Arzach in der deutschen Reise- und Forschungsliteratur | Արցախը գերմանական ճամփորդական և հետազոտական գրականության մեջ

| 59 And eas Mülle A zach in de deu schen Reise- und Fo schungsli e a u Abs ac The a icle o e s an o e iew o Ge man-language li e a u e on A menia in he mode n e a since he 15 h cen u y. His o ical as well as heological and chu ch-his o ical li e a u e is p esen ed. A sakh/ Nago no-Ka abakh is only explici ly men ioned in a ew con ibu ions. Ein Blick in die Reise- und Fo schungsli e a u im wes lichen Eu opa und besonde s im deu schsp achigen Be eich mach eines meh als deu lich: Es is absolu no wendig und sinn oll, das a menische kul u elle E be in A zach genaue zu okussie en. Auch wenn es eine Fülle on Li e a u übe die a menische Kuns , Ki che und Kul u gib , so ehlen dabei wei gehend die Baudenkmäle und auch wei e e Hinweise au die a menische Kul u in de im deu schen Sp achbe eich meis sogenann en Region Be g-Ka abach. Im Folgenden möch e ich diese Fes s ellung an einigen ausgewähl en Beispielen exem- pli izie en. Ich äume dabei ein, dass ich Li e a u übe sehen haben kann, in de im Ti el A menien, A zach ode auch a menische Ki che nich explizi o komm . Ich denke abe , dass gene ell meine Fes s ellung Bes and haben wi d: Diese Region ha in de Fo schung zumindes explizi bishe kaum Beach ung ge unden. Dabei muss alle dings zunächs un- beding noch die F age ges ell we den, was mi de Region A zach eigen lich genau gemein is . Die an ike P o inz bzw. auch das mi elal e liche Fü s en um, o auch Ka chen genann , e s eck en sich bekann lich übe ein wesen lich g öße es Gebie als die heu ige Region und e s ech als das S aa sgebie de Au onomen Republik. Im Folgenden we de ich o allem le z e es okussie en, abe auch einige Blicke in die Region we en.1 Ich we de mich bei meinen Da s ellungen au die wissenscha liche Reiseli e a u und die Fo schungsli e a u im enge en Sinne konzen ie en. Be ich e e wa übe die Basle Mission in A zach habe ich bewuss ausgelassen, weil an ande e S elle des o liegenden Bandes noch aus üh liche 1 Das bedeu e , dass ich kul u ellen Zen en wie Ama as ode auch Gandzasa kaum Au me ksamkei schenken we de. Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p3 60 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը da au eingegangen wi d.2 E wähn we den nich nu Bei äge mu e sp achlich deu sche Au o en, sonde n auch Tex e on A menie innen und A menie n, die im deu schen Sp ach- be eich au Deu sch publizie wo den sind. 1. A zach in de wes eu opäischen Reiseli e a u de Mode ne Die m.W. äl es e deu schsp achige Quelle ü einen Au en hal in A zach s ell de Be ich des F eisinge K euz ah e s Hans Schil be ge († nach 1427) da . Schil be ge wa in die Ge angenscha de Mongolen gekommen und gelang e so nach A zach, wo e A menisch le n e. E besch ieb die Region als einen Teil on A menien, was die Akademie de Wis- senscha en de Ase baidschanischen SSR bei de Edi ion de ussischen Übe se zung des Tex es dazu b ach e, den en sp echenden Abschni zu emendie en.3 Reisebe ich e in die Region aus de Vo mode ne sind wissenscha lich noch nich zu- sammenges ell und au gea bei e wo den. Die Wah nehmung A meniens du ch wes liche Reisende ab dem 17. Jah hunde und auch die da aus he o gegangenen wissenscha li- chen Hypo hesen e wa zum Kul u ans e ha zule z Claudia Niede l-Ga be in ih e 2013 publizie en Disse a ion Wie Eu opa A menien ›en deck e‹. Das Bekann we den de Kuns - geschich e A meniens im Spiegel wes liche Reisende hema isie .4 Obwohl sie selbs Feld o - schungen in A menien und Be g-Ka abach du chge üh ha und die Region dami im Blick ha e, auch A zach in den Be ich en de Reisenden nach den Angaben Niede l-Ga be s so gu wie ga nich au .5 E s mals e wähn sie eine Reise nach A zach bei dem anzösischen Schweize F édé ic DuBois de Mon pé eux (1798-1850). Diese sei »im Gebie des heu igen Be g-Ka abach [...] in den wald eichen Be gen imme wiede au Spu en a menische P o e- nienz« ges oßen.6 Demen sp echend habe e do u.a. G abmäle in Widde ges al ode als ypisch a menische Sa kophage im Do Kodjak’an ge unden. Do besch ieb e auch eine Pa- las uine mi ande en a menischen G abmäle n. Eine wei e e a menische Ki che habe e au seinem Weg ku z o Schuschi ge unden, die lau eine ku zen Insch i in das Jah 1158 zu 2 Vgl. dazu a. be ei s Manoukian (2021). 3 Vgl. Mu adjan (1993), 109 . 4 Vgl. Niede l-Ga be (2013). 5 Zu ih en Feld o schungen gl. ebd., 7. Sie ha alle dings die Angaben in den Reisebe ich en auch nich sys ema isch au A zach hin ausgewe e . So be ich e e wa de bei ih zi ie e Lynch (1901) sowohl on de Basle Mission in Schu- schi als auch on Ka abach allgemein, wenn auch nu g ob. Niede l-Ga be (2013), 169 b ing in einem Exku s auch die p oblema ische Si ua ion on a menischen Kul u gü e n zum Ausd uck: »Abgesehen on den a menischen Klös e n im No dwes en des I ans [...] sind a menische Bau en in de Tü kei, Ase baidschan und zum Teil auch in Geo gien aus poli ischen G ünden bewuss e nachlässig , zwecken emde genu z , nich achge ech eno ie ode o sä zlich ze s ö wo den. Auch die Leugnung a menische P o enienz is allgegenwä ig.« Schon die bei ih behandel en Be- ich e machen be ei s ö e die D inglichkei konse ie ende Denkmalp lege deu lich, gl. ebd., 242. 6 Ebd., 69. Mülle : A zach in de deu schen Reise- und Fo schungsli e a u  | 61 da ie en gewesen wä e. In de Ki che habe e zahl eiche igü liche Vo i gaben in Fo m on Rinde n ode P e den aus Te ako a en deck . Eine wei e e Ki chen uine aus dem 11./12. Jh. besch ieb DuBois au dem Weg nach Elisabe hpol obe halb on Chak‘-Bulak.7 DuBois is eine de wenigen wes eu opäischen Reisenden mi wissenscha lichem In e- esse, de auch Objek e aus de Region A zach besch eib , die e selbe besich ig ha . Die sel ene E wähnung de selben dü e u.a. dami zu un haben, dass die meis en Reisenden on Je ewan du ch das A ax-Tal übe Nachi sche an nach Is ahan/ Neu Djul a eis en und die be gigen Regionen im Os en demen sp echend umgingen. 2. Ki chengeschich liche A ikel und heologische Li e a u übe A menien Du chsuch man die gängigen deu schsp achigen Lexika im heologischen und ki chenhis- o ischen Be eich, so inde A zach so gu wie keine E wähnung. Ähnliches gil ü Übe - blickswe ke zu a menischen Ki che. In de um ang eichen Theologischen Realenzyklopädie inde sich nich nu kein A ikel zu A zach – was wenig e s aun . Vielmeh wi d die Region auch in allen ande en Lexikon- A ikeln nich ges ei . Dabei gib es einen aus üh lichen A ikel zu A menien, dessen e s e Teil on Wol gang Hage und dessen zwei e on Be old Spule e ass wo den sind.8 Beide seh kenn nis eich gesch iebenen A ikel e wähnen A zach nich . Im Reallexikon ü An ike und Ch is en um inden sich eben alls zwei A ikel zu A me- nien. Be ei s 1950 wu de de e s e on Ge ha d Klinge publizie , de alle dings au A zach nich gesonde eingeh .9 Im Supplemen um wu de 2001 ein A ikel on Michel an Esb o- eck zum kaukasischen Albanien abged uck .10 Diese s ei auch allen alls A zach mi eine E wähnung, e weis abe au die Diskussionen übe die Rolle bei de E hnogenese de A menie espek i e de Aze is.11 Viel p äzise e Angaben zu unse em Thema bie e das Kleine Lexikon des Ch is lichen O ien s in seine zwei en Au lage. Da in bea bei e e Jose Ris die Lemma a ›Albanien (in Kaukasien)‹,12 ›Albanische Ki che‹ und ›A menien‹ sowie Ka l Pinggé a das Lemma ›A - 7 Vgl. ebd., 70. 8 Vgl. Hage (1979); Spule (1979). Eine Voll ex eche che e gab, dass A zach/ Be g Ka abach in de TRE sons übe haup nich o komm . 9 Vgl. Klinge (1950). 10 Vgl. an Esb oeck (2001). 11 Vgl. ebd., 258, zu A zach 262. 12 Vgl. Ris (2007a+b). Demnach sind die Gebie e Albaniens südlich de Ku a 387 n.Ch . an A menien ge allen und in kleine- en Einzelhe scha en egie wo den. Im 9. Jh. sei Albanien als eigens ändige poli ische G öße ganz e schwunden und zwischen 1000 und 1266 das König eich A zach en s anden. Im wes lichen Be gland (Ka abach) seien die albanischen Ch is en mi den A menie n und Geo gie n e schmolzen und ab dem 15. Jh. unabhängige ch is liche Fü s en üme 62 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը menisch- Apos olische Ki che ‹ . Die Region A zach wu de demnach on Albane n besiedel , die be ei s im 4. Jah hunde on A menien aus ch is ianisie wu den, s e s in enge Ve - bindung mi de a menischen Ki che blieben und zunehmend on A menie n assimilie wu den. Lediglich dieses Lexikon bie e auch einen eigenen A ikel Nago ny-Ka abach eben- alls on Jose Ris .13 In diesem heb e he o , dass A zach in his o ische Kon inui ä zum ch is lichen König eich Albanien s ehe, wo on die Gebi gslandscha nu einen kleinen Teil ausmache, und das du ch Ve schmelzung mi a menischen Zuwande e n im Mi elal e zum os a menischen Siedlungsgebie gewo den sei. Die ch is liche Enkla e habe sich A menien s e s kul u ell und eligiös au s engs e e bunden ge ühl . De Kon lik mi Ase baidschan habe seinen »Niede schlag in höchs kon o e sen Hypo hesen a men. und aze baidžanis- che Fo sche bezüglich de E hnogenese de kaukasischen Albanie « ge unden.14 Mi diesen Aussagen dü e Ris in e wa den ak uellen Fo schungss and de deu schen Fo schung ko - ek um eißen. Als Monog a ie zu A menischen Ki che s ich besonde s das 1983 on Lo ha Heise publizie e Buch Das Glaubenszeugnis de a menischen Ki che he o .15 De Band e ö ne e in populä e Weise ü iele deu schsp achige In e essie e einen Zugang zu Geschich e, Religion und Theologie A meniens. Heise e wähn u.a. die missiona ische Tä igkei be ei s on Mes op Masch o z auch un e Geo gie n und Albane n im Kaukasus, ü die e auch ih e Sp ache angemessene Alphabe e en wo en habe.16 Da de Band abe ehe Theologie und F ömmigkei de a menischen Ch is enhei hema isie , geh e au das kul u elle E be in A zach nich wei e ein. Das 1985 publizie e Buch on Lo e Ba holomäus übe A meniens E be und Gegenwa is seh empa hisch und auch in o ma i gesch ieben.17 Eine wissenscha liche Auseinan- de se zung mi de a menischen Ki che s ell es nich da , bie e abe gleichwohl eine Fülle an In o ma ionen. Zu A zach und den do igen Kul u gü e n inde sich do abe nich s, was auch angesich s eines deu lichen Schwe punk s au dem A menie um in Je usalem e s ändlich is . (Melika e) en s anden. Die ki chliche Selbs ändigkei de albanischen Ki che sei au eine 488 n.Ch . in Pa a on König Vač‘agan III. einbe u enen Synode e abschiede wo den. Bischo Abas (552-596) habe dann den Ti el eines alba- nischen Ka holikos übe nommen, dessen Residenz sich ab dem 13. Jh. in Gandzasa be and. 13 Vgl. Ris (2007c). 14 Ebd., 371. 15 Vgl. Heise (1983). 16 Vgl. ebd., 23. 17 Vgl. Ba holomäus (1985). Mülle : A zach in de deu schen Reise- und Fo schungsli e a u  | 63 3. A zach in kuns geschich lichen Da s ellungen Seh subs anzielle kuns his o ische Bände zu A menien e s ell e in de zwei en Häl e des 20. Jah hunde s o allem de Hallense P o esso ü o de asia ische A chäologie Bu - cha d B en jes (1929-2012). In diesen auch alle dings das kul u elle E be A zachs allen alls am Rande au . Das mag o allem auch dami zusammenhängen, dass in de Sowje union A zach poli isch nich zu Sowje epublik A menien gehö e. Und eben diese ha e B en jes in e s e Linie im Blick. Da übe hinaus behandel e e allen alls bedeu ende a menische A chi ek u wie in Ach ama , Ani ode auch Gandsasa . B en jes Buch D ei ausend Jah e A menien e schien imme hin in d ei Au lagen zwischen 1973 und 1984. Zwa e wähn de Au o A zach seh gelegen lich am Rande, geh abe kei- neswegs au die do igen Kul u gü e aus üh liche ein.18 Auch wi d in seinen Da s ellungen die Angliede ung de Region an Ase baidschan (1923) ni gends dokumen ie . Dami mach das Buch indi ek deu lich, dass de – in de damaligen DDR lebende – Au o die bes ehen- den Sowje g enzen uneingesch änk übe nimm . Demen sp echend bie e auch eine ange- häng e Ka e lediglich einen Übe blick übe Baudenkmäle in de Sowje epublik. Au g und de Fokussie ung au die Sowje epublik A menien dü e A zach auch wei - gehend in de äuße s beach lichen Zusammens ellung a menische Kuns nich zu inden sein, die B en jes gemeinsam mi S epan Mnazakanjan und Nona S epanjan he ausgegeben ha . Auße wenigen his o ischen Beme kungen, die sich in dem be ei s e wähn en Buch on B en jes inden,19 is lediglich ein wei e e Hinweis zu Kuns des 13. Jah hunde s zu inden: »Eben alls aus diese Zei s ammen die kleinen p o inziellen Ki chen aus Ka abach. Hie sind Res e de Ausmalungen in de Ki che on A a schadso und in de 1214 on de Fü s- in A sun-Ha un gebau en Ki che in Dadi zu inden. In le z e e lassen sich F agmen e de S einigung des heiligen S ephanus e kennen.« 20 Wei e e Angaben zu de Kul u on A zach inden sich in diesem Band nich . Neben de geo- g aphischen Ma ginali ä scheinen ü B en jes und seine Koau o en die Kul u denkmäle in A zach auch au g und ih es p o inziellen Cha ak e s zu e nachlässigen gewesen zu sein. 18 Vgl. B en jes (1984), 161 ., wo e au den F ieden on 1620 und die Ein ich ung de pe sischen P o inz Ka abach eingeh . Fe ne e wähn e hie den Ve such eines Sohnes des Meliks on Ka abach Is ael O i zusammen mi dem Ka holikos Hagop IV. die Union mi dem Wes en o anzub ingen. 19 Vgl. B en jes (1981), 42. Es handel sich um dieselben In o ma ionen wie in Anm. 18. 20 B en jes (1981), 240. 64 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը 4. Die Wah nehmung on A zach in de deu schen Li e a u ab 1988 1988 bean ag e bekann lich de Obe s e Sowje des Au onomen Gebie es Be g-Ka abach den Anschluss de Region an A menien, was on Ase baidschan abgelehn wu de. Dies wa de Auslöse ü eine Reihe on Kon lik en, die in de Unabhängigkei se klä ung A zachs 1991 und de zunächs nu e such en Rücke obe ung du ch Ase baidschan gip el en. Im Mai 1994 muss e le z e es einem Wa ens ills and un e Ve lus on Gebie sansp üchen zu- s immen. Genau in diese Zei zwischen 1988 und 1994 allen die e s en bedeu enden Pu- blika ionen in Deu schland zum kul u ellen E be A zachs. Dabei handel es sich ehe um hema ische Ein üh ungen und his o ische Übe blicke als wi klich um wissenscha liche Ausa bei ungen. Be ei s im Sep embe 1988 e ans al e e die Ka holische Akademie Hambu g un e de Fede üh ung on Monsigno e Wilm Sande s eine ›In o ma ions agung‹ un e dem Ti el ›A menien. Kleines Volk mi g oßem E be‹.21 Den Auslöse da ü s ell en explizi die E eig- nisse in de damaligen A menischen Sozialis ischen Sowje epublik und in de au onomen Region Be g-Ka abach da .22 Wäh end in den meis en A ikeln Ka abach allen alls am Rande behandel wi d,23 bie e Tessa Ho mann hie einen e s en subs an iellen Bei ag un e dem Ti el Ka abach – A meniens o ene Wunde. Dabei e lek ie sie die geschich lichen Wu zeln des Kon lik s und be on insbesonde e die äuße s ambi alen e Rolle Russlands.24 Übe die kul u elle Bedeu ung A zachs sp ich sie dabei alle dings nu am Rande: »Ka abach is sei al e s a menisches Kul u land, geschmück mi zahl eichen Denkmäle n wel liche und sak ale a menische Baukuns . Die we olls en kaukasischen Teppiche we den hie geknüp , auch wa Ka abach ü seine ›gold a benen‹ P e de be ühm . In 21 Vgl. Sande s (1989). 22 Ebd., 7. 23 Vgl. Kan ian (1989), hie 69, wo e be on , dass A zach als e s e Teil A meniens 1813 un e ussische He scha ge ie , ob- wohl ge ade die unwi lichen Be g egionen A meniens meis den bes en Schu z gegen Feinde da ges ell hä en (ande s Ho mann [1989], 117, wonach A zach be ei s 1804 un e ussische He scha kam); e ne Sande s (1989), 104 . be ich e on de Wiede e ö nung zweie Ki chen im Gebie Be g Ka abach du ch die sowje ischen Behö den, die dami sei übe 60 Jah en den a menischen Ch is en in Ka abach e s mals wiede eigene Go eshäuse zuges anden hä en. Noch 1920 habe es do 100 a menische Ki chen und Klös e gegeben, ak uell (bzw. am Ende 1980e ) gäbe es ü die 160.000 A me- nie nach Angaben des ÖRK keine einzige unk ionie ende Ki che. 24 Ho mann (1989). Vgl. do Aussagen wie: »Rußland ha den A menie n ih e gu en Diens e niemals en lohn .« (108); »[...] doch die Eing i e de ussischen Bü ok a ie in die Schul- und Ki chen e wal ung A meniens wa en schwe wiegend, 1903 kam es soga zu eine Beschlagnahmung säm liche nich ü die unmi elba e Religionsausübung benö ig e Ki chenschä ze.« (111); »Bei blu igen Zusammens össen zwischen A menie n und Ase beidschane n [...] hiel sich das ussische Mili ä absich lich lange zu ück und lie e e somi die A menie den agg essi e en und zahlenmäßig übe - legene en Ase beidschane n aus.« (112); »Die A menie wa en mi hin ü Rußland, en sp echend dessen jeweilige Hal- ung zu Tü kei, nu die bisweilen nü zlichen Baue n bei Schachzügen in de ussischen O ien poli ik. [...] ›A menien ohne A menie ‹« gal Aleksej Lobanow-Ros owskij als »Ziel ussische Außenpoli ik« (112); gl. le z lich a. zu dem den Russen en gegengeb ach en Ve auen und de Abhängigkei on de Sowje union, ebd. 130. Mülle : A zach in de deu schen Reise- und Fo schungsli e a u  | 65 e s e Linie s ell das Gebie ü A menie jedoch einen Inbeg i on F eihei sliebe und Wide s andsgeis da . [...]« 25 Und auch die Si ua ion de Kul u denkmäle häl sie nu summa isch es : »Von den 1600 am lich egis ie en Bau- und Kul u denkmäle n des Au onomen Gebie s we den nu 64 om S aa un e hal en. Die Meh zahl is [...] dem Ve all ode , wie in Du zenden on Fällen, soga de mu willigen Ze s ö ung p eisgegeben [...]. Zwischen 1929 und 1932 wu den säm liche 100 Do ki chen und die 18 Einsiedeleien Ka abachs geschlossen. [...] je z wu de die Wiede e ö nung zweie Ki chen in Aussich ges ell .« 26 Zu eine genaue en Beschä igung mi den Kul u gü e n A zachs kam es abe e s in eine 1993 on Man ed Rich e he ausgegebenen Ve ö en lichung un e dem Ti el A menisches Be g-Ka abach/A zach im Übe lebenskamp .27 Von besonde e Bedeu ung is da in de Bei- ag on H a a d Hakobian, de als wissenscha liche Mi a bei e am Ma enda an ä ig wa und die Geschich e A zachs im Mi elal e in kul u geschich liche Hinsich da s ell e.28 E bea bei e e nich nu die Li e a u , sonde n auch die A chi ek u , die Kha schka e mi ih e g oßen O iginali ä , die deko a i en und angewand en Küns e wie z.B. den äl es en a meni- schen Teppich übe haup aus dem Jah 1202,29 die F esken u.a. aus Dadi ank, A achadzo und Ki an s sowie die Buchmale ei. Dami we den iele wich ige Themen ges ei , abe na ü lich nich e schöp end behandel . In diesem Sinne läd das Schlusswo des Ve asse s ge adezu zu wei e e Beschä igung ein: »Diese ku ze Ab iß de Kuns des mi elal e lichen A zach is nu de e s e Ve such, noch eine ande e Geschich e de iel äl igen und eichen E bscha des a menischen Volkes au zuschlagen, de en G enzs eine jedoch noch eines aus üh lichen und e ie enden S u- diums bedü en.« 30 25 Ebd., 116 . 26 Ebd., 119 . 27 Vgl. Rich e (1993). In dem Band inde sich u.a. auch ein seh allgemeine Bei ag on Kou cha ian (1993a). Da in üh e die A zache Diözese au den Enkel G ego des E leuch e s G ego is zu ück, de als Mä y e on Albanien den Mä y e - od and. Bis 1815 habe das Ka holika Albanien an un e schiedlichen S ellen seinen Si z gehab , in Gandzsassa bis 1815. Un e ussische He scha wu de es zu Me opolie he abges u und 1931 on den Ase is au gehoben. E s 1989 sei die Diözese wiede einge ich e wo den. In einem wei e en Bei ag häl Kou cha ian (1993b), 94 es , dass die A zache Ki che ab 302 dem albanischen Ka holika , ab dem 8. Jh. dem a menischen Kle us un e s anden habe. 28 Vgl. Hakobian (1993). 29 Ebd., 37. 30 Ebd., 44. 66 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը Kleine wei e e Sch i e in diese Rich ung sind be ei s un e nommen wo den. D ei Beispiele möch e ich abschließend da ü noch beib ingen.31 5. Die Wiede en deckung eine al en Kul u landscha – A menienbilde nach 1994 1995, also unmi elba nach Abschluss des e s en Ka abach-K ieges, and om 14. Janua bis 17. Ap il eine um ang eiche A menien-Auss ellung in Bochum s a . De Ka alog de Auss ellung mach deu lich, dass A zach nun ganz selbs e s ändlich bei den Expona en be ücksich ig wi d, auch wenn eine eigene Thema isie ung de Region nach wie o ausbleib .32 Auch in den ausgewogenen his o ischen Ein üh ungen wi d A zach nun e wähn .33 Jean-Pie e Mahé sah e wa in Ka abach eine Gebi gs egion, die » om Mi elal e bis zu Neuzei die le z e Zu luch de a menischen Unabhängigkei geblieben« sei.34 E häl es ü pa adox, dass in de e s en Häl e des 20. Jh.s de »Ke n de al en P o inz A zakh, die als e s es a menisches Te i o ium den Anschluß an Ruß- land ge o de ha e, nich zu Republik A menien« gehö .35 Auch in de Ein üh ung in a menische A chi ek u on A men Za ian auch A zach nun selbs e s ändlich au .36 Und soga in den aus üh lichen Zei a eln am Schluss des Bandes wi d nun au A zach hingewiesen, wenn auch nach wie o en scheidende E eignisse ü die poli ische En - wicklung de Region im 19. und 20. Jah hunde in den Tabellen ehlen.37 31 Ich kann hie nich au die gesam e deu schsp achige A menien-Li e a u nach 1994 eingehen. Zu e wähnen wä e u.a. noch Eid (2006). Die Si ua ion de Kaukasus-A menie s ei auch Feigel (1989). 32 Vgl. Museum Bochum (1995). An Expona en aus A zach sind in dem Ka alog u.a. zu inden: N . 174, E angelia o.D. (Ma enada an Cod. 2743; do da ie au 1232); N . 175, E angelia o 1261 und 13. Jh. (Ma enada an Cod. 378). E wähn we den auch Teppiche aus Schuschi ( on 1815), ebd. 328; N . 241 (S aa liches Museum ü Volkskuns Je ewan, In . N . 1600). Fe ne sind bes ick e Hand üche aus A zach ausges ell wo den, gl. N . 252 . jeweils aus dem 19. Jh. (S aa liches Museum de Geschich e A meniens, Je ewan, In . N . 282; 8410/3). Auch au Küns le , die in A zach gebo en wu den, wi d hingewiesen, so z.B. au Hakob Gu djian (*1881 in Schuschi; 384). 33 Vgl. Mahé (1995). Mahé beschä ig sich u.a. mi de e hnischen He kun de A menie , die e bei den U a äe n e - mu e , auch wenn die A menie dann eine Sp ache ande e He kun angenommen haben (ebd. 10). E e weis e ne au his o ische De ails wie da au , dass Abbas Mi za 1826 nich nu einen muslimischen Au s and in T anskaukasien ge ö de , sonde n auch einen e neu en Übe all de Be ge Ka bachs du chge üh habe. 34 Ebd., 15. 35 Ebd., 17. 36 Vgl. Za ian (1995). Do e wähn e ein Beispiel ü den So adi - und H ispime-Ki chen yp in Okh D ne an (Ende 5. Jh., scil. heu e im Had u Bezi k) und s ell demen sp echend es , dass die e s en Belege ü diesen Bau yp in A zach-Sünik zu inden sind (ebd., 122). Fe ne e wähn e allgemein Melikbu gen auch in A zach (ebd., 125). 37 Vgl. Museum Bochum (1995), 464 (853/54 g ei en a abische T uppeneinhei en A zach e geblich an); 467 (1722-1728/30 inden Au s ände de A menie in A zach und Sünik un e Da id Bek gegen Pe se und Tü ken s a ); 468 (am 11. Mä z 1836 i die Ki chen e assung de A menie im ussischen Reich ›Polojenye‹ auch in Ka abach in K a ). Es ehlen Hin- weise e wa au das Jah 1923 und dessen Bedeu ung ü A zach. Mülle : A zach in de deu schen Reise- und Fo schungsli e a u  | 67 De aillie e wi d A zach auch in de 2007 publizie en Habili a ionssch i on Anneg e Plon ke-Lüning behandel , die sich mi de F ühch is lichen A chi ek u in Kaukasien aus- einande gese z ha .38 Die A bei beschä ig sich g undsä zlich mi dem ühen Ki chenbau in Kaukasien und behandel A zach und U i(k) dabei als »G enzma ken«. Plon ke-Lüning heb he o , dass de Raum o allem im Blick au egionale Viel al un e such we den muss.39 Sie okussie demen sp echend einige Bau en aus A zach, das sie zwa Albani- en als G enzma k zuo dne ,40 ande e sei s du ch a menische Kul u 41 zu ie s beein luss sieh .42 Ki chenpoli isch habe die Ki che on A zach zwa ab 363/387 n.Ch . de albani- schen Ju isdik ion un e s anden, die sich ih e sei s im 7. Jh. abe de a menischen Ki che un e s ell habe.43 Die A de Behandlung des egionalen Kul u e bes du ch Plon ke-Lünig is o bildlich, alle dings nu au den engen Zei aum de Spä an ike und auch nu au die ki chliche A chi ek u in li e a ischen44 und a chäologischen45 Quellen beg enz . Insgesam is die Zahl de on ih ange üh en Bauwe ke seh übe schauba . Le z lich haben die He ausgebe de o liegenden Dokumen a ion in einem 2021 publi- zie en Band den Ve such, das Kul u gu spezi isch on A zach in eine b ei e en Pe spek i e zu okussie en un e nommen, de un e Fede üh ung on Ma in Tamcke he ausgegeben wo den is .46 Dabei soll e insbesonde e ein Au u zum Schu z de Kul u gü e in A zach publizie we den, on denen die Handsch i en in besonde e Weise in dem Band on Tama a Minsayan o ges ell wu den.47 Die meis en Bei äge de Tagung om 9. Juni 2021 wu den publizie . Gleichwohl ha ih spezi ische Fokus das gesam e Kul u e be A zachs noch nich genügend in den Blick genommen. Eine noch di e enzie e e und olls ändige e Be ach ung desselben wi d dahe mi dem ak uell o liegenden Band da gebo en. 38 Vgl. Plon ke-Lüning (2007). 39 Zusammen assend zu den Bau en in den Regionen Kaukasiens, gl. ebd., 347. A zach auch do als egional besonde e Raum nich au . 40 Die li e a ische Übe lie e ung zu albanischen spä an iken Ki chbau en be i nach Plon ke-Lüning (2007), 195, aus- schließlich das »a menische Albanien« mi A zach und U i(k), was insbesonde e auch au die He kun des Au o s de Haup quelle Mo ses Dascu anc‘i zu ückzu üh en is . 41 Vgl. ebd., 131 sp ich on eine a menischen Be ölke ung on A zach, das dem mul ie hnischen Albanien bis zu dessen Ze all e bunden gewesen sei. 42 Vgl. ebd., 122, häl es , dass 387 n.Ch . die no dös lichen (sic!) a menischen P o inzen A zach und U i(k), Ga dman und Kol ‘ Albanien zugeschlagen wo den seien. Aus üh liche behandel sie die Geschich e on A zach om 2. Jh. . bis zum 20. Jh. n.Ch . im Übe blick, ebd., 131. Hie be on sie, dass die u sp ünglichen G enzen on A zach im Einzelnen schwe zu bes immen seien. An diese S elle da ie sie die Zuschlagung A zachs an Albanien be ei s in das Jah 363 n.Ch . 43 Vgl. ebd., 152. Hie häl sie auch es , dass die Bischö e on Ama as zu den wich igs en Bischö en in A zach gehö en. 44 Zu den li e a ischen Quellen übe ühe Ki chenbau en in A zach, gl. ebd., 187-193. Sie behandel hie u.a. Giš und Ĵ š ik beim Do Tonašen im Rayon Ma dake sowie die Ka hed ale on Mec’ I ank’ und die Ki che on Glxoy Vank’ (Glka ank’) im Mec’ Kuenk’ im T u-Tal. 45 Zu den a chäologischen Zeugnissen ühe Ki chbau en in A zach, gl. ebd., 275, wo sie zunächs au den ge ingen Do- kumen a ionss and hinweis . Hie üh sie Basiliken in Ba da-Pa aw (in U i), Tazakend und Ama as au . Ein K euzbau läß sich im Rayon Agdam in Vankasa (Tig anoke a) beobach en, gl. ebd., 291. 46 Vgl. Tamcke (2021). 47 Vgl. Minasyan (2021). 74 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը Որպես հայոց եկեղեցուն վերաբերող մենագրություն, հատկապես առանձնանում է Լոթար Հեյզերի 1983 թ. հրատարակած «Հայոց եկեղեցու հավատքի վկայությունը»։15 Սույն աշխատությունը հանրաճանաչ դարձրեց Հայաստանի պատմությունը, կրոնն ու աստվածաբանությունը գերմանախոս բազմաթիվ հետաքրքրված ընթերցողների համար: Հեյզերն, ի թիվս այլ տեղեկությունների, մատնանշում է Մեսրոպ Մաշտոցի առաքելությունը վրացիների և Կովկասի ալբանացիների շրջաններում, որոնց համար նա նաև նախագծել է իրենց լեզուներին համապատասխան այբուբեններ։16 Սակայն քանի որ մենագրության թեման առհասարակ աստվածաբանությունն ու հայ քրիստոնեության բարեպաշտությունն են, այն էլ ավելի չի ծավալվում Արցախի մշակութային ժառանգության ուղղությամբ: 1985 թ. հրատարակված Լորե Բարթոլոմեուսի՝ Հայաստանի ժառանգության և ներկայի մասին գիրքը, շատ կարեկից և բովանդակալից կերպով է շարադրված:17 Սա հայոց եկեղեցու վերաբերող գիտական վերլուծություն չէ, բայց և այնպես մեծաքանակ ու կարևոր տեղեկություններ է պարունակում: Այդուամենայնիվ, սույն գրքում ևս ոչ մի խոսք չկա Արցախի կամ այնտեղի մշակութային արժեքների մասին, ինչը մասամբ հասկանալի է՝ հաշվի առնելով հեղինակի ուշադրության կենտրոնն առաջին հերթին դեպի Երուսաղեմի հայություն։ 3. Արցախն արվեստի պատմության հրապարակումներում Հայաստանի արվեստի պատմության մասին 20-րդ դ. երկրորդ կեսին շատ նշանակալից հատորներ է հեղինակել Հալլեի համալսարանի Մերձավոր Արևելքի հնագիտության պրոֆեսոր Բուրխարդ Բրենտյեսը (1929-2012)։ Սակայն դրանց մեջ Արցախի մշակութային ժառանգությունը միայն լուսանցքային հիշատակում է գտել: Դա հավանաբար կապված է այն փաստի հետ, որ Խորհրդային Միությունում Արցախը քաղաքական իմաստով Հայաստանի Հանրապետության կազմում ընդգրկված չէր։ Հենց այս իրողությունն էլ ի սկզբանե աչքի առջև է ունեցել Բրենտյեսը: ՀԽՍՀ-ից դուրս, նա համենայն դեպս զբաղվել է հայկական կարևոր ճարտարապետական կոթողներով, ինչպես օր.՝ Աղթամարը, Անին և Գանձասարը: Բրենտյեսի «Երեք հազար տարիների Հայաստան» գիրքը լույս է տեսել երեք հրատարակությամբ 1973-1984 թթ. միջև: Թեև հեղինակը ժամանակ առ ժամանակ լուսանցքային եղանակով հիշատակում է Արցախը, բայց և այնպես մանրամասն չի անդրադառնում տեղի մշակութային արժեքներին:18 Նաև նրա ներկայացման մեջ 15 Տե՛ս Heise (1983)։ 16 Տե՛ս նույնը, 23։ 17 Տե՛ս Ba holomäus (1985)։ 18 Տե՛ս B en jes (1984), 161 և շար., որտեղ նա քննարկում է 1620 թ. խաղաղությունն ու պարսկական Ղարաբաղի Մյուլլեր, Արցախը գերմանական ճամփորդական և հետազոտական գրականության մեջ | 75 տարածաշրջանի բռնակցումը Ադրբեջանին (1923 թ.) ոչ մի տեղ փաստագրված չէ։ Այս կերպ գիրքն անուղղակիորեն պարզ է դարձնում, որ այդ ժամանակ Դեմոկրատիկ Գերմանիայի Հանրապետությունում ապրող հեղինակն առանց վերապահումների որդեգրում է առկա խորհրդային սահմանները։ Համապատասխանաբար ներփակ քարտեզը ներկայացնում է միայն մասնակիորեն ՀԽՍՀ-ի հուշարձանները: Խորհրդային Հայաստանին կենտրոնացած լինելու պատճառով Արցախը նույնպես դժվար թե տեղ գտներ հայկական արվեստին վերաբերող մեկ այլ չափազանց ուշագրավ ժողովածուում, որը Բրենտյեսը հրատարակել է Ստեփան Մնացականյանի և Նոնա Ստեփանյանի աշխատակցությամբ։ Բացի մի քանի ընդհանուր պատմական տեղեկություններից, որոնք արդեն իսկ առկա էին Բրենտյեսի վերոնշյալ գրքում,19 այստեղ Արցախի մասին միայն մեկ հիշատակում կարելի է գտնել, որը նվիրված է 13-րդ դարի արվեստին. «Այս շրջանին են պատկանում նաև Ղարաբաղի գավառական փոքր եկեղեցիները։ Այստեղ կարելի է գտնել որմնանկարների մնացորդներ Առաջաձորի եկեղեցում և Դադիի վանքում, որը կառուցվել է Արզու-Խաթուն արքայադստեր կողմից 1214 թվականին։ Վերջինիս մեջ մասամբ նշմարելի է Սբ. Ստեփանոսի քարկոծման տեսարանը»։ 20 Արցախի մշակույթի մասին այլ տեղեկություններ չկան այս հատորում։ Աշխարհագրական մարգինալության հետ մեկտեղ, Բրենտյեսի և նրա համահեղինակների կողմից Արցախի մշակութային հուշարձանները կարծես թե անտեսվել են նաև իրենց այսպես ասած գավառական բնույթի պատճառով։ 4. Արցախի ընկալումը գերմանական գրականության մեջ 1988 թ. սկսյալ Ինչպես հայտնի է, 1988 թ. ԼՂԻՄ-ի գերագույն խորհուրդը հայտ է ներկայացրել՝ Հայաստանին միանալու համար, ինչը մերժվել է Ադրբեջանի կողմից։ Սա մի շարք հակամարտությունների խթան հանդիսացավ, որոնց գագաթնակետերը եղան 1991 թ. Արցախի անկախության հռչակումն ու Ադրբեջանի կողմից այն վերանվաճելու փորձերը: 1994 թ. մայիսին վերջինս ստիպված էր կնքել հրադադար՝ համաձայնելով տարածքային նահանգի ստեղծումը։ Դրանից բացի նա նշում է Ղարաբաղի մելիքներից մեկի որդու, Իսրայել Օրիի նախաձեռնությունը Հակոբ Դ (Ջուղայեցի) կաթողիկոսի հետ միասին՝ Արևմուտքի ուղղությամբ միությունն առաջ տանելու փորձը։ 19 Տե՛ս B en jes (1981), 42։ Խոսքը միևնույն տեղեկությունների մասին է, ինչպես որ ներկայացված է հմր. 18 ծանոթագրությունում։ 20 B en jes (1981), 240։ 76 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը կորուստներին։ Հենց այս ժամանակահատվածում, 1988-1994 թթ. միջև, Գերմանիայում լույս տեսան Արցախի մշակութային ժառանգությանը նվիրված առաջին կարևոր հրապարակումները։ Սակայն դրանք ավելի շատ թեմատիկ ներածություններ են և պատմական ակնարկներ, քան իսկապես խորը գիտական մշակումներ: Արդեն իսկ 1988 թ. սեպտեմբերին Համբուրգի կաթոլիկ ակադեմիան մոնսինյոր Վիլմ Սանդերսի նախագահությամբ կազմակերպեց «Հայաստան. փոքր ժողովուրդ մեծ ժառանգությամբ» խորագրով մի տեղեկատվական գիտաժողով:21 Դրա պատճառը բնականաբար այն ժամանակվա ՀԽՍՀ-ում և ԼՂԻՄ-ում տեղի ունեցած իրադարձություններն էին:22 Ներկայացված հոդվածների մեծ մասում Ղարաբաղը միայն հակիրճ է քննարկվում։23 Միայն Տեսսա Հոֆմանն է այստեղ առաջին էական զեկույցը ներկայացնում՝ «Ղարաբաղ. Հայաստանի բաց վերքը» խորագրով։ Դրանում նա անդրադառնում է հակամարտության պատմական արմատներին և շեշտում հատկապես Ռուսաստանի չափազանց երկկողմ դերը։24 Արցախի մշակութային նշանակության մասին նա միայն լուսանցքում է խոսում. «Ղարաբաղը հնագույն ժամանակներից հանդիսանում է հայկական մշակութային տարածք՝ զարդարված հայկական աշխարհիկ և կրոնական ճարտարապետության բազմաթիվ հուշարձաններով։ Այստեղ են հյուսվում կովկասյան ամենաթանկ գորգերը։ Ղարաբաղը հայտնի է եղել նաև իր ‹ոսկեգույն› ձիերով: Հայերի համար, սակայն, այս տարածքն առաջին հերթին ազատասիրության և դիմադրության ոգու ուղն ու ծուծն է։ [...]» 25 21 Տե՛ս Sande s (1989)։ 22 Նույնը, 7։ 23 Տե՛ս Kan ian (1989), այստեղ էջ 69, ուր նա ընդգծում է, որ Արցախը Հայաստանի առաջին մասն էր, որը 1813 թ.- ին հայտնվեց ռուսական տիրապետության տակ, թեև Հայաստանի այս դժվարանցանելի լեռնային շրջանը սովորաբար լավագույն պաշտպանությունն էին ներկայացնում թշնամիների դեմ (այլ կարծիքի է Ho mann-ը (1989), 117, ըստ որի Արցախն արդեն իսկ 1804 թ. Ռուսաստանի կառավարման ներքո էր անցել); նաև Sande s (1989), 104 և շար. հաղորդում է խորհրդային իշխանությունների կողմից Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանում երկու եկեղեցիների վերաբացման մասին, ինչի շնորհիվ ավելի քան 60 տարվա ընթացքում առաջին անգամ Ղարաբաղի հայ քրիստոնյաներին վերստին տրվում է իրենց սեփական աղոթատեղիների իրավունքը։ 1920 թ. այնտեղ դեռ կար 100 հայկական եկեղեցի և վանք, սակայն ներկայումս (այսինքն 1980-ականների վերջին), ըստ ԵՀԽ-ի, 160.000 հայերի համար ոչ մի գործող եկեղեցի չկա: 24 Ho mann (1989): Տե՛ս այնտեղ այնպիսի հայտարարություններ, ինչպիսիք են. «Ռուսաստանը երբեք չի վարձատրել հայերին նրանց լավ ծառայությունների համար» (108); «[...] ռուսական բյուրոկրատիայի միջամտությունները Հայաստանի դպրոցների ու եկեղեցիների տնօրինման հարցում ծանր ազդեցություն ունեցան, [այսպես] 1903 թ. բռնագրավվեցին բոլոր այն եկեղեցական գանձերը, որոնք անհրաժեշտ չէին անմիջականորեն ծիսակատարությունների համար» (111); «Հայերի և ադրբեջանցիների միջև արյունալի բախումների ժամանակ [...] ռուսական բանակը միտումնավոր երկար ժամանակ հետ է կանգնել և այդպիսով հայերին հանձնել ավելի ագրեսիվ և թվով գերազանցող ադրբեջանցիներին» (112); «Հետևապես, հայերը Ռուսաստանի համար եղել են միայն երբեմն օգտակար շախմատային զինվորներ՝ վերջինիս արևելյան քաղաքականության խաղային քայլերում՝ ըստ Թուրքիայի նկատմամբ տվյալ իրավիճակում որդեգրած պահվածքի։ [...] ‹Հայաստանն առանց հայերի›» այսպես էր սահմանվում Ալեքսեյ Լոբանով-Ռոստովսկու «ռուսական արտաքին քաղաքականության նպատակը» (112); տե՛ս վերջապես նաև ռուսների հանդեպ ունեցած վստահությունն ու Խորհրդային Միությունից կախվածությունը, նույնը 130։ 25 Նույնը, 116 և շար.։ Մյուլլեր, Արցախը գերմանական ճամփորդական և հետազոտական գրականության մեջ | 77 Եվ ընդամենը ամփոփիչ կերպով է մոտենում մշակութային հուշարձանների վիճակին. «Ինքնավար այս մարզի պաշտոնապես գրանցված 1600 ճարտարապետական և մշակութային հուշարձաններից միայն 64-ն է պահպանվում պետության կողմից: Մեծամասնությունը [...] մատնված է քայքայման կամ ինչպես տասնյակ հայտնի դեպքերում, նույնիսկ՝ միտումնավոր կործանման [...]: 1929-1932 թվականներին փակվել են Ղարաբաղի բոլոր 100 գյուղական եկեղեցիներն ու 18 մենաստանները։ [...] այժմ նախատեսվում է երկու եկեղեցիների վերաբացումը։» 26 Արցախի մշակութային արժեքներով առաջին անգամ մանրամասն զբաղվեց 1993 թ. Մանֆրեդ Ռիխտերի խմբագրած «Հայկական Լեռնային Ղարաբաղը/Արցախը գոյատևման մարտում» վերնագրով ժողովածուն։27 Այնտեղ հատկապես կարևոր է Հրավարդ Հակոբյանի ներդրումը, ով որպես Մատենադարանի գիտաշխատող ներկայացրել է Արցախի միջնադարյան պատմությունը՝ մշակութաբանության տեսանկյունից:28 Նա ուսումնասիրել է ոչ միայն գրականությունն, այլև ճարտարապետությունը, խաչքարերն իրենց հայտնի ինքնատիպությամբ, դեկորատիվ և կիրառական արվեստները, որոնց վառ օրինակներից է՝ 1202 թ. ամենահին հայկական գորգը։29 Ի թիվս այլոց, ներկայացվում են նաև Դադիվանքի, Առաչաձորի և Կիրանցի որմնանկարներն, ինչպես նաև այնտեղի ձեռագրերի մանրանկարչությունը։ Դրանով անշուշտ շոշափվում են շատ կարևոր թեմաներ, բայց իհարկե դեռևս սպառիչ կերպով չեն քննարկվում։ Այս առումով հեղինակի եզրափակիչ խոսքերը մեզ ամենքիս հրավիրում են հետագա ուսումնասիրությունների. «Միջնադարյան Արցախի արվեստի այս համառոտ ուրվագիծը միայն առաջին փորձն է, որպեսզի բացահայտվի հայ ժողովրդի բազմազան ու հարուստ ժառանգության ևս մեկ պատմություն, որի սահմանագծային ուղենիշները դեռևս մանրակրկիտ ու խորաթափանց ուսումնասիրության կարիքն ունեն։» 30 26 Նույնը, 119 և շար.։ 27 Տե՛ս Rich e (1993): Հատորը ներառում է նաև Kou cha ian-ի (1993a) շատ ընդհանուր հոդվածը, ուր Արցախի թեմի հիմնումը վերագրվում է Գրիգոր Լուսավորիչի թոռանը՝ Գրիգորիսին, որը նահատակվել է Աղվանքում իբրև մարտիրոս։ Մինչև 1815 թ. Աղվանից կաթողիկոսության նստավայրը տարբեր վայրերում է տեղակայվել, և ի վերջո գտնվել Գանձասարում՝ մինչև 1815 թ.։ Ռուսական իշխանության օրոք այն իջեցվել է մետրոպոլիտության մակարդակի և 1931-ին փակվել ազերիների կողմից։ Թեմը վերականգնվել է միայն 1989 թ.։ Մեկ այլ աշխատության մեջ Kou cha ian (1993b), էջ 94-ում նշվում է, որ Արցախի եկեղեցին 302 թ.-ից գտնվում էր Աղվանից կաթողիկոսության ներքո, իսկ 8-րդ դարից՝ հայ հոգևորականության։ 28 Տե՛ս Hakobian (1993)։ 29 Նույնը, 37։ 30 Նույնը, 44։ 78 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը Այս ուղղությամբ արդեն որոշ փոքր հավելյալ քայլեր են արվել։ Ավարտելով՝ կցանկանայի դրանցից երեք օրինակ բերել։31 5. Հին մշակութային լանդշաֆտի վերագտնում. Հայաստանի պատկերները 1994 թ. հետո Արցախյան առաջին պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո, 1995 թ., հունվարի 14-ից ապրիլի 17-ը Բոխումում տեղի ունեցավ Հայաստանին նվիրված լայնածավալ ցուցահանդես։ Դրա կատալոգը հստակորեն ցույց է տալիս, որ Արցախն այժմ բնականաբար հայկական ցուցանմուշների մեջ է, անգամ եթե տվյալ տարածաշրջանի ուրույն թեմատիկացման խնդիրը, ինչպես և նախկինում, իրագործված չէ:32 Արցախը ներառնվում է նաև բոլոր հավասարակշռված պատմական ներածություններում։33 Ժան-Պիեր Մահեն Ղարաբաղի դեպքում տեսնում է մի լեռնային շրջան, որը «միջնադարից մինչև նոր ժամանակներ հայկական անկախության վերջին ապաստանն» է հանդիսացել։34 Նա պարադոքսալ է համարում այն փաստը, որ 20-րդ դ. առաջին կեսին «Արցախի հինավուրց նահանգի կորիզը, որն իբրև առաջին հայկական տարածք պահանջել էր միություն Ռուսաստանի հետ, այդուամենայնիվ չի պատկանում Հայաստանի Հանրապետությանը»։35 Արցախը բնականաբար ներկայացվում է նաև Արմեն Զարյանի հեղինակած հայկական ճարտարապետության ներածությունում։36 Ժողովածուի վերջում տպված մանրամասն ժամանակագրական աղյուսակներում ևս անդրադարձ է կատարվում 31 Այստեղ ես չեմ կարող 1994-ից սկյսալ ողջ գերմանախոս գրականությունը ներկայացնել, որը նվիրված է հայերին։ Հիշարժան է ի միջի այլոց Eid-ը (2006)։ Կովկասում հայերի իրավիճակին է անդրադառնում նաև Feigel-ը (1989)։ 32 Տե՛ս Museum Bochum (1995)։ Արցախի ցուցանմուշներից կարելի է այս կատալոգում ի միջի այլոց տեսնել՝ N . 174 – Ավետարան առանց թվ. (Մատենադարան, ձեռ. № 2743, այստեղ՝ 1232 թ.); N . 175 – Ավետարան 1261 թ.-ից առաջ և 13-րդ դ. (Մատենադարան, ձեռ. № 378)։ Հիշատակվում են նաև Շուշիի գորգերը (1815 թ.), նույնը, 328; N . 241 (Ժողովրդական արվեստի թանգարան, Երևան, նմուշ № 1600): Բացի դրանից ցուցադրվել են 19-րդ դ. ասեղնագործություններ Արցախից, տե՛ս N . 252 և շար. (Հայաստանի պատմության թանգարան, Երևան, նմուշներ № 282 և 8410/3)։ Կատալոգում նաև հղում է կատարվում Արցախում ծնված արվետսագետների մասին, ինչպես օր.՝ Հակոբ Գյուրջյանը (*1881 Շուշիում; նույնը, 384): 33 Տե՛ս Mahé (1995): Ի թիվս այլ նյութերի, հեղինակը զբաղվում է հայերի էթնիկ ծագումնաբանությամբ, և առաջ քաշում այն թեզը, որ նրանք ուրատացիներից են գալիս՝ անգամ եթե հայերը հետագայում այլ ծագման լեզու են ընդունել (նույնը, 10): Նա նաև վկայակոչում է այնպիսի պատմական մանրամասներ, որ օրինակ Աբբաս- Միրզան ոչ միայն աջակցել է 1826 թ. Անդրկովկասում մահմեդականների ապստամբությանն, այլև հերթական հարձակումն է իրականացրել Ղարաբաղի լեռներում։ 34 Նույնը, 15։ 35 Նույնը, 17։ 36 Տե՛ս Za ian (1995): Այնտեղ նա նշում է Զորադիր (Սորադիր) և Հռիփսիմե եկեղեցիների տիպը Օխտը Դռնի վանքի դեպքում (5-րդ դ. վերջ, այսօր՝ Հադրութի շրջան) և ըստ այդմ փաստում, որ այս տիպի եկեղեցաշինության առաջին օրինակները փաստորեն գտնվում են Արցախ-Սյունիքում (նույնը, 122)։ Բացի դրանից նա ընդհանուր ուրվագծերով հիշատակում է նաև Արցախում եղած մելիքների ամրոցները (նույնը, 125)։ Մյուլլեր, Արցախը գերմանական ճամփորդական և հետազոտական գրականության մեջ | 79 Արցախին՝ նույնիսկ եթե այնտեղ բացակայում են 19-րդ և 20-րդ դդ. տարածաշրջանի քաղաքական զարգացումների վճռորոշ իրադարձությունները։37 Արցախն ավելի մանրամասն է դիտարկվում Աննեգրետ Պլոնտկե-Լյունինգի 2007 թ. հրապարակված հաբիլիտացիոն ատենախոսությունում, որն ընդհանրապես Կովկասի վաղ քրիստոնեական ճարտարապետությանն է նվիրված:38 Աշխատությունը հիմնովին ուսումնասիրում է Կովկասի վաղ եկեղեցաշինությունը՝ այդ ընթացքում քննարկելով Արցախը և Ուտիքը որպես «սահմանագծային նշանակիրներ»: Պլոնտկե-Լյունինգը կարևորում է, որ տվյալ երկրամասը պետք է ուսումնասիրվի՝ նախևառաջ հաշվի առնելով տարածաշրջանային բազմազանությունը։39 Ըստ այդմ, նա կենտրոնանում է Արցախից մի քանի պատմական շինությունների վրա, որոնք որպես սահմանագծային նշանակիրներ վերագրում է Աղվանքին,40 սակայն մյուս կողմից դրանք համարում հայկական մշակույթով41 խորապես ազդված կոթողներ:42 Եկեղեցական-քաղաքական առումով Արցախի եկեղեցին թեև 363/387 թթ. գտնվել է Աղվանքի իրավասության ներքո, 7-րդ դ. սկսյալ այն, սեփական նախաձեռնությամբ, հայոց եկեղեցու ենթակայությանն է անցել։43 Տարածաշրջանային մշակութային ժառանգությանը նման մոտեցման ձևը Պլոնտկե-Լյունիգի կողմից անշուշտ օրինակելի է, բայց այն սահմանափակվում է ուշ անտիկ շրջանի կարճ հատվածով՝ հիմնվելով միայն եկեղեցական ճարտարապետության գրական44 և հնագիտական45 37 Տե՛ս Museum Bochum (1995), 464 (853/54 թթ. արաբական զորամիավորումներն ապարդյուն հարձակվում են Արցախի վրա); 467 (1722-1728/30 թթ. Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ տեղի են ունենում հայերի ապստամբություններ Արցախում և Սյունիքում՝ պարսիկների և թուրքերի դեմ); 468 (1836 թ. մարտի 11-ին Ղարաբաղում ուժի մեջ է մտում Ռուսական կայսրությումում գործող հայոց եկեղեցու նոր կանոնադրությունը՝ «Պոլոժենիե»-ն): Հիշատակումներ չկան 1923 թվականի և Արցախի պահով դրա ճակատագրական կարևորության մասին։ 38 Տե՛ս Plon ke-Lüning (2007)։ 39 Ամփոփիչ կերպով Կովկասի շրջանների շինությունների մասին, տե՛ս նույնը, 347։ Արցախն այնտեղ չի առանձնանում իբրև ուրույն գոտի։ 40 Ըստ Plon ke-Lüning-ի, ուշ անտիկ ժամանակների աղվանական եկեղեցական շինությունների գրական ավանդույթն Արցախով և Ուտիքով հանդերձ, վերաբերում է բացառապես «Հայկական Աղվանքին», ինչը կարելի է վերագրել մասնավորապես հիմնական աղբյուրի հեղինակ՝ Մովսես Դասկուրանցիի ծագմանը (նույնը, 195)։ 41 Տե՛ս նույնը, 131 խոսում է Արցախի հայ բնակչության մասին, որը կապված էր բազմազգ Աղվանքի հետ, մինչև վերջինիս անկումը։ 42 Տե՛ս նույնը, 122, հաստատում է, որ 387 թ. հայկական հյուսիս-արևելյան (sic!) մարզեր՝ Արցախը և Ուտիքը, ինչպես նաև Գարդման ու Կողթ գավառները վերցվել էին Աղվանքի կողմից։ Նա ավելի մանրամասն ներկայացնում է Արցախի պատմությունը ն. Քր. 2-րդ դ. մինչև 20-րդ դ. մի ակնարկում (նույնը, 131)։ Այստեղ նա շեշտում է, որ միայն առանձին Արցախի նախկին սահմանները դժվար է նշել ու թվագրում Արցախի յուրացումը Աղվանքի կողմից արդեն իսկ 363-ին։ 43 Տե՛ս նույնը, 152։ Այստեղ նա հաստատում է, որ Ամարասի եպիսկոպոսներն Արցախի կարևորագույն առաջնորդներից են եղել։ 44 Արցախի եկեղեցական շինությունների վերաբերյալ գրական աղբյուրների մասին տե՛ս նույնը, 187-193։ Այստեղ նա հիշատակում է ի թիվս այլոց Գիշն ու Ջրվշտիկը (Եղիշե առաքյալի վանքը), Մարտակերտի շրջանի Տոնաշեն գյուղի մոտակայքում, ինչպես նաև Մեծ Իրանքի տաճարն ու Գլխավանքը՝ նույնպես Մեծ Կվենք գավառում, Տրտու (Թարթառ) գետի հովտում։ 45 Արցախում վաղ շրջանի եկեղեցական շինությունների վերաբերյալ հնէաբանական վկայությունների մասին տե՛ս նույնը, 275, ուր նա նախևառաջ մատնանշում է փաստագրությունների սակավությանը։ Այստեղ 80 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը աղբյուրներին: Ընդհանուր առմամբ, նրա կողմից թվարկված պատմական շինությունների քանակը շատ սակավաթիվ է: Ի վերջո հարկ է նշել, որ ընթացիկ գիտաժողովի կազմակերպիչները 2021 թ. Մարտին Թամքեի առաջնորդությամբ հրատարակված գիտական ժողովածուում նախաձեռնել են ևս մեկ փորձ՝ ավելի լայն տեսանկյունից կենտրոնանալու հատկապես Արցախի մշակութային արժեքների վրա։46 Մասնավորապես այնտեղ հարկ էր հրապարակել Արցախում մշակութային կոթողների պաշտպանության հրատապ կոչը։ Այդ մշակութային արժեքների ցանկում ընդգրկված ձեռագրերն իրենց յուրահատկությամբ ներկայացվել են նշված ժողովածուում Թամարա Մինսայանի կողմից։47 2021 թ. հունիսի 9-ի մեր գիտաժողովի զեկույցների մեծ մասն արդեն իսկ հրապարակվել է։ Միևնույն ժամանակ, նրանց հատուկ ուշադրությունը դեռևս բավարար չափով հաշվի չի առել Արցախի ողջ մշակութային ժառանգությունը։ Այդ իսկ պատճառով, տվյալ նյութի էլ ավելի տարբերակված ու ամբողջական ուսումնասիրությունը կներկայացվի սույն հատորում: Գրականություն ներկայացվում են Պարտավի (Ուտիքում), Թազաքենդի և Ամարասի բազիլիկները։ Մի խաչաձև շինություն կարելի է տեսնել Աղդամի շրջանի (Տիգրանակերտի մոտակայքի) Վանքասարում, տե՛ս նույնը, 291։ 46 Տե՛ս Tamcke (2021)։ 47 Տե՛ս Minasyan (2021): Ba holomäus, Lo e, In jedem K euz ein Lebensbaum. Aus A meniens E be und Gegenwa , Köln [1985]: B en jes, Bu cha d, D ei Jah ausende A menien, Leipzig 3 1984: B en jes, Bu cha d, S epan Mnazakanjan, Nona S epan- jan, Kuns des Mi elal e s in A menien, Be lin 1981: Eid, Volke Im Land des A a a . Völke und Kul u en im Os en Ana oliens, Da ms ad 2006: Esb oeck, Michel an, A . Albanien (in Kaukasien), in: RAC Suppl. 1 (2001), 257-266: Feigel, Uwe, Das e angelische Deu schland und A - menien, Die A menie hil e deu sche e angelische Ch is en sei dem Ende des 19. Jah hunde s im Kon- ex de deu sch- ü kischen Beziehungen, Ki che und Kon ession 28, Gö ingen 1989: Hage, Wol gang, A . A menien 1. Al e Ki che und Mi el- al e , in TRE 4 (1979) 40-57: Hakobian, H a a d, Zu Geschich e A zachs im Mi el- al e in kul u geschich liche Hinsich , in: Man ed Rich e (ed.), A menisches Be g-Ka abach/A zach im Übe lebenskamp . Ch is liche Kuns – Kul u – Ge- schich e, Be lin 1993, 15-66: Heise , Lo ha , Das Glaubenszeugnis de a menischen Ki che, Sophia 22, T ie 1983: Ho mann, Tessa, Ka abach – A meniens o ene Wunde, in: Wilm Sande s (ed.), A menien – Kleines Volk mi g oßem E be, Hambu g 1989, 107-132: Kan ian, Ra i, Das Lied om A a a , in: Wilm Sande s (ed.), A menien – Kleines Volk mi g oßem E be, Hambu g 1989, 59-91: Klinge, G.[e ha d], A . A menien, in: RAC 1 (1950), 678-689: Kou cha ian, Ge aye , Das Ka holika on Albanien bzw. Gandsassa (4. bis 19. Jah hunde ), in: Man ed Rich e (ed.), A menisches Be g-Ka abach/A zach im Übe lebenskamp . Ch is liche Kuns – Kul u – Ge- schich e, Be lin 1993 (1993a), 90-92: Kou cha ian, Ge aye , A menien 1915, A zach 1992, in: Man ed Rich e (ed.), A menisches Be g-Ka abach/ A zach im Übe lebenskamp . Ch is liche Kuns – Kul- u – Geschich e, Be lin 1993 (1993b), 93-97: Lynch, Hen y F.B., A menia. T a els and S udies, I+II, London 1901: Մյուլլեր, Արցախը գերմանական ճամփորդական և հետազոտական գրականության մեջ | 81 Mahé, Jean-Pie e, A menien: Das Land, die Menschen und ih e Geschich e, in: Museum Bochum u.a. (ed.), A menien. Wiede en deckung eine al en Kul u land- scha , Bochum 1995, 9-18: Մանուկեան, Աբէլ, Պազելի աւետարանական քարոզչական ընկերութիւնը և հայերը (1823- 1835), in: Ma in Tamcke, Ha u yun G. Ha u yunyan, Dagma Helle , And eas Mülle , Egbe Schla b (ed.), Das a menische Kul u e be in Be g-Ka abach/A - zach und die Deu schen, Gö ingen 2021, 81-113: Minasyan, Tama a, Das E be de Sk ip o ien on A zach, in: Ma in Tamcke in Zusammena bei mi Ha u yun G. Ha- u yunyan, Dagma Helle , And eas Mülle und Egbe Schla b, Das a menische Kul u e be in Be g-Ka abach/ A zach und die Deu schen, Gö ingen 2021, 33-46: Museum Bochum u.a. (ed.), A menien. Wiede en de- ckung eine al en Kul u landscha , Bochum 1995: Mu adjan, Pa uj , Ein Volk ode ein Gebie , in: Man ed Rich e (ed.), A menisches Be g-Ka abach/A zach im Übe lebenskamp . Ch is liche Kuns -Kul u -Ge- schich e, Be lin 1993, 107-111: Niede l-Ga be , Claudia, Wie Eu opa A menien »en - deck e«. Das Bekann we den de Kuns geschich e A meniens im Spiegel wes liche Reisende , g aze edi ion 14, Wien/Be lin 2013: Plon ke-Lüning, Anneg e , F ühch is liche A chi ek u in Kaukasien. Die En wicklung des ch is lichen Sak al- baus in Lazika, Ibe ien, A menien, Albanie und den G enz egionen om 4. bis zum 7. Jh., Ve ö en lichun- gen zu Byzanz o schung 13, DÖAW.PH 359, Wien 2007: Rich e , Man ed (ed.), A menisches Be g-Ka abach/ A zach im Übe lebenskamp . Ch is liche Kuns – Kul u – Geschich e, Be lin 1993: [Ris , Jose ] JR, A . Albanien, in: Kleines Lexikon des Ch is lichen Os ens/ ed. Hube Kau hold, Wiesba- den 22007 (2007a), 7-9: [Ris , Jose ] JR, A . Albanische Ki che, in: Kleines Le- xikon des Ch is lichen Os ens/ ed. Hube Kau hold, Wiesbaden 22007 (2007b), 9 և շար.: [Ris , Jose ] JR, A . Nago ny-Ka abach, in: Kleines Le- xikon des Ch is lichen Os ens/ ed. Hube Kau hold, Wiesbaden 22007 (2007c), 370 և շար.: Sande s, Wilm (ed.), A menien – Kleines Volk mi g o- ßem E be, Hambu g 1989: Sande s, Wilm, Ki che un e dem K euz. Zu ki chli- chen Si ua ion in Sowje -A menien, in: Wilm Sande s (ed.), A menien – Kleines Volk mi g oßem E be, Hambu g 1989, 93-106։ Spule , Be old, A . A menien 2. Neuzei , in TRE 4 (1979) 57-63։ Tamcke, Ma in, in Zusammena bei mi Ha u yun G. Ha u yunyan, Dagma Helle , And eas Mülle und Egbe Schla b, Das a menische Kul u e be in Be g- Ka abach/A zach und die Deu schen, Gö ingen 2021, h ps://doi.o g/10.17875/gup2021-1779: Za ian, A men, Im Zeichen des K euzes. A chi- ek u de A menie , in: Museum Bochum u.a. (ed.), A menien. Wiede en deckung eine al- en Kul u landscha , Bochum 1995, 119-127: 82 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը Հեղինակ Անդրեաս Մյուլլեր, ածբն. գիտ. դոկտ., պրոֆ. Քիլի Քրիստիան-Ալբրեխտ համալսարանի Եկեղեցիների և կրոնների պատմության ամբիոնի վարիչ, Աստվածաբանական գիտությունների միությունում Եկեղեցիների պատմության մասնագիտական խմբի ղեկավար և Քրիստոնեության պատմության ուսումնասիրության միջազգային կոմիտեում Գերմանիայի եկեղեցու պատմության ազգային ներկայացուցիչ, AMuelle @kg.uni-kiel.de Թարգմանությունը՝ Հարություն Գ. Հարությունյանի Open Access This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license (CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.