.), He scha s e dich ung, S aa sbil- dung, Bü ok a isie ung. Ve assungs-, Ve wal ungs- und Behö dengeschich e de F ühen Neuzei , Wien— München 2010, s.421–477. 2 Kazimie z ORZECHOWSKI, His o ia us oju Śląska 1202–1740, W ocław 2005 (Ac a Uni- e si a is W a isla iensis [dalej AUW] n 2806). OPEN ACCESS 114 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 s a ować, że b akuje op acować monog a icznych u zędów, wykazów u zędników p zede wszys kim dla części gó nośląskiej3. W ym p zypadku dysponujemy ównież wieloma op acowaniami p zyczynka skimi, k ó e na obecnym e apie nie pozwalają na pełny ogląd na uogólnienia isyn ezę. Dla ej części Śląska b akuje ównież pods a- wowych ź ódeł. Podczas II wojny świa owej p zepadły dwa pods awowe zespoły dla opisywanych badań zzasobu A chiwum Pańs wowego we W ocławiu (S aa sa chi B eslau), j.u ząd zwie zchni ikame a śląska. Dzisiaj najlepiej zachowana dokumen- acja do yczy księs wa opawskiego ika niowskiego p zechowywana wZemském a chi u Opa ě4, ównie dob a sy uacja ma miejsce wp zypadku pszczyńskiego wolnego pańs wa s anowego5 iby omskiego pańs wa s anowego6. Mniej ma e iałów zachowało się do dziejów us ojowych księs wa cieszyńskiego7, anajwiększe b aki yczą księs wa opolsko- acibo skiego8. Wiele ważnych ź ódeł do dziejów Śląska 3 Najobsze niejszy wykaz u zędników zos ał op acowany dla księs wa cieszyńskiego do 1653 oku, Wacław GOJNICZEK, U zędy książęce iziemskie wus oju księs wa cieszyńskie- go (1477–1653), Ka owice 2014, s.283–312; ponad o opublikowano: Augus in WELTZEL, Die Landesbeam en de Fü s en hume Oppeln=Ra ibo on 1532 bis 1741, Zei sch i des Ve- eines ü Geschich e Schlesiens 20, 1874, s.19–44; Vincenc PRASEK, Nej yšší úředníci zemš í na K no sku aOpa sku, 12.P og am českého gymnázia Opa ě, Opa a 1895, s.3–11; Je zy HORWAT— Zdzisław JEDYNAK— Zbigniew KIEREŚ, Szlach a gó nośląska. Ma e- iały, Ma e iały do dziejów szlach y gó nośląskiej od począ ku XVI do połowy XVIII wieku wzbio- ze Dokumen ów A chiwum Miejskiego wBy omiu, By om 2008, s.480–481 (wykaz s a os ów ziemskich pańs wa by omskiego); wa o ównież uwzględnić Ludwig IGÁLFFY-IGÁLY, No izen übe Kame albeam e in Schlesien, Adle . Zei sch i ü Genealogie und He aldik 11 (25), 1977, 1; 2; 3; 4: 10–13; 44–48; 87–90; 129–130; 1978, 6; 8: 180–188; 270–273; 1979, 9: 304–308; 1979 10; 12: 331–334; 365–369. 4 WZemském a chi u Opa ě (dalej ZA Opa a) do najcenniejszych opisywanych u ba- dań należą zespoły: Gene ální daňo ý úřad Opa ě, Hej manský úřad knížec í opa sko- -k no ského Opa ě, K álo ský úřad Opa a (dalej KÚ), Slezský s a o ský a chi iinne. Nie można pominąć ównież Liech ens ein. The P incely Collec ions Vaduz-Vienna, Haus- a chi azwłaszcza zespoły Familiena chi , Handsch i en, He scha en, U kunden; sze- zej Ma ek VAŘEKA, P ameny kdějinám knížec í K no lich enš ejnském odo ém a chi u e Vídni aVaduzu, Sbo ník b un álského muzea 2008, s.28–39. 5 A chiwum Pańs wowe wKa owicach (dalej AP Ka owice), Oddział wPszczynie, A chiwum książą pszczyńskich. 6 AP Ka owice, Zbió dokumen ów byłego A chiwum Miejskiego mias a By omia (dalej ZDAM By om). 7 A chiwalia zopisywanego ok esu ozdzielone są dzisiaj między dwie ins y ucje: A chi- wum Pańs wowe wKa owicach, Oddział wCieszynie (dalej AP Cieszyn). Tu najważniejsze zespoły o: Komo a Cieszyńska (dalej KC) o az Zbió dokumen ów pe gaminowych ipa- pie owych o az Das Teschne He zogliche Land ech . D ugą ins y ucją jes Liech ens ein. The P incely Collec ions Vaduz-Vienna, Hausa chi (dalej HAL Wien) znas ępującymi ze- społami: Familiena chi , Handsch i en, He scha en, U kunden— sze zej na ema za- wa ości W.GOJNICZEK, U zędy książęce iziemskie, s.21. 8 A chiwum Pańs wowe we W ocławiu, Księs wo opolsko- acibo skie (Rep. 35). Obecnie zespół liczy 162 jednos ki. O ozmia ach s a a chiwaliów z ego zespołu uwidacznia po- ównanie zachowanego inwen a za zczasów niemieckich księs wa opolsko- acibo skiego OPEN ACCESS WacłaW gOjnIcZEK 115 wepoce nowoży nej znajduje się ównież wa chiwach poza g anicami Śląska. Nie- wą pliwie najważniejszy zbió p zechowywany jes wNá odním a chi u P aze9. Habsbu gowie od samego począ ku panowania nad Czeską Ko oną chcieli pod- po ządkować sobie nowe ziemie. Wp zypadku Śląska p oblem polegał na skom- plikowanej s uk u ze nadal u zymywanej, gdzie unkcjonowały liczne księs wa, pańs wa s anowe o az lenna zamkowe. Szczególnym p oblemem dla nich byli ksią- żę a, najwyższa inajba dziej wpływowa wa s wa. Ponad o na ywalizację zśląskimi dynas ami wpływały p zemiany eligijne Śląska, kiedy wszyscy miejscowi władcy p zyjęli nowe wyzwanie. Wmomencie objęcia władzy p zez Habsbu gów wgó - nośląskiej części Śląska is niały cz e y księs wa opolsko- acibo skie, cieszyńskie, opawskie ika niowskie o az pszczyńskie wolne pańs wo s anowe, wd ugiej poło- wie ego s ulecia pojawią się jeszcze cz e y pańs wa niższego zędu, ale jedno znich wk ó kim czasie zniknęło10. Habsbu gowie p zez całe XVI s ulecie s a ali wzmocnić swoją pozycję na Śląsku. Na gó nośląskiej p owincji ich działania koncen owały się od połowy XVI wieku na budowie s uk u u zędów poda kowych podpo ządkowanych kame ze w ocław- skiej iwłaśnie ci u zędnicy byli pie wszymi u zędnikami k ólewskimi na Gó nym Śląsku. Kolejna s uk u a była wo zona wksięs wach będącymi obuma łymi len- nami, k ó e p zechodziły na ich własność iw edy możliwe było wo zenie głównych u zędów wksięs wie wopa ciu ou zędników podpo ządkowanych władzy k ólew- skiej imianowanych zich woli. URZĘDNICY PODATKOWI NA GÓRNYM ŚLĄSKU Na p zełomie XV iXVI wieku miała miejsce ans o macja ska bowości wEu opie wnowoczesny sys em poda kowy obejmujący obsza całych pańs w. Szczególny wpływ na e p zemiany miały wielole nie kon lik y zb ojne a gające wówczas kon- ynen em. P zejęcie ko ony Czeskiej w ym iŚląska p zez dynas ię Habsbu gów o- czących wojny zTu cją, wciągnęły Śląsk w inansowanie ych wojen. Nowy k ól cze- ski Fe dynand IHabsbu g uza ania swych ządów domagał się s osownych unduszy od k ajów wo zących ko onę Czeską, awięc Czech, Mo aw, Śląska o az Łużyc Gó - nych iDolnych, co we ekcie zapoczą kowało powolny p oces wo zenia ogólnoślą- zak ualnym. Wzasobie A chiwum Pańs wowego wOpolu, p zechowywane są dwie księgi ziemskie księs wa opolsko- acibo skiego, zk ó ych u wo zono zespół księs wo opolsko- - acibo skie. P zed wojną e księgi znajdowały się we w ocławskim a chiwum. 9 Ná odní a chi P aha (dalej NA), zespoły: Apelační soud, Česká d o ská kancelář (dalej ČDK), Hej mans í německých lén, Mo a a, Regis a, Saalbuchy, S a á manipulace. 10 Kazimie z ORZECHOWSKI, Podziały e y o ialne wp zeszłości Śląska IV: Podziały cza- sów jagiellońskich ihabsbu skich, „Kwa alnik Opolski” 18, 1972, n 1, s.5–21; Gab iela WĄS, Śląsk we władaniu Habsbu gów, in: Ma ek Czapliński— Elżbie a Kaszuba— Gab ie- la Wąs— Rościsław Że elik, His o ia Śląska, ed. Ma ek Czapliński, W ocław 2002 (Ac a Uni e si a is W a isla iensis n 2364), s.122–124. OPEN ACCESS 116 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 skiego sys emu poda kowego11. P zemiany zachodzące na Śląsku wpisują się w en ogólnoeu opejski end, bowiem do końca ś edniowiecza nie is niał sys em poda - kowy obejmujący cały Śląsk. Wwymia ze śląskim zmiany e miały ównież doda - kową wa ość, ze względu na p zyspieszenie p ocesu in eg acji do ychczas luźno związanych księs w śląskich12. Śląski sys em poda kowy albo daninowy wczasach panowania Habsbu gów był ozbudowany idynamiczny. Niek ó e poda ki znikały, anowe pows awały. Poda ki pobie ano p zede wszys kim wpieniądzu, ale władcy powiększali dochody ównież pop zez sp zedaż papie u ska bowego, np. S empel-Papie , ponad o niek ó e świad- czenia p zyjmowano wna u ze, np. zbożu, koniach13. Nawe pobó do a mii można podciągnąć do ego ypu świadczeń. Dla ska bowości śląskiej p zełomowe znacze- nie posiadało żądanie k óla Fe dynanda z1527 oku ouchwalenie p zez sejm śląski jedno azowego poda ku na s inansowanie wojny zTu cją14. Władca mimo złożonej obie nicy, po kilku la ach ponownie zw ócił się do s anów śląskich okolejne kwo y, 11 P zegląd is an badań wEu opie, azwłaszcza wk ajach mona chii Habsbu gów dos a - czają p ace: Tomáš STERNECK, Raně no o ěké be nic í mode ní his o iog a ii (Rozhled po E opě aohlédnu í za domácími ýzkumy), Český časopis his o ický 102, 2005, č.3, s.574–608; Pe MAŤA, Ve wal ungs- und behö dengeschich liche Fo schungen, w ym ocena polskich osiągnięć wbadaniach nad śląską ska bowością, s.471–475; zob. Ma ek STARÝ, Be ně apopla ky českých s ředo ěkých a aně no o ěkých dějinách, in: Týž akolek i , Dějiny daní apopla ků, P aha 2009, s.66–71. 12 Na ema śląskiej ska bowości XVI iXVII wieku dysponujemy kilkoma s a szymi p acami, po . Ka l Gus a KRIES, His o ische En wicklung de S eue assung in Schlesien, B eslau 1842; Felix RACHFAHL, Die O ganisa ion de Gesam s aa s e wal ung Schlesiens o dem d eissi- gjäh igen K iege, Leipzig 1894; Ch is ian D’ELVERT, Zu Geschich e des S eue wesens in Mäh en und Oes e eichisch-Schlesien (Sch i en de k.k. mäh isch-schlesischen Gesell- scha zu Be ö de ung des Acke baues, de Na u - und Landeskunde 14), B ünn 1865, s.499–563; TENŻE, Zu Oes e eichischen Finanz-Geschich e mi besonde e Rücksich au die böhmischen Lände (Sch i en de k.k. mäh isch-schlesischen Gesellscha zu Be ö de- ung des Acke baues, de Na u - und Landeskunde 25), B ünn 1881; Oswald BALZER, His o ia us oju Aus yi wza ysie, Lwów 11899, s.333–340; S anisław ŚRENIOWSKI, Hi- s o ia us oju Śląska, Ka owice— W ocław 1948, s.199–205. Jednak dopie o badania w o- cławskiego his o yka p awa Kazimie za O zechowskiego wsposób zasadniczy posze zy- ły wiedzę na en ema . Zob. K.ORZECHOWSKI, Ka as y śląskiego poda ku szacunkowego (1527–1740), (AUW 1506, P awo 224), W ocław 1992; TENŻE, Rachunki śląskich s anów (1527–1741). S udium ź ódłoznawcze (AUW 1609, P awo 230), W ocław 1994; TENŻE, Po- da ek szacunkowy na le sys emu daninowego dawnego Śląska 1527–1740. S udium his o ycz- no p awne (AUW 2150, P awo 265), W ocław 1999 o az edycja Rachunki śląskiego poda ku szacunkowego zd ugiej połowy XVI wieku, wyd. K.ORZECHOWSKI, (AUW 3091), W ocław 2008. Ponad o opublikował kilkanaście a ykułów poświęconych ej ema yce. K ó ko na ema śląskiej ska bowości ównież os a nio Zdenka HLEDÍKOVÁ— Jan JANÁK— Jan DOBEŠ, Dějiny sp á y českých zemích od počá ků s á u po současnos , P aha 22007, s.106. 13 K.ORZECHOWSKI, Poda ek szacunkowy, s.9–10. 14 Kazimie z ORZECHOWSKI, Ze s udiów nad dziejami ska bowości dawnego Śląska. Una o- dzin mechanizmów śląskiego poda ku szacunkowego, in: Al ed Konieczny (ed.), S udia his o- yczno p awne (AUW 3015, P awo 303), W ocław 2007, s.189–197. OPEN ACCESS WacłaW gOjnIcZEK 117 aż wkońcu poda ek uchwalano co ocznie. W en sposób wp owadzono najważniej- szy poda ek, zw. szacunkowy dla Śląska, s osowany aż do wojen śląskich wpołowie XVIII wieku. Nie wchodząc wszczegóły odno ować należy jeszcze dwa poda ki sku - kujące powołaniem do ich pobo u specjalnych u zędników k ólewskich. Wpołowie XVI wieku cesa z wp owadził poda ki od piwa icelny15. Realizacja zadań związanych zopoda kowaniem, azwłaszcza zp zejmowaniem pieniędzy zcałego Śląska spowo- dowała u wo zenie p zez s any śląskie Gene alnego U zędu Poda kowego (1552), g o- madzącego undusze dla zaspokojenia żądań cesa za, a akże na po zeby własne16. Cesa z p óbował p zejąć adminis ację ska bową, co jednak wywołało sp zeciw s a- nów iwodpowiedzi władca wp owadził swojego u zędnika do sp aw poda kowych, Vi z uma, apo kilku la ach zas ąpił go nowo powołanym u zędem— Kame ą Śląską. Jednak jej działalność ska bowa do yczyła wyłącznie dochodów zcesa skiej domeny na Śląsku o az egaliów k ólewskich17. Zmiany e objęły ównież księs wa gó noślą- skie, gdzie obok u zędników książęcych iziemskich pojawili się ównież k ólewscy. Rekapi ulując, na szczeblu ogólnośląskim unkcjonowała adminis acja ska bowa k ólewska is anowa, zaś na poziomie księs wa poda ki g omadzono na zecz k óla, księcia (kame a książęca) is anów (pobo ca ziemski)18. POBORCY KRÓLEWSCY PIWA ICŁA Habsbu gowie poszukując doda kowych ź ódeł inansowania swoich ządów, po- mimo opo u s anów śląskich opoda kowali dwie ważne dziedziny życia gospoda - czego. Od czasów ś edniowiecza piwowa s wo s anowiło ba dzo in a ną działalność gospoda czą ip zynosiło znaczne zyski, k ó e w o mie poda ków zasilały ska biec książą o az władz miejskich19. Poda ek piwny, zw. Bie geld, uchwalił sejm śląski w1546 oku, ale dopie o po 1567 jego ściąganie objęło cały Śląsk. Wpie wszym ok esie ściągania poda ku pods awą opoda kowania był jego ob ó , zaś po dwudzies u la ach p odukcja, czyli każdy uwa zony wa . U zędnicy zajmujący się pobo em piwnego podlegali Kame ze we W ocławiu20. Wpoczą kach pią ej dekady XVII s ulecia poja- wił się jeszcze jeden szczebel ws uk u ze o ganizacyjnej pobo u piwnego, bowiem powołano u zędnika koo dynującego p ace podległych mu u zędników na e enie 15 K.ORZECHOWSKI, His o ia us oju Śląska, s.127, 145. 16 Ka olínský ka as slezský I, edd. Jan BRZOBOHATÝ— S anisla DRKAL, P aha 1972, s.10–11; K.ORZECHOWSKI, His o ia us oju Śląska, s.137–138, 149–150. 17 K.ORZECHOWSKI, His o ia us oju Śląska, s.141–145; G.WĄS, Śląsk we władaniu Habsbu - gów, s.136. 18 Na ema pobie ania poda ków wpańs wie pszczyńskim zob. Ma ian PTAK, Zg omadze- nia iu zędy s anowe wolnego pańs wa pszczyńskiego (1517–1742), in: Al ed Konieczny (ed.), S udia His o ycznop awne (AUW 1692, P awo 240), W ocław 1994, s.144–146. 19 Wp zypadku księs wa cieszyńskiego zob. np. Lis inář Těšínska. Codex diploma icus duca us Tessinensis. Sbí ka lis inného ma e iálu kdějinám knížec í Těšínského: 1496–1526, op ac. Eme- ich NĚMEC, Český Těšín 1961, n 393, 413. 20 K.ORZECHOWSKI, His o ia us oju Śląska, s.127, 149. OPEN ACCESS 118 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 księs w opawskiego, ka niowskiego, cieszyńskiego o az pańs w s anowych Bogumin, Pszczyna, By om. Wpią ej dekadzie XVII wieku ym unkcjona iuszem był Maciej Dominacki zCa lsbu n u zędujący wOpawie21. W ym czasie wksięs wie opolsko- a- cibo skim unkcjonowała d uga na Gó nym Śląsku s uk u a k ólewskiej adminis a- cji ska bowej. Podobnie s ało się zinną s e ą działalności gospoda czej, amianowicie zhandlem owa ami p zez wp owadzenie cła pog anicznego (G enzzoll). Opoda ko- wanie polegało na pobie aniu opła y od owa u wysyłanego zdanego miejsca, ana- s ępnie p zy jego odbio ze uodbio cy. Wówczas wksięs wach śląskich pojawili się u zędnicy, pobo cy, k ó zy wo zyli już adminis ację cesa ską podległą U zędowi Cła G anicznego we W ocławiu, podpo ządkowanemu Kame ze Śląskiej. U zędni- ków ych powoływały władze kame y we W ocławiu22. Dla każdego księs wa miano- wano pobo cę celnego (Zolleinehme ) iwdużych oś odkach kon ole a (Gegensch ei- be ). Zdokumen ów zpie wszej połowy XVII wieku wynika, że u zędnicy powołani do pobo u poda ków posiadali ównież władzę nad pobo cami k ólewskimi us ano- wionymi wpańs wach s anowych, p zykładowo na wyłonionych zksięs wa cieszyń- skiego kilka dekad wcześniej. Pobo cy p acowali we F ysz acie23, Bielsku24 inajpew- niej we F ydku. P zykładowo we F ysz acie (część dzisiejszej Ka winy) unkcjonował kays. Zollam zu F eis ad in Obe Schlesien, aza udnionego am pobo cę nazywano Un e Zolleineme 25. Za obki pobo ców na Śląsku były mocno z óżnicowane, zwycza- jem były p ośby kie owane p zez nich do komo y śląskiej we W ocławiu owz os wynag odzenia26. W1651 oku pobo cy celni wksięs wie opolsko- acibo skim, jawo - skim, świdnickim o zymywali ocznie 100 lo enów, zaś wksięs wie nyskim, opaw- skim, ka niowskim iząbkowickim zaledwie 50 lo enów, awBy omiu 80 lo enów. Cieszyński pobo ca w ymże oku uzyskał podwyżkę apanaży z80 do 100 lo enów27. P zykład: Momen u wo zenia k ólewskiej adminis acji pobo ców cła ipiwa wksięs wie cieszyńskim pozos aje nieznany zb aku ź ódeł. Najs a si unkcjona- iusze znani są zpańs wa s anowego F ysz a . W1583 oku we F ysz acie działał S anisław Opel, pobo ca pog anicznego cła, zaś z1604 oku pochodzi wzmianka oJakubie Pilu ku, mieszczaninie ysz ackim, k ó y egoż oku pełnił u ząd cesa - skiego pobo cy celnego. U ząd sp awował co najmniej do 1616 oku28. Wpoczą kach 21 ZA Opa a, KÚ, in . č.490, ka on 270, b.p. (pismo z26 s ycznia 1610 oku); in . č.539, ka - on 318 (pismo z29 g udnia 1649 oku). 22 K.ORZECHOWSKI, His o ia us oju Śląska, s.126–127, 149. 23 NA P aha, Mo a a, in . č.2786; S á ní ok esní a chi Ka iná (dalej SOkA Ka iná), A - chi měs a F yš á , in . č.49, s.105. 24 ZA Opa a, KÚ, in . č.490, sign. 9/15, ka on 276, b.p. (pismo z28 sie pnia 1651 oku). 25 ZA Opa a, KÚ, in . č.490, sign. 9/15, ka on 276, b.p. (pismo z1 maja 1642 oku, W ocław). 26 Wwiększości zachowana dokumen acja wZA Opa a, KÚ ip zy aczana wniniejszym oz- dziale, ado ycząca pobo ców zawie a ko espondencję wsp awie podwyżek, bądź eż e- kompensa , anawe zapomóg. 27 ZA Opa a, KÚ, in . č.490, sign. 9/15, ka on 276, b.p. (pismo z26 kwie nia 1651 oku, W o- cław). 28 SOkA Ka iná, A chi měs a F yš á , in . č.49, s.105; Janusz SPYRA, Sp awa Wacława Pilu ka. P zyczynek do dziejów sądownic wa książęcego wksięs wie cieszyńskim wczasach pia- s owskich, in: Jiří Hanzal— Ondřej Še čík (edd.), S ša ý P ajz. E ich Še čík (1945–2004). OPEN ACCESS WacłaW gOjnIcZEK 119 XVIIwieku pobo cą celnym wksięs wie cieszyńskim był bu mis z ysz acki Kaspe Fa iaszek. Kolejnym u zędnikiem zos ał mieszczanin zCieszyna Je zy Wieluch, k ó y dzie żył u ząd p zed 1630 okiem, bowiem jako zma ły wzmiankowany jes wź ó- dłach z egoż oku29. Większa liczba dokumen ów zachowała się do dzisiaj zczasów panowania księżnej Elżbie y Luk ecji. Wynika zniej, że w ym ok esie pobo cami po- zos awali pochodzący zSycowa, mieszczanin Dawid Q old 30 o az Ma cin Ond zejski, obywa el Cieszyna31, k ó zy pozos ali na u zędzie nawe po śmie ci księżnej Elżbie y Luk ecji32. Os a ni znich w1630 oku, jak wspomniano wyżej, jednocześnie pias ował u ząd pobo cy poda ku szacunkowego. Ty ułowano ich óżnie, czasami og aniczając ich kompe encje do jednego poda ku, awinnych do obu. Można pokusić się ohipo- ezę, że wys ępowali wpodwójnej oli, ale między nimi miał miejsce podział kompe- encji. M.Ond zejski zawiadywał głównie cłem, zaś D.Q old poda kiem piwnym, anawzajem kon olowali sobie dokumen ację. Nazywani są wzależności od języka, wk ó ym spisano dokumen , po czesku wybi czy cla poh aniczniho33 lub ylko wybi czy czysa sky34, zaś po niemiecku Zoll und Bie ge alle einehmbe n35. Chociaż możliwe jes , że Ma cin Ond zejski pozos awał kon ole em, co po wie dzają dokumen y z1643 i1651 oku, kiedy y ułowano go: de Kayse . Zoll und Bie ge alle Gegensch eibe 36, czyli cesa ski celny ipiwny kon pisa z. Powyższe ak y o az in o macja, że bielski po- bo ca celny Jan Cen ne zajmował się ównież pobo em piwnego37, może o suge o- wać, że wksięs wie cieszyńskim nie było dwóch niezależnych s uk u u zędniczych specjalizujących się wpobo ze ych poda ków, ylko jedna celna zajmująca się ów- nież piwnym. Twie dzenie o uwia ygodnia akże ak , że nie odnaleziono wź ódłach niższych pobo ców piwnego, wszyscy znani związani byli zcłem pog anicznym. Objęcie unkcji pobo cy zapewniało p es iż iwysoką pozycję wspołeczeńs wie miejskim. Pias owanie akiej unkcji iwykonywanie jej ze elnie pop zez egula ne dos a czanie unduszy do ska bca k ólewskiego bywało nag adzane p zez władcę y ułem ihe bem. Takimi sukcesami mógł się poszczycić Dawid Q old , bowiem Sbo ník knedoži ým 65.na ozeninám his o ika aa chi áře, P aha 2010, s.86–88; Radim JEŽ, Pompa nobili a is. H aba a zHohenemsu a ěšínská kníža a období maný ismu I, Těšín- sko 56, 2013, č.1, s.1–13, u s.8. 29 AP Cieszyn, Ak a mias a Cieszyna (dalej AMC), sygn. 487, ol.426 . W ym dokumencie wymieniono Ok awiana Sege a, głównego pobo cę we W ocławiu. 30 AP Cieszyn, AMC, sygn. 487, ol.3 . 31 Tamże, ol.89 . Ma cin był synem wyżej wspomnianego Je zego, zob. AP Cieszyn, KC, sygn. 2011, s.150. 32 Dawid Q old jeszcze w1661 oku był cesa skim pobo cą cła, zob. AP Cieszyn, AMC sygn. 489, ol.389. 33 SOkA Ka iná, A chi měs a F yš á , in . č.49, s.105. 34 Książnica Cieszyńska wCieszynie (dalej KC Cieszyn), Zbio y ękopisów księdza Leopolda Jana Sze sznika (dalej SZ), sygn. DD III 14, s.256. 35 AP Cieszyn, AMC, sygn. 487, . 437. 36 ZA Opa a, KÚ, in . č.539, ka on 318 b.p. (pismo z20 lu ego 1643 oku); AP Cieszyn, AMC, sygn. 487, ol.497. Na ema kon ole a zob. K.ORZECHOWSKI, His o ia us oju Śląska, s.127. 37 ZA Opa a, KÚ, in . č.318, ka on 539, b.p. (pismo z4 kwie nia 1648 oku). OPEN ACCESS 120 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 w1645 oku o zymał za wie ną służbę cesa zowi y uł zS assens einu o az he b38. Podobny awans spo kał pobo cę zBielska, Jana Cen ne a (1659), k ó y od ąd y ułował się zCen en halu39. Już wcześniej aki zaszczy spo kał w1611 oku pobo cę cła po- g anicznego Kaspa a Fa iaszka, dzięki k ólewskiemu p zywilejowi zyskał p edyka zLich ens e nu40. Rozmia działalności pobo ców zmuszał ich do za udnienia kad y pomocni- czej41. Ich p acownicy byli nazywani un e eineme s, geiwisenes Zohl Einehme s lub ylko wybi czy42. Wś ód nich byli ównież u zędnicy zwani S essenbe ei e , k ó ych zadaniem pozos awała kon ola dokumen ów celnych na d ogach księs wa cieszyń- skiego. Po wie dza o m.in. lek u a kopia za pa en ów zczasów księżnej Elżbie y Luk ecji, gdzie wys ępują ównocześnie dwaj mieszczanie ok eślani jako wybi czi, jednak wwiększości wypadków bez ego y ułu, ale za każdy azem p zy sp awie do- yczącej zbió ki poda ków (Jan Pu g abik, Jan Mo eis)43. Ponad o znani są k ólewscy pobo cy celni wSkoczowie iwe F ysz acie, awięc cieszyńskiemu pobo cy podlegały ównież pańs wa s anowe pows ałe z agmen ów księs wa cieszyńskiego (1642–1646 Hen yk Fa iaszek we F ysz acie44, 1645 Tomasz Gembala wSkoczowie45). Na omias wswoich domach za udniali pisa zy, k ó zy p owadzili ich kancela ie. Z1645 i1646 oku znany jes pisa z Ma cin Kan o owski, nazywany wdokumencie Sch oeibe de Zohle46. Wielole nim pobo cą wksięs wie cieszyńskim był Jan Kunczik (Kunschik) za udniony w1634 oku jako Zoll und S essenbe ei e wksięs wie cieszyńskim, zcza- sem objął u ząd pobo cy celnego (Zollbe ei e ) wksięs wie cieszyńskim, co najmniej do 1651 oku47. Podobnie jak upobo cy poda kowego dokumen acja na as ająca wich domach p zepadała wobec b aku kon ynuacji u zędów. Z ej p zyczyny jedynie spo adycznie 38 NA P aha, ČDK, in . č.752, ka on 477, b.p. 39 W1651 oku pobo cą wBielsku był Jan Cen ne . Zdokumen u wynika, że p zed nim unk- cję sp awowało na az dwóch u zędników zob. ZA Opa a, KU, in . č.490, ka on 270, b.p. (pismo z28 sie pnia 1651 oku). 40 NA P aha, Saalbuch, in . č.22, ol.15–18. Jose Augus on DOERR, De Adel de Böhmischen K onlände . Ein Ve zeichniss de jenigen Wappenb ie e und Adelsdiplome welche in den Böhmi- schen Saalbüche n des Adelsa chi es im K.K.Minis e ium des Innen in Wien einge agen sind, P ag 1900, s.82; Jose PILNÁČEK, Rody s a ého Slezska, ed. Ka el Mülle , B no 20103, s.15 (n 26). 41 ZA Opa a, KÚ, in . č.490, sign. 9/15, ka on 276, b.p.; in . č.538, sign. 9/36, ka on 317, b.p.; in . č.539, sign. 9/37, ka on 318, b.p. 42 P zykłady pochodzą za chiwaliów p zywołanych p zy wymienionym niższym pe sonelu pobo ców. 43 KC Cieszyn, SZ, sygn. DD III 14, s.72, 80, 90, 130, 182 (Jan Mokwicz nazwany pobo cą). 44 ZA Opa a, KÚ, in . č.490, sign. 9/15, ka on 276, b.p. Hen yk Fa iaszek zLich ens e nu, najpewniej syn wcześniej wspominanego Kasp a, bu mis za we F ysz acie. U ząd en pełnił nas ępnie wgó nośląskich Żo ach wla ach 1646–1648, apo em p zeniósł się do Pszczyny. 45 HAL Wien, ka on H 821, b.p. 46 Tamże. 47 ZA Opa a, KÚ, in . č.490, sign. 9/15, ka on 276, b.p. (pismo z26 kwie nia 1651 oku). OPEN ACCESS WacłaW gOjnIcZEK 121 można na a ić na dokumen y wy wo zone p zez cieszyńskiego pobo cę piwa icła pog anicznego. Ak ualnie znany jes jedynie dokumen za chiwum książą Liech en- s einów zWiednia, wk ó ym p zechowywany jes wykaz nałożonego cła wksięs wie cieszyńskim zla 1645 i1646 spo ządzony wjęzyku niemieckim48. PŁATNIK WOJSKOWY Zag ożenie u eckie wsposób is o ny wpłynęło na po zebę pobie ania doda kowych poda ków na o ganizowanie iu zymanie, a akże wypłacanie żołdu wojskom bio ą- cym udział bezpoś ednio wwalkach o az jednos kom zabezpieczającym p zed ym zag ożeniem. G omadzone w ym celu kwo y zdanego księs wa były konsekwen- cją uchwał sejmu śląskiego albo decyzjami podję ymi p zez władcę is any, wp zy- padku sp aw olokalnym zasięgu49. Wksięs wie cieszyńskim co najmniej od końca XVI wieku wys ępowali dwaj u zędnicy specjalizujący się wpobo ze unduszy na cele wojenne. Jeden ep ezen ował cesa za, d ugi księcia lub s an szlachecki. STRUKTURA URZĘDÓW WKSIĘSTWACH DZIEDZICZNYCH Kolejna g upa u zędników k ólewskich wksięs wach gó nośląskich wys ępowała wksięs wach dziedzicznych. W az ze s opniowym wymie aniem kolejnych odzin książęcych ich księs wa jako obuma łe lenna a iały w ęce Habsbu gów. Jednak k ólowie czescy w óżny sposób ak owali gó nośląskie księs wa dziedziczne. Mo- gli p zejąć je iwłączyć wskład śląskiej kame y, albo wydzie żawić, anawe oddać wlenno swoim sojusznikom. Takie sy uacje miały miejsce na Gó nym Śląsku. Wciągu dwóch s uleci uległ zmianie s a us wspomnianych księs w: największe księs wo opolsko- acibo skie po śmie ci księcia Jana II Dob ego w1532 oku s ało się księs wem dziedzicznym. Najpie w jednak p zez dwie dekady pozos ało wdzie ża- wie ka niowskich Hohenzolle nów, jako lenników czeskich ipo ym czasie w óciło w ęce Habsbu gów. Ponownie zmiana s a usu księs wa miała miejsce w1646 oku, kiedy s ało się zas awem dla Wazów, k ó y wał do 1666 oku50. Księs wo opaw- skie wmomencie p zejścia Śląska pod zwie zchność Habsbu gów w1526 oku było księs wem dziedzicznym, ale w1614 oku p zeszło w ęce Liech ens einów, najwie - niejszych sojuszników Habsbu gów is ało się ponownie księs wem lennym. Zkolei sąsiednie księs wo ka niowskie wXVI wieku należało do Hohenzolle nów, k ó zy jednak należeli do p zywódców uchu e o macyjnego na Śląsku iwe ekcie w1621 oku os a ni znich Jan Je zy Ka niowski ako dem d ezdeńskim zos ał skazany na banicje ipozbawiony księs wa. Jednak księs wo o pozos ało lenne izwoli Habs- bu gów a iło do ąk książą Liech ens einów, anas ępnie zos ało połączone zksię- 48 HAL W, ka on H 821, b.p. 49 K.ORZECHOWSKI, His o ia us oju Śląska, s.166. 50 Tamże, s.105. OPEN ACCESS