Thesaurus antiquitatum romanarum /

it-��- -\e ". -' " .� - '.' � �ir' .• :c"l,.", ,..� .'"' .... ' .. ,.,..... .... ). 'Iot-. , .. ... "s _/\ /> / , I í • " ) ( " " I .. l -, J • , . ( I L \ . J , . I \ \ ( l' \ , ! <>, , . • 1 ," ( ./ \, - _ ... -r 0, / ') . I f� " .( " ,\- -� .. � 1 '. , ,- �\ V "'. e � ", y , . -? '.' 1'"' .J. -.., < _j \ , � , "'- <, " / _..J �I \, I .' ..... '\ ;.... \'. j. '--- _; r: j 0 l \" " � � ( -, .r I::_ .� __/' " ", ) -, I I" / / I ..., ( e, ,', ) - \" ./ - "' �, " ( ., : /, , ) ----,_. .' . , / 'r .J .J " v , 1 j' 1.- J, \ <, ,( w- Ii .1 �i � -; e .: ." r\ " ) ,. I _I ./ / . { j (. , -; . J \. . u' • \ \. .1 '\ .) '. I ( " .» , /' ,. , J .» -: , \ 'I. _'-' " . ,', '/ , •• ( I v \ " .' J, l .. r- ) , , í , , ,.J / / " , \ _/ , .r- \ , J / �, . � . THESAVR VS , .' ANTIQVITATVM ROMANARVM, Conge.flu�. a JOANNE GEORGIO GRAEVIO. , Acccflerunt 17ariae é1 accuratae tabulae aeneee. Q...V.t\RTVS� .' . MDCXCVII. Cum Pr¡7);�tgio" , "9:�aiCél.adRhen.·{ A ud FRANCISCVM HALMAMJ'} .. " Lugd. Bsteuor, ,. P PET R V M vander A A J Blbhop.: - � It I I , o , ) . :'.�. ' ."" .. .." : .. ,�. ] G .. '. \ lLLVSTR/SSIMO ET EXCELLENTISSll110 /71 R O' EVERARDO 'D E W E E D.E I I . . . TOPARCHAE. DE. WEEDE .. DE. DIJK . VELT. RATELES &c . , .. e o L LEG I I. B E A T AE. ,M A R I AE. D E e A N O. PRAEPOTE'N TI VlVI. R EIPVBLI CAE. T R A , . J'E e T I N AE. o R o I N V M. P RAE S I Di 1. e o N . ' SESSVI. SVPREMO. VNIV,ERSAE. SOCIA T AE.· BELGICAE. PATRVM. .Q V I. H A GAE. COMITIS. EST. ADSCRIPTO. AG GERIBVS., AD. ·ÑIVN°IENDVlV1. AGR VMe SV PERIORI. L EeCAE. ADSITVlVI. PRAEFE CTO. MVLTIS. LEGATIONIBVS. SVMlYIA CVM.·'LAVDE. ET .. GLORIA .. DEFVNC'fO. PRAECLARE. DE. OMNI. RElPVBLICAE. PARTE.' MERITO S. D. J OANNES. GEORGIUS. GRAEVIUS Agna ingeniorum frudiorumque varíe tas eft admirabili naturae inílituto. Nam cum finguli íua videntur com- ' '. moda, animique induétionern .íequi , omnes tamen .communitari generis humani íer- . :>f 3 viunt, 0, D E ·n I e A, 'T I o viunt, etiam inícii &' inviti , fi ,arti libero ho mine dignae íint dediti. Sunt qui caelcílis do étrinae, íacrorumque monumentorum J, quae ad flatu divino concitati Viri condiderunt, intel- , ligentiae fe totos tradunt, Alii juris legumque, quibus refpublica continetur, prudentiae invi gilant. Non nuIli mutis quidem, fed falutaribus artibus pefres morboíque corporis fanandi Ilu dent. Multi Cuas cogitationes & operam confe- .[ runt aut ad. abditas rerum naturalium cauías in quirendas. ad motus Iyderum perdiícendos, ad coeliterrarumque fines metiendos: 'aut ad diíci plinam diílerendi, & fubtiliter verum ad arnuílim rationis limandi: aut ad excolendam vivendi ar- _ tern, quae turbulentiílimos animi motus corn- , primit , & officii Fontes aperit ad omnia vitae munera c�m dignitate homine digna obeunda , - parreíque nobis impoíitas recte agendi, quae ars omnium eft prima: 'aut adícicntiam refpublicas condendi , aut conditas íervandi, quae omnium / , eft diflicillima. Sunt quos juvat politiorum litte .. . rarum humanitas, 'qui omnia Muíarum laetiílirna vircta perluílrant , abílruíoíquc illarunrac vulgo : , inviíos receíliis peragrant. Inter hos .invcnies - qui Icriptorum omne.genus ex tenebris, . quibus oppreíli per tot -frecula jacuerunt , in Iucem re vocant: ' alios; qui in detergendo Iitu, fqualo re, ac maculis, quas tcmporuméz hominumin juria iis ínuílit, ut priftina illis integritas & nitor reflituatur , induílriam fuam exercent ,: fine .qlla lux '. qua donati erant , aut nihil aut petpar_Uffi illis proderat. Alii, magno fudore s multifque vigiliis _ , \ \ .» \ / l lO'" [0- ae eI- . fe, • 7¡- US u- f1 �e- n- id • �1- m .r- n� te , I , rs IS n »� ,; � la o ': �s lS '- '" ,- l- r a r n � ,::lo � s , - D E D I e A. T' 1 o vigiliis incumbent in eruendis. ex veterum, quae. fuperíimt , monumentis.. cultiorum gentium fa. cris , moribus, Inílitutis � legibus, quibus cum domi in republica moderanda íapienter., tum in re militari fortiter & ícienter adminiílranda, nee ' non in domeílica diíciplina bene .regenda uíi . font, ut inde pateat, qua via &. ratione procef . ferint, . & creverint a tenuibus & humillimis ini .. tiis ad vix credibile potentiae faíligium , Roma�. ni imprimis, quorum imperio nee terrarum Ion giffime disjunétarum {patio ullum arnplius , nec opibus firmius, nee temporis, quo floruit , Ion-. '. ginquitate diuturnius ah' .omni memoria in hoc 'orbe noílro fuit , quod -non debent fortunae ; quae ut Athenienfi Tirnotheo gentes.éc populos caeco quodam impem in illorum finurn projece .. rit, fed divinae cuidam rationi ,& difciplinae rei .. publicae.;- melioribus quam alia ulla legibuscon flirutae. Tam diverfas voluntates ',. & tam va .. - ...., rium multiplicis cognitionis amorem in tam' dif- . íimilibus artibus, . quas quifque Iemina natura íuae � fecutus colit,· iníevit animis hominum Deus ad univeríam rem literariam.conítituendamin uíiim horninum , .& ad dodrinarum & Iapicntiae tem plum comrnunibus quafi operis diveríatamen fin. gulorum induílria coníummandnm. - Sunt enim artes omnes, quod olim Iapientise magiftri vide runr ; communiquodam vinculo colligataedivi nitus , . & íociarae in rnutuam opeql & [ubfidii vícíílitudmem. Hinc qui unam contenrnit , nee in caeteris multum fe [apere fupra vulgus oílen dic. Mibic'um natura períonam impofuiflet man .. , ' . íuetiores . • , . , •. C' \ .. D ,R DI' e A' 'T '. I :�O . fuetiores diíciplinas Ieétandi , quarunl maximo 'ftudio inceníus fui aprimis armis, ' operam meam pro mea facultare & copia -in iis expoliendis de > cffe nolui. �! Hine "�' quae ipfe mea cura & in geiiioqúaeíivi & obíervavi fubinde prodidi, & 'quáe .alii hoc & 'Iirperiori feculo íhrdioíis opti marurp. artium profiitura diviilgarant, fed quae paenc.cvanuerant , cum in paucorum eílent ma nibus ,,_' ne interciderent providi, Haec eft Illa ' ratio, q�ae me permovit, ut quae.viri doéti in Romanorum republica. illuílranda divcríis rem poribus & divcríis -. in . terris elaborara memorise prodiderunt, -colligerem . & in aliquot. confer. rem· volumína .. ' Q[torum quartum tomum., qui 'poriflimum .agit de priícae Romae. fplendore. , Tibi Vir Illuílriílime , inícribendum exiílima- . vi. Etíi nuIlae mihi hujus inílituti cauíae eílent domeílicae, ,�quae ramen plurimae funt, qui Ti- , hi . propter infinita, quibus me auxiíh & ornaíli ab omni illo tempore , .quod. in hac Academia , traníegi, .idvcro maximum vitae.meae ípatium , " eft, tantum debeam L quantum dependeré meae .íortis hiimiliras nunquam finit : 1 íitamen hae cauf-' , íae non, eílent , moveret tamen me ipCa reípu- blica, . in cujus [alute & dignitate tuenda ',-a quo .ad clavum cjus fedes , .omnemcogitationem & mentern fixifti, . &; quam temporum calamitoíií- ' fimorum iniquitate perditam & . conclamatam Tua .virtute , con Ilantia , & Iapientia reílituiíli, Equidem cum inillis reipublicse tenebris & cae- ca noéte .nec a Te bonis femper infeíla fortuna. 'manus abllinuiílet, brevi. criminis illam paeni ... tuit, . '" . , I , , J . J 1 1 1 1 e « 1 \ . l • 1 L L . l , . , . . , DEDICATIO , ( - / tuit , ' ut ideote viderctur impetiiíle , ut virtus Tua .clarius eluceret., T eque proveheret ad altio- . rem Iongc dignitatis gradum " ,ut de fortuna & invidia gloriofius rriumphares , tanta cunero rum laetitia, ut omnis ordinis homines Iibi ipfi ( reílitnti ·viderentur. , . Hoc ipfo reípublica decla- - ravit , fe Tuo unius confilio & prudentia carere non.potuiíle , íi [alva vellet eíle. Nee enimigno rabat, quantum praeíidii in Te uno íibi poíitum . cílet , qui, a quo illam attigifti, nunquam 'ah . '. ejus cuftodia deflexiíti oculos , fed omne tempus, tuum in illius dignitate amplificanda, in commo dis augendis , & felicitate civium pro 'temporúm ratione procuranda, reciíis omnibus oblcétamen tis vitae, occupare,s. Cognorat tantamin Te con- , filii magnitudinem , ut mala periculaque , Ii quae . imminerent , longe proípiccres ; . tantam íoller tiam, < ut celeriter quae ad i11a deprecanda � pro pulíanda faciunt, reperires "re[que impedítiílimas explicares promptiílime ; tantam auétoritatem ; ut quaeTuere ceníeres eíle , probarent omnes; '. tántum ufum tantamque rerum omnium � memo .riam, utcauflam reipublicae Te unum omnium . optime noíle , ejufque rationes omnes, máximas mínimas, habere in numerate omnes teftarentur. . Itaque totarn rem�ublicam �omple�u� es ani�o & cura, fic,ut non umus generls & ordinis hominum, fed univeríorum utilitatibus confiileres, N on mí nus curae Tibi eft auctoritas Magiftratuum -: ut fit firma & inviolata ,quam beatitas civium, ut CO� piis afHuant, & floreant ?egoti�tiones pro. n.o£?-a" , rum terrarum íitu & habitu. Aeque cordi tibi eft � � facro� , , D E D"I e A T I o [acrorum, ut aconitis evulíis íerventur illibata, quam rerum litteriarum cura " ut tenerior aetas 'imbuaturoptimis'artibus, &reais íeníibusde di vinis � humanis, ut poít non multos annos curia fapientibus moderatoribus 1 eccleíia non, clamoíis &tribunitiis, fed caílis & religiofis antiftitibus, tri bunalia judicibusíeveris � fed, ramen aequis, rota refpublica utili bus & bonis cívibus utatur. Qpid dicam de aerario, cuj us anguftias his difficil1irnis temporibusquanta providentia ,& induílriafuíli- ' nes, ut ferendis immenfis {umptibus, qui faciendi funt indamnoíiíiimumbellum terra marique fuffi .. ciat, nee tamen cives nimiis trihutis exhauriantur. Nam, ut vere ajunt , paxíine bellofaepe .haberi non poteíl , bella fine tributis geri non poílimt; . .Hacc Tua fapientia non potuit anguílis reipubli .. " cae Trajeétinae íinibus circumícribi, fed late lucís fure fplendorem diffudit, ut Regurn & Principum oculos perftringeret. Maximus & fapientiillmus Rex M. Britanniae, & antequam ad, iftud regnum liberandum dominatione, ac ad idgubernandum , omnium quafi ore vocaretur, & poílquam ei prae- ' fuit, Teinprimisadhibuit, Tuoqueconfilio& o pera uíus eft in graviffimis deliberationibus domi , militiaeque , in rebus gerendis, in Iociis & foede ratis Prinpicibus confirmandis & retinendis, in 0- tio, tranquillitate, ac íecuritare Europaeredinte .. granda. Etením Regi explorara eft Tua fumma 'prudentia, fides, vigilantia, vis íngenii & praeíentía - .confilii admiranda, invicta conítantía & induftria in efficiendis, 'quae praerer Te vix uIIus eflicere poílit tam naviter & tam exaéte. .Incredibilis eft • erum , .J .' \ , ] ] , 4 ] ] i , I .I L l l � . I • e· I , • • í 1 1 • - • I • • • 1 l l L ... l D E'D 1 e A T I Ó enim Tua cura, Iludium , contentio, & celeritas in exequendis , qure'fufcepiIl:i gerencia, & in omni reípublicre .adminiílratione, Frigus, calor, inc .. ·· . día, vigilise , tempeílas afpera, corporis non opti me interdum habiti .£tatus nunquam Te deter rent &. avocant ab itineribus die. noéleque alie - niílimo anni tempore faciendis reipublicae cauíla •. Inflas, urges, eniteris, nee .diurnae nee no,�. .' éturnae quietis partem tibi ipfe ante impertis , quam quae inflituiíli agere , perduxiíli ad exi tum. �ot obiiíli legationes, apud Potentiíli- . mos Reges de negotiis arduis � in quibus ageba tur Iiimma refpublica ! Eas vero quanta obiiíli cum dignitate & gloria! N ullus fuit Rex, nullus Princeps, ad. quem miílus es, qui non fingularis & eximiae cujuídam de Tuis virtutibus exiílima rionis fignificationem dederit, idque tam. Iitcris publice Icriptis ,< quam aliis illuílriílimis argumen- , . tis tcíiificarerur. Hsec niíi plerifque omnibus co- . gnitaeílent & perfpeéta, -figillatim receníerem. Sed nee Tua .modeília fert, qui praeclare facto- .rum conícientia contentusIaudes , quamvis Ve riflimas, non admittis , . ut in his fim longior .. .�n illa recentiflima rerum teílimonia diferriíli .. morum etiam hominum praeconia fiiperant, Hinc Tua domus non íolum a noílris Magiílratibus, fed a Regum & Principum Icgatis ,& ipíis Principibus celebratur , ur videatur ibi illuílrium vírorum quotidie conventus agi. . Tantam amplitudinem Ti�i non peperit gratia l\1agni Regis, qua maxi me flores ; non excelíiis ille in republica locus, in ,quem fuffragatione virtutis , non' indulgentia . * * :2 for .. • � .. . --- �- . �- ------- DEDICATIO fortunae collocatus es, fed ingentia illa .animi or- . namenta, ' quae Te illuílrant , (anél:imoº�!a,;yitae, '. altamens, deípicientia r,erum Huxarum , íiimma - gravitas fingulari morum Iuavitate temperata, ut, ' cum tot tantiíque negotiis diftinearis aílidue , ut vix refpirandi libere fit poteílas, Du11i tamen non aditus pateat ad Te faciIlimus, omniumque de- , .' Iidcria perquam comiter excipias, Qpibus acce dit juílitia , .Iiberalitas , bene de omnibus meren- .' di íludium , gratia & copia fandi, qua omnis loci ' . & ordinis homines tenes & demulces, mirifica . rerum 'omnium notiria ; -qui plurima noris, cum . femper in luce rcipublicaevixeris , & in tot re- , giis fueris verfatus, Nihil dicarn de praeílantifii marum artium Iludiis, . in quibus aetarem Horen tern confumpíiíli, & q�ae ne nunc negligis, ubi vacuam reipublice curis horam & tanrillum laxa menti es naétus , ingenia' certe foves & amas, Itaque cum pro ornnis ordinis hominum �ommo dis íemper excubas , omnes etiam ordinis homi nes, qui bene derepublicafentiunr , Deum pre cantur , ut Te diu omnium bono fervet incolu mem , vegetum, firmum , & omnium optanda rum rerum aflluentia cumulatum; ut , íicut [em- , per feciíli , porro publicam rem praeclariílime .' geras .. Haec mea quoque funt vota, q:ua� quo� . , tidie pro Tua falute ,nuncupo. . Vale Vir 111u Ilriílime. Trajeéti pridie Kalendas Februarii clo. IJe. XCVII. • .. LE C- , j t l • !I a it .... • • l- e· �'"" a I e � í1- •• 11 c- e o E T R L }OANNES GEORGIUS GRAEVIUS. Ides hie, benevole Leél:or; quartum tomum thefaur-i, qui prodiit poíl quintum. Editionem ejus longius moraii funt :; qui aere deferibunt antiqua juxta & recentia monumenra , ut oeulis Iubjiciantur ledorum. In hoc tomo prindpem fibi me rito locum vindicar Roma Vetus Famiani Nardini , Viri do .. étrinae & ingenii .elegantia Iurnme conípicui, Hie noviíli .. mus fuit , qui poll tot viros doétos, qui a tribus Jere fecu , lis in hoc elaborarunt argumento, provinciam iílam adminiílravit unus omnium oprime & pulcherrime , I quarnvis non pauea in illo reprehenderit & emendarit Vir celeberrimus RaphaelPabrettus in Iuis de aquae duétibus Romanis diílertatio .. nibus , quas in hoc ipío habes volumine. In capite primo libri primi Nardinus Cluverii & aliorum argumenta, qui Aeneae adventum in Iraliam , & Romarn a Romulo conditam ceníent effe fabulam, & rnerum poetarUlTI, aut otioíorum hominum commentum , jure damnat , & contra docet , vero fimiliores eíle nar ... rationes eo rum " qui communi íententiae ab antiquiílimis Icriproribus quaíi per manus nobis traditae [uffragantur. Verurn illam iterum impugnavit Vir {urn .. mus , Samuel Bochardus , in eruditiílima ad Segrefium epiílola , cui ramen re .. Icrípíic V. el. Theodorus Ryekius, in diflertatione deprimis Italiae colonis, &:, Aeneae in Italiam adventu , qua� adjecit Luce Holíleinii caíl:igationibus in Ste .. phanum Byzantium. Quod inter alia ó m/.vu Bochardus aff'ert de Vella, ,cujuS' nulla fuerit effigies, fed tántum ignis,. eruditiílime refellit vir dignitate , ingenio, doétrinaeque multiplicis copia in primis praecellens , magnum íeculi noílri decus, Ezechiel Spanhemius, in explicatione nummi SmyrnenGs de Veílae culm & Pry taneis , reconditae doérrinae obfervationibus referta , quae iníerta eft tomo quin"!" to hujus rheíauri. In libro III. cap. 4. diíputat contra- Lipíium Nardinas de diícrimine domorum , & iníularum , 'quae partim Vera Iimr , partirn a vera alíe na. Vera íunr , quae ex Pello póíl -alios notavir , infulas flliífe aedes, quae non communem cum aliis aedibus habuerint parietem, ut multa: nunc funt ec ... cleíiae , & monaíleria , & regiae. Verum eft multas infulas Romae fuiífe ante Neronianum incendium. Rationes ejus contra Lipíium s . qui exiílirnar domos longe plures fuiffe in Urbe ante fatalem illarn Rornae combuflionem , funt brmae & certae, Seq falfum eft, domos diótas tántum cíle '!plendidiores potentium ho minum aedes, iníulas vero tenuiorum hominum aediculas, Id quidem certum - ell, domos dici ampla procerum & hominum nobilitare & divitiis praeílantium aedificia, red iníulae quoque, fi vocem hanc proprie aecipias, ut antiquis reipu blieae remporibus accepta fuit , erant majora ipfis domibus aedificia , Ut infiila Clodii , inCula clariílirni adoleícentis Lueulli, .quarum Tullius merninir. Aedes fane quae aliis non funt adjectae , & communi cum iis pariere jungunrur ,' fed fuis arnbiuntur undique muris ,�quales runt plerumque regiae, & palana princi pum & nobiliorum hominum , majores folent eife domibus aliorum civium con- - tiguis, quarnvis & inter eas .fint, quae emineant am_plitudine & [plendore, nec tamen runt in[ulae. Non verius eft_, quod magnus Ca(anbontils ad Suetonium, , ,* * 3 Gerardus I P 'R'"·",AE',"P· A T 'I O. .Gerardus Voílius in Erymologico, 'Gonfalius ad Petronium aliiquetradunr , !poIl: Neronem omnes aedes conduéticias , praecipue quae tenuioribus elocarenrur , di lras fuiffe infulas, & dominos iníularum eíle locatores. quod eft fal{unl. Nee enim omnes quatuordecim regiones in illo perierunt incendió, nee omnibus ill is aedibus conduéticiis pauperiorum potuiílenr praeílrui porticus.' Sic enim íanxe rat Nero reíle Suetonio � Formam aedijiciorum urbis novant e",cogitavit, ut ante infulas & domos porticus cffent, de qua rum folariiI incendium arceretur, Quomodo & quaenam ante quaívis egenorum anguilas aediculas poílunt eKe' porticus � In hanc Iententiam ind�ai íunt vir! magni mulritudine iníularum , quas commemo rat Viétor , aliique , quae fuerunt dornicilia pauperiorurn , . quar.um ubique major eft numerus, quam pecunioíorum. "Sed li rem hanc accuratius expendarnus, co- . gno(cemus .inlulam elle proprie, ut paulo ante dixirnus , [patib{um acdiíiciurn , .quod non habeat cornmunem cum áliis parietem t . Illís ' vera plerumque adíiras fuiffe multas' aedes parvas, & mediocres, quae tenuioribus civibus locabantur, eaf quo iníulas aeque dictas fuiffe, <l?ia majoris iníulae ambitus eas complettebatllt." Hinc in gloffis Philoxeni; . infula Yi1(T�, 'auvOlxíd.. 'Eaedem : auvollda. conclavum , con- élavia, tnfula. Nimirum auvcx.ía. eft cohabitatio. Earundurn glo1Tarum 'auécor : �VOIX.O' o' 'J.p.(/. O¡X.¿v cobebitstor : cft¡vbj�� commaneo , cohabito. �¡jvoiltO¡ erant CUl11 aut plures familiae, vel inqnilini habitarent aut. in eadem domo, aut in. pluri bus aedibus ejufdem infulae. 'Tales aedes dicebantur conclavatae ,', quia rub ea dem erant clave, hoc eft, quibus una erat porta, fed plura loca, q�ae incole bantur á diveríis fafrtiliis. lade & conolasia exponuntur in gloffis. Nam conclave .. ut Donatus ad Terentium ait , eft locus, intra, quem loca multa & cubicula clauJa funt adhaerenti triclinió. Hoc quid aliud eft quam crovOlxía. aut in una domo, aut Inunius iníulae pluribus aediculis , quae & ipíae nominabantur iníulae. Qpi in' iníulis illis habitabant ,- diccbantur infolares. Jullinus XXXII, II: Antiochus, cum'gravi tributo pacis a Romani! vif(us oneratus ejJet, feu inop�a pecuniae compul- fus; flu) avariti« follicitatus, I¡ua fperabat fe fub [peciC tributariae necejjitatis excu ¡atius facrilegia commifJurus, ( adhibito ekercitu , noEfe templum Elymqei Jovis adgre- . ditur. �a re prodita, concurfu infularium cum' omni militia interficitu«. Sic enirn hunc locum pulcherrime reílituit o m1vu Iíaacus VoLE us, adílipulanre M S� Bongar .... íii , turn vulgo legeretur incolarum J ut ibi notavi. Iílud templum fuit iníula , ut erant �leraq ue templa, uti & poíl Chriílianorum -eccleíiae & baíilicae , quae ab Hieronymo & aliis vocantur quoque iníulae, Qui vera in aedibus illi templo adpoíitis habirabant aedirui , Iacerdotes j : & alii facrorum miniílri , qui primario íacerdoti parebant , diai runt infulares. In AGa fuerunt talia templa, circa quae habitabant 'plurimi homines, qui erant rub ditione primi facerdotis. -:r:a1is fuit Co manorum Sacerdos in Bellonae templo, quod erat in Cappadocia, de qua Cíc. xv. ad fam., ep. 4. Cumque magnum bellum in Cappadocia concitaretur, F facerdos armis, ,quod jaEfurus putabatur, fe defenderet. Huic (ubjeaa erant [ex millia hominum, , quae interdum arma capiebant, & irijuriam aliorum propul{abant. Appellaban tur etiam hi in[ularum incolae i'nfularii. Qyae dixi de infula & in{ularibus, feu in{ulariis dariíIime c011hrmat locus Petronii in de{criptione rixae in�er diverlito rem & eos, qui apud e.Ul]J. diverGtorem erant, Encolpium eetero[que ortae. Vos mehercule,- inquiebat diverlitor, ne mercedem cellae daretis , fugere nofte in publi cum poluiflir, Jed non impune. Jam faxo Jciatis non 'piduae hanc i,rtfulam e/[e, fed M. Manicii. Dein eum a verbis ad v�rbera perve�tum eiret, fit: c,Oncurfus fami liae hofpitumque ebriorum frequentia &c. Interim cof/ores, infulariique mulcant ex c1ufom. Paullo poíl:: Procurator in[ulae Bargates a coena e",citatus ti duobus lefti .. cariis in medium ri",ae perfertur: nam erat etiam pedibus aeger. Dein iHius inlulae hic procurator ad i110s qui Encolpum mulcabant: O poetarum, inquit) difertiJIi me. 'Tu eras? � n�n difcedu_n� oCJu� nequiffimi fer'f:Ji 1 manu[que conti1tent a ri�da? 'Vl es, . 4 .' .. J 1 , I j , j • t' � t L , t [) [) [) e r. I, u �- f- ile it? es ' P R AE FAT I O. 'Vides hie infulam M. Manicii, in 'qua. plnres aediculae , inter qua's edam fUft � 'quae divertitori erat e�dcata '. Cum inter c.a�poncr:l & h�[pi'tes rixa � pÚ'�na in 'caluiffet, concurrunt iníirlaríi , hoc eft '& illi , qUI hanc iníulam parvam incole- _ banr , quam conduxerat diveríitor , . & alii , qui [ti alíis iníulis , [ell aedibus illius majoris & verae iníiilae Manicii habitabant , �pem ferebanr , qui dicuntur infu larii: Intcrvenit tandem procurator infulae, & Encolpum 'Gbi 'cognitUm terva.� vito procurator infulae eft, qui Manicii abíentís res procurabat in illa iníula ; & providebat, ne aut mercede dominus iníularum deíraudaretur Mancinius, aui 'infulae ab iníulariis corrumperentur, utque tora farta teaa íervaretur, 1110s íníir iarios, hoc eft, homines viliores degentes in iníulis conrurnelioío nomine vocas fervos: Non difcedunt ocyus nequiJjimi fltvi :? Qgi hie procurator iníulae vocatur, / 'Q Pomponio JCto L. XVI. de ufu & habitat, InJularlus appellatur xa:r' ¡�ox�v, quod iníulariorum primus eílec , & illorum curam ge,reret, & quali quoddam in illos inhiberet imperium: Dominus iroprietatis etiam invito uftifrufluaritJ" 'Pel iufuario fU'fJdam, 'Pel aedes' per" fa/tuarium 'Pel inJúlar}úm cuftodi're potefl. Sicut laltuarius eíl , qui praeeft íalrui , fic iníularius , qui infulae preefl, Alii ab his infulariis funt)nfularum domini , de quibus Sueton. in Julio cap. XLI: Re::' '6enfum populi 'nee more , . nee loco [olito, Jed 'Pic¿ttirit per dominos inJularurn egit� Populus hie íimr egeni , qui frumentum publice accipiebant gratuitum '�,. Idem. iiI Tiberio xl.. VI I I: Pub/ice munificentiam bi:r omnino exbibuit , propofitd millies HS ,gratuito in ctrienni tempus -: & rarfum, 'fuibufdarn dominis infolarum, 1J.ute in monté Coelio deflagrarant. lnfularum domini íimr , qui iIlas verás infulas urbanas pof íidebant, ut Clodius , Mancinius , Lucullus , iníulares , qui in �dibus mino ribus quas quaeílus cauíla infulae adílruxerant , quae � & ipfae infulae vocanJ. tur , degebant. , '. ' Q£tae in eodem capite -diíputat Nardinus de lacubus reéte fé : habent. Scien ¿urn, autem eft, priícis reip. temporibus I) cum. nondum invaluiílct luxus, ,ei .. folis lacubus aquam petitam effe in privaros civium ufus, � quidem illam fo .. / lam, quae ex: laeu exuberabat , &: ceciderat in humum, Prontinus de aquae duéHbus: Apud antiquos' omnis aqua in publicos ufos erogilbatur, �egetju'e cauh fum fuit, NE. QYIS. PRIV ATVS. ALlAM. DVCAT. AQV AM. Qy AEl' EX. LACV. HVMVM. ACCEDIT. In legis hujus verbis propter concur fum duarum fyllabarum iiídern litteris excidiífe p�to quam, legendumque : ne ,uis pri'Patus aliam ducat aqutlm, quam quae ex lacu hurnum accidit. Sic enim prd vulgato accedit fcribendum eft, hot; ell:, quae ex lacu exundante in humuni cadit, cum fupra ripam Iacus exiiifet. Haec enÍ1n verba funt illius legis; id eft, quae ex lacu abundavit, eam nos cáducqm voca't'JÍus. I Q!!ia ftilicet ex lacu in humum accidebat. U nde vides reél:e iHam diél:alu' fife caducam. Pofterioribus temporib-us in Urbe multa caftella erant, quae ndminabantur diviáicula� Fefius: dividicula antiqui dicebant, quae nunc Jimt caflella. Ex his e rivo commnnem aquam qui(que in {uum ducebat fundum. Pofrea ex cafl:ellis varie derivata fuit • aqua in privatorum domos. Juri[confultus, cailellum in Ediél:ó Práetoris L. I. D. de aqua cottidianá, interpretatúr receptaculum, quod aquam pu .. , hlicam fufcipit. Duplici modo aquae ducendae Cervi,tus imponi potetat, vel ex capite vel ex caftello., Iriterdiaunl Praetoris de aqua quotidiana, & aefHva ad utrumque genus pertinebat. Caput aquae N/úd erat, unde aqua nafcitur;. Si e� ¡onte, fons . ipIe , Ji ex jlumine �vel lacu prima incilia, ut eft in eadem lege, ;,el _' principia foffarum, t¡uibus aqua ex flumine pel ex lacü in primuiiz ,ipum c01r¿imunenl peti [olet. Ex capite -autem vel etiatn ex rivo publico & eommúni aqua in ca �ellum cadebat, ex quo deinceps dividebatur per fifiulas firigulis privatis, qui 'Jus aquae a Principe impetrarant. Non femper ex cafieHo, fed etiam ex riv� ducenda. concedebatur. lex eadem.: Permittitur autem a�ua e� cajlello_ j vel ei'é tipi} i � .' P R AE FAT I O. rivo , 'Pel ex 'quo alio loco puMice ducere. Nirnirum ubi caílella non eranr , ex quibus diLl:ribl1eretur, e.x riv_o dud fol�bat ac dividí. . ?�1nes aquae publicae. quae in Urbem ex .fontibus mflueba�t l� plura ca��Ha diviíae pe_( ',regi�nes ur bis dedacebantur �tque erogabantur pnvatls aut publicis uíibus. Inde & prIvata & . publica' erant caílella. Ex HEs aqua publice operibus dabatur , ex illis privato- . rum domibus aut hortis ... Si caílella nulla eílent ex rivo ducebatur, Aqua ,Claudia Romae caílella non habuit, ideoque dividebatur ex rivo. Frontinus lib. II: claudia & Anio novus extra Urbem proprio quae'lue rivo erogabatur, intra Urbem confundebatt!r. Paullo ante ícriplerat ," colles Caelium & .Avenrinurn an tea ufos eíle Marcia & Julia; fed poJleaquam Nero Imperator Claudiam opirc .srcaata alJumjit ,\ exceptam uJque ad temp/um Divi Cl�udii perduxit, ut inde dijlrihueretur) priores non, ampliatae, fed amilfae 'funt , nulla eñim c'aflel/a adjecit, fed iifdem , ' ufos, quorum Ijuamvis ,mutata aqua, »etus appellatio manfit. Ubi notandum cum dicit, .curn ad Juliam & Marciarn adjunxiílet Claudiam intra Urbem, nulla no- .. va caílella .adjunéta fuiffe', fed ex iiídern caílellis earn aquam diílributarn fuilfe;, quibus. divira fuerit Julia & Marcia , ideo ilIas amiffas fuiffe.) (olamque Clan- , diarn nomen habuiíle, , Ea extra urbem > proprio rivo ducebatur , ut & . Anio novus ri yo etiam Iuo , intra urbem confundebantur j & per eadem caílella di videbantur. ,Hoc autern ex Fronrino obíervare .licer , aquas illas , quae in Ur bern 'deducebantur , . extra Urbern quidem rivo dedudas fuiífe., intra' Urbem vera per caílella diílriburam. U nico id.exernplo probabimus de Marcia: . Marciae, \ inquit , erogabantur extra Urbem nomine (;aefarii quinariae, CCLXIX.,', rclilJuaé q,uinariae M CCCCLXXlI, intra Urbem per. reglones I , . III, IV, v , VI, VIII., IX, XIV,( in caflella LI. . In ali is omnibus haec eadem perpetuo fervat, ut ca Ilella aquis intra Urbem deduécis tribuat , extra Urbern. Huentibus non tribuar, Ducebarur 'aut ri vo Iubterraneo ,. aut opere. fupra terram arcuato aut non arcua to, vel fubfiruétionihus rivorum, Ex his omnibus operibus cum erogabatur punétis , ex rivo .duci dicebatur. _ Aliud ergo erat ex caílellis ducere , quae in ... , tra rneenia Urbis tan tum locum habent , utex Frontino vidimus. .Hoc edam coníirmaturauctoritaee Vitruvii , ex lib. VIII •. cap. 7' ibi tradit aquae ductus fieri 'tribus 'generibus, rivis per canales firué1:iles, aut 6il:ulis plumbeis ; , deinde fubjun git, cumque. »enerit ad mcenia efftciatur cafle/lum, & cajello conjunffum ad reel piendam aquam triplex immifJarium. Ubi mcenia vocat urbis aedificia, Non enim per mcenia muri intelligendi Iimt , .ne quis erret, Sic pauIIo pail: caílellum appellar, quod fie in mcenibus, id eíl , intra Urbem & aediíicia Urbis, ,Sic apud Ju fiinum.lib. II. Themifiocles, patriam ,municipes eJfe non mcenia,' quod [equentibus verbis {i� explicat ipfe; civitatemque ,non in aedificiis, Jed in ci'Pibus po{itam.. Et, apud Flor�r:t 1.4. Mrenia muro amplexus e.ft Ancus Marcius, ubi vide quae no- ' tavi. ,Veruntamen Vitruvius ibidem etiam meminit cafl:ellLextra Urbem facien di ad caput aquae, {i £iflulis plumbeis d.ucatur. Non e�go in aliis aquae duéH bus locum hahuere caiteHa extra U rbenI , ni{i cum ab ipro capite fiil:ulis plumbeis aqua d.uceretur. Nam & intra Urbem ex cafiellis per Jl.-flulas erogari Jolebat aqua. Id ex alia quoque loco Frontini de aquae duél:ibus conllat: Sollicite' {ubindc ,duflU:f extra Urkem funt circumeimdi ad recognofcenda beneficia. Ide.m & cajlellis, . & falientibuf publicis ejl fadendum, ut fine intermifJione diebus noflibulque aqua jluat .. 1-Ioc non obfcure ofiendit, cail:ella intra Urbem e[fe, at & falientes. Nam CUql dixi[fet extra Urbem circumeundos effe .duél:us ad recognoCcenda béne ficia, pauUo poLl: in callellis &: falientibus' publicis idem faciendum e[fe addit , nimirunl intra Urbem. Salientes enim publici intra Urbem funt; non extra; ut &. cafl:ella. Fuit ergo cail:ellum ad initar caftdli muris' n1unitum, quod aquam. publicam ex fivo ftlfcipiebar. Nam ex ri'Y0 publico 'in callellum cadebat; �x cafieVo per pllJre� fiftulas < caftello adfixas tam pfivatis ,UtibLls, quam· pu-. blici$ t , J J I 1 ,. .. :0 rn n t';; . 1 .... r .. a Llr u""' , m . �n n- . n- leI it, u us iEt, iO- n b- eIS �at 'ite & 7ue :es. o.e- lt , ra, lad at; )t;l ici$ P R I AE FAT I O· • blids operibus etdgabartit, &. dividebatur, Prontinus í Memtn.éf'am o��m á1¡ufftm, Yjuotie.s ex alto riva »enir , & �nt1'a hr�pe [patium .in caftellu'fI'J =: . .) non ,�antu.m refpondere modulo [uo, fed ettam exctpere.. �ottcs 'Pero ex bumiliore , Id eft > ex minore pre[{ura longius ducatur , fegnitiJ du£fus modum quoqúe deperdere. Hinc autem ut ex rivo ,. [lye ex caílello aqua ducebatur , hule vel illi Calix aeneus indebatur. Is erat modulus aquae, quae conceílá fuerat. Digitos habebat 1101l minus duodecim in longitudine, lumen vera, id eíl capacirarem , talih,rum vul go dícimus , quanta meníiira aquae impetrara fuerat. Huie calici adplicabansr fiftula, qua� aquanl deducebat in fundum, vel in domurn ejqs , qui earn bene .. fido Prineipis impetrarar. Calix ille moduli, qui conceílus fucrat, {ignabatut a Procuratore Caeíaris , cujus etiam partes erant videndi, ne fiQuht� íubjiceretur calici rnajoris luminis, id eíl , ut diximus, capaciratis , quam modulus foret ca lids, 'lui erar conceílus, Ad lineam illi calices collocabantur ordine, ita fci;o. licet , ut alter altero Iuperior vel interior non poneretur, quia aequaliter omni bus, qui ex communi caílello ducebanr , aqua dividí debebat.: Inaequalirer au ... tem diílribueretur ab rnferius & fuperius ordinatis calicibus, Nam inferior ca lix plus trahit aquae, Iuperior minus. . Ergo ad lineam omnes poíiti , id eíl , eadem altitudine.· Hi igirur duo pracipue modi fuerunt aquae ducendae vel , . ex rivo, vel ex caílello , per Iiílulas plumbeas , quae adplicabantur & fubjicie bantur calici , id eft modulo, quo aquae imperratae modus definiebatur., Ali quando fine calice £.ftulae iprae rivo, vel caílello indebanrur , quae fifiulaé dicebantur Iolutae. Frontinus Tib. II: In quorundam fiflu/is ne calices quidem poJitae fuerunt: Hac fijlulae folutae »ocantur, & ut aquaria l¡buit, laxantur , 'Pel cosrtantur, Praercr illos duos modos principales aquae ducendae ex rive vel ex catlello , alii etiam duo Iimr , unus aqúae ,eadueae, alter per puntEa. Aqua caduca dicebatúr duobus rnodis , �ut quae ex caílellis cflluebat , aut ex mana tionibus fifiularum. Eflluebat ex caílellis , quae abundabat fupra labra concepra ... ,culi. Antiquitus Romae nulla alia aqua in privarus uíus convertebarur , t'lHi· quae ex lacu humurrraccidiílet , ut Iiiperius ex Prontino docui , hoc eí] , 'quae ex lacu, cum abundaíler, íupra riparn lacus exiiílet, 'Nam & abundare 'flnvii J¡j: cebanrur , qui Iiipra ripas furgentes vicinos agro.s inundabanr, Virgilius , Incertls ji, menfibus amni« abundans . Exit. Eo tempore, cum ex íolis lacubus abundantibus petebatur aqua, nulla- erant caoli Ilella. Pollea 'Cum caílella in. Urbe fac,erene, ex illis foli Íacus &' {alientes publi-. ci ducebantur , nulli punéro inde aqua erogabatur, niíi ,6 quo ex lacu abundanti effiuxiffe_t, & humum cecidiílet , id eft caduca faaa eílet, . Caduca erat quoque,; quae dRuebae ex manationibus fiíl:ularum. Ita manare fudori,bus di.cuntu� aquae j apud Juri{con{ultum l. I,. 11. de aqua quotidiana, quae {i,e in aliqueh1 locum _. eHIuunr. Per' fii1:ulas .fie [aepe manabant fudore, aut ex rna-Ie com'paginatisi Utriu{que modi aquae caducae beneficia interdum princeps púnais tribuebat .. Alius modus fuit per pUflfla. Aquarii ha1'l:e jn reditu habebanr, dum ex C011: vulneratis fifrulis in tranGtu alicui punéto dabant aquam. Dicebatur á pIJIU. 8is olim, qui hoc munus habebat aquarius aquae punéta privatis tribueré. Punffa vocabantur exigui aquae'ducendae moduli, 'quales olim punélis diilribue� bantur ex publico, .Frontinus libra ,Iaudato: Etiam ille aquoriarum tollend-us eft reditus, ' quem vocant punElam. ' Longa ae diverJa Junt /patia, per quae fiflulae totd meant Urbe latentes ¡UD jilice. Has', cOJnperi per eum, qui appellahatur a pun[fis .., paJflm convulneratis omnibus i1Z tranfitu 1z;egotiatoribus praebuij[e peeuliaribus jiflulir 4quam: quo efficiebatur, Itt exiguus modus ad ufus puMice pro'Peniret, �am vo; cant, in quit pun flam id eft p1mé1:ionem. " Sed pro vulgata convulnej'ati's ·omnibu¡ in tranjitu negotiatoriJJttj, quae corruptifuma fLmt; & nullius fen{us � legendum * *' *' eft P R AE 'F A T I O . . ell: {ine dubio pa./]im convulneratis fO'raminibus in tranfitu petitoribu» praehuiÍ{e pecu':' Iiaribus fiftu/is aquam._ Petirores (une, qui ab aquariis in uíiim privatum aquarn ' petebant., " ' e Ipíá autem cailella, 'de quibus egimus" quae' olim. dividicula vocabancur, ita creperunt appellari, poíiquam ad ornatum Urbis rnajorem inaedificara runt. in modum cañellorum, Nam & cultum in horum aediíicarione affeél:arunt. Plin. lib. XXXVI, 15, Agrippa vera in �edilitate [ua adveEla' J7i�gine �qu,a ceteris corri .. 'Patis atque emendatis lacus Jepti11gentos fecit, praeterea [alimtes centum quinque, caJI�lla centum t-riginta, complur« etiam cultu magnifica: operibus iis jigna trecen ta, acrea art! marmorea impoJuit; columnas ex marmore quadringenta!, taqué omnia annuó [patio., Frontihus in tatum Rornae intra U rbem ad aquas omnes. pu ... blicas , quae in Urbem producebantur dividendas caílella ducenta quadragin ra Iepcem numerate In haec caílella dividebantur aquae publicae intra Urbem diílriliuendae per Iiílulas. Heíychius vocem caílellum , quae, Romana vox ell ita explicat : Kcr<¡E1Y\OY OVOp,rI.: r¡¡j7i'� d.y.(t) . ¢épavt@-' lC9'-! �7td ¢fpov-r@-' l(5f..j ¡.up{�wr� �&!p. Locum effe dicit, 'qua aqua [ur[um mittitur , & deoríirm , ac dividitur. Mal lern ramen legere, d.va.¿P�pOYTO) � zy:.m¢épavTor;., N am Graecis a.va.<Pép�v; �J'CIlp efi aq uarn in altitudinern extcllere , �m¢ép�v vera ea deoríum .immitrere aquam., Quod utrumque praeílabanr caílella per fifiulas plumbeas appoíitas, Unde vides quam ve re cafieHis conveniat priícum nomen, dividiculi quo olim appellabantur , anteqllam ornabantur , quia non íolum aquam dividebanr privatis & publicis uíibus , fed etiam ipCa aqua per canales &, rivos deduéca in plura caílella divideretur, -, Unus enirn aquae ductus, verbi gratia, Virginis aut Anienis in plura caílella divide- barur , & ex caílellis iplis in plures (alientes [pargebatur, & in pIures lacus , & in plures domos, tam publicas, quam privaras diílribuebatur. Exempli' gratia Aqua Virgo Rornae intra Urbern in caílella viginri [ex dividebatur" auétore -Fronrino , ex quibus caílellis quinariae flfiulae nomine Caeíaris DXCI x divideban rur privatis , C'CCXXXVIII uíibus publicis. Senatufconíultum vetus apud Fron- tinum: AQY_A. DIVIDATVR. IN. CASTELLA. IN. LACVM. IMMIT ,T A TVR. Hi'nc éai1:ella dividicula, & lacus i�mifJaria diaa [unto In alia Senatuí coníulro caverur neo punétis liceat aquam niíi ex caílcllo ducere , ne aut rivi , aut, fiílulae publicae freq}lencer lacerarenrur, NE. CVI. PRIVATO. AQV AM� DVCERE. ,EX. RIVIS. PVBLICIS. LICEAT. VTIQVE. OMNES. It QVIBVS. AQVA�. DVCENDAE. IVS. E S SET .. DA T V M. EX. e A s TEL LIS. D V C E R E NT. Hoc Senarus coníulturn dignunl viíiim ad notatione Frontino. Arcadius & Honorius Imperatores item longo poll tem pore Ilatuebant his, verbis: . �cunqtte ex aquae duElu magis, quam ex ca,flellis afjuae ufum putavcrit derivandum, etiam id, quod prius jure bC1Jeftcii fuerat conJecu tus, amittat. Extra Urbem. vero e rivo publico duci licuit, quia caílella. ibi nulla íiebanr , ut ante vidimlls, iñtra Urbem ergo ex {olis cafiellis. Hinc Ju- . rj[con[ultus ex utroque permiifum fuille dicit ex ediao Praetoris aquam ducere 'Pel e 'caflello, vel ex· ripo, vcr ex quo alio loco publico. In leg. I ó d. de aqua quotidiana §.4I •. Ex rivo extra Urbem, ecafiellis intra Urbem. Sed in eo, quad modo laudavimus, Senatu[cori[ulto mentio fit cafrellorum tam extra quam intra Urbem faciendorum: ANIMADV ER TE REN'FQVE. CVRATOR..E-$. AQV AR VM. QVIB VS. LOCIS. INTRA. EXTRAQVE. VRBEI\1. ;A PTE. e A S TEL L A. P R I V AT 1. 'F A e ERE. P o S S E NT. E X -Q V I- . BVS. AQVAM. DVCERE. POSSENT .. Q__Aelio Tuberone & P. Fa- bio Maximo Senatu(confultum' illud faé1::um dicitür.· Pofiea ut viderur hoc'mu tatum fuit. Vitruvius, ut fupra notavi, cafielilim extra Urbem unum taritum eife faciendum' ad, caput aquae praecipit, fi fiilula pll1mbea ducarur aqua. Rationem ,etiam ibi addidimlls. In aliis aquae duéhbus caftellum cantum �eri.· vult, ( ] 2 , e t I 1 � J 1 J j e 1 J 1 (i E Ii I ti (i ] " � .� e ( J t t Ci I j J (j ( .. '- n H IS :- la ll- d- G 'is u- bi ll- • re lla Dd :ra -S. M. . 1- �a- \ u- ¡m !la. en,' le, I P R AE FAT I O. �ult, ubi aqua perduda fuerit ad moenia, Cum autern ],urifcohfultus ta£lellum interpretatur receptaculum j quod aquam publicam [ufcipit, idem noller Virru vius receptacula aquae diveda facit ab ipfo caítello. Ecce enim caílellum unum eílici praecipit, ubi aqua venerit ad rnoenia , id e11: intra Urbern perduéta fue rito Hinc caflello conjunétum ad recipiendam aquam triplex imrniílarium eífe vult. Et haec ipfa immiílaria receptacula aquae vocat, Sit enim ait : Collocen turque in cajlello tres jfl.ulae aequaliter dívifae intra receptacula conjunFla, uti tum abundaverit ab externis " in medium receptaculum redundet: Sed quid e11: intr« re ceptacula conjunfla? Mendola íunt haec verba, leviflirna mutarione lege, in . tria receptacula conjunfla. Tres fifiulae aequaliter diviíae in tria receptacula feu -Ó. immifTaria derivabant aquafl1) quae conjunéta erant caílello. Ea ubi per tres fiftil las aequabiliter ex caílello divifam teceperant aquam, ab extremis duobus in me dium , ubi abundaverat , redundabar. In medio ilIo receptacula íive immiílario fifiulae erant poíirae ad omnes lacus & (alientes publicos. Ex altero. imrniílario , . felt receptáculo, aqua diílribuebarur in balneas publicas, quae ve&igal q uotannis populo praellarent , ex tertio immiílario in domos punctis aquam diílribui praecipir, ita ramen ne deíit in publico. Hoc recte, & quo declaratur , minimum unum caítellum efl1.ciendum eíle , cum in Urbem aqua fuerit perduéta cum tribus im miílariis , five receptaculis conjunél:is caílello , ut ex medio receptacula in lacus & [alientes públicos aqua per íiílulas 'dividatur, ex altero in balneas , ex terrio , in domos privaras. In hac ratione Vitruviana caílellum eft aquae ·conceptacu lurn, quod aquam fufcipit ex rivo publico, & illarn immittit in, tria illa recepta cula, de quibus ait Vitruvius , & ab his recepraculis demum per ·fil1uIas dil1ribue batur in Urbis loca publica privaraque. Frontinus cum caílclla publica privaraque nominae , ex quibus aqua erogatur per punda , ea fola intelligit , ,ex quibus aqua in privatas domos & horres diílribuebarur, ut contra publica dicebatur , quae publico tannim uíui ferviebat. Narn communia runt caílella , ,ex quibus pIures privati in commune duéerent aquam. ; Senatuíconíultum vetus : QVIBVS. LOCIS. INTRA.' EXTR¡AQVE. VRBEM. APTE. CASTELLA. PRIVA .. TI. FACERE. POSSENT. EX. ·QVIByS. AQVAM. DVCERENT. QVAM. EX. CASTELLO. CQMMVNI. ACCEPISSENT. Haeé . funt Caílella privata. Alia fuerunt publica, quae tántum in uíirs publicos aquam erogabant per fifiulas appoíitas , quae & ip{ae publicae fifrulae appellatae Iunt , ut contra privatae diétae , quae ex privatis caílellis aquam in privatorurn domos du ... cebanr, Ad neutrurn genus referenda videntur efle iíla caltella plumbea, de quibus habetur in leg -. XVII. D. de aétionibus empti , quae cenfet aedíurn eIre J uriíconíulrus his verbis: Ctfjlella plumbea putealia, id eft opercula /puteorum, epi toni« ftjlulís adplumbata " aut quae terra continent ur , quamvis non fint adji�'a, aedium ef[e .conflat. Quaeaedium runt, non poílunr videripublica , & quae una. cum aedium venditione comprehendi debent. At caítella, de quibus dixirnus , pu blica fuere acdiíicía , ut ex Plinio conílar , & quidem cultu magnifica. Illa etiam privata, id efl ;: qux privatis aq�am dividebanr , & multorum cornmu nia fuerunr , in publico erant poíita , nee aediurn cujufquam propria.. Quaenam igitur' runt caílella, quae aedium dre ]uri[con[ultus cen[et? Ex communi ca freIlo privati pIures aquam ducebant, quae per flfiuIas plumbeas in Gngulofu111 domo� . derivabantur. Ubi intra cuju[que venerat, excipiebatut ¡bi cafiello ali- . quo eXIguo plumbeo, id eLl:_, receptacula ex plumbo (aao, ex quo per flfiuIas . alias privatas in varios domus ufus diLl:ribuebatur, Ut ad hortos irrigandos ilIius, cuí aquae ducendae jus datum fuerat, aut ad lacum aliquem efEciéndum, aut ad (alientem. Hae runt fi!lulae, quae cum 'cafrello ip[o aedium eífe cen[entut, qua�que emtori acceífuras dicit J uri[confultus lege LXXVIII. D. ,de tonrrahenda; ��tl���, ut & ip[u� cafiellum. Hae funt fifrulae, quas cum caftellis cpnjun- _ .. - - .. - - - - .. - * * * z. ... xit • • � .... A _ '1 ___ / P. R AE FAT I O. "it lex XLI D. de leg. se_d Ji cancelli fint vel 'Pela, legari poterunt, non tamen fijlulae, 'Pel cafle/l(t. Ita runt aedium fií1ulae & caílella, . Nam , ut dixi , pri .. vati , quibus jus aquae ducendae conceíliim fuerat ex caílello communi & pu blico, earn accipiebant pe.r fillulas communi caílello aílixas , & aqualu ad do ... mum eorum perducentes � quae ibi excipiebatur alio caílello , -ac per alias íillulas illi caílcllo adfixas ad varios uíus aedium divilam erogabant. Haec caílella ex plumbo faaa erant , non autem illa publica, quae aquas per Urbem dividebanr, Tale plumbeum caítéllum eft, dequo in lege XXXVIII D. deactionibus-emti. FirmUs. a Proculo quaefiit , ji de plumbeo caflello jiJlultB fob terram m�fJae aquam ducerms i1Z a..h�num lateribu« circumjlruffurtl a'n hac aedium e/Je12t. Ex quibus liquet caílellum iílud plnrnbeurn fuiffe conceptaculum aquae privatae intra aedes concluíum , ex quo per fií1:ulas ad diverlas .aedium partes aqua deferebatur. Ideo plumbeum vo- \ catur ad diflerentiam caflcllorum publicorum , quae non .erant ex plumbo. Fal .luntur Juris intérpretes hujus aetatis , . qui haec caílella 'non diícrevcrunt a publí cis" & 'omnia ex plumbo fuiffe harum legum auétorirate probant, At cum ca- ) flcllum fine adjcétione dicitur , de publico & communi, ex quo plures aquam accipiunt , intelligendum. ut apud Ulpianum in lege' I I D. Comrnunia Praedio rum : De aqua pef rotam tollenda éx jlumine vel haurienda, 'Pel, Ji quis caJle/lo' fervitutem impofuerit, quidam dubitaverunt, ne hae fer'Pitutes non efint. Quam lege in male interpretatum erre maximum Cujacium palam eft. Primo quod de {lumine private loqui Ulpianum non de publico putat, in qua fallitur, Deinde, quod caílellum accipir , quo aquae non perennis, fed temporariae hauílus datur, 1.pjo, .inquit , lib. I I I Obíerv. c. 18. jure -no« ceditur ex caJlello aquae hauj}uS :t� quia perpetuam cau/am non habet. Caflellaria autem aqua, quae caufFa. flrpitutiS' . . efl, cum mtJ,nu & organit non natura/iter in cafletlum injluat, perpetua ,_ per-ennis, piva non eft. Ex quibus patet eum ignoraife quid eílet caílellum. De hauíbu �quae per callellurn quae' dicit Cujacius, runt nauci , & nulla nituntur ratione, nullaque auétoritate, Nee locus Vitruvii , q�em .laudar , hoc decer, Tyrnpa nis vel rotis aqua ex Huviis publicis hauríebatur * quae inde in eaílellum in Huebat conjunéturn & ad hoc ,faa,um, id eft � conceptaculum ad aquam, quae cadebat ex rotis , excipiendam. ,Hinc' deinde callello fifrulae vel canales appoíiti earn deducebanr in fundos .privatorum ad, irrigationem agrorilm'. Hujulmodi caílcllum intellexit Vitruvius .lib., x .. '. cap. 9. de qrg_anoruni' ad aquam hauriendarn generibus. Ita c�m rota a J.al�4:nti�tu 'Perfakatut:, moqiol! pleni. ad fum.mum elat] r:urftu ad imum revertentes infunden.t itt, cqfleUum. ipfi pe,r [e , quod extulerunt. Nee, verum eít, quod vult vir �agn,qs � ¿aí1:e1h Fap'tu��: [ervü;e aquae temp.orari� hau- . riendae. . �ae probari non poffe, .. fatis conIlae- ex iis,. quae de cafiellorum u[u (uperius difputavil1Jus. Ca£1:ella aeque urum .hahent in aquis, quae ex Humine publice hauriuntur , ad €am per filfulas aut canales ad quaeltbec loca deducendam, ac in perennibus, quae ex rivo vel aqu�e duth! publico veniunt. In lege au tem modo lauda.ta_ caí1:�num d.e quolibet publicae aquae concel?raculo � dividicu lo de,bet accipi, cuj [ervitus imponi non potefi, ut nec Rumini publico ad aquam, ¡ncle: rota. hauriend,am.. D,e Humine' publico confiat ex lege I I I. D. d� fervituti �u.� -p,(aed.io:rqm. , Ergo & caUellum in· hr.c lege de publico intelligendum eft; Nec necelfe eft de ea intelligi, in quod ca.dit aqua ex flumine per roram.. h<J.tJfi.a '.' fed de eo potius capiendum eft " ef{ q.uo plures privati aquam dueune ,. quod, cO,rnmune dicitur in veteri Senatu{(;on[u!cQ. Caí1:ella autem plumbea pri vatorm:n runt propria, ex quibus aqudm fibi cOllllni£I:1m, &, ad aedes Cuas per dulStam ad va:rios in dOllJo u[us per fi£1:ulas difiribuunt. De his exifrimo .acci- pienda eire verba veteris Senatufconfulti: 4NIMADVER TENTQVE. CV RATORES,. AQV AR VMe ·QVIBVS.'. ·;�tOCIS. INTRA. ET.; EX . 'IRA.. VRBEM. i\PtE. CASTEL.LA. PRIVf.\T� FACERE. POS:" .. ," ',�" SENT& . • �f . ! 1 ] 1 ] I j i 1 ( J i 'J, 1 , 1 J l :1 • 1 1 Z C' l- 0, il le . • J, 1- [- 1- 'f_ r S:. f& . P R AE F Á T.I b. sENT. EX. Q,VIBy'S.' AQ_VAM. DVGITENT. Q_V AM. tX. 'tOMMY;; NI. 'GA$TELLQó C�NCEPI�SENT. Vi_tl�s cum pt1.vaü pIures ex caHeU(;) cómmubi aql:tam acc�piífeh't, ea deduéirut in privata ta(hdla_, qaaé cujuíque pro ... pria íünr. Sit tría g'éfiéra- funt:: t;a1teHottun, publica, quae ad puhliGOS u[us áqLIañ1 , divi€luñt, p�iVataj 9tide iti. ptivatdtum dembs'cáin diílribuunt , & alia ptívata, quaG domeílícá '; ctuHl{.lé phva£o propria. s�tl de his fads ad illufitihdurh, ar.gti� rnenturn de aquis &. a\:juae dü�hbus Romanotum , de quíbus praecipbe in his li bris agitúr. Pago I ¡oí .. & multís allis locis , Nardinus , ut & Donatus alüqu� meminerunr Clivi Publici .. fed nullus fuit clivUs PubHtU5; fed Publicius is clivu� dicebatur. �ih Doñatus ait Publicuft{ ab aliis , ,ab aliís vero Pablieíunt did, Sed; mihi crede , nullus füit Romae clivus, qui (it r= ceteris diceretur , fed Püblicius , qui a Pablieiis aedilibus , ut notarunt jam Viti dotH) nomen traxit, Publiéum, invéxit C-. Sigonius ex corrupris livH libris. 'Vidé quae Vir [¡a:mmu-s Joa�ries FricterÍcus Gténevüls noravie ad Lívium. "" , ' : Refre Nardiñü's pág. �b cce :XX'iII notavíe , at l�llH dudum , ante, fórés Palatii Iálirés büH� fUiÍr� hxa·s; � intee illas suer€�a1rt toró�ám;, ut .etiam in huh1rbi� Aúgúfii vidére dt l:;)é his ihtelligendtim �xifiüü0 Terrullianum in vexató loco ih Apologeticó e, xXxv: rInde Cajfii, & Nigri, & ,Albin';, únde qui· hiter duas !iiurós obfident Caefar�:rr:. Haec verba miré c:of9_uéht intérpretes, Stint qui Jiras lauros- alii qui divas lJuros corrigunt , at a1ií de Percinace iñtelligunt , alii de Commode. Ego verba haec reíero ad tumultum militarem , quo Nerva in Pa.:. latió , atqué ita intra duás lauros oblliffus faIt ·it militihu:s caedeúi percuflomm Dd íuitiani pok�Í1tibus<. Plhliús panegyHc0 ': Magnum 'qUiJé1JZ iUud fe-culo dedecus , magnum f'�iptt/;lietáe P�lnus ,·imp�eJftlm eft; lmperardr & parens gem:ris ;humani tJb'J. feffifs, capttú, .í'lie/ufo's. Vide Xrphilínüfu &; Aurelium Viétorem. Erar etiam . in campo M-artib locus , qui inter ¿{uds lauros vecabatur, Nam yalentiníanti.rt1 quidem in cahlpo Martió fuiífe caeíúrn Caíliodorus & Marcellinus tdbhtur. Chronicon au-tern . At�kandtihúm five pafchale r�t�r dú:as lauros ecci[üm áit ': 1'�¡¡-� 'Ttf eTeC ía-$J.1?1"0o&Alv7ti:tv�·?; d:uy�h'®,- CI 'P�P,"1 p18Dv �6o !J'rJ.:¢v-&v., Hoc ifl.nno P'itJJentlfJ1ia ... nus Romae inter duas lauros inter'em/us -ejI. ' 'Q£ih Íto via' Latina. &: Lavkán:a eo,;:, dem nomine fue�unt loca quaedam fic nuncupata. M�rtyrolog'iUi11 Rornanum Ba� ronii ad XI Augufii: Romae inter duas lauros .natalis S. Tiburtii, martyris, _ qui fúb iudice Fabiani) in perfocutione Dioeletiá1zi, -&e'. duei in tertium a-b Urbe mitlia ríum, atque ibidem gladio, ettlimadverti jubetur-., V'eneribilis Beda: Tertio Idus Augiifli Romae inter duár -lautos natalis S. Tibur-tií martyris., & qdae [equÜntlih M'artíús M'ildius Satazahiu-s 'ad Dam:ali carmen XII putat legendum eire in his I-oCÍs 'ad -duas laura'S, quia fctipferit Arnobius ih lib. ;', Graecos vicos cognofui ... nare lauras. sed' quid Graecae laurae ad Roman.as vias ,& Urbehl? Pemme quoque lO'cüh1 Tehul1iaú.i, 'qúelu modo vidiín�s, intetpr-etatur de G0mmodo imp'eratore, 'qui tit pdl:ilentíam vitaret, Laur'etum fecdferit, ''Iliad fúgidí6r ii _ regio ftt, filvi[que 'é lauro permultis opaca',' -a qua etiam 'regióhi tit bomen , ibique obIeffuin -�um eire a Romanis Cleándrún1,., ad necem pokentibus. de qui ... bus Hetodiarrus lib. 'I. Hift. Sed nuin laurea fylv<a, aut laüretuin, poten ¡di .. ci duáe lauri " aut i'ntir 'dua"S lauros? Verü,ri1 'de iHis l"cis, '<}t:l'Íbus :�oc no:. men imp'olitum erat!l· vide Antoniuri.l Bo,fiu'm in I\oma .fuhtertahea lib. II 1'0 N�n paúca, quae petperanl Nardinos', alíique in ?'ercript�oné veterÍs R,o'rna:e (!é fcnbel1da tradider'llU't, invenies in Viú N'ob-iliffimi 1& Docbfl1mí Ra-phaehsFahtetti tribus differtationib'us de a'<Íuis & :rq:úa'e ¿uét-ibus Romá'n'Ís l-1'drafa & eméfidat�. �os vera Nardini commentarios cde V1erete Roma 'ex ItaHca ih Hnguám t�ra'liftu:lit Lat!na� V'. el. Jacobus lollius, 'qui 'ex 'vJiVis 'exce�t :aelil:a:re fup_ctiote. . ACClpis hic étiam., ahimadver[1ónes Vi'ri pé:JIHlillini Eliae Bbh,erdli, ad'ctlfetil t'et extant epifiola'e -tanaquHli Fabri in fecLT11'ct'o iCt,�tíé�nt1h'l epift:ó'li!'ium volumifre,-, , ,* * * ;. ad -. P R AE 'F cA- 'T I O. . ad Nardini de Roma verere commentarium , ad quem exegit omnia U rbis lo .. ca, 'cum íllam perluílraret in itinere Italico, & perquam diligenter omnia rima .. retur, Has obfervaríones miíit in epiílola Viro doétiílimo, & propter .mul- ta ingenii & anirI?-i lingularia ornamenta mihi cariílirno Paulo Baudrio , qui il- las pro Iumma ncceílitudine , quae inter nos intercedit " mecum cornmunicavir. Pag. cío e xxx hujus edirionis noílrae & pago clo. cee XXVI quae tradir Nar- . -, dinus de antiqui horrei muris , se de tribus columnis, quae [unt prope aedem-. s. Mariae Liberatricis , earurn frontém cum epiítyliis obveríam eíle foro Roma ... ':', I no, & Capitolio, atque carere epifl:yliis, qua fpeaant arcum Tití: ea negat . f. Boherellus eJTe vera, cum e contrario £1Cies illa columnarum nuda. & line epi- . L Ilyliis reípiciat Capitolium. Id ait Ce coníideraíle per quam attente plus íirnplici vi ... ce. Pago clo e. Ll II, cum Icribit Nardinus grandem cloacam , de qua ibi agi. tur , incipere ab aedicula S. Stephani ad Tiberirn , falIitnr. Id ipíurn ramen re� petit Pago cío eLVI : Aedem 'Veftae, inquir , Blondus rotundam-effi S. Stephani aedi culám' exiflimat, quae ad' Tiberim eft, non longe a fchola Graeca remota, �eceptus for- fan aediculae iflius circulari forma, qua & Veflae aedem fui!fe Ovidius teJlatur vr' : Faflorum. Sed & Iaepius alibi hujus aediculae 'rotundae, quam S. Stephani appel- lat , merninit pago clo e XCVI, & clo (:CXXVI II: Sed Nardinum £llIi teíiarur Boherellus, AfErmat enim iílarn aediculam , quae Gta lit adriparn Tiberis, e re- � gióne ruderum pontis Senatorii , hoc tempore dici Santa Maria del Sole. Addit fe coníuluiíle diveríos .homines , . & detinuiíle illic rraníeurites , cum aedem illarn con- 'templaretur; ur ex illis cognoíceret nomen illius aediculae. EccleGam illam rerun- .'. dam' S. Stephani eíle majorem & elegantiorel11. Eam eíle in monte Ccelio prope Navicellarn , & vinearn Matrhaeorum de qua Íoquatur Nardinus Pago clo c. In eundem addit �rrorem incidiíle quoque auétorem libri Italici, Roma' Ricercata , pago 49, quod libi air mirurn videri. Pago clo c XCIV diíputat de titulo arcus mar rnorei dedicatí Septimio Severo, &, ej us matri , ac Caracallae, in quo máxime íuos oculos in fe converterit vox LOCI, cui Iubícriptae fuerint inter ipíos veríus duae aliae QVI. INVEHENT. notar etiarn cas etfe minoribus litteris , quam cetera illius tituli verba, fculptas, & hoc modo locaras : :., . HVIVS. LO?J·v�kNT. DEVOYI Pago clo e LXXVIII Nardinus diíleric de arcu quadrifronte r=r= templum S. Georgii, & air in lingulo Íatere cavitates eíle oéto fiétitias) & quatuor verás • . Sed ita fe rem non habere Boherellus teítatur , (ed hoc' .vere ranturn did de illo Íatere quod refpicit circum maximum, ,qui nunc Cercbi vocetur " itidem que de Íatere oppotito. Reliqua cava in aliis illius arcus lateribus , omnia: e[[e vera, & fie comparata, ut il:atuae in iis poíIint lqcari. Pago cb cc XL�V ad iila v�rba Nardini: Alterius roflratae in Capitolio mentio .. . fit apud Livium, haec annotavit Boherellus: Vidi ipre quoque unam de his co lumnis infertam murp Palatii. Coñ[ervatorum in Capitolio ad imam fcalam a li. nHtra in introitu, cum in[criptione in ejus baG, fed valde mutilam ,. & im ... perfeél:am. Eil: ilIa columna Duiliana, qua de mecum egit Tanaquillus Faber in· epifiola, rriceGma fecunda libri 1 I epiftolarum, ubi & mihi commendat' aliam iú[criptionem, quae eodem fere tempore fuit dedicara. Gaífendus loqui tur de ucraque in vita PeÍre[cii ad annum cb DC XVI. Subjicit deinde in (criptio � , nem, quam accurate cum ipro lapide contulit. lHam hic vides ut in fraao l11ar more con(picitur, tam in exteriore lapide) quam in�erius, ubi verba tali nota v cir cumfcripta non funt antiquiilimis illis litteris, quibus cetera infcriptionis' verba, ¡ conlignata, {ed aliis minoribus, quae' pottea runt add�tae. Vide inferius Ciacconii diifertationem pago 11 10. Sed hae notae novarunl litterarum indices ibi' non com parent, & pro lineolis, quae fingulis verbis hic .. addunt1:lr, ibi runt, punél:a. Ad { I j ! , r -, " í , � v j .r :lO " l ... .. I. e . l- l �r tt l- r- 1f t, [ii ll- .p R.· AE F .A·. T I O. F;ME,T ' LECIO ')CIMOtSC(VE � �ACló �TOlS' , E M ' CAJTREIS 'ExFOCI� , MAC CHANDon .If CEPET'f;Nq_VI; �. £ O D E M ' MA. M'NAVEOO�· MARID'coNSOLI PR lM 00 ,/I I;MEJ5qVE' NAVALE¡j" PRIMOJ;ORNA"yE:� �"p ,. VMQV£1!£ILSONiWEBOJ :CLAtSXIJ'POENICAJ"OM' NA�' COPIAS "CARTACI NIE1NJIl5 'PRAE..5ENTE ICTA�,ORED 'O O¡I'OM'INALTOD'M ........ tOYE,'NAVEIL.5_ c�pt T'CV.M,\SOCltIj'ti5£PTE VE' TRIREJMruQv£'NAVEIJ' M'CAPTOM' NVM E I' CDCDCDD , O M r CAPTOM'PRAEDA' NV M E I ' GQ , .CAPT O M .' A EJ .s 'CJñ} GL).GQ c;¡Q GL) GL) GD ((J;J) , GJJ)), G;L;) Q;j) GEl>. (IT;;) (ciliJ GQ GL> GQ eL) Gili) (fiG) '. QVE'NAVALED � T : 'Ad Pag� cío eec XXXVI, & clo ccc LXXIII: obfervavit Boherellus de Junonis Soípirae templo, fe nondum videre , qua ratione Nardinus Ovidii locum ex. II Fait. v.56. explicer de templo Junonis Soípitae , quod conditium fuerit iii foro Olitorio. Ovidium non Ioqui niíi de templo Junonis Soípirae., quod olim íirum .fuerit prope templum Cybeles , hoc eft, in monte Palatino , fed addere , ne vefrigia quid em illius tempHfuperfuiffe fuo tempore. Ovidium non dieere Augufi:um aliud illius Deae templum excitaíle , quod & recre notarit interpres. Ovidii Antonius Conílanrius , Ovidium autem id tantum dicere, Augufrum providiíle , ne tale aliquid aliis qu,oque Deorurn rernplis accideret. Praeterea duo illa loca T. Li vii, quorum unus legatur .. lib. XXXII, c. 30, alter lib. XXXIV, c. 53, fibi adver fari. In primo narrari Coníulem Cornelium in proelio contra Gallos vovilfe remplum Junoni Sofpitae; in altero vero, templum conditum e{fe Junoni Ma ... tutae in foro Olítorio , quod quadriennio ante voviíler Cornelius ConCul.' Sic ,patere, alterutrum horum Ioeorum eífe corrigendum. Sigonium in utroque lo- co' Legere J�noni Sofpitae. sed quia conílet hujus Deae templum fuiífe in mon te Palatino, non vero conílet praeter hoc aliud ei Deae fuiífe templum, quia Rufus & Viótor , cum receníent aediíicia undeeimae Regionis, ubi fuerit fo .rum Olitorium , commemorare íolurn remplum Matutae, nullam vero faeere mentionem ternpli Junonis Sofpitae, aut Junonis Matutae vero Iimillimum eíle , nihil vitii haerere in ultimo loco Livíi . Una Junoni! Matutae in foro Olitoria 'Pota locataque quadriennio ante a Cajo Cornelio Cof. Gallico bello: Sed vitioíurn eíle primurr, locum, & legendum: ConJu! principio pugnae 'Pop;t aedem Matutae Junoni. . . Pago clo cee LXXXI Hie prtefer#m illius , qui recmtiorem Pifforem nobis ita pulehre . .exornevit , inquir Nardinus, Sed Boherellus yidit lapíurn eire mernoriae Nardini, & pi-o PiEtorem ícnbendum Rufum. vide. pago Io ccc xc, , Pago clo ccc LXXXVI Per manus refle data. Reéte , inquit Boherellus, lie leg� tUI) in hoc loco Livii , qui eft in libro XXVI I, C�}7;, �_ ��:m''Pejle data, ut lau- datur ,I P R: AE FAT· I O. datur fuperius a Nardino lib. v, c. 5. p. clo CL. Terentius in AdeIphis: Tu ,inter eat reJlim duftans fa Ita bit • . . . . Poll: Nardinum habes Oétavii Falconerii, _ Viri generis fplendore; dignitate' & elegantia ingenii praeílantiílimi , & .mihi cum fupereffet, conjunétiílimi , . ut nulla unquam'dies apud me Gt oblitteratura ejus memoriam & deíiderium , duas pereruditas diílertationes de Pyrarnide Cellii , & Iatere ex aediíicii veteris ruderibus .eruto, �am exeipit de magnitudine Rornae veteris diatribe -r;i mÍ.vu Iíaaci Voílii , de quo praeílat tacere , quam pauea dicere, (Cui enim, Valliani' nominis & eruditionis fama ignota ell, niG hoípiri in, Íitterarum fl:udiis?) de antiqua Urbis niagnitudine" cujus quam vis paradoxa in hoc argumento mihi non probentur, digniffima ramen ell, ur cetera omnia ejus (cripta, quae .in manibus doétorum veríentur, Sequitur alai Borrichii , -: eruditiílimi Danorum . noílri temporis Vid, qui ante. paucos annes deceílit, relicto fpleñdido Iatís collegia, quod fuis .impenfts excitavit in patria ; in quo alerentur íludiof prae- . Ilantiílimarum artiurn , & inflrudiílima tam editis quam manu exaratis librís bibliotheca , diíputario de antiqua Urbis facie, ,quam inprimis , fi aut. pondero fiorum" voluminum Donati & Nardini leétionem , ut funt plerique .delicamli , gravantur, aut quae .legerunr apud illos tanquam in parva tabella ccnípicere , &:. adrnoneri voluerint " commendo legendam, qui Rornam ex his terris conten- , . dunt, ut quae ibi praecípue videnda & cognofcenda fibi e{fe norint, ne in Re-.' ' ginam Urbium delati , tanquam in obícura & ignota fylvi fine ullo frudu ober,F":! rent. Inter fplendidiffima Rornae antiquae opera fuerunt aquae ductus. �,.', Hine " fubjeci Frontini de aquae duétibus libellum multis bonis rebus , inpri1l}.!s.,§�nat.uf-., ",:: coníiíltis & legibus_ anriquiílimis refertum, cum Robed Keucheníi noris, cujus nomen librarii in front.e libri negligente! omiíerunr, fine quo nee Fabrertus , nee alii, qui de Romanis rebus commentatifimr , inteIligi poílunr, Tanto vero luben tius Frontinum recudí juíli , quod in paucorurn manibus eíler extra has-oras, & a multis in Italia deíiderari cum acceperim. Vides quam pulchre íequarur Raphaelis Pabretti Viri Ampliílimi, qui cum máxime Romam ingenii fama illuílrat '. ,& de quo plura r.e[p. litreraria indies llbi promittit, in primis ineditarum -in[cripti<r-' num volumen, cum ejus commentariis , > quod expeétamus cupidiílime , tres de aquis s: .aquae duétibus Veteris Rernae diílertationes. Huicannéditur Joannis' Chiílérií e Canonici Tornaceaíis de perelegante vetere annulari gemma, in qua . Aqua: Virgo exprimítur, > libellus nee indoétus nee illepidus. His accedunt qJ,1ae-. dam varii argumenti j ut Lucae Holílenií cornmenrarioli in vererem pié1:u!am, quae' Nyrnpheum tefcet; . de pila Staffilari) de - milliario aureo: Columna Ro Ilrara a Petro Ciacconío , alia antiqna infcriptio quae L, Scipioni Barbad F. dica ta fuerat , illuílrata ab anenymo , .qui ramen efi: ]acobusSirmondus; Jofephi Ca Ilalionis de Pacts templo, de Inícriptione Obeliíci Auguíii, de columna trium phali Imperatoria Antonini, nee non Petri Angeli Bargaei de aedificiorum Ur 'bis Romae everforibus" ut &. de .. obelifco opufcula, variae dottrinae plena, & letru digniffima.. Fueruht Viti hi [uae qui[que aetatis ingenii & doéhinae praefrantia. in ptimis dari &; illuRres; Pleraqué vero haec opulCula non tantum bonitate) fed &. raritate commendal1tur. In paucorum enim manibus & bihlia theds vi[untur. His omnibus acceduntfragmenta veftigii 'Veteris Romae ex la, .. ,pidibus Fal'neGanis' eruta &' ftudio Joannis Petri Bel10rii edita cum ejus obkr vationibus. Ex quibus lux affulget multis obfcuris 10eis, de fitu Pri{cae Ur bis. Debebat id opufculum primo loco non modo in hoc, fed & �n praéce� dente tomo collocari ante Marlianum & DODatum, fed fero ad nos pervenic,. Hinc (atius .duximus hu�c commentarium BeHorii ceteris fubjuno-ere, quam plane leaorem egregii opufculi leaione defraudare.. b Subjecimus tabulam TQPographicam Romae novae Falde fine qua ve�us ,&; . , multa 1ti ate ut n .) ms , raVtI. [tnt de ¡hi In !lm iUS ae- � DrIS ro- IIi, & :en- R.e- oer- t: ''-''.¡ r· .me tof-:� ,_., �JUS nee I,en- &a telis e de ti(f- de [luis A:ua .iae- un, Ro .. lica- Ca .. um- Ur- I & ínae tum elio- r la,.. Jler- Ur,.. ece- ernt, uam s &:; iulea P R AE FAT I O. multa. locain Marliano , Donato , Nardino, & Éabritio difIicu!ter poreranr int�lligi •. In ea. tamen orniílae privatorum aedes, . templa vero j palana & ae dificia pública. omnia in illa videbis, ut deícribunrur in magna & exad.e deformata tabula Faldae duodecim foliorum. . Itálica nomina in Latinarn lin guam runt verfa. Privatorum aedes nihil faciebant ad noílrum inílirutum , ne ,Hcam, numeros quadringeq.torum fexaginta quinque aedificiorum , quae in no ílra Iunr, in grandiore illa mappa difficillime reperi pofle . in tanta' turba minos rum aedium. In reliquis diligentiffime illam expreílimus. Haec omnia Iequun tur tandem quindecim tabulae locorum & aedihciorum. tam veteris qualn no vae Romae , _ quae concinnatae runt Iludió Livini Cruylii , Presbyterii Canda veníis , qui cereros omnes , qui in hoc genere fuam locarunt operam, anteiit longe.. Illas cum nollris typographis communicavit Vir Ampliílimus , Con- .. radus Ruyfch, Urbis LugdunenGs Batavorum Conful gravifIimus, qui cas Roma in has terras detulir, Hinc .merito illas Viro Illuílri , cui ac�eptas refe- . runt, grati animi monumentum 'dedicarunr, Propter quam cauílam paullo . ante diximus , nos' in calce poíiriíle Veteris Romae veíligia , propter eandern etiam illis fubjunximus veteris Latii eleganriílimam & ceteris ernendatiorem mappam, qua�, cum hoc Icribercmus prooemium, ex Italia fecum apportavir, & mihi miíit Vir Ampliílimus , & mihí peramicus , Henricus Copeíius , Senator Sylvaeducenlis. Vale, Iector , &. fruere his deliciis, **** SCRI- . . ) S'CRIPT·ORES �i in quarto tomo .Theraüri Anrlquirattlfii Romanarum inveniuntur . . F4�ittn� Nardini Roi�a. ,IVelus. �i·bri vnt ex italtca iiI' �at7»fb1z liltguJfk tYaJi" , , flatl a Jacobo Tollur� , pag.817. OJ/apii Falconerii de PyramlJe C. CeJlii Epulonis difertatio. 1461• �...,;.;. ad Carolum Dátum, r.' ct. Epifló!a dé !a'tere eX /edifiéíí Pénf.'H 'tu.J;e.rihilt ,.. erato, 'q($úm paries ilJ i1fJjlauranditm Pdnthci lp'iJi'ticum A� ele e t�t ditfúéN:. . . tur.: '�4;g3' IJaaci P'oJfli de a'nfiqua urbis Rom� 7magnitúaiiú. Í 4.97. Ola'í Boricbii de, antiqita' UrMs Romd! facie diJfeHativ 'C"om:penurariu. I� '11- SetHi 'Julii FroiZ't'ini de .l1q'U!étlu'fiibüs iirffis ltÓ1nte 'clffnrnent'llrttli. ' , i�i). Raphaeiii, Fabretti, de AquifJ & tlfjutBdutiibu.r Veteris Rofiíi1! d¡je.rt�;f'¡onéj tres, 1671- Joannis Chifletii aqua vir£o; foni Rom.e ce�eberrimus, ,& P'tifca Ilélfgro#e Sltcl!r. Opus ./Edilitatis M. AgrippdJ in. »etere annulari Gemma. 1779 e , , Eac» Holjlenii Commentariolus in »eterem piffuram NymphtBum teferentem. 1797- Petri. Ciacconii in Column« RojlratdJ infcriptione� a fe conjeff.ura fuppletam, Expli ... · cati�. '., . 18°7 .. .A�tiljudJ InJcriptionis" qua 'L. ",Scipio�is Barht#ti"F/'exprejJum efi elogium, Expla- natío. ' ' " , ,,',' ,is 3 2... : � '�,o' JoJepñu; CaflaJlio. �·4�.':, Templo ,'Pa��', ':a!que. .. :;cx:occaJióne tie . ylni Gem¡;ni Templo; hellique portit,(' '" ' - ""," '1843. Jofep�i, qajalio'liís, 'J. ,C. ,Éxplicatio' ad Infcriptionim . i1uguJli , ,!jítdJ in haft efi ohe lifei flatuti pér S. D. :N. Sixtúm' f7. Pont.' Opt. 'Max. ante fortam" FlamÍ1tiam, ,,�litf� fop#li;'," 1858• Pet�i ! A�gelii 'BltrgtBi depripáto�um p�hlicoru;n'iue . lEdificioru'in : ürhis Rom» E�erfo- , -,"'"" .ribus, EpiJIola. _'" 1 867. " <,'".... ,._. -- Comment4ri�s de ','Obeltjco. 18.93. JoJephi Cajalionis 4e Columna' Triumphati' imp.' 4ñtonini fJ"Omment�riU!. 1.937. " I • Fragmenta Pefligii Veteri« Rom!!., .e» ".tapidib�; FarneJianis' nunc primum in lucem -edit« cum notis Jo. Petri Bellorii. 1.955· Lipinii Cruylii defcriptio faciei variorum locorum , quam profpeffum »ocant , Urbis RomtC, tam antiqu:e quam noptC, in XV Tabulis aeri incifa� t D E .. / ' r'a1j..: B77- �6I. 'ihfíf rere;. �:gl' it-.9].. S '1 y. ., �71· teef. 77'·· 797· �pli ... · 18°70 �pla- 83 t. �lo ; 843· ohe- . 'am, 858. erfo- " 867- 893- 937· ¡¡cem 955· Trhis E .. .. ,;_ .... , / / . , . Page 33 could not be converted This page was skipped, but the rest of the document is available. Response ended prematurely ) ,--�-,.-,'�'" .) , Page 36 could not be converted This page was skipped, but the rest of the document is available. Response ended prematurely Page 39 could not be converted This page was skipped, but the rest of the document is available. Response ended prematurely , I Page 42 could not be converted This page was skipped, but the rest of the document is available. Response ended prematurely Page 45 could not be converted This page was skipped, but the rest of the document is available. Response ended prematurely ,i I Page 48 could not be converted This page was skipped, but the rest of the document is available. Response ended prematurely / , Page 51 could not be converted This page was skipped, but the rest of the document is available. Response ended prematurely Page 54 could not be converted This page was skipped, but the rest of the document is available. Response ended prematurely 1" y P O G R' A P 'H I R I., T Q. L ���, �A VIti equidem diveríis temporibus exíliterunt , qui in de . ,� .. fcribenda facie multorum locorum, & iis , qure fuper-" ¡ . íunt , fragmerttis antiquitatum U this Rome artificioíe de1ineandis & in .Iucem eden dis elaborarunt: attamen - nemini horum conatus iíle felicius ceílit , quam celeber rimo Livino Cruylio , cujus tabellas quindecim , in qui ... , . _ bus varia UrbisRomre loca lineis elegantiflimedcfoi-mn, vit , 'digniíIimas putavimus , quas cum artis hujus amatoribus communi- - caremus. Quanta in iis defcribendis cura, quantumque judicium adhibi .... tum fit, ex eo q uifque exiílimare facile poteíl , quod affirrnare non verea mur, omnia in iis ad vivum verique fimilitudinem accurate eíie expreíla, & ne minimam quidem rein, feneil:ram puta vel caminurn , artificis dili gentiam effugiífe., Quare quifquis paulo attentius tabellas hafce infpice- re voluerit , diílinéte íatis totius Rome hodierne íirum , precipuorumquc in ea redifi·:iorum faciem 'animo concipere. poterit. : Hzc . cauía eft, cur pergratum omnibus Thefauri nofrri, �,m ptoribus faéturos nos e�e :xiíl:ima verimus, fi prredaras haíee eleganiiflimaíque tabellas loco hUIC iníerere ... mus , ut toti inde operi decus quoddam arque ornamentum accederet. Monendus hie vero es , Lector benevole , tabellas has ita eíle difpofitas; ut conferende fint cum tabula Topographiea -Urbis Róme ,� F alda deferí pta, quam, licet nonnullis in locis mutatam , hie quoque iníeruímus , quo appareat, verfus quam U rbis partem vel regionem ille defcriptiones di reéhe finto Prima 'ergo tabella exhibet faciem 'Port e populi, quam: in modo diéta tabula Topographica numerus 3 05: defignat: unde initio. c.l�ao re Iiquz deinceps tabellz , fervato ordine tabule iílius Topographice ,_totum Urbis Rome arnbitum percurrunt, quarl.1m ultima denique Bafilicre ,S. Pe tri faciem interiorem , cum omnibus ejus ornamentis, reprefentar. Sin gl1:lis �ifce t�b�l�i� adjeél.a cí] brevis q�re�am.l?corunl("ed.ifici�ru,ll1qJle ex- - plicatio , qu� Lector enam docetur , UbI -coplofius, omnium iflorum íitus & ratio apud Mar�ianum, Panvinium, Pancirollum.. F�9:�kium.�rD·óna� tum, ali.ofque '9.U1 de �om� antiqua � no�a. �gerunt}: -& t�rtia :,el: quarts . Thefaun noílri parte continentur , mvenm queat.. 'Ceterum íciendum eíi , formas illas , qure in parte inferiori tabellarum noílrarum cernuntur, non eire a Livino Cruylio profeétas , additas tamen ideo, ut tabellarum proportioni, ut loquuntur, eo magis confuleretur, quóniam feces Ji faél:um fuiílet , latirudinis earum ratio menfuram altitudinis exccílifler. Hec íunt , Leétor benevole , que te monere voluimus. ,Quod.fl_c_uram ea:n & pperam-,- quam 'in hiíce edendis collocavimus ," tip� haudJñgtatam . fuiíle intellexerimus , eventurn voto noílro preclarerefpondifle fcias . .. ' ........ !,O' • 1 , - .. ' �'. / .. .. ---. / Index /' • ( Index quo Tabularum numeri ad Carte � opo&r�phicre � um�ros referuntur; quo et�am, íi que ?ccur_rant, vano�um dh�� Opens �cn ... ptorum leca deÍ1gnant�r., In quibus de lOCIS, qu� In Tabulis . conípiciuntur., .verba fiunt. 'T A B U L A I. , ' r , pOrta populi. Cart. Topogr. numo 305· Fabricius col. 404·JE. Nardin. 922 •. I? E. &c. 929' E. 944. D. . '.' , 2. S. Maria populi. Cart. Topogr. numo 305· Nardinus 925. E. . ; 3. S. Mar�a Mirac.ulorum: Cart. Topogr. numo 158 .. . 4" S. Mana MOntIS Sanéti. Carr. Topogr. numo 165. 5. S. Ambroíius. Cart. 'ropog,r. numo 5· . ; . . 6,' Pantheon five S. Marla della Rotunda. Cart. Topogr. numo 177, Donatus pago 75'4� B. Nardin, . 1267' B. C. Borrichius In8. F. 1624. B. .. . 7. Capitolium. Cart. !,opogr. numo jOo. Donatus 853; B. Nardin. 895· A. 900. D. 950. D. 1198. . D. 1223: E. Bornchlus 1530. D. . . 8. Palatium Medicseum. Cart .. Topogr. numo 411. Nardin, 923. B.. ..' 9, S. Trinitatis de Monte. Cal/t. Topog�· .. num. 330'. Donatus 840' B. Nardm. 923' B. 1 O� Fons íalíens fupra aream porta: popuh. infra Obeliícum. . . . . . . rr , Via Babuini ,qua ab xde S. Athanaíii ad portam populi proípicitur. T. A BJ U L A I I. Exhibet Aream S. Trinitatis five Hiípanorum. 1 I. pAlatium Legati Hifpani,ci. Cart. Topogr, pUin<339·. ..,' . 1.. '. S: T.rin�tas. in Monte Pincio, Cart. Topogr. �lum. BO .. Don�t 840, �, Borrich, 15'25'- E. 3. Horti �edlca:l: Carr. Topogr. numo 41 1. Nardin. 923. B. Borrich, 162.4- A. ' ' 4. S. M,ána pa�ulI.'Cart. Topogr. numo 305· .. . . 5. Porta £bPuh. �art. Topogr. num. 30)".,FabnclUs 404. E. 6. S. Maria- Munns. Cart. ·Topogt.:. numo .1,6)". 7- s. Maria 1\1iraculqr.u,n1. Cart. Topogr. num. 1,;:8. . . - 8. S. Jacobus 1.nfanablllUm. �Cart .. Tap'oe;.r .. num. 9 I. Donat. 861. C... . 9. S" Oll,.ralu� 1I� �ur(u � o�lm VIa FI:;¡illnila: .. Cart. Topogr· numo 48. DOQat. 8'�8, e. t o. Pars Ho�t1 V�tIcam diétiBelvedere. Oétav: Falconer. 1487. F. �orri(Júlt� 1QU. C .. 16u,. B:' rt ," Fons íaliens 11) area Trinitatú in ment« in regione Campi Martii, n. Area. populi ornata a Papá Alexalld,ro VII; . . : , .... I , , • I -: T A -' ,', 1:" L· ·A I I J. . . . I: nA.laiiú��P9nti:lic'!tÚ'ln 'in�llte Q�irina!i. Cart. Topo!? 'num, 434,· Nardinus 95'3. n. 2.;, .£�, 1?"l�tl1�:J.!1,1?arbenI?-Ol;U1!l. Om. Topogr. numo 3�&'. Nardm. 953· G. Bornch. 1623- B. 3' Temp'um ¡S. Andref·. �art .. TOF:_ogr. ,num.� 6.. I..,' . 4� "�. -�ac�amentI .• �ea�:·�oJ?ogr. num: 235'. '. . 5; Porta-V�lJllll�hs, qu.a:. & }�la_dl�lt�:� .. Marlianus 71, B. Donatus 5'37; D. Nardinus 93 O. E.:. F. 6. Fons faliens 1Il area Palatii Pontiíicii-jn-Monte Caballino .. 7. Ecd�i!a S :_Vt'nc,entii'& �?a.ft�íii ad f0ñiezA. Trev�uin Patrum Religioíorum &. Hieronymi. Cart.lT o pog.r,·nu.�. 261'. Bornc�,. 1.617. E. _" ,., . ' . '. o . . ... _. '� ...- 'IV. U'L A , ' ,. r • • . " ': .; � ,. 1. S. -��aii;íl ¥�jDr. ���t;. Topogr. ��':1l:. 157· Nardin. 95'5',· C. Borrich. 15'4S. C. 162 . 13 2. .... ·�a}�t,ru�\\I?onttfi�l��. Late¡:anenr�..' Cart. Topogr. nunr, 432. Borrich. 1623. B) , 3, B,aíitIC<l. Late_ra.nenfiS'1C�r.t. Topogr. ª�m. 100, Donat. 71 l. e: ." . 4· Columna marmor�a, olim T�mph �a�Is ornamenrum. Donat. 86,. C. Nardinus 10' A' )". Fans �n area Baíilice S. Mana: Majoris, - 31. 8 6. Fens I,.? ar�a � johannis Lateraneníis infra Obelifcum. ." -', ! . TAB 'U L A V: L, C01ol1:emn. Marlian. 147. D. Nardin: 1037. C. Borrich. 1)"35. D. 2, . :I\rcus C�nfiantml. D?nat. 682. B. Nardin. 1346. C. . .. . 3: Baíilica Latel�neníis. Cart. Topogr. nJ.l1U. 100. Donat. 711. C. .' 4' 'I'emplum Solis, Fabr.-42I. E. F. Nardin. 1035. E. 5.. Met� • J 4 5 (J i 8 9 1 I 1 r ] I 1 I I -2- s 4' 5· 6 7, 8- 9 II I .. I 2. 3 4 5· 6. 7 )$ n. 8. '. ;. Meta fudans� Madian: I4i C. Panvin. 289' A. Pancirol, 338. D.Donar:685. B. Nal'din.1042.B. c. Borrich, 15'40. A. ,6.' Alia facies arcus Conílantini. 7' I?terior Coloílei facies. .: , TAB U L A V I. J. 'FOrum Romanum , five Boarium. Panciro1. 380. E. Fabr. 418. B. Nardin. IJ94. C. D. �. Arcus Septimii Severi. Marl. 103. E. 119, Ei.Panv. 289' E. Donat. 628. C.Nardin. II60.E,l j. Templum S. Lu�<£ �,Martina::. Cart. Topogr. numo 197. . 4. Templum S. Adr�a�l. Cart. �opogr num. 267' I??nat. 622. A. Nardin. I 18o. B. ,. Templ�m Antonini & Fauílinse � nunc Laurentii. Cart. Topogr. num, 123. Donat. 749. A. C' Nardin. J027. D. " . , , 6. Templum S. Coíini & Damiani, Cart, Topogr. numo 283, Pancíro]. 355. E.. Fabric. 421. D. Do- nat. 868. F. Nardin. 950. A. Borrich, In8. B. ' 7.' i'emplurrl Racis. Donat. 665. C. Nar�in. 10�0. F. 8. Templum S. Franciíce Romanar. Cart. Topogr. n.um. 75. . 9. Arcus �iti. Donat: 666. A. Nardin. 1°42. E: Borneh .. 1540. C. 1624. B. 10. Coloíleum. Marlian. 147. Do , 11. Palatium Pontificium Lateranenfe. Cart. Topogr. numo 432. 12, S. Maria Major. Cart. Topogr. numo 157, Nardin, 955. C. 13. Horti Farneíiani. Donat. 867. F. .'. l4· Templum S. Marise Liberatricis, Cart. Topogr. numo 155'. Nardmus ,898. B. 9,50" A: 15· Templum Romuli & Remi, nunc S. Theodori, vulgo S. Toto. Cart. Topogr. num: 25'3. Fabr. 425. B. 16. Eccleíia dedicara S. Luce Evangeliflse , &' S. Martina � &. S. M�i�, ubi fuit antiquum tern- plum Martis in Campo Vaccino. ' , . 17· Eccleíia S. Mariee Novse & S. Francifce Romanar �n Cí!_�po_Vacciqg, in qua officio fiiofungun .. , tur Monachi montis Oliveri. Nardin". 897, 'F. ' , . " / . T ,A B· U L A ',-V I I., �. CApit�liu�,'Car.t. T�P9gr. 'numo 300. Donat. 57-I. E. Nardin. 900. D� 1�23.' E. :2>.' Ara cedi. ��rt. Topog'r." numo 300. Nardin. 916. E. 950� D. \ 3. Statua M. Aurelii . . 4:-Tropa:a Marii. Marl. 1;1. D. Donat. 706. E. Borrich, 1;45. A; 5 Signa Caítoris & Pollucis; _ ;" , 6. Coloíleum. Martian. 1,47. D. Nardin. 1°37, C. '7· Sanél:� Mari,a Major. Cart, Topogr. num. 1;7.' Nardin. 955. C. &. .Fons 1111 areaSaaétorum -rautorum infra CapitoIiurn.· ' 9' Fons fupra aream Capitolii ; qui eft ornam.en�o fcalis, palatii Senatorii Rom�. I ' V.I II. i.' pOns Senatorius. Ma¡·lian. I 8�. C. Fabr. 45'3. E. " , . -2..' Templu�nVe1tx, Dune S: Maria Solis. Cart. Topogr.num, 247;Pancirol. 3;5'· Fi Donarus 64::Z;; , � . E. N�din.. LLj:6... A. BOl:}:u;;h. 1y06 .. C. , '. " ','." �. S. Maria N,gyptiac.a.Cart, Topogr. num, 190. �arl. J2.2. �.IDonatu� 643. F. Nardin. II97' C. 1367- C. D. Bornch. f):.94- F.�, . .' _ � '. " ' , 4' Infula S. Bartholomrei 'MarIíaIl.' 183. B. , , ' 5·�P�n.s Fab�Lti.us.� ¥.a.rlian., 18+ E .. Do,nat"J-S!:. p.. N:ti'di�:li44�113� 6. Pons Ceftlbls-.·-Mar.tian:-I8f C:'Úonat. 781. D. Nardin. 1444- . .6.. ' 7· Templum S. Petri, Cart. Topogr. numo 21;. Donat 841. B. ' 8. Pons janiculeníis 1 íive.Sixti V. Marl. 1 8�: F. Donat. ¡.8�� �. Nardin, 1-44-6. A. 9· Pantheon, 'Dune S. María Rotunda. Cart. ]:'�Bqgr· numo �77. P,<mllt. 7;4- ll. Nardin. 1z67. B. 10. Tern plum S. Marise, dictum Solis, ". ' . " , II. Area S. Marise Traníliberinee dilatara a Papa Ale�an,dfQ' 'VII. Cart. Topogr, nUIJl· 309- , . . , . , T 'a B u L A I 'I X. r. pOns Janic�lenfis, five:�ix�i V. Mart_I85�'F. PaDr. 413'-, C .. Do�.t. 781. F. Nardin. 1446. A, 2. Xenodochmm. S: �ranC1fef. Cart. Topogr. numo 78. 3· 'Templum S. Trinitatis. Cart. Topogr. n�m. 2:}'7:-. ' , ' 4· Palatmm Farnefia�1Um. Cart. Topogr. n�m .. 3eo. BOBa.t: 845,. E>. • . ". 1 ' 5· Caílrum S. Angelt, vel Sepulcrurn Hadriani, Ríl;br.46j. E'.1?!l'1!-v. 3:1�. E.,l}Qf.J'lcn� I'9,U, .• F. 6. T'emplum S. Petri. Cart. Topogr. numo 215. Donat: 'S41. B. . 7· Palatium Regina Suecorum, five Riariorum. Cart. Topogr. núm. 435"; , - . .- e . . t 2.' . 8. � Chi,,: \ , 8. .. 'Chigium ,- diéhim Picolo Far�tfo· Ca�t. Topogr. �um: 39 I: . ". 9 .. Area, Ec�leua. & Oratorium ,S. Marice y allicclleníis , diéta Eccleíia nova. Cart. Topogr. numo I 86. 10. Fons íaliens m Ponte Sixn III capIte VIa: Juha: In reglolile Arenulse, ",' _ T A' 13 U L A X� \ I. pAlatium FarneGa�um. Cart. Topogr. num. 390. DQJ1at. 845. D., -. . . � 2,:, . Templurfi S. Petri in Janiculo,uve in M?nte Aureó.Cart. Topogr.num. 31 7· Don,at. 839' B.843.C. 3. Fons aq�1e Paular. Donat. 865. D. �ardm: 14�6. �'; . . '. '. .,' , , 4. Fons [al!ens firpraaream Farfleuanam SerenliIimIpucls P��menus In �egtOne Arenul:e._ �5. Fons íaliens & caítellum aqua: Paule ad S. Petn Monton� fupra janiculum. & .. TABUL.A� X l. r. pAnthea'n� vel �iriaRoturtda: Cart. Topogr. numo 177. Donatus 754. :S.Nardin. Iz67·B. 2.. Forum Pifcatorium ,. vulgo PIazza Rotunda. Cart. Topogr. numo 177· . . . - 3. Capitoli�m. C�rt. Topogr.num. 3'0'0: DOh.atus�7I. D. . " '. 4. Ara cceli. Cart. Topogr. numo 300 .. Nardin, 916. E. 95p·D., 5. Fons.faliens in area Rotunda: & reglOne Columna: . . 6. Facies area:: S. Maria: Minervse. Carta Tepogr. numo 303.- . TABULA X I I. J. pLat�a agonis. ..' . 2.. : Templum S. Agnetis. Cart. Topogr. numo 3" .. �. Templum. S Petri in janiculo. Cart. Topogr. numo 317. Donat. 8j9� B. 8.41. c. 4.' Fons aqure Paulse. Donat. 86;. D. . ;. Palatium Pamphilium. Cart. Topogr. numo 42.;. Borrich. J62.3. B. . 6. Fons faliens in area Navona ante Palatium Excellemiflimi Domini Principis Pamphilii, . 7. Eccleíia dedicara S. Petro ApoUolo', in Montorio íupra Jaílicul'tlnl Patrumlceformatorum S. Franciíci. �,' , I ' TAB U L A X I I I. I' .' C' Aftellum S. Angeli. Marlian. 191. B. Panv·312. E. Fabr. 463- F. Nardin. 14�. Á. Borrich. 16n. F... . z. P;rs·Horti Vaticani diái Belvedere. Borrich. 162.4. A. . 3. Palatium Vaticanum. Cart. Topogr. numo 433· Donat. 86L E. 868. E. Borrich. 162.3. B: 4. Baíilica S. Petri. Cart. Topogr. .num, 2.15. Donat. 570. E. 800. B. 865. D. . . '. ' ;. Pons.IElius, vulgo PonsS. Angeli. Fabr'453' B. Donat. 782.. A. Nardin. 1445.E. Borrich. 1610.D.· 6. Archinofocomium Apofiolicum S. Spiritus in Sama. _ _ , 7. Latus Bafilicse Vaticana: & ejus facies íplendidiflima cum pomo cacuminis , feeundum delineatio-> � nem Michaelis Angeli Bonaroree. , . . '" . T.ABULA X'I V. <, r, B Aúliq.!., íive Templum S. Petri in Vaticano: Cart. Topogr. numo �11. Donat. ;70� E. Seo, R' - 865' D. Borrich. 1614. B. - z. Area S Petri.' . 3. Palatium Vaticanum. c.a�. Topogr.· numo 4:3�' Donat. 8ol.E. S68. E.Bortieh. t62.3. :2.- 4. Pars Horti Vaticani , dial Belvedere. Borrich, 162.4. A.' ! 5. S. In.quiGtionis a:des. Cart. .Topogr. numo 422.. . 6. Palatiurn Cseíium. Ga�. Topogr. numo 3i�. 7� Porta Caballorum levium. . . 8. Porticus Alexandri VI. a Vaticano ufque ad CaftelJum., _ . 9' Fons Ialiens �uple� ad latera Ob�.lifci i? ar�a � porticibus Baúliea:: Vatícane, -I o •. � ons fah�ns m rna Jore aula Palatii Vaticani , dléb Pltkher vifos. . ·T A B U L-A x v. i. TEmpli S. Petri pars interior cum fuis ornamenris, , 2.. Sepulchrum is. Petri & Pauli. Donat. 850' A. ¡. Tabemaculum c;tileum ex tegumento Panthei ccnflatum, I· N I s. • J. .. :h: B; - f Defcriptio . faciei variotum locorum , _ ' quam profpcétum vocant , VRBISROMlE . TAM ANTIQ_yLE Q_yAM NOVLE Deformare ab incomparabili in hac arte viro LIVINO CRUYLIO Presbytero Ganda venfi. Ex Cimeliotheca Illuítriílimi & Ampliílimi Vid CONRADI RVYSCH I VRB1S LVGDVNO-BATAVlE QVARTVM NVPER COS. EJVSQVE . CIVITATIS NOMINE IN SVPREMVM ' FOEDERATORVM ORDD. CONSILIVM DELEGATI, ' , . Qgas defcriptiones fui� íumtibus fibi Romas cornparavít & pro fua fingulari benignitate cum Antiquitatum íludioíis communicavit HlEC PRlECLARA VRBIS MONVMENTA VIRO ILLVSTRISSIMO, A QVO SVNT PROFECTA, D »Ó, D. D. L. M. C. Ejus clientes - # ' FRANCISCVS HALMA & PETRVS 'VANDER AA. .... J . ,- T y P 'o- G RAP ·H I 'i' ( ,¡. t E e +T .0 R I. . , ..... :' VIti equidem diverGs remporibus exlliteru'nt, qui in deícribenda h;., \ cic mulrorum locorum, & iis, qux fuperfunt, fragmentis.antiqui tatum Urbis Rome arrificioíe delineandis & in lucem edendis elabo rarunt:'- Attamen nemini horurn conarus iíle felicius ceflir , quam celeberrimo Livino Crylio, cujus tabellas quindecim , in quibus " varia U rbis Roma: loca lineis elegantiíftme deforma vit , digniill- más putavimus, quas 'cum artis hujus amatoribus comrnunicarernns.' Quanta in " iis deícribendis cura, quantumque Judicium abhibirurn {it, ex eo quiíque exiílirna re facile poteíl, quod aílirmare non verearnur , omnia in iis ad vivum veriqu·e. fimilitudinem accurate' eíle expreíla , &. ne minimarn quid em rem , fenefiraln. puta vel caminum , arrííicis diligentiam effugiffe. Quare quiíquis paulo atten- . tius tabellas haíce inípicere voluerit , diílinéte íatis totius Roma hodierne Gtum, precípuorumque in ea zdiíiciorum faciem ani�1d concipere poreric. Hac caufa . e.ll:, cur pergratum omnibus Theíauri noílri emptoribus faauros nos eíle cxiíli maverirnus , li przclaras. hafce 'elegantiffimafque tabellas loeb huic iníererernus , ut tori inde operi decus. quoddam atque ornarnenturn accederet, Monéndus hie vera es, Leétor benevole, tabellas has-ita e.ffe diípoíitas , ut coriferenda; lint cum tabula Topographíca Urbis Rome , a Falda delcripta , quam, .Íicet nonnullis -in locis murararn , hie quoque inferuimus, quo appareat, verfus quam Urbis partem vel region em ¡Hi deícriptiones direa� lint. 'Prima ergo tabella exhibet fadem port¡q popul�, quam in modo diéta tabula Top'ographica numerus 3°5. de íignat: Unde initio dueto relique deinceps tabella; � {ervato ordine tabula: iílius to pographíce ,: toturn Urbis Romzambirum percurrunt ;' quarum ultima denique Baíilice S. Petri facieminteriQrem, cum omnibus ejus omarnenris ,J;eprxfentat. Sin- gulis hike tahellis adjeéta en brevis quedarn locorum a:difidorumque explicaric, qua Lector edam docetur , ubi copioíius omnium iílorum {icus & ratio apud Mat ... lianum , Panvinium , Pancirollum , Fabriciurn , Donatum , alioíque qui de Ro ma antiqua & nova egerunt, & ter:t:i+�vel quarra Theíáuri noílri parte' conti nentur, inveniri queat. Cceterum Iciendum eít , formas illas, qu� in parre in (eriori tabellarum noílrarurn cernuntur j non eífe a Livino Crylio profeétas, addi tas tarnen ideo, ut, tabellarum proporeíom , . ut Íoquuntur, eo magis coníule rerur , quoniam Iecus, fi faaum fuilfet, latitudínis earum ratio rneníurarn altitu-. dinis exceíliíler. Hzc fúnt, Leél:or benevole, qux te monere voluimus, Q!lod Ii cura� e�m & op.eram � q�am in hiíce eden dis collocavimus , ribihaud ingra .... tam fUlÍfe intellexerimus, eventum voto noílro preclare reípondiíle ícías, , I, V ALE. I - Index quo Tabulatum numer� ad Cartse Topo- oraphiere numeros referuntur , quo -enam , it qure oecurrant b, variorum iítus operis fcriptorum loca deíignantur, in quibus de loeis, qure in Tabulis conípiciuntur , verba fiunt. A U L I., T A B , I I _ r .. p'. '. -Orta populi. Cart. Topogr, n�m. ;05. Fabricius pag .. 4°4- E,. �N·ardin. �1.1' .. _. D. E. &e. 915. E. 944· D.. , t 2.. s. Maria populi. Cart. Topogr.. nurn. 3bj. Nardínus f)2.S" E. 3. s. Maria Miraculorum. Cart. Topogr. numo 158• 4. S. Maria Montis Sandi. Carta Topogr, num.163. ' 5. ,S. Ambrolius. Cart. Topogr, numo 5. . 6. Pantheon five S. Maria della Rotonda, Cart. Topogr, num. 177 ¡ . DOl1�tUS 'pago 156. B. Nardin. 12.67- B. C. Borrichius 1578. F. í 579.. F. :;:61.4. B. 7. Capitolium Cart. Topogr. nurn, 100. Donatus 85;. B., Natdift .. 9(,)"� D. 8. S. Trinitatis in platea s .. Trinitatis de Monte. Donatus 84ó .. B. Nardini '13. B� !>. Horti Medicai Cart. Tcpogr. num, 41 I. Nardin. 92)., B. 10. Fons [aliens Iupra aream porta: populi infra. obeliícum, rr. Via Babuini qua ab rede S. Athanaíii ad port.a':ll populi prolpicitur. Exhibet Plateam S. Trinitatis live Hifpanorum. / -r - T U L A It . \.I.. A B I � P' _ Alatium Legati Hifpanici. Cart. Topogr. nüm. 339. , . :. " 2.. S._Trinit�s i� Monte Pincio. Cart. Topogr. 32.,9. Donar.Sao.B. Borrkh.I5i.j .. E� 3· Horti �edlca:l: Cart. Topogr. 41I. Borrich, 16'l"i. A. Nardin. jH"'3� B. " ", 4· S. Mana populi, Cart. Topogr. num.105. . " . . . 5· Porta populi. Cart: Topogr. numo 3°5- Fabricius 404. E. 6. S. Maria Montis. Cart. Topogr. numo 163. 7· S. Maria Miratulorum. Cart. 'Topogr. numo 158• B. S. Jacobus .infanabilium. Cart. -Topogr. numo 84. Donat. 861. c. 9· S,. Carolus l� Cu�[u , . ol.i� Via Flaminia. Cart. Topogr. num, 48. Donat. 868. C. 10. Pars Horti Vaticani diéti Belvedere. Cart. Topogr. numo 6. Borrichius. 16l'2,. B. 16I1. C. Octav. Falconer. 1487. F. _ - I I. Pons Salien� in area Trin�tat¡s in monte in regione Campi Mardi. 11.,. Area populi ornata a Papa Alexandro Vll, ' - , TABULA .. t .. I, pAlatiUín Pontiíicum. Cárt.Topogr. 'ndm·437· Donat.'S41. C� NardinUSI�53· B& 1. •.. Palatium Barberinerum. Cart. Topogr;. numo 3'48• Nardin . .9f3'C• Borrchí. 1623' B. - �. Templum S. Alld:re�. "Cart. ,Topogr. numo 6. '4- ---- S. Saerarnenti, Cart .. �p�r. nUm"2.�6�,, .' .' .... . � . t:. Porta Viminalis qure' '" PIa dicitur, Marh�n'tfs 7 I. :B. Donatus fJ7. E. F'. Nardinas. 930. E. F. . ,. Pons [aliens in area Patatii Poneificii in Monte' Caballino, . 7. EccleGa S. Vincentii & Anaflalii ,ad forrrem Trevium Patrum Reliogoforum S. Hieronymi, Borrich, 1617. E. T A .... t. I B U A I í í� • B¡, r, S Maria Major. Catt� Topogr. nu111,. 157· Nardin. '55' G. Borrich, tj4�· . .' C.162;. B. 2.. Palarium Pontiíicum, Case, Topogr. num, 4;'. Borrich, 16'z,;. B. 3. Baíilica Lateraneníis, Cart. Topogr.431.' Donat- in. C. '. 4. Columna marmorea , olim Templi Pads omameneum •. Donat. 865. C. Nat- . dinus. 10; I. A. /' 5. Fons in area Baíilice S. Marie Majoris . . 6. Fens in area S. Johannis Lateraneníis infra obelifcum .. A� I V. T A I •. COloffeum. M�r�ia.n. 147 .. D. Nardin. 1037. C. Borrich, 1$ H. D. 2/. Arcus Conílañtini, Donat..c St. C. 683. A. Nardin. I )46. Co D. 3· BaGlica Lateraneníis. Cart. Topogr. 435. Donat. 7II. C. � 4· Templum - Solis. fabr. 42.1. E. F. Nardin. I0H. D. 5· Meta Sudans. Pancirol. 338. D. Marlian. 147., C. Panvin. 2.8,9. A. Donae, 685. B. Nardin. 1°42. B. C. Borrich. 1540. A. 6. Interior Coloffei facies. , 7. Alia facies arcus Con!1:antini. T A, B -U I� A ._ y!E� ., :. C. .. JLA TABULA V I� A· I. F Orum Romanum, five Bearium. Panciro!.· 38o• E. Fabr. �p 8. B. Nardin.' II.9+. C. D. , 2.. Arcus Septimii Severi. Marl. 1°3. E. Iii,. E. _ Panv. 2.89. E. Donar, '629. A. Nardin. u60. E. ' ' 3. Templum S. Luce & Martine. Cart. Topogr. 107. Marlian, 175. C. _ .' 4. Templunl S. Adriani. Tab. Topogr. 2.67� Donar. 62.2. A. Nardin. �I 80. B. 5- Templum Antonini & Pauíhne, nunc Laurentii. Cart. Topogr. numo 2.4� . Donar. 749. A. C. Nardin. 102.7. D. , , . 6. Templum S. Coími & Damiani; Cart. Topogr. numo 60. _ Pancirol, -355., E� Donar. - 868. F. Nardin. ,950' A. Borrich. 1538. B. 7. Templum Pacis. Donat. 66j. C. Nardin. 1030. F. 8. Templum S. Franciíc. Romane. Cart. Topogr. 75' . 9. Arcus Tití. Donat. 66�. A. Nardin. 1042.. E. Borrich. 154-0. C. 1624. B .. 10. Colofleum. Marlian. 147- D. , 11. Palatium .Pontiíicium. Carr. Topogr. numo 43S. 12.. S. Maria Major. Cart, Topogr. num.157. Nardin, 955. C. 13. Horti Farneíiani, Donar. 867' E. 14. Templum S. Maria: Liberatricís, Cart. Topogr, numo 155. Nardin us. 864' B. F. "8,8. B.I 15. Templum Romuli & Remi, Cart. Topogr. num.255. Fabr. 42.5. B. Nar- . din.. 1095. A., ' . IQ.' Eccleíia dedicara S. Luce Evangeliíle , & S. Martine , & S. Marie, ubi fuit antiquum templum Martis in Campo Vaccino�" ," ,17. Ecclefia S. Maria! Nova! & S. Franciícz Romana! in Campo Vaccino , in ,qu� �f1i,io fuo fung-untur monachi mentis Oliveri, Nardin. 8;97' F.. ' T,A V I I. u L B A I r. CApitolium. Donat. 571.' E. , Nardin. 900. D. 12.2.4. A. B. 2.. Ara cceli. Cart. Topogr,. numo roo. Nardin. 916. E, 950' D. 3. Statua M. Aurelii. - . - . 4. Tropea Marii. Marl. 151• D. D6nat. 706. E. Borrich, 1545. A. 5. Coloíleurn. Marlian, 147. D. Nardin. 1037' C. _ e ' 6. Sanaa Maria .Major, Cart. Topogr. num. J 57- Nardin. 955. - c. 7. Fans in area Sanctórum mutorum infra Capitolium. , , 8. Fans íupra aream Capitolii, qui ell: ornamento ícalis palarií Senatorii Rome, TABULA I 1- 7· , 8. t. y. 8. ,. lo :t. , 2.. 3.· 4· S· in, A. 1[- ,bi m di T, A V I I í� U'L A B - pons Senaroríus, Cart. Topogr. num.sj , .Marlian, 182.." C� Fabr� 453, E'� s. ' Templum Veíla; 'Cart .. Topogr. num. 254. Pancirol, 35J .·F. Nardin. I156� , A. B. II 57. H. Borrich, 1566. C. , ." , 3' S. Maria h:gyptiaca .. Carta Topogr. numo 140. Marl. n.2..,E� Nardin, 11'''. C. 1367. C. D. Bornch. 1594. F. " 4. Infula S. Barcholomre�. Marlian. 18;. B. C. D. E, , ", " :.', , 5. Pons Fabr!tius. Marlian. I�5' C. D�nat. 7'81. D. N�rdm. 1·�43 •. B. 6. Pons Coelius J lege Cceílius. Marlian. 185. C. Donat. 701. D. ' Nardin� 1444. B. , " 1. 'Templum S· Petri. �ar�. �opogr. numo 10'4. Donat. �39. B. 8'43' C� , 8. Pons [aniculenlis j. íive SIKtI V. Marl. 185' F., Donat. CpI. 78r. F. Nardin. 1446. A. , , . ',', . , �. Pantheon. 'Cart. T,opogr. numo I 17� .Donat. 756. B., Nardin. 12.67. B. 10. Area: S. Maria! Traníiíberine dilatara a Papa Alexandre. VII. T U ,!, A B -,I X. " \ � t: t. P" Ons, jan,iculeníis, ftveSixti v. Marl. 185. F. Fabr.t453' C� ,Donat'78i'. p¡. Nardin. 1446. A. " i: Xenodochium S. Pranciíci. Cart. Topogr. num.uo. Donit:"S61. ,P. -": 3· 'Templum S. Trinitátis., Cart. .Topogr, num, 260. Donat, 840' B •. , . ' 4· Palatiurn Farnelianum. Cart. T opogr. hum. eo, Donat.' 845. D., ' . -, 5· Caílrurn S. Angeli, vel Sepulcrum Hadriani. Fabr, 46;. E Panv, 3 d .. E� Borrich. 16Il. F. t, Templum S�, Petri. Cart. Topogr. nurn, 104. Donat. 8.;.9. 13. 8143. c e ; , '7. Palatiurn Regina! Suecorum. " ' . 8. ----- Chigium, Cart. Topogr. numo 400. , .' 9· Pons [aliens in Ponte .Sixti in capite vire Julire inregionc Rego¡'a:� . lo. Area.,. Eccleíia & Oratorium' S. Maria: Vallicellenlis, diéta Eccleíia nova. . , . . T 'A B x. 1. pA1atium 'Parnelianuin. Cart. topdgr. num, 6o� Donat.· 841 .. D� '. , . ,2.. Templum S. Petri in Janiculo. Cart. Topogr.,IQ4:,D'Onat. 83.9. ij. (84�., 'C. ' ',. , 3,:· Fans aqu� Paule, Donat. 865. D.' Nardin. ' J4-56• A. , .' .. .. -: .' 4· Fons faliens & caílellum aqua! Pau�� ad S ... Perri Montorii [upra Jani,ulu,�. s· Fons {aliens Iupra areám Farn,eliana-1n Serehiillmi Ducis Pazmenfis �n,':regi0!lé Regola:. ' , TÁBUiA ... ' / l , T -A B u I,. pAntheon, vel Maria Rotu.nda. Cart. Topogr."num. 177' Donatus. 756. B. . Nardin. 12.67. B. .' '. . 2.. Forum Piícatorium , vulgo Piazza Rorunda, Cart. Topogr. numo 177' Mar- Hanus. '12.2.. D. Fabric. 418.. C. Donat. 645' D. ;. Capitolium, Donatus. 5u. E. .. 4. Ara·creli., Cart. Topogr.: numo lOS. Nardin'. 916• E. �50' D. 5. Fons [aliens in area Rotunda!, & regione Col�mna!. ' 6. Facies area! S. Maria! Minervz. L A X I I. u A T B , I., pLatea agonise 2.: ' Templum S. Agnetis. Cart. Topogr. num. j. Donat, 511: A. Nardin, 1084. C. 3. Templum S. Petri in Janiculo. Cart. Tepogr. numo 104· Donat. 839. B. 843- C. 4 .. Fons aqure Paule. Donat. 865. D. . 5. Palatium Pamphilium. Cart. Topogr. numo 42.8. Borrich. 162.;. B. 6. Fens (aliens in, area Navona ante 'Palatium Excellentiílimi Domini Pri:llcipis Pamphilii. ,. . .. 7� Eccldia dedicara S� Petro Apóílolo Montorio [upra Janiculum parrum Refer- matorum S. Pranciíci. Nardin. 943' 'A. . '. I .. u L A nX'1 I ,I. A B T I. CAftellum s. Angeli. Marlian, I,9I.B. Fa�r.46;.F. Panv. 312.. E. Nardin. 142.4. D. Borrich. IGIl. F. 2.. Pars Horti Vaticani diél:i Belveder, Cart. Topogr. num.s. Borrich., 162.4. A. ;. Palatium Vaticanum. Cart. Topogr, numo 43" Donat. 861. E. 868. E. Bor ... rich.'I62.3� B., .. 4. Baíilica S. Petri .. Cart. Topogr. numo ,2.T7' Donat. 800. B� 570: E. 865. D. 5. pons .IEJius, vulgo Pons S. Angeli. Fabr. 453. B. Donat.' 782.. A. Nardin. 1445. E. Borrich, 1616. D. , ' - 6. Lat�� Baíilice Vaticanz & ejus facies fplendidiffima CLIm pomo cacurninis', fec�.n�um delinearionem Michaelis Angeli .Bonarore. ., 7. Archinoíocomium Apoftolicum S. Spiritus in Saília, TABULA F N .I s� r- T A B;U L A X I'V. 1. BAftlica, 'five Templum �. Petri in Vaticano. Cart. tol'ogr� hum. !.k7� . . Donat. 800. B. 570. E. 865. D. Borrích, 1614-. B. 1.. Area S. Petri. 5' Palatium Varicanum, Cart. Topogr. numo 436• Donat. 86I� E. 868. E. Bor- rich. 162.3. B. 4. Pars Horti Vaticani , diél:i Belvedere. Cart. Topogr, numo 6: Borrich, 162.4.' A� 5' S. Inquiíirionis a!des. Cart. Topogr. numo 42..5· - . 6. Palarium Ceíium, Cart. Topogr. n�m. 372... Marlian. 1;.9 .• A. 7. Porta Caballorum levium. 8. Porticus Alexandri VI. a Vaticano u[que ad Caílellum. Donat. 83.9. F. ,. Fons Saliens duplex ad latera Obeliíci in area & porticibus Baíilice Vatican�. 10.. Pons Saliens in majare aula Palatíi Vaticani , dicta Pulcher vifus. tn. B. l. 2. . 3- piS or- : '<.; " T A B L A. TE�pli S. Petri pars .interior �nm rui� ornamentis, . Sepulchrum S. Petri & .Pauli. Donat. 850' f\. Tabernaculum zneum ex tegumento Panrhei conílarum. lin . . A. D. ({in. t t 0I ._.It..- (� ') , ... i... t � ',' � < " '� .... 1- " T r- . _\, ' . f.: � . . ,;'"':; i, r t t � .. { , , J' � -": ,', - � � . � ,:-; :. � �\.... � , ..._ " �. . �.�. . ..i' " .. ,... '-, -' .1 <Óz t s» ... � � .. j , " ( .. .. � ... . / "-!� .. !.t .; .... ,', .( .' " , _' 1 .sr <J:' tI J'>. � \' ." .I ' ) ,'" " r, '- . �. .... \. � • .' \ .. '\ '",' .' ", 1;' •••• '.,I'",J.. .1 .¡ I . , ... :. .... F A M' I'�A N"I I _ ., / ': • '"" .L.::'.l. �� .. ' f .' � .. '''\ t ... " ......... _"'" ,,'- , ... ¡ RO··; .',' M"�A ,�¡")�:: .. · ."É�Jjfí'.lV··s� - ',' . ,¡ , ,,'; e:\. ,.1 : r ' " .(I , .: J T .... , , , i ," ) J._\. l_ .q t. � <.�,"" � •.•. - '_ �� �.�<-! -""",\\,,';- (.;_'-, ., -:_�.-, ..... � ¡ > Ex Iralíca ill. .Latinam Linguam trarifl�1i, � rr � . \... \... .. , .... .'. "i " \' 1 .. • r " , J A.C, on O T ,Q",L L �I O: , . cum . Figuris, _J: \.� t' .__,' - .. ,. r- .r, " ' . ' " I N D E·X LIB. e A P R I M V S. P V ,T I. e A PIT V M. e A P. IV. Domes ; Infol.e � LacllS, & cetera, quit in Rufo & Viétore leguntur. 985'. e A P. V t. De 7\.gm.e Condit». 885'. e ·'A P.' I I. De muris urbü Romule.e. 893" e A P'. " De Portis Vr';is. 897' e A P. IV. I I I. Dc"variis mamium poft Romuium prolatAtionibuJ. 902. , '�.'" ..,e Ai' A'f( p r r.. v:..,-rr I, � � " 'f" � ,t!li "l* • 1 ' .. l·¿ De Pomaria ,!',guf(ujJrl.atN¡¡i'gs .j§.@.).1.-:::.. ¡j ��, e A P. 'V I. Planities, qu.e inter CCElium &. Exquitinum fuit. 991.. e A P. V I l. ellius & CCEliolus � cum rebus aliis incertt omnino jiUSI. 1°9°· . I e A P .. ' V I I I. Regio Tertia, diéfa IJis, & Moneta a Rufo; a rtaqre v.fro' S.:JK. r.aPit I'l>I/� A.' '::I ' � 1-\ J iVl .-,�, JI". Jo,.J!.c it 1> :-.¡ , I ·X,. J;. Ptanitics,hujus Regionis. 1012. I f I ! e A P. V I I I. e A p! ,01\ ,,'1," ,- csu», &. 'íf5( incef(mjlo jit , ,� .�i\.C, � ��1# X Regia Q..ul1rta, via Sacra appellata, fell Temp/um PA-_ cis. 102+ X I I. e A ¡>. I X.' e A P. X I I 1. De Portis, 926. Domus Neronis , cum ea regloni; ¡arte, qU4 ver[m Ps- e �!1<P.' :X."SIJ'i¡-< � ;':LJt�i.r??�ertfta,���.s9�: ::ti . Port« mCEnibus ab A�relian/) additd. 939. e A P. X IV. L.I B. S E e v N D V S. Pla::tie� tata, qUd inter T urrim Comitum, & Campum e A ' , accmum interjscet , cui nunc nomen P antani. 1°47. P. L " ' Prima Vrbis divijio a Romulofaéta in Tribm & 9urilU.'; �j- e A' P. x V. 94;· Pla_nities,a Turri Comitum ad S. Lecie in jilice, refcplc mcer:_tjitus. _IOS5'. .. ;....".. :"-'''. ",' 'T e .... A 1'. 1.1. ,�-, f, ¡ " .•• .' "'\ Septem �rbu Co-ites,' & $eptimontinm. 949· , , ' L ,,:� . '':: ,tt V'-l R Yv !., 'e A P. I I I. e i\. P. l. Prime qw'tuor urbis RelTiones, Tribus urbanrt-'diél, ,.e .' .o. '" '" ó " Regio �¡nta, dtéta Efquilina. 10;6. ' & vrgini feptem Sacraria Arge9ruUl• 9;7." . e A P. I I. e -A P. r V. De XIV regionibus urbis, in qUAI cam Auguftm dijlin- Pars Efquiliarum, qu£ eft inter EccleJiam S. Crucy xit, 961. - in Hierofolymis & portam S. Laurentii. Móns Op- , plm appeftata. 1062. Templa, &. qlúdquitl porro ad portam Cape�am intra vet extra Vrbemfuit, ufquead AquatacclO. 971. Regio Sexta, Alta Semita appeltata. 1089' GAP. � I I r. Septimim, & Cifpius; & cetera in Efquiliis ji.flu in certi. 1°73. e·A ·P. e A P. Y. e A P. Y. De XIV Regionum defcriptor.ilms. 964. LIB. T E RT I V S. e A P. Y·I. e A P. C' A P. I r. , , Reliqua ejuflem Regionis Hltra .Almónem flH7IiHm, 6- . Pars 12!:!irinalí,i , qU£ ab allgulo foo Ildufque quatuor . incertijitHs. 977· ,1 !ontes,e.we1!ditur. 1092.. ' , - . e A-P. e A P. I I r, .A ]) Fa J7l D, In¡ De ,47, lore IClS Jp- sr.- rti; 'llor , I I'N D' E x : O A:! I�T, �:M. . . T,,,," L lor;., S",{ E;" x T C .:A: P,:.. N":_:l. JIJ AlttrtJ pllrs Collis Hortll/orllm l:!�f;JfIe .aJi£.iJiJUJ in�mi1 "" .. 'J:' '::: �. 'C tA' 'P::" '1. , 1101. Regio IX, jive Circus Flaminills. 1'2..3'7: v S. e A P. ,'t'" , -G A "P ... - I 1. ¡ 'e:J£il:ifttitl,' 'qu� fueriln1"tnt':r .por;�m C¡trmc.ntate� &, Circum Flaminium • Regio VII I =. Vi��L'a:¡f" ��me�;> I II; , .... -; ,. _,. ¡,._/ ... , . e A ,P. , IX. " ,- q i . , i ': -o" ,/-A" "'C-:A P," -'111 ddificia Regionis'inter_ -?1fea�' ,Grimana.�, �'� learn, _ ¡ ".' �. .." •. Ii ,: " _''-' .' . . • S'uiar,;lI:. ",iu 3.' \O" "i', 'a"'''��':'.;.'- ,�"., L . '<;" '\-- í ·:rrluiltfüm Pd'filJp'tj"i) e(fj- tjii.e'hüié vtciiJlI - �1�i9 . '!"!: -�, .• __ , � ',:Ii .... : :.:�.,.'.'.:'''''':;" ': ••. '� .... "> v: ! ,I ", -: .. "'_':_: ••• ', •• , ,.�. �- A' r. �< "� I' ': F� � P·.�i !_ V:-' ' AlteraArett dzStiarraparrufqki: flt'b'Capitoli,!m ... , I ttl·¡ p'�ntheon Ai;'Ij.p� éu�. 1ttJ,!fo.iif. 4fii,s vi��niJ¡', 1I,6]; - . • '_J':' '··�·""�.L.l.\""to-�: .'�"'.../·�Ú4�\,,'\"'·· -»Ó, .... '.- ,�"., .• LIB. Q. V I N T V S. ' I C. A):l. V'I """' " f7' ) ..., I � • ( .' •• _ .. e A·:r. ['"' ca,!»iu� .M_ar��ul; flC Pr.i!fJ.o !'ft,�/-�):us.,.Jin.iJ!rum. .Ia.,9'q,. Regio Oc1ava ab aliis defc;ipta. II 2,)'. .':' o ',x :.� l·, :,,'\. - .. ', N, '" • t . : e A P. ' .. / :v I: .,' . Campi Martii 11l:t1!! dexrrJIm!..'��2':t9· Situs , C' "A. P.';: }JI I; ": < '1<:" • '._�"" ¡"_ Ornament-a.&MagnitudoForiRm:¡mi.·ü3'f.' .rc = .':�,,:, ')C�'_A: P .. , V I l' • r' e ¡ A P: :1., I 1-;1. Res in Campi fja,tiq_:; 1/.#1 :ptus ,l".nctf#, 1tJemora¡'ilrs; Dimidia lrttitudinis Fori pars, qu£ aá:¡m:¿,Pitl¡¡¡'fn'a . :����,: .. ,\" /' / . ",.", fuit. 1135· e A P. V I I I. e A P. IV .. Campus Minor. Ii93' Mltera ejufll,em late�is Fori par.s. I 144. e A P. I x. e A P. V. Lat�s Ve/abro obverfom. J 149- De U£difieiis inter Campum: Martium & Viam FIIJ .. miniam, interjitis. 1297.' '. e A P. Letes fo" Capitoljo. I 16o. e A P. x. VL Me'fijorabilia inter Viam Flaminiam & Pincium: cete raque jitui incerti.> 13°7, e A P. V I l. 12!!£nam in Fori area exftiterint. I 168. ' e A P. X r. e A P. V I I l.' Regio ,�� .. 'lfi nomen P alatium. 13 I 3 . - !2.!!artum_ Fori latus ver[us orientem; �'11 ,79, e A P.' XII. e A P: I X� Fora Cilforis, AHgufti,. di' Trajirni, re[qlle céter� 1/i- cin¡f,. 1183. , . <, . . . P.i!atium A1tgHftale. 1.52:[,. e A P., "X I I I. e A P. X. e A, P. .X I V. Vel"l!Jrum. & uicins. ' I 190 Templit in Palatina ptltter llemftiffima ilIa ¡11m linte me morata. �j32. ,C A P., X l. Dive1i in Capitolium afcen[us. I I98. e A P. XV. e A P. Career Tultúmu.s. 1208. Cetera Palatini monti« tl.difteia. I 340. X I I. LIB. S E P T 1 1\1 V S. e A P.,. 1. e A P� XIII. Interm�ntiilm Callitolii. 1216. Regio XI. 1347. . e A ·P. � I r. arcltS MiI:cimu.s. ejufque Vallis. 1349' e A P. X I V. V/;i -sr«, Capitol¡um, & Templum tovi.s 'Capiolini fserint: 1'223, , e A P. I I I. e A P. Defcriptio Tempti. � 229' XV. Rcliqua duorumramorumhujm Regionis fub Avmtinu11J. 1362. ' . e A P. IV. e A P. X V l. �dificia II Cloaca .lI1'.I1xima ad brm1J.llfl¡ue OlitfJrHm. . 1367. . tt 3 CAP. , . . ·4.rx, & ""Iia {itus incerti. 1239, e A P. V I I. .;. .:C:, A P. l .. · _, 'i Regio XIII8,�Ave';�i�U! .�iP.;¡¡aÚ, lCllt�f!A. '!!ijl:.4eft.ri� 'Epiial,i a' Viita��'�"Au{¡a-re Notiti«",� 'alÚÍque� regí, .. ter, '13 %t •. -: . -.' , • ,num Vrbis defcriptiom fobjeé1i Enarratio. 14.2.9' . ''\ CAP1TVM. c- 'A P. Infola Tiberina. 1.41), ", CAP. e - A P; _ V rt I. _ y T' , J;;� A-P. Mi;;';orñbilill in Av;»tifzo jit�i 10n' iJm�¥��in'ce;t¡. ''i.38;., . Ti6el.¡'s. 1436: , If" � ..... G A 'P .. ,' I X. 'Notábilia �u¡aem m()�t'i:rj¡¡úpl"ñé incer;-i�:&-"'d� Pla-, nitie Tejfflcei .. 1·3-93. '�r r r¡ I .' "..io.. � � .._ Pontes. 1440. - " � ,\ ....... t C A P . \' ':� .. 'J.,�- ',� .'. - .. ¡-"'" x::- '. " � ", '. ¡ .4�1!1' ,.I44�'- Regio XIV & ultima" Transtiberina· nominata. 14°2.: - \,' - - I y,.l... , I G e A P X I �'." ----. . -t- " � A r! .- •....• : .• �' • - ' __ .: e'" '.' '. �'. "_ ".� :- : C¡Qaelt. 14;7" _� Transtiberin,,>etusab.4.ncoMartioVrbiadditil.140; .. _":' , ... , ,. t '., • _;-- _" , e . \ , , .- ,- I "'F • - . I I N \ � ..... ', ,' ..... . � .. :. , O) ."_, r . , .1 \t c;- o _ .II - \ X I t, ,rI._ ' _, ''''\ \ , . _ .... , l' � ..... ," ,,"' . .._; ." � .... ", , $. , , " , "" - �...; ." \- -_ ......... ' , ,.. " - . , .' . '." ._.. ,),,"" - - ..... � .... r " , � AD v , ti 'J2 t q ti s. 'f'cgif'_ t-19' 877 ' �, " ' . .. D' ." ,� ,. ' 4 � �. - �. A'··L.E:�.,A·,'N<J?.It:\{·.Mc '. '�'. :t., � � •. � �, ,,' l!":' ) , J ., ,� ." _ '. __ '. ,. .. , ,.,. ... ,lo... • , �., '" <: ,:', ,� .. \!::.' ,�': ·,'"PO·riiifiCemo -, Má�.iH1UR1.,c' -., ;' .,.' . '. • r" '. ), . .� ·V"·'·'·· , :·I .. ·.·�,\I',· , �... l ... ,_.a. • It. �'� . ' " . " .. : � - t 'II ....... "\ .� ...... " I ( -, . ',', ... ,,-� .. -..,. '; � . '-. BeattYfimr/ 'ftit «r:I .': "., . > .' - :. . • I Am' 'bi¡n�;u� 'efl 'r,qu:u;,n· San}tt{a�; �·tu:/ (leji¿¡��íl'iu�darn' i en��i .. 1;'ifd ». oÍ!�s ,�ttJt�óft��Jr�> ';1u�d .!��!i�t��¿��r¿¡i���,'- p��" in p��fe��(�,�� :aefc�ihen�ifque ;l£tetn�- ,U.r�� �ejlzf,��s.{�./jg'l!��: e? >��umz,,� , .tnf.�. , .bit", .&' i'f!duftr�¢ td�' :pe!é�'Í!_ ,Ro"!tB.Jit1!:' }nt!gJlt�uazn�" t!tqu� cedt7 ftciis eónfqrtpferdt. '� '!�1?'it':'Ili_i��/ünq}en¡porís:-f��tu1ia: ea�e�1I!' u.f lpJiuF4itEfori.r : aU!�!/4Jlhur¡r 1tf,{cifoerér�.; ru.:£1��. f.an��t�t�,}X�S� -". " . " herem��: eademque 'm'ihi n�1Zc '�fpjraJ, ; _ f!t Adalt a.'{!z,m_um ,�tf{ll"t{l: bliéúm tllied jrifo.� .a1Í¡�qui�atü JlU�iifo.1;U'r1 coiJimo��iifi: '�lPfs �e4.�m � i1?t{lg�"Ji·:�' :;li�l1 e?!.in:'��llrlm_e� �!ifita.tis 1:.r{p���. n�opit. 'rJt�¡� ;':, ,non���a{�� ,��!m. zpfo\,;Np"qt:JJ() �":�r¿z�:,4!� ���' ttutla aut recqr.�atIQ r � fUte rmht n,u,!l,! c�m. �o 'P1,Vl) t(lter:re]Jit , :.p�1!:m �uflW�,/:!!� �1JP.� 'ia��� jüv�naf rt}nj/',?ii.��¥�?�'iitjlttdium' �tr¡u� ·1eJi��r���.,; ,�ut. non.: �cig,'nce' mo'd�':,�ol�pt�-: t;'�, <; :fo.d :&:,}gr.egi� ��ipt�t..i'·.�a�/Oél�1i!� '�� �!á��r-���. op��\\fq_r� :ffX�t¡I r�1f!:', :. ;e!;: autemSanEftra.rt TUte td'tpftfm t'fifcr�herem. at,que �eI11CC!r�J?l., co.tnp(���! mr;ij, Ra_t,e� ��'A-, . tijfi:J� ,.,.�·�¿iulJ£ �m¿úlefe::�:',� :1f.affl� & Ti}i .. :ifr� á{iii ;o.tnn��Us �(J1JU,1ii "�71ul i�réfr:.��{tq, 1�:' hert nema' n_egaverzt; ,qUt pe!"£ Ramee ,�rzn�eps, ac D,!�zntH es :, &.e�o piur.triJ�{,1J_�!{!!- ',z'ibus; �a'fJaftati Tu£ d/pi.tl[f� .. o�#g�'��¡q�e 1:.em��f:\ /1j_ud, fllir��¡f¡?�, 1izgr at::e��mi���f!t� �'e,��� n��;t �Jfe,rr.� P?,����t��: ,Ij�a":r�a��r�'ri "!�(1J�1:¿p,���t-�" i�grnf!�'eJl?>:fi�,:al�e�{fi{<? .� a! e�u;s' t a.m�n.' me) :Z��/�r�! ': .�1!�te"!U: ��� . �,uél �r t� �e�:� *t �� '�Q�'!m.81lt a��qi�b�f .ly.,ar 4m� til,thz, �ritJzttr concejJa1..ue if!, 'cJufque\ ,�a prppte�, 'lJP.mt�e ,inforzpta ,pu.bl�P4�u.r., fiqcejJit �� ·¡ita. iii¿udm; p.oitdc,·r"£r·'itc momenti ����to) 'iÚoá:�ul!um .. magrJificent{Ui, a�t pr£jl:anti!Í! 1iardÍ1io ·.�ur�r�r'n ac � �!g�1i,�rÜtn 'r'edf!i .pOJe ,videbd�ur, 'hOjliillenirtm, ,,;.: tj,uam fi 'la'bqres > ejft& fulgiduin Sa'llElitatis Tuie 'flomc'n'!umen decu1que prceferre'li�' , 'eft ptiliditi6 oninium oculos perJlriEfurum, quo SanElitas Tua cunfJis uniperji �rbis Prinfipibm & gloria nomini.r, & ej(cellentia, fublhnitateque dignitati.r clarius antecellit.: Sed & hic in- ' venio, quapropter Forti fortunce gratias agam._ Nam quum plerique omnes ,. qui Prin cipibus Regihufoe fcripta feu Jua � feu aliena' conJecrant·, dubita1'e, nece!e habeant, placiturufne Juus illis labor fit, quod illit14 pars maxima non intelliga11t pretium at que pr£flantiam , mih; tam bona felixque fors obtigit, ut Sané/itas Tua non [alum 'InunuJcula mea benipole Jemper accipere di.gnetur, fed & hoc ipfum Opus maximi quo- _ que faciat digniJ/imumque publica litce cenJ�at; �üi nunc a me cO'flZmendatur. �are �erta tnihi nafdtur fiducia, fore) uf heec Nardini Commentatio (tam/etfi ea longt infra Sanflitatis Tute fafligium demi/[a, digni Tua SanElitate muneris nom'en fuflinere nequit, cui 'nullum fane aliud par effe pide.,.i pajjit, Ji ab ipJa SanElit.ati.r Tute virtu ... tuni laude diJceJJeri.r) fore, inquam, ut hoc Nardini fcriptum poflhumum benigniJP 'l�O �u!tu a SanEli(ate Tu:a "a.dmittarut;; prteJertim, quum veteris RO'l'l1te effigiem quafi aepmge�lJo 'Po!uptatem nOl'lnullam SanElitati Tl!£ allatura fit;, curafque g;taviJjimas·; ljlJtijJJp!Jl# ·{hJJverji tutela req·uirit; dum recreando feJJo publici.r lab01'ibus animo, loca ilIa de�'�ntata conjidetas, aliquantulum lepatura .. C01ifirma�ttr autem ilia, quam dixi , fiducia mzrifice, quum fplendidiJIima ilIa opera contueor, quibus SanElitMTua & hodiernam Ro- . 'hl�m e.�ornapi�, &petcris monurpentá injuria tempormn, 6� bojlili '6alAbariecorrupta at- :. que " 880 ljue labefaElata l-eflituit, & redinugra'Pit. �ocun1ue enim perJIi! 'oculos dirigo , 'Pet pid! dilatatd! refeElteque occurrunt , 'Pel 'Petera templa injlaurata, vel nova de inte gro cQnflru£fá, vel aree exornate , & inprimis ilia, 'lU(/] Principi« Apoflolorum Bs Jilieam f omniutfl Urbis·tedificiorumWlRgnifteentiam i"!finitis partibtts fUpera'11tem , ¡umtuo Jiffima Portictc , longiffimiJq'ue prteee/lentium altitudine colu_mnarum tJrdinibtJ multo 'quam ante 'Pidebatur, reddidit augufliorem. Unde ea me ¡ubit cogitatio, Pater. Bes '/íjJime, fore) =ut iJuum s. T. admiranda »etéris Ro'IfJ£ in hoc 'oper� ptrlujlrabit múgni-' tudiuiI mohumenta , taque cum bodierne urbis fplendo�e comparabit" ¡aipfum SafJEfi tati TUrIJ 'eventurum fit, quod plerifque folet a�cidefe mottalibus ; 'lui, &um alienit in tedibus aut thefauris rarurfJ lalilJuod a� prteelarulk art�s opus aut n'afurtC contem plantu;r, cujufmodi apud ipfos copia _ejJ�, non ·molefle, hoc ftrunt, rerum potius gal!dere (olent eorum fibi domi cimeliorum ubertatem '�fTe atque abufJdantiam, ''JUtC apul alias raritate fui atque ex{el�entia fpeEtatores in "dmirationem rapiant, fd!pe '& in 'Plaio!a ¡into Alleo at , Ii. quis. utramque Urbem cum »eterem tum novam, "Juod adpo liticumJlatum, :inte� fe cónJir4t � , (' nam quod ad ,religioneff! f�pra 'Omnem bee nO,,?tI, cum' »etere comparationis gratfurn eminet) nema Jit, opinar, qui: hant 1ibftram, ''Jut!! �une Orbis Chrifliani Capu� eJl�: vetere ilia vel amplitudine 'P�l magJnificentia Jttdicet i�fer�o"refii ; . etiam . tum quum .e«. fob' Augufto proximeque fequentibus Cte{aribus flo _r'eniiJIiin,e. �n{t..uit_ ,\ Urbíque ,'L.Eterna & Regina orbis terraru� audiit·: > qUdJ ji non �m��� Complures.. Barbaros, Regu & exteros , fed & ipfum Conflantium'lmperatorem, , ad ii#üitum fui reddidit ettonitos & 'obfJupefaEtos, certe bec . 'poflqúam_ [edes ,& �egia fafla ej, Picariorum Chrifli ," nen minus multos non �nius foe.uli R.eg�s ac Prin- . ,cipes Europte potentiJPmtu In fluporem conjetit " atque perturbap'it •. fkpdft iid.em 'uiriufque fpeElatores hat etate 'P�perent, . {ua Roma noJlra fe ip{am »icit-, > ftlteren 'tu�-:fine dubio, Pater Eeatiffime', ,Romam olim quidem pulch'Crrimam fuijJe, (fr. poj tnagnificentiffime reJIi�utám � n fit !Junc tanto pulehriorem magnific-éntioremque, , �(jutmto ... SanEtittis Taa omnium mn#is tC'Pi Principum ttnimz ,magnitudinem' �!egantiam'iue fupera'Pit. / Sed' hujufce 11!agnit�difíis prlBconium 'fupt-a �vires meas ej: fufficiet glo ... 'rie, fl' 'hor: adipifci benignitate :s,_�nEtitatis Tuté lieuerit, '!t ae'Potiffimaif! 11!,cam men tern tenui �oc" Jefe alieni laboeJiis munufculo ',ó.fIentanum .. p'robare dignetur, donee 'ttl mihi a: fortuna' ad' tempore ftfcultM [uppetat, ut propriis 'cúri! at1�e foriptit fa : tisfae�re 'fle1�iJJ!m� meo queam dejiderio, omniq'ue ea cum animz .fo�miJIi�ne ante peb 'des SanéfltatlS TU¡Q deponere_ Dabam Rom� a. d. Kal. NO'PtmhrlS, el::> I::>clxvi. ': •. ' 'tz��.", l r . . Beat_iíIime Pater, .\ Sanaitatis Ture Devotiffimus & obftrifriffimus J ' o e T A-4 fuu hu bea Ru �J fUE lit. flu inc Ian 131<l dw pol nle obI txa finl tia hs pI ' fed tat! gni flra pon gar. ROl llio fiUCl NaJ , 880 �tgo , inte � Bs ntuo rnúlto Bea- . ¡zgnz-' mai rieni, rum 'otius apul . . I" m- rdpo nova 'qu�· !dicet . Jlo- � , ! non �rem, r ,& Prin íidem wen- poj rue '.� mque g/o- nen- �onec r fa · pe". �I •. A-- SSt OCTAVIVS F A,LCONERIVS L·E e TOR I S. I vetus Urbís 'xternx forma &. effigies; quemadrnodum illa ab antiquis .ícriptoribus a? vivum. v�luti .depiél:a. deCcrip�a�ue eft:, ita eriámnunc e ruderibus ag�o(cl redmtegranque porret, non adeo l1ecelTaria eorum diligentia rotet�· 'lui in curioíorum _' eSc amantium pri[cx vetuílatis horninum graham in indagandis de-. lineandiíque urbis Rornz veíligiis , s= vel temporis injuria, deleta , vel recentioribus �di6ciis confufa obrutaque íimt , omne fuum eempus á,tque íludium !mpendet�. Veru� c.urn ea rerum atque ·ope;rum , hlimanotum conditio (it, ut Juxta Lyncorum Principern Nos noflraque morts de beamur, idem R01nx accidir , quod alteri cuidam eveniíle civitati in Itinerarie Rutilius memorat , Sola manen: tnter.ceptts vefiigia muris! _ Ruderibus latis te[fa fepulta jacent. Non indignemur mortalia corpora folvi: Cernimus exempli» oppida poffe mori, Eoquegrávior maxirñar �rbi� caíus fuii, quo. �ubiin�io� fortuna: vad�s enirn �at-: bararum Ó"entiúm incuríionibus adeo fa:de disjeéta , diílurbataqne fUlt, ut VIX e fup�rftitibus ruderibus , .qua: ejus antiqua facies fuerit , agno[ci explicarique po(':' [it. Quare quo diflicilior , eo laudabilior, utili�rqtie eorum Gonatu� fuic , ad Ihidium , qui in ea deícribenda deíormandaque , & eruendis priícis urbis monu mentis omnem pro viribus operam poíuere. Magnum íibi iíliuímodi induílria , jam duo fecula (tint, decus peperetunt illuílres doctrina viri Fulvius, Boiílardus, Blondus , Marlianus , Ligorius: quos omnes forfan eruditi ope�is gloria Bernar dus Oricellarius magniíici Laurentii Medicei cognatus anteiílet , li ,_ quod corn poíuit de Romanis Antiquitatibus, ac prafertirn de Urbis Roma: Topographia , memoraturn laudatumque eximie Petro Criniro volumen oblivionis, quibus nunc obrutum dclircícir , evadere tenebras , eademque elegantilIimo íermone Latino exaratz Hiílorie Plorentine fortun� uti frui poruiíler. Quamquam auterrí fingularis magnorum iílorum virorurn [ummá cum eruditione conjunéta diligen-. tia fuit, non ramen íiipervacua illorum exiílimanda eft 'bpera, qui eoídem pref fis pedibus coníecuti idem tractaverunt argumehtúfu: fiquidem hoc t_am am plum �ft, & obfcuritate _fua) vetertimque fcriptorum, qui de Rebus Rornanis [cr¡p[ere, diílentientibus Ienrentiis atque opinionibus adeo incertum =r= intri-; tat1.l:m, ut largiffimus unic::uique novatum conjeéturarum &. incomperta aliis cd� gnituque dignilIima deregendi campus patear, fi quis ingenii in hat:: quaG palai flra. vir�s exerCere vóluérit.' Atcedit, _ q ued niáxima fcriptorum pars, q�i � R�:" �a�:ts mdagavetunt Ahtiquitátes ) .adéé> fabulo{is.; ac inani populi rumad inni" tehtlbus �ca.teant opiniOJiibus, ut non ll1inus utilem 'luis publico fiavare oper4t1l detegendls ¡p[orum errdribus videa�ut, quam novis· at cettio!ibus (ententiis pró ... _ ponendis. �are non rnihbrem fibi láudel11 parvulo peperiife libelló Pyrrhus Lt gorius videtur, quem Paradoxa irt[cripGt, & in quo ,errores mefuoriafuá €ii-c'a R.omanas Al1tiguitates vulgatiíIímos ,confutavit, quam irigentl iJla voluminum mole, quibus eah.1em illufhavit. Hx n1e cáu[.-e, qu<e neminem �ori hatun1 rerll.rii fl:udi�[�l11 facile cdmmo-ve�int) perpulerunt, ut curn: rep. literaria harit Fafuiáíi� ���lm de Roma vetere COmtllentáÜonerh communica.t� decrevexim 1 qu� Mlnm tnibi \ . ) , , , mihi 'ab ejufdem heredibus ante annos aliquot liberaliiIime dono -data ita' placuic, Ut nullus dubitem, quin '& rem' gratanl urilemque faél:unis Jim Íiteratis , & omnium ablaturus fuffragia, recte beneque me. judicaffe, quum earn poíl tot aliorum curas, quibus hzcmatcria pertraétata eft, edirione digniilimanl exiíli .. mavi. Aut enim vehementer animi fallor� aut Nardinas accurata fua diligencia tam multa poíl illos nova ?k indiéta obíervavir , ae tam multes ingenii fui acri rnonia aliorum errores, derexit , judiciique folidj . .lI1mi pondere di�entien�iam' opi .. . niones tam accurate coníutavit , validifIirni[que arg,urilentis Iententiarn ubique. fuam ram bene coníirmavir, ut facilein partes meas rraníituri íinr, qukunque opus ' hoc cum aliorurn. haéteríus editis canferre cornmenrariis operx pretium duxerinr, , Unus hie ramen ahitare videtur Alexander Donatus, s. I� qui, uti tcpp'pore pollre mus, ita rerum varietate , dcleétuíqne acrimonia, & eruditionis 'copia Íuculen tiílimurn de Roma Vetere ac Nova Latino Iermone volumen cdidit, Ita namque forfan nonnulli cxiílimaturi runt, quunl eandem ferme utriuíque operis inícri ptionem cognoverint, aut nihil aut perparum novarurn obíervaríonum afferre Nardinum poruiíle. Verurn brevi de hac decedent Iententia , ubi rem ipíarn .) penitius inípexerinr. . Nam & eleganrior ae diílinétior apud Nardinurn rerum, feries, & digeílus per regiones ordo eí]. fic ut Gngulx quxque in Iuumlocum fitllmque revocare , ,éertxque ab incertis diícretse íinr ; &, cum Donatus, non íecus aé ceteri, non tam inregram ac rite digefralu urbis deícriprionem tradide ... ric, quam notabiliora quxque & per confequens notiora períecutus {it; Nardi nus contra ea cxaétiílima diligentia, minima qu<rque antiquorum operUlu vefligia perícrurando per omnes Ieníimmagnitudinis Romane partes procedit , nihilque rclinquit. Intaétum atqúe intentatum , aliorumque atque ipíius etiam Donati ,; cum aberrant, opiniones graviilirriis argumentis refellit, ut , quum de Suburra; . agit, - item de Rupe. Tarpeja, de .Septis., de Pratis �intiis, &c. 'Neque ullum dubium eft, quin fi fara longiora Nardino vivendi tempora indulíiflent' 3 fic ut ulrirnarn huic operi manum Imponere potuiflet.omnino nobis illud abíóluriílimum reliquiílet , cum in hoc genere argumenti tempus quotidic multa detegat, qux an te hac latuere. 'Sed hoc nobis beneficium immatura viri doél:i$mi rnors eripuit, qua ipre anno clo lo CLXI vivís ereptus eft: eique aflignandum, quod labor, hie ordine quidem & ipfa argumenti rractatione ab[olutus, at non omni ex; parte perfeé1:us fit, atque emendatus. Nam & novis validioribufque argumen tis opiniones íuas aíleruiílet , & nonnullas , qux minus veriíimiles vi[x fuiílenr , revocaílet. Non tamen diffiteor, (& in hoc Te facile rnihi affenfurum, Lector, exiíiimo ) erraíle illum .in nonnullis , paílurnque aliquid humani: nihilominus abfl:inendam mihi ab errorum illorum emendatione manum cen[ui, nee alientini , interpolandunl laborem ;' cum quod errata ilIa non magni momenti fint, nee' , errata dici mereantur, quippe qua::'merie fint�conjeaurx; tum quod ita exifiimein.l . eruditis aliorum [criptis earn adhibendain rey�rentiam, qua: darorum piél:orun;i bbulis tribui folet, in quibus artis intelligentes rud,es malunt & 'irnperfeaos ar� tifi�um duaus ac lineas agno[cere', <]uam novam ae recenten1 exaél:iffimi liéee penicilli admittere emendationem. �are nil mihi in hoc opere aliud' permi/i" <¡�arn ut �erba. q�xdan1 paucúla alicubi in�mutaverim oD(curiora, qux' fcripto, IIS fententlam Infu[cabant; & errores- in citandis ,veterurn locis ae tefi:imoniis 'feu meliorum codicum inopia, feu librarii manum in _deICribendo con1modan, 'tis �ncuria commiffos correxerim. Sed nec ferrnonis patrii cultum rudiorem peI:� pohre operx pretium duxi, quod irgumenti indoles ab his 'ornamentis vide� retur alie?ior': 'tum quod ipfe Auaqr . magis verborum vün fpeaaffe virus ii�,. &. e�caclam, quam puritatem Hili, _' cujús forlit�n dedita opera curam nc:" 'slexento, �úod fi vero & ipfi � mihi alicubi non 'animadverfos deprehen": , '. , (leri$ . , " an e1i de g diJ SG fe( de pu efl m VG ra ali p In co at! pli qu qu qu e� u� &1 .uit, & tot iíli ... ntia acn Opl .. ¡que DpUS: . �]nt� are- lFen ilque l[eri� ferre [)[am irum cum non dide ... 'ardi frigia ¡}qu� iati ; �urra illum le ut :UUIn e an- .. pUlt, labor, hi ex men Tent, �a:or, [linus enmn , nee nem, . :oru11;l :JS ar� i liée� mi!i " :ripto· lis feu .odan n per-. vide� IS fit:, m n�" Irehen"; deri� N I -: F L .•. R '0 M ,-·-A I B E e A P. 1. De' Rom« (anditlJ.· Erra res eft, & confeffa cun- C é!:is veritas , ufuque & ex perimentis non minus vulgo nota, quam doétioribus in genii indagine percepra, omnia, qua: fub cedo íimt , mutationi eíle ac viciílitudiui una cum tempore obnoxia. Nam homines, non fecus ac 'animalia cetera, & planrse , ab ipíis vitre iniciis ad extrernam ufque íeneétutcm , quamquam iidern vi dentur , non tamen iidern íimt , eademque íemper ' exiílunt corporis fubftantia, ut prre ceteris rebus omnibus in Convivio Platonis Diotima Socra- D tem docuit -, Siquidem per continuas perpetuaíque particularom exípirariones caro, oíla , capilli, hu mores; & qure id genus alia, feníim abeunt, no • vilque accetlibus renovantur , redintegranturquc. Et hinc formse , figurreque , & molis , ae ílaturse corporis ea, quam dixi, corporis enaícitur immu tatio, Qjrantz vera, qualeíque urbibus, ac re gnis, variis rerum caíibus , temporumque viciílitu dinibus, accidant mutationes , neminem fugit. Servara quidem Athenis navi Theíei per aliquot fecula priftina forma fuit , refeétis & reílitutis in depereuntium retate locum navis, .ae recentibus ta- I pulis; fie ut eadem femper videretur, licet non \ E eIret eadem: at longe divería civitatium ratio eft: - in q!leis redes, templa, vias, fora quotidie in aliam vert! formam videas. N eque hree tantum interio ta., fed & ipfa, quibüs illa continentur, mrenia I altam Crepe faciem induunt , & , prout res fert , protolluntur , aut anguftiore ambitu coa'réhntur. !mmo & ipfe urbium firus frepe variat, dum vel colles vallibus �quantur, vel planities molibu,s attolluntur, vel ardua in proclivia vertuntur , & produét:a contrahuntur, v.el angufta dilatantur, vel qu�quaver�uI? extendunmr: atque ita ne veftigia qUldem pn£tm� faciei relinquuntur. . Affidua: hUlc omium rerum mutationi opem, F quantum 111 fe erat, 1aturi " qui bus non carus & eve?ta modo :er�mpubl. fed & prifcas regionum , urblUm, & a:dlficlOrum fpecies ac formas indagare, & d¿fcribere curce fuit, variis temporibus, cum in memorire (ure hominum,. tum in pofterorum com. m�dum , ChronoJogias, Geographias, Topogra phl<1S, & �uce porro alia ad A ntiquitatis illu£tratio nem perunere vifa funt a egrecrio· & laudabili in-; b . " r .' h - � , I �\," ' • f • .' :: D;"'1 :,N ··r T·' ." V . ') Se_ �. (...: :: -r l I . , V E R" lo ílituto cornpofiiere : abíque qu�bus:hiftor¡� omnis' in tenebris jacer , omni fcientise lumi,ne de�ltuta; Quro· veto inter Urbes tam .ftéquent�bu� ob .. noxia , objeél:aque a fortuna fuit 1rtuta�lOn.lbus �. quam caput urbium & orbis Roma? Abjeétis hre.o ., orta initiis in ingehrem brevi excreícens amp�l�ud� .... nem, arque potentiam , in ipfo med!? felicitatis curíir a Gallis direpta , inceníaque , reftituirur qU1�_ dem , fed tam improvido íiudio , ut OC,cupat£ magu tefte Livio, quam divifojimiliJ videretur, Pedeteri tim tam en ita exornatur , & ad tantum fplendo .. rem, argue magnificentiam íuperbis civium f�b .. ítruétionibus attollitur, m parem non mvenent , prsefertim fub Cafaribus : quorum íecundus Augu nus mllrmoream fe relinqeere gloriabatu:, q�a� late,;, ritiam-a_ccepijJet. Sub Nerone vero, mpnm!s poíb decantatum illud incendium, viarum , fororumque emendata diípoíitio eft : .ipfaqüe in tantum crev�t amplitudinis , ut hine Ocriculos , inde in.a!·e att� .. gifle perhibeatur: donee a Gothis Vandaliíque di repta, fcedaraque incendiis ,a priflina declinare c� .. pit majeftate, ac tandem magnam partem a Toul.a deleta aliquamdiu fine cultu jacuit , &: fine culton. bus. Pail: illa ruríirm habitata , fed ab illa vetere Roma immane quantum diflans " íub Exarchis Ravennatibus íemper humilis & abjeéia ; rub tu tela & regimine populi, ac Pontificum , iítis fecu ... lis perquam rudium, rudis & ipfa, ae p.auper; íub fequentibus Pontificibus, Avenionem íibi fedem in Gallia deligentibus , tantum non delerta: tandem velmi rejuvenefcens benigniore riunc creli vulm iti priftinum refurgii: fplendorem " arque magnificen_ tiam. Nemini ¡girur mirum aecidel'e debet, plu� rim.0s, ac tantum non innumeros, fuiiTc maximi ingenii viras, qui Gngulal'i cura arque iludio in An tiguitates_ Romanas, qmppe urbis tato terrarum orbe c1arillimre, mirifgue fortunre procelJis ac vi .. . ciffimdinibus jaé1:atre, & plurimorum fcriptorum lucubrationibus celebratre, inquifierim, feriptifque i!las fllis atque commentati0l1ibus illu£trarint. Q!am quam eos ipfa argumenti difficultas a tam nobili crepto deterrere p'otuit, ¡i[dem iHis, guas diximus, auéta & impedita mutationibus, quarum multipli ei vieiilitudme ád fcribendum fueran!: excitati. Va ria namque, prout [empara variavere, urbis for rna, varia ql1aG membr�, varia magnitudo fuit_ Quin & tam diver[us a pn11inó Gtus, or ferme pla ne alius eIre videatur. Uncle non modo exaéraffi veteris Romre dare topographiam perdifficile eft, quemadmodum multi. tent:,Were : (cd & omnem il lam tot feculonlln varietatem uno quaG obtutu ocu lis fubjicere om nino impoffibile eft. Sed neque M ill m 2. fee un· : � F N A R D I A N I A M 'I &�'1¿ fecundum temporum de�:�u� Gn�u��, ej�s .!?,��a ... � �i�, tametíi ya,ri�� vi[��·�.l� ���OI;ibus. �n�o.���� ��. c��� , tcé f@rm'a:'aePt,1€atíooes:e��16Gre(!1'0li l�g�J!lt1&,,'� to lr.u-p�a::�u�., Nee ratum� 111' ha€ rme'---o�th�{me.'tr.e-:? G,.t;1aft. ine�[upep�bi!i�i!apoos¡ eft ,: .!lcltb @!� �n :: ' .. }u�:l!a1íl.fs;_, :Yt:_t}!S � fJ;!:!\!V1s' ��l'la�1) '. copfiii1PllJl;, -quit mu1us coccurrmit .tq: .. ep�� �! &. c<?nfuJa reJlJm rP.�t-. '," �aPr.1 � Ap'o�ogeWt. r.;ds:, ,5)��l�tp,? : . qp�)Qng� R.Ol:ttl�01: rfniiru� perttIt9átfo\.:· �&q'o'e'{b.litlliI?· éx���rtdó1S- L"�' a'1!t.i'9uror {tIlt ,."'d��é1�5�?' � .�1��I�ftfa- .. ����téfl5m�� ��Qi�e: j�á�PQreft: fLfi1\iái'l1tnnl(��'_. tl� p'r,f'uS .i.<fExtuli", ,,'¡;l�'a Inc['Cn�non�us. JeU!j Latll1iS �An V«llia1�'..:felli�f'u1_q aliquis inventus, ifitutu[que fuerit urb�s natal.ls; quo, Se qu£raJ, mqUlt, re:!Jm :!gum�nta. ��f1.�n:.;tn'Z!:CJI�o;;' indagaro , repertoque, quantum Iingulis Ieculis fec�- fide/tora, quam ,arId tpfam ltaham, In c¡ua tamrnUf- tit incr�me�t_�,���,uci9�u�ra�_��e!it:_ <;zy_�!esh� foJ! mu�!tU_.e:f.����ont!-'.._�c._. _. _ .___ _'_ c-eraalüftonci potius quam TopograpTü vldeat�r ot. . Qgare lTIIS aílentm nequeo , qU.I �ne¡£ In Ita .. ficium pertinere , attamen vix aliquid przclari To- ham adven�u� ! fcedus cum Abo12gmlbus, Albse pographia effecerit,1 niG hifioviaí in?i£�t�rL'f' h�n� L�ng� �dl���tlOtf�m; &t tot_1.egu� ad uíque N u- veluti fundaméntumfuícéptse Iubjécerit ', atque . mUOl'em. contInuamfucce.ffionem.' quod ad �el�po-, ' pneparaverit dercriptioni�_ '. � .. ,_ ..'. �B rum .l�atlonem cum vetens-q-ra:c1¡£ <?��m�1�91�ut . }\omre cen"!¡tx decus plerique ve¿:er�m [Cl.IptO" conciliatam , Gertoq_ue �tD ,a�tlqU_1S Latinis C�C[l1t�l}lj, rfim'Romulo tribuere : quam quam cum e D.lony- non íecus ac .ñébs amorum ,huJus �empons herOl- Iio Halicarnaíiseo tum ex ali is guamplunbus , coru.m na�ratlOn�s, pro fabulis omruno , ae figmen- Euandrum Arcadem diu ante Rqtl:_iulum _panem ,� tis habent, E�.enim quis rudibus illis Latii populis urbis, Collem Icilicet Palatinum , imperio tenuií- tam plenam , atque abíolutam Troicarum rerum , fe cQ1)..� �in& ab eodern Grxel.l� �w/J>nJ n�- __ ��e�que.'_,�_Juli,..GGgl1iti.QI:}.€-m-in:¡flc,:l:ti¥it,. m ex men urbi inditum fama fert ; qux Larinis Vale!1lta hIS iíliuíinodi fabulas cuderent P N ohm vera eos ({ft. Nee defimt.ícriptores Gneci 1 gtú earn-a Rania> .adeo h�ere, � inc9bíult6·�eú,(iaéi.0rum. argui, ut.a ( quadam, {in£ert\lm Gneca an Trojana; íerva , an Cluverio ícriptores Gneci íolent , & m his prxCl- comire , cog!)�ra, an .uxore .tEnere) v�l a, Romo, ' 'puc Diocles Peparefhiú] , de 'quó'ita Plutarchus in 'Vel Romelo » .!Enere, joviíve , aut Ulyífis, aut Ita-l: ,Romulo: Hec fore cum éY Fabius referat ; (j Pepa Ii filio, diu apte Romu)um ... '�Jbap�L1m conditam rethiuJ Diocln, q,uam.pu.to ,de condita'-_Rdma primu1fi{ dieanr. Sunt & qu� Capitolinum mOQtem: multis C memori£ man�aJfe" [uf¡;eflam quidem habe;gt fabulam; ante JEnea: in Italiam adventum' annis a Saturno Nam, ur Dlodem,[olum primumque Gra:corum; babitatum anevercnt , nOll [ems ae a Jano Janicu- hxc fcripíiffe tonccqamús, quem Plutarchus va- lum. Verum de his, in tanta ae tam denfa ,Anti. I?itatis a:guere videtur ; quum ait, quem P!1to ,;, . quitatis núbe·� atqtle obfcuritate, certi quid ae li- &e. (2;Uld? Di.oclemne eam finxiíle arbitrab,imur , quidi pronuntiare omnil1o anceps fu(}rit. arque te- an potms ab ahquo veterum Latinorum, aUt ex: merarium. � Cúndiram tamen, aut [altem habita- anbquis accepi11e monumentis? Verum Diode ad �am fuitre' ab Euandro , dubitare vix licet: quo- ·te�pus omifio , ctia-mne antiquos iHos hifroria:: niam autem Romulo cond_itx Romre gloria � ple- . Ccnptores Romanos, LatiñoCque • unde iñ proremio: ri[que vindicata. fuit , ab Euandro urbem pnmuI? [�a [e ha�GíTe pleraqu: Dionyfius Haricarna{1xus conditamj pof!: de[ertan�, deinde a Romu�o refil- a�t, Fabl�m nempe ��a:orem , Catonérh , Vak .. tntam, quxque prius Palatji nomen obtmebat., n�m �ntIatem, .LlclOlum Macrum, Calpur..: 7\.gmam ab eodem nuncupatam; vera quammaxI- mum PIConem, allOfql1e, ut affirmat', compIu .. me Gmile eft. D res, viros mini me ob[eures. e Diode-, homine Joannes Temporarius Chronologicarum demonflra- . forran �o�anis tune temporis ignoto Tr.¿.hm:i [ua-, t¡onum lib. tertia & Philippus Cluverius lib. tenio run� dldleIfle exiflimabimus eognitionení�, ae hi ... Ttalidl eAntiqu£, quidquid de Romulo , eeterifque flo!tam, & non ah aJiis potius [excentis gemis fua: Romanorum regibus, ut & de Albanis, ae lEnea [cn�t�nbus, atque monumentis? QIid? vetuftio .. in hifioriis narratur, inter aniles fabulas referunt ,. res Ill! nullos habebant annales , aut faftos ,. quam multi[que ante [eculis Romam conditam aflerunt; ilia erat hiftona Dioclis? Atqui Pomiheum Anna..; quorum al�á ah Et;tandro eam., non a Romulo l?o- l�s , & �om�_entarii ? quid aliud ,niG veterem popu- men aceeplffe tradlt, atque Ita fenGm ab[que IlIa [¡ R. hlfionam contmebant? quos Quintilianus lib� fabu�aru�l 'pompa viribus auét�m increvíffe. Quod x,. c: z.ln/fttut. <!rator. ho�. in genere ait elle anti� ,� & mlhl mter ceteros [ententl_a� me�m promere qlllfiuTIos:. AudmTIus de llfdem �icer�nei:n quo- lleet,. tam�t� v�ram R?mx o�·lg!nem. In t�nta. ve- que, qm hb. II. de Oratore, Erat, Inqlllt, Hiftoritl tufiaus.cahgme Indagan, & m lila dIÍfenttentmm mhil a[zud, quam Annaltum confe[/ilJ) cujus rei, me. diverGtate certi aliquid de incertis flatui vix poiTe E morÍtr;qtfe public£ retmend£ cauj]4, ab initio rerum Ro ... fateor, fidemve antiquis haberi monumentis, iUo. manarum ufl¡ue ad 7). Mutium Pont. Max. re� omntl :rum prx[e�tim,temporum , quibus maxima bono- fingulorum annorum mandabat liteyú Pontifex ma.'l:imUJ. rum [criptor�m. penuria f:rat, � c�néta ru?i ,ilia afferebatque in album, & prop�nebat tabul�m domi, p.o..- retate, ab mmlUm credulis, ventat1fque mlOlme tefl.u ut ejJet populo cognofcmdt. CollegiUm vero 11- curioGs, per manus quaG ad poH:eros tradebantur, lud Pontificum una cum Pontifice maximo ah Numa nihilominus hifioriam urbis (G ea hifioria, ac non infritutum eft. Unde confequitur, G non [uh ipro '\ potius traditio appellanda eft ,) licet ab antiquiili- Numa, certe haud diu paft !Annales iHos confiei mis devolutam temporibus, áttamen a tam mtütis ecepiífe; (quos (lb initio r.erum 'R.,gmanarum fuiffe traditam '" � a rl�rib�s creditan�, probatamque in . teHatur) &, fi quid i? hifloria primarum Romre . qua non umus CIvItatIs, red plunum populorum res reru m a vera aherr:avent, non tamen cun8:a men •. gefix ,re¡_?;ümque difiiné1:a feries �xpo?i�ur, omnino d�c�i ae fabúlarum a�gue!lda ene. Prxter ¡l1os, quos falfam die mg'.le fabulo[am, VIX mlhl perCuadere dlxlmus, Annales aln etlam [uperer�nt libri anti- poJTum, pra:fertim quum nee a rem porum ratione, 1;1 quiHimi, quod genus Commentarii Servii Tulhi, !i- five Chronologia, di(erepet, atque diHentiat. Cer- bri lintú, aliique a Livia citati: qui bus cum ceteri �e null� apud. Poetas tan� abfurda fabu.la eft,. cu- uG runt [criptores, tum & iple Diodes. Sed &: JU[l�odl funt llIx. de DiJs, de· mutatIs hommum hoc nema negaverit, multas alías rudi & ineomro. vultlbus á� fo_rmls , & qux ¡d genus pIures. (unt , mi tune tempora ferebant, {lila conGgnatas hifro� qux non ahqUld trahat de vera. quod fabulls ta.m- rias, ae narrationes a proximis xtate [criptoribus quam velo ob.nuptu� Gt, � occultat�m. Ql:d? Romx re11étas, multaque monumenta alia, per quod &_ Comma nonmhll dlurnre contment venta- ' manus pofieris tradita, uti paffim fieri amat : unde " poílilla. I eJt€ qU6 iFf<¡ fidG Vel din , I TiE qUfj qUG Sal gm Ro n£� :!Pe CUI mo I corl" :':Ter.J "' qüi¡ '11))l101: �tm'o:'- ��t:tuq I1ve.nio... 1. ...:..:.....,/.4 mrnUl,- :1 Ira:. Albse ::Nu :mpo «libas,' ' iitafhl �' . ...t:.;, neroi- ;men ppulis rum, utex ro eos , ut a Dra:C1- aus In 'Pepa rim;i1fl.\ �tifam. corum: �s va": I.Pt4tO t, nuur, �u.t ex le ad ,l1oria: ,remIO: afixus Vale .. :alpur.i ,mp�u� ¡omme ni fua- ae hi.' tis fu� :tuftio- quam �nnaj popu lUS lib .. fe anti� il. quo "(fiftori"" 'i, me. Im'Ro r omnel �:o:imU!. mi, po rero il Numa ab ipfo eonfici ! fu,iIfe Roma: a men s ,quos �i anti �!lii, fi: l ceten Sed 8G comto. s hifl:o· Itoribus a, per : unde pollilla "R O M 'A gSf .. nma tam·er.�:d, quam, Romani¡ Hiitorjográphi A p.o 'menratÍopunl [�artim! mutuati íimt �rgu�l1enta: ' een} '�!'ea: {ir mrimi illi, qui res gt;fias ícriptis con- , p'ra;te _ ' -I" • e " ., If {r.lyere" aut verbis retulere, credulirate turma ��- g:!ftj a vera q uandoque aberrarunt , . perquam dif �ile"';{t de P9�enanbus',.(ufpicari.� omnia.illos de £lira' opera fi11lqíf�" & falra pro. v.ens,pofleman tra ... dÍqiJJk Sed.accedamus pr0_RIl4.s,� ,&'�xf�?rerrn�s I veriratem. Uncle queío vanas ,.llas de .1111t11S ur�ls I Roma::ol"inioD�s Dionyfius.accepit] Audla�us'_quld I d1€Jlt: 4d J1.qip¡{nos, mqmt) tlanjibo "qrfqrum "í". non ej. nee, prifcm hiftO()l'icus, nee o�a�(}r : [e� eOiurr: qm/tbet es. antiquIJ (ermQtitbus affirvtztts en �abuju ,focw. {u� d,�- B ¡f?iPJi:: A: ,g�bus porr_? auétoribus 'tempus ur�IS candlta: didicit ? en tibi : Q._uod ofiendttur tum ex re- b'lfS aliis muftis � , tilm ex rJ}emoriis nomine Cenf�ani5 , 'l/ltlf filius ,a patre nccepit : tique homine�. mtlgn: Jawm.t ;!lI1S', uf res patQYna-s facras, defcendrmttvYs rmnquere : ;nuttique homines nobile« funt ex f.úniliis cenforiis, qui e� confervant, in quibus ego quid!.m inoenio , &e. Et hic tamen Dioclem nuíquam citat , qllllm tam"mlll t��' in initiis urbis in,dagandis ad�ores .Gra::c,os , 4atinofque, nominet. ltaque de JEnex 111 ltaha� a4vei1tt�, poH:quam omnium Gra:corum adduxlt tellimonia, in hunc modum conc1udit; vEnea 7ro ji}norumq_ue in ftalitJY/J ad'ventum {j �mJini omnes a[ (&'unt, (j res, qua in diebm fo!emnihrvS, at que in facri. e ficiis ab iis fount, & Slby'¡ina cal'mina, f3 Apollims PJ'" thii refPol1fa aperte oftendutit : qu£ nen10 eft, qui ut or. natus caufa dta", perneret, 8{c. Quod {i a :pionyfio ad alios tranfire animus fert, qUid de Tito Livio dicemus '? qui quídem tam accurati religioGque ju dicii in dillinguendo , fe1igcndoque vero a faifa in p,rifcis fcriptoribus fuít, ac tam diligens, ut ne con tr�ría quidem iis, qua: probafiet, tcfl:imonia adferre d,efugerit, qme vel minimi ipfi ponderis ae momenti eJle viderentúr. Qlum igitur res JEnere, Romuli que, fummo, animi candare fcripferit, amputat hoc ipro omilem, ut mihi quidem videtur, neganda:: his ndei, refmandique qure tradumur Tacultatein. Sic & D Vellejus Paterculus, feriptor brevis quidem, at eru di�Qs, egregiique judicii, &, (i adulationem erga Tiberium exceperis,gravis, & verax "magnum quo que communi omnium fententix pond us adfert at que aucroritarem. Nee diver[us ab hifce Crifpus Sallufl:ius; qui licet in CtiltlitJaria de patria: urbis ori ginibus ve1mi per viam loquatur, qUQniam tamen Roma:: initia ad lEnea:: pofieros, & ad Aborigines refert, ut his afientiamur, qui Grxeorum ea com. lPenta cenfent, prohibet. Qein & Cornelius Tacitus, cui omnes communi confenfu gravis, acutí, & fum- , ma judicio pra::dití hillorici laudem tribuunr, libra i x � I 4nnalium? prxter cetera veritatis .argumenta, E etlam tHud addlt de fuleo a Romulo fub Palatinum I montem �� defcrih�nd� momia d�&o. Pompejus Trogus dlhgens an_tlqUltatum plunmarum colleB:ar, a J�ftjno in compendium redaé'tus, libra XLI I I hi. fior�am Ramuli abfqlle 'ulla h-xfitatione recenfer. Q�l1 qU\detn & a:tate, & auétorirate, multo PIu. tí1fcho fuperiores , ut de his taceam, quos fupra memoravllllus, Fabiis, Pifonibus, Catonibus, alije. q�le vetufli�ribus, & xtate Romulo propiaribus, �Ge�qu� maJore. veritatis lum.ine inllruB:is, 'arque lllutlratIs, non Ita temere um Grxculo tamum de. tuli.ífe. judic�ndi [unt, ut iHi potius, quam tot aliis majons fidel popularibus crederent: Cluverioque, F :¡_c Temporano, poLl; tot feculorum decurfum & m�lto majo.re tc�iptorum vcterum penuria , ap�rte fibl contradlcendl anfam fuppeditarent. Videamus �andel1! ,.qu_iP ipfe PIur�rehu_s il}_�_o!,!.�?_di_ql_t. Jl_oft q�am dIle de Roma:: origine muitas diverfo, rum opi- nlon . ir. .. 1 es re�ltallet, m llla tandem vulgari de Romu- ,o [cntentla acquiefcit) non ideo tantum, quod ea Diadem aJ,t¢:l;or¢m haberet ; fettl, quod. a plurimis, hiftoricis probaretür» Sed ex iis :,_ :qu.e probabiliora. .. - font; (j pl:�r:jmÍ4, tcjbkm.. n¡lunt.u�,; £'ertifJima,DigcJuJ 'P.eparetkim prirn.u.& §;r£ci; literis illt;tftrapit, &c. ,1.:.] nde. tiqlJet" íententiam, illa� ,,(ivcr��m.; five falfam '� pra; ceteris ohm admiílarn fU1íIe',,' pnobaramque : quam qui fabulóíam pronuntjat j : tanta veterum, ícriptorum "qui.illflm poriíiimum dclegerunr., Ohi� .ílante caterva, nre ilIe mihi. nimis inconfulti judic"ii: cenfiiram, vix poíle effugere 'videtur. : I. Q�od autem 'H�merus in �x lliados Neptunumr . 11l1dUC,1t mm,·tem Ptiamo prredicenrem , quee illi in, regia urbe immineret; lEnexq.ue; &; filiorum., ne .. ' 'potumque in 'Trajanos' imperium , nihil omnino, tot Hiítoricorum fidei derogar. Qtlamvis enim ho¿ Poene dictum Poetice poílit argui vanitatis , non eo: ramen uti opus eft atgumento ; veíuin DionyGi Ha.;: Iicarnaíisei potius accipienda eílinterpretatío.zlineam, ¡ Priamo lilperíhtem fore, 'Frojaniíque , fed, in Ita�. lia, imperaturum ab Homero prredici exiíliman .. tis. N ec obfta.t ; quod obílare.viderur , Homerir illuG vaticinium Dictys Cre�enGs tdlimonio con hrmari s qui lE.neam Tl'ojx reftitiffe , Antenoreni� vero in Italiam profeétum fcribit�_ Nam g.uibus iiI 'hiftoria na[us eft ; facile omnes in eo confentiunt • fuppoGtitium i11um fretum éOe, totalIlque ifhm hi .. 110riam ex Homero defumtam. Et fi� {uppoíititiis fcripris, habenda fides eft, cene majorem DatesPhry ... 1 gius meretut, quam vel CretenGs Jáftoricus, vel· Poeta Gra::cus: quorum alter a patria, alter a fiu diorum genc(e mendacii -poffir'infamari. Dares áu- tem JEneam Troja profeéhlm, Antenorem vero ibidem refiitÍfTe, regnumque obtinuif1e, [eque An .. , ' tenorÍ comitem adha:!ifie tradir. Sed nimium de .. - fleximus SllIfficiat ilIa ad eonfumndum Cíuverium Diony{il ; quam ex ejus libro I HtftorJ4rum attulio mus. interpretatio. Reponerct, forGtan, fi viveret, Clu\'er1us, ex .. ' e�nplo Pll1tarchi fabulafa hrec eile íi1fpicantis , G.; bl quoque idem fufpicari fas eire. At míhi quidemc Pl�ltarchi prius aucroritas cum tot. aliorum. all'&(jri� tatIbus expendcnda videtur diligentius; quam infti'; tucndus delectus , & his omnibu.s accurate exami .. : n�tis, tum demum, qua:: gravi!1itna videatUl', ad:. mmenda probandaqu�. 1_)ein, djcete pra:,frit€Tit f Pl.u�archutn :de fide hlÍtona: LEnea:. Romulique , �11Imme dub�tare , quod earn prius probarit, (cum mqUlt, fld e.t: iis, qu£ proba.btliora font, (.5 pfurimü teJft6us nt/untun, certWtmt¡ Dioe/es, & c.) fed non omni� ver.a, ut.i dixi, credere: qua: tacita confe!Uo eft, hdtonam lliam non ,quidem omni ex parte ve� ram e1fe; fed neque omnino fiéb.m, atque fabulo .. fa,m .. Et ha:c �eterorum quoque Hifloricorum una n!mlS �entent1a e�; quippe qlÜ lupam lactantem de femma r::�retncula ac.cip�endarn �urpicantur. � Sed, ObJlcl.et forfan allqws, An;lOchus Syracu .. fanus apud Dlonyfium Romam ja,m ante excidium Tioj� condit:¡.m narrat: at improbante tamen Dio ... nyGo. Quare multo minus nos id probare conve .. nit, quibus in re incerta verum non cernentibus earn a!11p!ecri fenrentiam convel1it, quam plurimi fide dlgmffiml .probavere. ' Temporarius Romulum figmentum eire ait Poe tarum; fed quorum, non addit: at has nOlninaile opormcrat. Nam Roma ante Gentonis & Sempro .. nii confulatllm Poetas nuIlos habuit, id" eft, ante annum V. C._445', quo primum Livius Andronicus & Ennius in fcenam prodie¡:e. Quid? horumne ergo figmentum eire Romulum dicemús? Quid tmit ve tuftioribus fac!emus fcriptoribus? quid Cenfuanis memo�i!s? qUl� £1cris tabulis, quas citar, quibuf.: que ,nltltut DlOnyGus? Eane omnia AndroI)ico , &: Ennio retate credemus, inferiota', fie ut ex hi's M m m 3 errores \ ',\ .. v:» ] I , '891 errores Iiios hauGÓe .vidéri poílint '? Attamen nee A Andronici , nee Ennii aliquam Dionyíius habet ra- , tionem, & in tanto; quos affert , .auétorum nume ro, illos ne.quidem .norninat. Q�ar,é reverter ad id�, quod íupra fram� ,uti. non omnia �frórum ,fecu lorum fidem meren monumenta , ita maximarn partem? au� in, uni.verfu� ve�a e�e ex!frimandum: quas hiftorias Ita In m en, foleo, ut In commota aqua, aut vitro cryflallino convexo, concavove imagines; qux quam vis confufe , arque depravarse, ! ex parte tamen aliqua vultuum exhibent , arque re- , prafentant lineamenta: aut ut in fo�niis occ,urren ... tia rerum geflarum íimulacra : íiquidem vana vul-' gi ora , per qux fama volitat , haud fecus ea, 'qux B reddunt , repetuntqqe , di�orguere íolent , ,argue immutare , quam qua:: nobis �orpheus _fomn�oru� pater noétu quiefcentib�s facit ob,:erfan: Cl�JUS rei clariffima nobis apud Diodorum Siculum pnonbus decem libris exempla occurrunt, quos ipfe abar gumento fabulare;. appellavit , & in quibus multa non folum urbis Rorase initiis , fed & ipfo Trojse excidio , vetuíliora exponit, Varro , apud Cenío rinum de Die Natali cap, xx I, exaétius de tempo, ribus diííerens tripliciter illa diíhnguit. Primum enim ab orbe condito uíque ad diluvium incognitum nuncupat; neque id temere , ac fine caufla. Nam íacrorum ei librorum aut ratio nulla fuit , aut no tiria. Alterum a diluvio ad ufque Olympiadas fa hu/are nominat, propter fabulas indifcretim veris immixtas. Tertium a prima Olympiade Hifloricum ipG dicitur, quod hine certioris hií1:oria:: lux aft'Ul ferit. Uncle concludo, quandoquidem Roma €ir- ca Olympiadem [eptimam, aut e!Íam paulo ante, condita [ertur, hií1:oriam illius temporis Romanam in fufpicionem fabulx minime vocandam, quam quam in illis prim is hifrorix incunabulis aliquid �am habere poHe fabularum admiftum vero non difliteor. Admittamus igittlr .f.E.nea:: in Italiam ad ventum tam quam verum � res autem ab eo po- ,fterifque gefra:: utrum ad fidem hiftorix fcriptx D fint, in medio relinquamus. At illud mihi periua fum eft, aut condit am Romam ab' Euandw fuifie, aut faltem habitatam: videturque non abGmile ve ro, nomen urbi tum Grxcum Pt.d�nv fuiffe impofi tum. Ceterum defrruétam tempore Romuli, aut om nino incultain, vix crediderim, G verum eft, quod tradunt, Potitiorum ae Pinariorum fa milias, qu¡c per fecula aliquot in prifca rep. vete res honores ac privilegia retinuere, de comitatu Euandri fuiH'e, arque una cum eo facris Herculis interv'eniífe, qux ille in ara maxima faciebat: fa crificiaque ritu Arcadico ab Euandro Vittorix , .Ce reri, Neptuno, difque aliis dicata, atgue infritu- E la, ufque ad ipGus DionyGi HaLicarnaífxi , ut ipfe teítarur, tempora abfque ulla dur3ífe immutatione. , Facile etiam admiferim ,Romam poft Euandri mor tern, fundatumque Albx Longx regnum, cujus pars' fuit, detertam, incultamque, & ad pauca tuguria redacram fuiH'e: Romulum vel'O deduéhs eo, qui partes ejus fequebantur , & imperio ipf.1m Albanorum fubrrahendo, fenGmque deinceps ufque ad Capitolium ampliand�, famam nomenque C;on ditoru abJ1:l,lliffe. Et qUls qurefo nobis certi quid dJxerir, utrum a R.¿mulo Roma, an a Roma Romu- lus nomen acceperit? quorum iHud Tempora porarius audaéter afErmat. Ubera infantibus a lu- F pa admota, & in flumine expoGtio inter fabulas re ferantur, cum commodior in propinquo lacu, ut Cluverius vult � �mulio exponendi p�rvul?s fuerit facultas: prxfertlm cum & aliis fcnptonbus ce teris ambiguum /up£ nomen de femina potius, ut quam de bruto animaJi accipiendum videatur. At díétum, tamen hoc paao omnes etiam iITa: de D ·1 N maximis aliis vitis hoc paéto expofitis , &- dicinitus a. i ferisenurritis.craditz hiflorire in fabularum numerum: referri poílint. Neque video, 'cui" exitlimemus • rem adeo abfurdam eíle , aut a veri íimilitudine ab, ¡ horrentem , ut cad condendam urbem, qllre Regiw; na univeríi terrarum orb is , & caput Eccleíire Dei' deleéta fatis eílet , admirandorumcaíuum qua:dáth I concurrcret varietas , ab fummo � rerum' Arbitro' permiifum ; 'utque eadem urbs cujus progreílus t' & promota gradatim , incrementa íemper aJiquid .. traxere de admirabili , arque Gngulari, initia quó ... ) que prx ceteris haberet admirabilia : reputantes, ut' Plutarchus ,;¡rf'Romulo ait , Remp. Roman/1m )inc di: vino aliquo auJPicio, (S magno mir¡;¡culu non. fuijJe eq" potenti£ progrejJuram. ," .� Ut expoíitio infantium credibilis videatur , magni cujufdam Politici fa cit effatum ;: neminem marta., lium , utut fceleribus omnibus inquinatum , omni ornnino virtutis feníir deílitutum eíle : ideoque a [ce. -, Ieribus , qux committit , abhorrentem parum fa::pe J caute aliis ea, at pro cul ab oculis fuis 1 exíequeñda committere, Quibus porro prodigia hsec creditu difiicilia videntur , his alteri quorundam nor! minus antiquorum opinioni habendafides erit , quam Dio nyíius extremo libro primo refert : Numitorem íci [licet Iubtraétis clanculum a filia nepotibus infantes 'e duos alios in eorum locum Iiibflituiíle , quos poítea Amulius occiderit: arque ita íervaíie veros, eof que Accx Laurentia:: Fauftuli uxori laél:andos tra di¿¡ífe ; unde poJ1:ea lup£ nata fabula Gt. Quod íi & hxc minus vera videbitur , nec a fabula remota narrario, dandus ea: Plutarchi fufpicionibus locus; fratuendumque, vulgus Gve adulatione, five animi aevotlone, hune vd vivo, vel defunéto Romulo habuií1e honorem, lit regem fimm ifrius fonean Acca:: ,a qua educatus fermr, quxque ob quxflúm .. quem corpore faciebat, ab agricolis /up£ cognomen meruerat, filium, Regum fingel-et Albanorum ':t Martifque fuifle progeniem; non fecus ac de Rege Latino, Nymphaque Marica, diu anteconGmilem famam fparferat. Porro quemadmodum ad igno- mimam i]Jam , tamquam alumni rneretricula:: de"; lendam laaatio vera:: adinventa fié1:aque eft lupx; ita facile fieri potuit. lIt Amulius Albanorum Rex ad coercendum, caftigandumque rebellantem, & jam tumultuam:ium caput Romulum, in e,xpedi tione� profeé1:us, bello viétus, occifu[q ue fuerit:, Numltorque, ut regnum recuperaret, cum Ro mulo paaum inierit; multaque alia iftiufmodi eve- . ncrint, quorum fublaro fabulofo' ifró Ilia:: partu [acilior expedirio eft.' , Utcunque fefe res habuerit, non ea ranti rna..' menti éft: fuffecerit oJ1:endiífe, antiquiffimam Ro mana:: U!'bis memoriam ad Euandri tern para refer ri , quorum vetufla monumenta prima recenfen- da erant. Verum quoniam perpauca ex his cogni ta funt, negue hic de Romanis Antiquitatibus ac curate difpurandi com modus occurrit locus, alias de iifJem diileremus uberius; ubi nempe .de Re gionibus urbís agetur, iti quibus illx confpicie bantur. InterIm attingendum tamen, quinque fuiH'e regni Euandri reliqua monumenta: quorum pri. mum !pecus Caci fuit : alterum temp/um ab ipfo Viaoritt, dedicatum in monte Palatino : tertium 0ra maxima ab Hercule Gbi ipfi frrué1:a: quartum �ra Carme11fce matris Euandri quintum eAltar� 10vis inventorio. nat tid prY) ant! hU! urE di� ten con Et ac bOJ ,;s_JJ flat tinl Dil Irli� to dra J nul vet CIS pn celi dd plll & 111 pn CUI fitl fpi ba Car. de tin hu op lin fer utus á i rerum> :iulIS • heab .. 'j Rcgiw' e Dei:' !£dáfu ) rbitro : eGhs; , iquidx qtío- ) rs, ut me dí. iIlagni, wrta- omm afee, , frepe' henda ieditu :antes loftea eoC- DCUS; mImi mulo rtean lum .. �men um" R..ege Ii¡em gno- : de"; eve i>artu mo Ro 'efer nfen �gn¡ lS ac alias Re �lC1e- uiffe pn ipro tium �tum t , Ut"r� --- V E; 'ro V s, Lib,. I. S94! Ex�a'um ((ll�i duéti locum nemo melius Ta�itd defcribit : !gium, inquit N I I lib, �nn. II foro lJ()� rio, ubi ereum, tauri jimulacrum afpwmr.4 , 'qUIa ti tgelJl# animali�m, aratro fubditur, [ulcm defignandt oppú Omulúm novse , feu potius renovare ab [efe, ¡di crrp1.us, ut magnam Herculi» Aram amp(eRerctur. R orbis muros fideo, amtro. circum, �alatin�m ¡rndc_ certis !paúis interJcBi lapides per Ima monies Palatm¿ montclll dué1:o, deGgnat1e, e LlVlO, DIO- íadAram Conji, mox ad Curias -oeteres, tum ad flteellJttrJ {io Tacitt>,-l?lutarcho, Gellió, &: Solino, li- 'Lari!tm.t forumque Romnnem , f3c. cujus deCcriptio .. t1�ido' conll:at. Dionyíius aut�m ex�rdle et,iam ad- !nis adminículo totus murorum ambitus facile co- dit' fib. I I. in qfta�rum duft,os: CUI & Sohnu,s af- ignofci poteít. Verum prirnum conciliandi runt 11;'1\1" {entitur cap, III; & ipíe montl�. íitus quadr;atUJ �tlam-. tarchus & Tacitus, qui in primo .íiilci duéti initio nunc convenit : nee non Erm11 veríiculns, qUI apud difcrepant. Hie enim in foro Boario illum inchca .. Feilum ex frat : 'B t�m vultd, cq�o� eratsa:;¡. An;1aJi�:, i�le&iaSC�mi .. Et qms extiteri; Rom« regn�re qUPIdr�t�?" no , quo : nut inter ¡', ar1£ saer« rlcu, ;, au.& Unus hiíce repugnat Plutarcn�s , qm in Romu-: 'rentii <:edem -in miranda: quse duo ambo In extremó lo circulare�m ei figuram afhgnat: FojJ.¡m hanc, fuere latere mentis Palatini boreali, Sed facilis hid eodem quo ccelam ; nomine mfmdum oocsnt, Hinc ur'-; compoíitu diíleníiis eít, Non enim Tacitus i� an .. hes Nl:naúam circulo centrum circumfcripfert., Cui Do- ; gulo, ad S. eAnaftllfitt; ubi Ara maxima erat , fed natus i� Roma uetere {j nova faris liberaliter aííen- 'priufquam ad eum angulum perveniretur , íalcum tiri videtur , etymo vocis VrbJ induétus , quam ab 'inchoatum dicit. Plutarchi veto hoce eft íententia fl orbe ita diétam vult Varro. �oniam vero paulo' in, Comicio' foílam facram , cui mundo. nomerr j In, ante Plutarchus earn quadratam deícribit ,iolvit quam primitise omnium rerum neceílariarum , &;. hunc nodum Donatus , Pluuarchum aílerens non I �liquantum patrise terra: �b unoquoque jaétum : � urbern illic ipíarn , í�d m-bis centrum quadratum :lnde haud procul max ll1ceptum íulcum. Unde dixilfe, quod nejhnihil in quadrum irruélum ante e: non, Jor:ge a medí? �a�ere un-ique horu� ir:dícatu�rt templum Apollinis, in quo ea-, qure ad augul'ium ¡ [uIn fUlt duétum 1l1ltJum. QEod G emm 111 media condencia: urbis obíerváta fucrant, ai1et'vabantur; iíhus lateris porta faaa fuit, ad quam intermittere Et boc ipíum in verfu Ennii ita accipiendum eire; fulcum, levaroque antro [patium illud intaé1:um, ac farlan etiam in DionyGo. In Solino vera ver· I relinqúere moris erat, perquam vera Gmile elt, ad, borum honmcce expendit fententi;un: Roma incipit I hane aratri fublevationem evirandam irtitiul11 ft,llci �. a Jj!Vfl, qf1£ eft in area rv:fpolljnis,' f3 ad f�perci!ium I fpatio deflinata: portre faétum, qure, uti dixi &; fcal.msm Caci: qure non 111 Palatmo, fed m Aven- Imox pluribus pro,babitur, medi,uh,11atus o�cupabat. tina fuiffe dicit; & hinc iHam expoGtionem arripit, Id ipfum & Romulus apud Livium expreffis ver�_ DiBaque eft primum Roma quadrata, _quod ad. i£quili... bis dicit, libra primo, ubi de Romanis agit a SaO!!:: /rtium fom pojita: quod <:equilibrium, inquit, mul- ¡'biniS ad hanc ufque portam pu1Gs. Verba ¡{omun to melius in circulari figura apparet, quam in qua- ad J ovem eo�ver(i funt: Hic ip.Falatia''prima, ur6� drata. '" " I D fu_ndaTIJ:n�a lett, &c. &. c�nfin].1,at IpG(Iiml? fere ver..,. Verum e111mvero quod ad DlOnyGum attinét , ' bIS OVldil\s 1. 11 I. TnftlUm,_ Eleg. !. nullo paél:o, [éntentiá ejus interpretatióne aliqua Ii . vera [cnru detorqueri debet: Gquidem duobus 10- cis 'l(Jm£ quadrat¡£, mentionem facit; libra nempe: primo, ubi ait, Romutllm, pr\ufquam Julcum du ceret, ad radicem collis quadratam urbis 6guram defcripGffe: tum dein fecundo, ubi � Vefl:re tem plum extra urbem fuiffc, qux qltadrata dicebatur ; & a Romulo muro ciné1:a fuerat, refert. Solinus autem, quum ad £quiltbriuTIJ eam pofitam dicit, no.n ponderis xquilibrium , fed figul'<:e adhlbitum vult; E quod tam in quadrata , & xquali laterum , quam circulari figura locum obtinet, Ennium quod attinet, quamquam a fefto expoGtus eft, non tamen de firu aura paucorum palmol"um ,qure vix aviculre [ufEce ret, nedum regí, loqui exiíhmandus eH:. At con .. tl'a Plutarchi verba, (qui tamen auél:or longe in fra aucroritatem eft DionyGi) cum Ro.tnulum ait e C�ntrb gyrum in ol'bem duxiGe, de qualicungue l'ot�us accipienda [tInt orbe, ,[eu circuitu, quo civi· tas melura fuit, Gve is quadratus effet, Gvealterius figura:; & hie circuitus orbis dié1:us eft , uti Van;ó � Plu�a:chus volunt, quia ifthi� fulcus non, ut . 1I1 eampls,' uno direé1:.o'que proeedit duau, fed, F . prout loCi Gtus fert, inflexus, varias_ eilieit cir cumferentix figuras: qure hie ob Palatini. montis fitum quadrangularem cuiufmodi etiamnunc eon fpicitqr, quadrata fuit.' C�tera vera Plutarchi ver ba, Romulu. eum locum, quem quadratam 'l(Jmam vo cam , condenddJ urbi deligi v{}lebat, quis aliter guam �e Palatino monte aecipiat , quum Remus Aven. ' tmum Gbi delegiffet? Solini porro verbis obfcuriori bQs, ubi de Caei (calis agit, clariPI aliª� , '& fuo loco opportunior, lux affundetur, Ceterum Gv�qti"adr�;ta rurorum , ,Gve eircularis figura fucrit, parum, re crt, nee 111 eo [alus poíita eft reip. literarix. R A Á 11. D� meris ur6is Romele« .. 'A 0=.=.0 l(,ettf ht£e eft Rorta P alali:, ' Hie Stator; hoc prim_u'!l condUit Roma /q,o eJ!'� Initio ita frabilito, [equam,ut ih Ta,gito {uki d;u�; Qum : z!t ma,�nvim Hermits 4ram t;orJ'}pl�a.eretlfr;. Annrl,¡ hanc angúlum conaituin-e ad �dem S. A17áft.aji<f. cer .. tum eft, ut alibi oftendetui': eaque hxc prim� fuld linea. Altera tranfeundo p.er il1'J,a m�ntis Pflla��"!. ni ad Aram Conji (quam Tertullianus. libra ge fp\':�. éh1.culis ., cunétis ailentiemibus ,_ pt9xime PJ:Í�11.l.l.� Circi ni.aximi metam , arque ita haud procul u.htrá s; Anaftafi£, fuiG"e dicit) pertendebat aA C_uritU ve,¡¡,. teres: quá! Hcet, a quibu(da� proxilll� Al'cum; ,'Tit� eonftiWántur; magis; tamen iHas pro,xime á�lgU-' lum fuin-e , qui e regione S. Gregoril eft, veriGmi ... Ie eft. Nam, prxterquam quod hree Ara Conji a� arCu Titi aliquahto remador fuit. vix creqibile eft, quidquid horum' intetmedium fúit, prref,erriD;l iIi tam accurata loci de[crip.tione , a Tacita filerttia fuiife pr<:eteritum. Erat autem vicinum huie arcu� Sacellum Larium , ut videl'e eft apud Solimun c:J.p. fecundo; 'ubi Antus Mardus habitaffe dicitur in fomma via [acra , ubi £dcs L�rium &. Saqam po.r� ro Viam i\line incepiffe � aut non proeul inde, ter .. to cettius eft,: fic ut pergendo cUm Taciw a,d Sa.-_ cellum Larium, tertia linea de[cribatur ad uíque an-j gulutn, ubi hie arcus etar. Quana indicatur hig duobus verbis, Forumque_ �manum; eaque inter, s. Maritt L�6crt:¡trici:5, & S. Lau.r.�.ntii ilt miranda' a:des in foro hniebat. N oh me fugit tamen, aliud quo-: "que Sacel/um Larium a Varrone inter Velabruro, U Viam hovam ; memorari : fed hoc [at lange uhf;} forum erat, adeoque extta muros Rómuh , fi ve� rum eft , pal_udem olim fuiífe, ubi poft v,ifl,: �ov� II &; {ácc¡¡um -f¡.m. I.". " .' . 'Petgi!; I:, 'P-A M I A , N' I S9�' Pergit Tacitus: Capito/zum non a �mulo ; ¡Cd el A Tito Tstio additum urbs creditnr : & ita a pleriíque omnibus -creditur. Atrarnen Marlianus aliter [en tit, exiítirnatque , addin�� urbi a R:0mulo, priuf quam cum .Tati? � .Sabmls fcedus iceret. Argu menta , quibus mmntur , funt hsec : Portam Car mentalem a Romulo faébm rub Capitolio ¡ Capiro lium aLivio Areem dicrllm Romanean in bello con tra Sabinos: neque ufquam ab eodem mentionem fieri mentis iílius novis mcenibus urbi adjedi , uti facit ceterorum, Quoniam vero illa Hitlorici ipíi obílant verba de Romulo: Palatinam primam, in quo i¡[e erst edecates , maniit : &, Hie in Palatio pri ma m·bi· fundamenta jeci : . arglltatur in verbis B iílis primum, & prima fundamenta 5 concludit que " ji prima, �rgo alia poflmodum iecerst funda menta. Verum ego contra liquidiffimum T'aci- ti teílimonium , & tacitum cererorum ícripto rum confeníiim , minime: neceíle arbitrar no- v� alía alicunde invenire moenia , pra:ter illa pri. tria: idque abf que urgtnte incolarum multinrdine , &, majus urbis Ipatium exigente: qUfe, G poíl Sa binorum conjunétionern intriginta curias , ae tres centurias diviíá fuir , qui numerus ter mille trecén- tos homines eflicit , multo fane minor ante illam Tatii eonjunéhonem fuerit , neceílario confequitur. -Confiderentur quseío Ramuli vara facientis ver- C ba , uti ea Livius refert: Hie ego titi templl1m Sta .. tori Jovi, quod monimentum jit pofleris , tua. pr4enj¡ ope [ervittam urbem eifo, ooueo, Occupaverat jam 'Fatius cum Sabinis Capitolium , & quantum loci eft inter hoc & momem Palatinum : nihilominus Romulus fervatam urbem dicit: Nee cetera ejuf. oem Hií1:oriei verba diífentiunt , cum Sabinos ait occupara arce Romanos ad veterem portam Palalii per[ecutos : qua: verba cum porta muros,etiam il- lie adhue fuperfuiffe indicant. Nec differunt, qua: poft paullo fequu_ntur: Nee proc,!' jam _II porta pala- tii erttt: . (agit de Curtio) unde [equitur, obflan tibus muris fllgam Romanos ad port am intendiífe. D VerUm Dionyíius eandem pugnam libro �fecundo oe[cribens. dicen[que, Sabinos Romanos ad ur bern ufque perfeeutos, & ad ipfam portam; neque magni laboris opus fibi jam ad urbem eapiendam fupereffe exiftimantes, ab erumpeote valida manu Romanx juventutis, qua: ad turelam mreniúm re li¿:rn fuerat, repulfos, fatis aperre oO:endit, Sabi- nos in ea pugna extra eivirarem fuifie. Carmenta!em porram a Ramuja inter cetera ex. flruél:am verum eft. Nam G ab Tatio faél:a fuitJer" , abfque eonfenfu auél:oritateque Ramuli fieri non potuitret. a quo murorum ilIa prolatío pr�cipue i dependebat. N eque item negaverim Ajjlum a Ro-I E mula in Capitolio condirum, eonfritutumque, ad quod peregrinis eHet tutum refugium: fed hoc mÍ- I nime concefferim, intra murOs illud faaum civi- " tatís: quin pot ius vero umilius eft, extra urbem poGtum, ubi alienigenarum concurfus neque quie ti publica: obilaret, neque' fecuritati. Areem in Capitalino monte xdificatam non abnuo: nam al lati e Livia loci abunde a'rguunt, Arccm tum rem paris Capitolinam intra civitatis ambitum non fuir. fe: verum propugnaculum potius , & munimen tum urbis fuiiTe. QIod u tcflimoniis opus ell, Dio- , nyfius fat i�oneum Cuppeditat ,Ii? 1 I , �?i ait: Ro mulum Sabmoruni metu Palann1 mantIs muros tur- F l'ibus muniiile " Avehtinum vera, & Capitolinum cum vicinis cóllibus, foHa, & vallo valida cinxif- fe � cuftodiifqoe cos firmis ad armentorum ei.· viumque tute!am fepG1fe. Quod u ab.Livio addlti Capitolii nulla facra mentio eit) haud magni id refert ; fuffici� id ip[um a Tacita,· & Dionyfio fa él:um; quorum hic', pace inter ROIpulum TatiUn_la NARDINI I que fancira " con cordi cos animo regnum modern, . tos narrat , alterumque ex his Palatinum infcdiíle • alterum vera Capitolinum montem. Verba Livii, Palalium primum maniit; &, Hie in Pa/Mio primá urbi fundamenta jeci, 'fatis clara & liquida íunt : ilia .ad feclludum cum Tatio Iimul prolatorum mceni um ambitum commode referri poJTunt: hrec pul chre ab Rornulo dici potuerunt , quia primum ibi fulcum inchoaverat, Tandem uve Capitolium ante, uve poí] Ta .. tium rnoenibus cinétum fuit : unde fecunda muni .. rio occceperit videndum eíl , priore jam abunde' demonílrata. Una igitur omnium Antiquariorum íententia eft, 'muros urbis a Capitolii latere I quod Tiberi Iiipra forum,Montanaro'! obveríum fuit , reéta procedentes Circum maximum rub Aventino , ha .. die Cercbi diél:um , amplexos. inde ad arcurn de flexiíle Coníbanrini , & Amphithearrum Titi , cui, nunc Coli [eo nomen, unde per viam Pant ani appel latam íemet retorquendo , pertingendoque ad M4ce/lum Coruorum , alteram Capitolii extremita- . tem aícendiíie. Sed hi, quantum ego video, plu rimum in eo errant, quod & íecundum hune Ro .. mse ambitum qaadrattlm flatuanr, Dionyíius eer- . te, ubi templum Veftx extra Rornam Ramuli quadratam colloeat, feme! tantum , idque in falo Palatino, urbem quadrangulari figura conditam , íatis clare ac perípicue docet. Neque vera illud po .. puli Romani per additos Sabinos augmentum , quo. rum numerus Romanorum multirudine fine dubio multo fuit inferior, tan tum loci {parium exigebat; neque trium , quatuorve ponarum numerus tantse urbis , G quadrata fuiílet , amplitudini refponde ... bat. Quod ut manifefre a vera alienum eífe appa reat, quomodo , qu�fo; mrenia ilIa tam longe, ver .. fus Tiberim exrendere fe potuere, u id ipfum flu men tum temporis Velabrum vel pertranGvit, vel inundavit? Quid? nont'le Tarquinius Prifcus re prefio in alveum, quem nunc obtinet � fluvio; lo .. ca i11a deGccavit? Ergo a Capitolio ad u[que ripas Velabri deeurrentes muri proxime S. Theo.dori cum veteribus conjungi potuere; & ab altera parte de [cendendo ad S. Martin£ faeillime ad angulum ilIum deduci; qui Sanéf£ Marfil. Liberatricis reJem ab xde Sanéli Laurentii in miranda difpefcie. , Nolim vero'hie Glentio pra:terire-, Dionyuum Halicarnaífeum referre, pra:ter Ca.pitolium t {rellm.,» quoque, & ..Q.uirinalem, urbi a Romulo, & Tatio adjuné1:os. Quod ad ..Q.uirinalem attinet, habet Gbi adflipulantem Dionyfius Strabonem; veruntamen certior & potior eft míhi Livii , Tacirique auél:oritas: nam & immane mantis iHilis fpatium rem reddit om nino incredibilem. Attamen Solinus quoque cap. I I, Numam in colle primum Q:!irinali, deindc propter ¡£dem Vefl£ habitaff'e tradit, ac u jam Numa: tempore mons hie urbis mrenibus inclufus fuerit, Unde for [an verum dIe pateO:, partem .Quirinalis extremo Ramuli Tatiique regno, (quod & DionyGus in dicare videtur,) ab affluente continuo mulritudi .. ne aecolarum occupátam fuiile 1 in[eifamque domi ... ciliis : forGtan & eMium; eaque ,veluri [tlburbill parrim ah his, partim ab ipfo N urna, muro cinél::a: quum idem expteffis verbis dicat., Codium mon tem a Numa mrenibus inclufum fuine, quibus haa-enus caruifiet. Sed in his [pifia: p�f1im o€cur runt tenebrx, & debilia argumenta. Fortaffis plus nobis lueis in . portarum urbis deferiptione afful gebir. ... 'CAP� < - , 1! I 1 l , � a Ii �, 1 q tu fa ril ad 8!)()' modera, ¡rediíle. ia Livii, io prima tnt: ilia mceru xc pul nurn ibi )ft Ta .. !l.mum .. abunde' morum :, quod r , reéta ,o, ha ... ium de. ti, cui, i appel, flue ,ad remita D, plu nc Ro .. iuscer; Rornuli in falo ditam , lud po ... il, quo .. � dubio �gebat; ; tanta: ponde ... � appa iSe, ver .. lm flu .. it, vet cus rc io; ]0 ... le, ripas rl cum, rte de- ilIum ,b xde lyúum ')£liI1111 Tatio let Gbi tamen mitas: it om .. lp. I I, rcedem mpore Befar .. tremo us In titudi .. Homi ... mrbia :in�a: man .. luibus �€eur .. is plus afful: - CAP� J R, V E T V s. Lib. I. 898 A Roma ab Romulo sedificatas fuilTe veroíimile eft: quarum una uíum deinde alieujus ex his tribus 'prabuerir., alise cum ipGs deílruétse' muris fuerint, aut inutiles reliéta-. Videamus igitur primum ; DE Portis a Ro�uIo urbi additis hzc Plínii quid de prim is iHis íentiendum videatur. ' verba runt e. v. 1. I I I: Vrbem tres portM ha- �manuta, (licet autem íiio quiíque íententiam ben/em Romulus reliquit; aut, ut plurimas tra- animi expromat ,modo,) ú ea, ut Varro vult, cu- dentibUJ credamus, qua/uor. Plura harum nomina in jus fupra verba attulimus, prope Velabrum fuir ; Varrone, Feflo , aliifque leguntur , lit, Mugonia, V elabrum autem, ubi nunc S. Georgii xdes e� , 7;igonia, }!andana, Romana, Romanula, Liber�, Carmen- etiamnunc dlaaS. Géorgii ifJ Velabro, ut eadem fuerir, talts, & lanualrs: plura vera angulas habuiíle vulgo necdfe eft, atque illa a Livia & Ovidio per ante- creditur; in quibus eruendis dignofcendifque An- nomaíiam Porta vetus Palalii appellata : nee ea alibi tiquarii. dirpura1_1t.. B habere locum potuit , quam ad S. Theodori, ubi, cum Fulvius tres 111as Mugontam, Pandanam, & Car- de muris urbis agemus, primam a Romulo deferi .. ment slem fuiíle opinatur : ./Wugoniam vera eandem , pram portam oítendemus. Hie autem murorum qua: Trigonia Verrio appellatur ; eamque fuifle ad tractus alium me judice exirum habere nequiitjquan, radices Palatii, inter forum & ficum Ruminalem. Hane doquidem ad íiniílram , verfus S. AnaftaJi.e, paludes autem prim am a Rornulo pofitam exiíhmat , in- totum occupabant Velabrum: ad dextram vera ver- duétus in hanc íenrcntiam hiíce Ovidii I I I. El. I. fus S •. Marice Liberatricis tern plum in foro laeus Cur- Triíl. tins fuit. Sed neque cum Marliano dicere licet , lnde petens dextram , . Porta eft, ait, y¡. .. Palati. aut aílerere , in fecundis earn fuiffe muris Velabrum HIe Stator: hOG primum eondita Roma loco eft. veríus ; quoniam de tribus, quatuorve iílius . ei vi .. At Ovidius de porta illic vetere Palatii agit, ne- tatis portis, hsec & Carmentalis íitum nimis viei .. que earn Trigoniam nominat. Pandanam ita diétam num íibi habuiílent. Tum vera & Varronis ver- vult,' quod panderetur intromittendis mereibus: ba evidentiílime contrarium indicant: Hejss , in .. eamque ad Afylum duxiíle, Hane & Liberam di, C quit, focrificium fit in relabro, qua in novam viam aam, & Romanu!am putar, &, quod in Varrone exiter ; ut ajunt quidam, ad fepulcrum Acce, &c. que lib. IV. de Lingua Lat.legatur; Eju« veftigid nunc uterque locus extra urbcm antiquam fuit non longe a manen! tria; quod Satsrn¡ fanum in faucibm, quod porta 7\.gmanula. Via nova namque , qua: inter Saturnia porta, quam ,'Jumus [criEIt!, quam nunc vo- Velabrum erat, & forum, nec nOll fepulcrum Ac- cant 'Pandanam, &e: Saturnix eam portam, non CX, quod in ea via fuit , ut poft dicetur, extrá autem Romre , fuiffe libi perruadet; in qua & :i[.. quidem. antiquam urbem fuere quadratam, hon ta- fentientem Gbi habet Blondum. Carmenta/ú, qure men intra fecundam. Hoc igitur certum proba ... fub Capitolio erat, extra eontroverGam eft. tumque efta, ponam RomatJufam primx urbis por� Marlianus J71;Cugoniam, Trtgoniam, & '1V!manam tam fuiile: dejeairque mox hac parte urbis mceni- un ins eífe portre nomina exiftimat, eamque haud bus; cum pomcerium. ejus proferretur, inutilem procul abfuiile ab a:de S. Mari.e Novce, aucroritate I reftitiiTe, nomenque veteris portx Pálatii tenuiífe, potiilimum permotus Fefti, qui, Romana,ait, Por- ad ipfam ufque V:arronis, Ovidii, & Livii xta- ta inftituta eft a �mulo in infimo '''vo Píéloridl, qui D tem '. qui iHius taínquam adhue [uperftitis faciunt locus gradtbus in quadraturi/lm formatus eft: Templum mentionem. vera & Clivum Viétorix proxime diaam xdem Ait porro Varro lib. IV: eAlteram'R.,gmanulam; fuiífe afUrmat. Dein Pandanam , Liberam, & Ro- qUill eft diéla ab Roma, qUill habet gradm in ':.lI(jvalia manutam itidem unam tantum portam fuiífe prope ad VO/Upidl facellum. Qq.od,ú hie locus nOll eorruptus Velabrum, ex his Van'onis lib. v. de L. L. Lau- eft, nee vox navalia pro nova via mendore in codi- rentalia ab �eca Laurentia. Hujus, facr�ficium fit in ces- irrepGt, (Gcut J ofephus Scaliger infelieitet Pe/abro, qua in nOVam viam exitur, ut ajunt quidam., eme�davit) ut in defcriptione regionis ocrava: ad fepulchrum Accill, qui locus extra urbem antiquam ubenus ollendetur, non'alia hree e!fe navalia fufpi .. {¡tit, non longe a porta Romanula. eand?m eft, quam ¡Ham fluminis partem , qure Panvi�ius Varronem [ecutus tres iHas portas Mu. proxlme, S. Marice in Cofmedino eft, e regione iftius gontam fUliTe putat, Romanulam, & ranualem. Mu- lateris Palatii. Appellatur ea tipa hodie }Warmoratn. giO,I1�S, �e? Mugoniam, Gv� T�igoniam prope Areum a mar£?oribus, qux ibidem ante anuos aliquot ex- ' TI�l [ml1e cenfet , aucrontau obfeclltus Dionylii , E oneran folebant: & prim is illis Romx tempori .. ' . qu� hbr? I I. refert, Romulum templum Jovi Sta- ous facile fieri potuit, ut ibidem naves e mari flu- - ton dedlca(fe ad Portam appellatam JlUugionis per men [ubeuntes, aut [altem fecundo amne e Sabinis quam e via [acra ibatur ad Palatium; Secundam, delabentes exonerarentur, qua:: nunc ad Ripettam nemp� Ro�an�lan:.' feu Romanam, poft aliquantu- appellunt : . quas veritimile dt, cum nondum' tot lum elrCllltlO11lS ludem haud proeul ab aren Titi obftarenr pontes, intima urbis penetraíIe, ibiq,ue cOllocat,:. lanHalem vera' non ita lange a Tem- onus fuum depofuiffe. Ad hune veterem appulfum pIa Jam In foro. Virgilius in v I I I .LEn. alluGile videtur, JEneam e Donatus quatuor urbi Romuli portas tribuit; regione Arx Maximx appuliífe fingens, ubi tunt quarum Carmentalem & .7anual�� fub Capitolium t�mporis Euander [aera faciebat. Q.lOd ut eo faci .. calIa cat ; veru':tamen [ub duplICl hoc nomine uni- llUs probem, Plutarchi addueam verba, qui, in cam tautum fUIlTe credere videtur, addenda vocu- Romuio', habitaí1e ilium dicit, qua ex Palatto in lam fortean. 0Cugoni<€ aut�m Gtum aíEgnat prope Cir,cum Maximum itur; ju.t·ta quem locum font, xdem S. Marzce n0V_.e, e reglOn� Exquiliarum: Ro_ F qúos putchri littoris gradus vacitant. At hi gradus ab m�nuld$ vera e reglone Aventmi , & eirei Maxi- altera Palatii parte eile non potuere, qux eft ad S. mi. eAnaftajice , quoniam nulla alia, quam hxc, mon. Orta mihi omnis hxc opinionum diverGtas vide- tis pars ripa: flu minis objeaa eft: & pulchrum il. tUl' ex eo , quo� primaII_l urbem �adratam ,in Iud titus credi poíEt ilIa fuiífe ripa 1I1armorata , f?lo monte Palatmo condltam, non ab ea diftinxe_ munita poft�a, �rnat.ague a Tarquinio Prifeo , fInt,' qure, ,ace�dente �um [uis ad Romanos Tatio, quum TJ�era� �xGecat�s Velabri paludibus ifthuc ¡ adchto CapItolIo amplIata eft: adeoque nee utriuf.. loci reduxlt, Iblgue exltum cloacx maximx fecit, que portas. PIures autem una porta iri quad1'2ta qui & nunc ibidem confpicitur. Sed & etiamnunc Nnn 'm o e A P. I I I. De Portis Vrbis. F A M I·A N I N A R Í) I Nt in toto hoc ripre traécu ingentia' �eterum Iub- A babitur, Ergo ultra S. Marii£ nov,,- templum , íub flruélionum fragmina ex quadrate lapide obíervan- Palatini montis angulum, dornus Ancí Martii fuit, tur ad pomem uíque qllatuor capitum, qure íi non & coníequenter porta quoque Mugonia: & pro prifci nominis pulchri �itoris �er�a�t argut?en_ta ,[al- templo Jovis Statoris íacellum iílhic fuit Larium, tern monílrant ac rennent indicia: & hi gradus, íi Qpod non íolum ex allatis [upra Solini verbis Ii- - non in Palatino fuere, forfan in hoc ipío fuerunt quet; verum etiam ex illis Taciti , quibus prsece, litare, per quos in planitiem ripse defcendebatur, denti capite, quum de mcenibus urbis egi , hoc in Sic ut , quum Plutarch us Romulum in Palatino loco Cacdium iílud íitum fuiíle concluíi. "Sed in monte verías Circum Maximum habitaíle dicit, ac liis aliorum me lubens judicio [ubmifcrim. Cere, proxime pu!Chr1!m hoc titus; penicillo quaíi angu-¡ rum utrum hsec a Trigonia diver[a, an véro eadem lum mihi iítum delineare videatur , qui [upra S. fuerit , .conjeétu mihi perdifficile occurrit, Hoc Anaftajiee edem prominet. . [altern confirmare auíim , non a vera alienum videri, Romana, qmtm Marlianus proximam Amphi- Romulum duas treíve poíuifle in prima [ua urbe theatro Titi credidit , & Fulvius propinquam ficui B portas. QEandoquidem tres quatuorve in fecun, Ruminali , a Romanu!a diverfa non eft, Ii qua Feíto da, aliquanto illa grandiore, confhtuit. Statuta igi. fides, qui, inflitut.m dicit a 'R..!!mulo in infimo clivo tur una, Romanula nempe ad S. Theodori s altera Fiflori£, qui locus qradibus in quadraturam formatus Mugonia in fumma facra via, haud procul ea ab eft. Clivus enim Victorix non in vicinia Amphi- sede S. Mari£ nov« abeíle potuit. Quod fi vera tres, theatri Tiri fuit , ut Marliano viíirm eft; verum numero fuerint , Trigonia line dubio in altero la, 'ad S. Tbeoder«, uti pofiea fuo loco clariílime demon- tere fuit " quod circa obverfum erat : fie ut per firabitur. Mentio vera graduum, quam illic Fe- unam ad fauces exiretur , qure Ccelium ab Eíquili, flus facit, convenir itidem cum Varronis verbis, qui [ no diílinebant : per alteram vera ad illas , qua: in. aperre gradus Romanuü: nominate Ceterum ita exiíli- ter eundem Ceelium & A ventinum intercedebant; �o , Portam Romanam, vel propter fuam , vel propter unde pnecipuus & largiffimus e nova Civitate in ,1pGUS Romse , cujus ufibus iníervierat , parvitatem, Latium exitus erato " a compluribus diminutive flomllnulam fuiíle appel- Ceterum hoc mihi unum adhuc dicendum úlper- laram ; niíi forte diminurivum hoc a voce Romula Celie video, Mugoniam portam tefle Varrone a mu_ venit, uti Feítus innuere videtur , Romanam, in- gitu boum nomen inveniíle , qua: illac ad oppidum , quiens, por/13m ente« Romulam vocitatam ferunt. antiquum Bucitatum exigebantur. At, fi qua Fefto Mugoni.t,fiveMucionts, aVarrone in rv.de LiL. fides, a Mugio quodam; qui eidem tuend£ pr£fui!,. mentio fit his verbis: Praeres intra muros video por- Trigoni£ nomen vel a figura derivari potuit , vela taS dici, in Psletio Mucionj" a mugitu, quod es ¡ecus triangulari [patio, quo a ceteris duabus ;1::qualitel; in Bueita(um aniiquum oppidum exigebat ; atteram Ro- difcreta erat . arque diviía. . manu/am, &e. Dionyfius lib. I I ait , Romulum Dicenda & paucula qua:dam runt de Pandana. templum Jovis Statoris ad portam Mugoniam ex- Fulvius & Blondus exifl:imarunt, Saturnia: cam ftruxifi'e, unde per viam facram itur ad Palatium. fuine portam J non autem Roma:. Sed neg�t hoc Solinus autem in Polyhifl:ore Tarquinium Prifcum Marlianus e Varrone colligi palie, quandoquidem. habitaíl'e refert ad Mugoniam portam. (upfll fommam is nomen iHam tan tum Saturni£ obtinuilie ail:, & a t1fJvam viam. Hine Marlianus & Panvinius credi- Romulo' inantiqua illa urbe pofitam. Ubinarn igj,. aere ad S. M,,¡ri£ nov£ eam Gtam fuiíl'e, templum D mr earn fuiRe dicemus? nam, quod Marl,ianus il) illic J avis Statoris , & Clívum Viaorix fuifie ex-· Velabr.o eam fuilie cenfuit, a vera diverGffimi.JJU ifl:imantes, unde per viam [acram ad Palatium ad_I eft, fiquidem primi urbis R.omulea: muri eOlJfq_ue fcenderetur. At quum vera verills fit, Clivum . non pertingebant : [ecundi vero portam aliarn tam iftum, & tymplum illud non in [umma facra via,; vicinam Carmentali habere non potuerunt. Neque fed prape viam novam fuiue, ,qua: inter forum &' item Velabrum in Capitolio fuit, ubi quondam ur.,. Velabrum fuit, adeoque vicina xdi S. Theodor:i, ut' hem Saturniam conditam didicimus. Sed nee ad alibi oftendetur, (ubi porta: Romanula: {]tum col. eum montem prxter Carmentalem " & janualem, locavimus) affirm are cogimur, portam Mligonin.m ut max videbimus, alteri porta: locus ene potuic. & Romanulam unam eandemque fuili«. Atramen, Qyare ilIa mihi, cum nq[quam ei locus fuerit, non inquiet aliquis, fi una hxc porta fuit binominis ,. urbis, fed arcis aliqua Capitalina: porta fuilie vide- unde a Varrone dua: diver[x f1:atuuntur? Hie mi- tur. Capitolium namque & murís fuifi'e cinaum ,. hi neceffitatem impofitam video aut, Varroni fidem & portis [uis inftruétum conftat. �od fi autem derogandi , aut Dionyfio & Salino. Veruntamen E porta hxc ante Varronis tempora diaa fuit Satur. vix a me impetrare polium, ut Varroni fidem non nia., id eft mantis Saturnii, cerre una ex illius effe habeam; qui & Romanus fcriptor fuit , & multo portis debuit': 'per quam inCuper Fulvius Blonduf.. his majore pollens auaoritate, atque item tempo- i que ad Afylum exitum fuiífe alierunt. �od G ve- re antiquior: veroque propius accedit , iHos faci- 'rum eft, certum' vera me dixilie iHud argumen- lius in errarem incidere potuine, atque in portx tum eD:: quibus & ilIa Solini e ca,p. I I addiderim: nomine lap[os, qUa! ipfomm xtate non amplius Item & montem Capi�olinum Saturnzum nomina-runt; exiftebat, quam Varronem. Ceterum ubi porta Caftell¡ quoque, quod excitaver.-nt,portam Saturniam dp- Mugonia fuerit, nonnifi duce ego ipfomet Salino pe/laverunt,qu£"pofleap,'mdanavocataefl.Cui&Nonius indagare cupiam, ut hoc paél:o error ¡pGus eo faci- accedit cap. I. voce P",ndere: Pandere Varro e_xiJlimat lius detegatur. Varro L 1. de vitaP. R. citatus a eA caliJa �tci, quod, qui ope indigerent, (5 ad alftmn Nonio Marcello tir. de Do8orum indagine, tradit, Cereris eonfugifJent, panís daretur. Pandere ergo, qua_ Regem Ancurn Martium ad portam Mugoniam Ji pan em dare: (.5 quod numqua-m f.mum talthfls claude., xdes fuas habui{fe. eAncum Martium, inquit, in F retur. De vita Pop. Romani l. I. Hane Jeam e/.Eti1(4 Pa/alÍo ad Portam Mugionis fecundum viam fob Jiniflra. , putat effi Cererem : fld, ,quod, in af¡lum qui eDnfugif .Solinus cap. I I eafdem Anci a:des defcribens, ha- [et, panis daretltr, ejJe nomen ftElum II pane d.md, pan., bitaífe eum . ait in [umma foera via, ubi £des Larium dere, quod ejl aperire. efl� Verum ubi, qux[o, hxc fumma Sacra via Sed ad ceteras fecundi murorum ambitus portas fUlt? �lt.ra [cilicet redem S. Mari£ ZXJv£, & Ar- tranfeamus: qua: tres quatuorve ilia: funt a Ro. cum TItl: eratque altera ifl:ius vire extremiras a via I mula relia::e. �al!doquid�m autem prjma urbí� nova longiffime rémoJ<l I uti oppormniore loco pro. forma quadrata, uu oft-endl, non tata i.m.Ulurat� , fuit. , I j Ji ] 11 ti £ 2 1 11 Ii � q fi ti n n J g v q tI 'f( b e fl 'QQ m, fub 'tii fuit, &,pro ... anum. erbis Ii .. prsece- hoc in Sed in Cere I eadem HOG � videri, ua urbe fecun uta igi ¡altera 1 ea ab ero tres, tero la,. ut per Efquili qua:m debant, irate in Lib. t R O M A V E T V s, 9°1 , '& T' , fi 'II ' fuit, portá Mugol1la, , ng<;>ma, ive 1, re una d rUque, five dure fuerint , intaéhe reíliterunt, � �enI: in parte urbis prolata Carmentalis & J anua- l, e Cuere, qure in locum Romanulre íircceílere , IS II d 11. n ' di eliétx &: ipíie nee euructse , qllum meema lrue- r , rentUr• d C . li , " ti 'Ir CarY11entalcm a, aplto 101 montis ima uiue ver- (us Tlberim, extra controver�am. eft" ubi nunc forum Mont�nara �ft., cO,nfentlen�lbus m eo cU,n-, tris antiquams. � �mls emm perfpicue a Pluta�cn<? in Camilla. defcr�blrur; qua,�l u,t de ,ea dubitari , queat; UbI Pontium refert l,lbenm traníhatantem .ul CrJrmentalem portam c01JtendijJe, et , quid agere/ur, B per ji/e1¡tium fPec�/aretur: nay_» hlfic Capi:oli�m =r: e direélo tncumbtt. Nee minus clare Id ipíum Sou- nus indicat , cap. I I: Psrs infima Capitolini mantis hatitaeulum Csrmente fuit, ubt (armentale {anum eft ; ti qua Carmentalis portlf, nomen eft. Sextus Pompejus docet Jani Templum, & Theatrum Marcelli, ubi Romulo Numa fucceílir � qui, ut civium ani ... hodie Stílte¡¿iorum Principum palatium eft, extra I mas aíliduis bellis exufpe.I'atos.em. olliret , rna .. Carrnentalem portam fuific. Publius Viétor & ipfe 'jorem religionís & íacrorum , quam profe- eam in regione octava collocat veríiis Circum Fla. I rendse ur�is cUI'am. �abuit � quamquam p�onyfius minium , qui paulo íiipra Theatrum Marcelli fait. I montem illum Quirinalem veten urbi adjeciíle 'tra .. Et Livius 1. VI I decadis tertire idem demonílrat , ldit, Sunt tamen alii, uti diétum , qui ante Nu- Ab ede Apolltnis, inquiens, (qure inter Circum il- e imam, a Tat�o .i� factum ,aiferant. Nonnulli :utfus Ium & Forum Montanara Iuit , ) boves dUi£ attlf, por- . Servio Tullio idipíirm tribuunt e qure íenrentiarum ta Carmen tali in urbem deduél:te', &c, & poílpaullo , ¡Ivarietas me judice e. x eo arta, quod urbs fenfim a porta, Jugario vico, (qui fub ina Capitolii parte increverit, & fub hoc rege mons tamquam rubur- fuit,) in forum venere, Lubens autem fateor ,íi I bium habitari creptus , rub alia muris pofrea cir- mmi ¡lli primum a Palatino in Capitolinum direé1:i, I cumdatus fuerit, Ad hunc madum filb Tatio for .. poftea vera no vi murí addito urbi J aniculo Tibe- I tean pars Q¡irinalis coli crepta, quam forte po!tea. rim verfus infrituti fuere. Gtum veterem portx Car. j' N uma muris cinxit;_ neque enim id toti ab ea mon- mentalis nonnihil immutatum fuiífe; at fpatium ta.. I ti faaum veroíimile eft: reliquum vera quod fuper� men ¡llud exigui fuerit momenti. fuit, facile ab Tullio addi potuit. Qui N uml£ fuc- Janualem Macrobius lib. I Saturnal. ad radices· I cefEt TuUus Hofrilius; montem Crelium muris cir;;¡ montis Viminalis coHocat: quod li verum eft, con- i cumdedit, & Albanis incolendum tradidit. Ancus firmar. ea, qux de part� �irinalis urbis pomrerio, D I M�rtius �o�am ufq?e ultra Ayentinu� ex.tend�t: a Tat1� compr�henfa DlOnyhus, & Strabo tradunt. I I' & lOde Tlben ponte Junao Jamculum el adJunxlt, Atque Ita muns a monte 73agnanápoli ver[us xdem qui a Latinis incoleretur. Q!loniam vera interval ... s. Agathi£ tendentib�s P?rta J�nualis in fundo eff'e lum illud> quod inter ifros montes fuit, npn aden potmt, unde maims Vlmm�hs exfurgunt radices. magnum loci fpátium occupabat, 6rmanda: urbi Ve�um , pra:terquar_n quod IlIa [abul?fa de aquis e fo�as addidit, quas FojfaJ .0!.iritium dia:as Livius in Jam templo verfus lHam porram fublta eruptione pnmo fcribit: Auaor vero de Viris llluftribus in in auxilium �omuli, .qui �bi a Sabini.s premeba- Tarquinio Superbo F�JJaJ .Q¿tiritium Cloacam Maxi .. tur ,exundantIbus narratIo et1am portx lpfius fidem roam appellatam fuiac ref err. Varro a Servia in elevat, (lieet ilia ab Ovidio in primo Fafrorum , v I I I £neid. adduél:us A ventinum a Romulo Sa .. & a .�erv�o �n I.lEneidos �flirmetur) tota illa Ma.. binis datum ait: Varro tamen, inquit Servius , in· �robl: aífertlo a Varrone lID: I v Janual�m portam gen�es Pop. Rom. Sahinos a Romulo fo{ceptoJ iflum ae;" gefc�lb�nte confutatur, & In fumas ablt. Tertia, E cepijfe mont.em, quem a" Avente fluvio provincite fUi£ ap .. mqUlt lIle , [:nu�/iS diEl_a a [lino: fj ideo ihi/ojtum pe!laveru_nt Aventin�m. Tarquinius magnificum ur", [ant fignum , ,(j CJUS zn/htutttm a Numa PompdtO ,ut bi m�mmen e lapIde quadrato inchoavit. Servíus ¡mtzt m AnnaltbtlJ L. Pf', �t jt etaufo ftmper, nift. Tu!llUs porro crefceme quotidie incolarum multi- �um 6etlum fit, &c. FUit emm templu� hoc�e.Jam tudme �?mam in ulque Qlirinalem, Viminalem, lO foro, mut�tumque temp<;>re. Proc,opn, utI Illud & EfqUllmum extendit, & ubi res pofcere vifa eft, ltb. I I �e belhs 9'0th, de�cnblt ,lO xdlcula� xnea�. n?vo I?ura fo1faque & vallo cinxit. Tarqui .. Un�e ltquet xG1culam dlam tum tempons (lit 10 nms dem Superbus frupendo illam aggere ad ortum reglone o�ava fuGus o!tendam,) non a�tem ali. folis munivit. Poft hofce Reges ampliara mutata- q�am urbls Ro�x. porram " tempo�e paClS c1ufam que a quoquam alia urbis mrenia non legi, ufque fUlife: .v:rum ¡:nmls tempon�us J a�l templum por- ad Aureliani tempora, aui in tam ingens ea fpatium' tam fUlae � & m In�ula, cum Serv!us Tullius Ro- protulit, ut_ quinquagmta urbis ambitum millia man� urbls poma:n� proferret, m honorem ve- F paffuum oCClipaire Vopifcus auftor Gt. Hxc ab Au- ntTatlone.mq�e �gm a Romulo & Tatio ibidem reliano valida opere exfrruél:a variis deinceps Bar .. J�no dedlcatl rehéta�: (de q110 plura poll in re- barorum incurGonibus disjecta, ac diruta, diverGs glOne ocrava), ,atque lOde nomen accepiíle: portea iterum temporibus a Belifario, Totila, Narfete,; vera ftlblata ¡I.la porta facel.lum Jano faaum, in fummifque Pontificibus inl1aurata funt, atque relE. qua cultus fu�t, murque .llie a Numa infbtutus tuta. Arque hxc [unt, qux de mut'is lll'bis Roma: . tempore paClS IUud cludend� perpet�o deinceps ob- ex antiquis fcriptoribus coilig¡:re, & fub unum fervatus, ,retentl1�que. NiG forte ¡pCe Numa ur- velut conjeéturI1 fubjicere licuit oculorum., ' ��m f,ampl�an?o, dIlat�ndoguc;:- m�ras, ponam ill am '. Ex�frimat Don�tus, J aniculum, & qux trans bio u:9�e l�dICe� mon��s Vlmll�al�s , �t ex :r:vtacr�. T¡benm l�ca, o�lm extra Romam fuiff'e; quod, v 100mu�, PI otulellt, & pn!tmam lllam 111 xdl- cum exerClwm Intra urbem habere non liceret fi��; .c�nverterit, a?t vi�i�lO J ana, xdiculam e�. nihilominus �ub Comitiorum tempus armati in eu� ene. qua: [entenoa illlhi non alIena a vera Vl� montem mlhtes miiIi fuerint , qui pro tutela, urbis, N n n 2. excu" A detur. Quod ad fabulan� aninet �ru�nrert�i�m e . Jano aquarum , Varro aliquam ventatis indicinam facit, fontem ejus in quarto exhibcns : Leetole ; inquit , II lavando, quod ibi ad [/lnum Geminum aqu£ caltdi£ fuerunt. Quod autem ad Iitum , íi muri íub Capitolio ab eede S. Martin£ ad S. Laurentii in Mi randa, aut non procul ab utraque xde procurrerint, locus ejus porue non longe ab sede S. Hedriani re .. moms fuerit , neceíle eft , ubi aquarum illarum el Jani templo adverfüs Sabinos fugienres erumpen tium fabulofam exundationem obtigiffe veroíimile eft ¡ ut pcflea oppertunius docebitur. /,' _ e A P. I Vi De variis mmnium ¡oft Romulum prrJlatatitmihiu .. n Iiiper e a mu- ppidum laFefro pr4ui�. , vela flualitef 'and4na. lire earn gat hoc 19uia¡::m 1J:, & a ia�J&I" flnliJS ill dftmu,)1fl ;, \J[<lI.uc �rn tam I_Neque damur,. nec ad ;ualem t potuit� 'It, non ire vide !lauro, autem :: Slltur ius efT'e 10nduG Id fi ve �u�en. enm: �arunt ¡ !iam4p Nonius 1CiJfimat ¡ aJjlmn " qua .. claude. e/.EliJ{J (mfugif ti. pan., portas a Ro la urb� lmutat� , fuitt / '. 903 F A M J A N I N A ,R D I N I �f04 excubarent , uti Dio.tradit lib. xxxv , & Aulus Gel- A nullum habeant idoneum ex antiquis fcriptoribus lius (Gve is Agellius, ut alii �olunt, appdlan�us. ,a�&orem., uni�s m.ihi, qui .his ad,verfatur,. �iony_ éft., nam de eo non contenderim ) cap. xxv II lib. G1 auétoritas mille inflar em teílium ; qUI lib, I IT XVI aílerit Tiberinam iníulam olim extra urbem de Servia agens, Hie regum ultimus , inquit , urM,: habitam : Idem & de Tiberi argait , de quo Varro . circuitum prfltulit, faaa quinque col/ibus duorum ad .. in 1 V. /t,¡t.que Ti6eris emnis ; qui amblt-campum Mar� I [ellion«, VlterilM pofiea non tranjiit murl# Civitatis, Ve. tium, (5 urlJCm: unde eoncludit: ji laniCltl#m pima- tantibus,� ut dicunt, re1igionibm. Sed font loca c_¡rcum tur intra nrbem, Tiberis n_on ambiret illam flumine, fed habi/ii/a omnia, rlmlta, (1 ingenda, (5 apertll, elSptuque imerflueret. Tandem & Feílum adducit , qui Lu- ¡acilia ab hofiibUJ; (j ji quifquam hoc intucns civitatú dii oíla primum in janiculo condita , poíl in urbem , magnitudinem vellct inveftigare , errare cogerctur, net; tralata refert, Nos tamen firm iter nobis períiiaíi-] fignum teneres aliquod , quo t"pfo fe extendet , vel qHÓ rnus , Tranftiberina loca & J aniculum ingenti mu- definat :jie exterius civil .. ti ¡unéhtm eft, é5 civit4tis in in. forum ambitu olim urbi fuiife connexa ; ea folo fini/um protenfo. pr£ fe [ert fpeciem : ¡Cd ji a mura di ... muniendi intermiílo [patio, quod interfluens ad B men(u quidem dijficili ob domos undic¡ue Jibi junf}as, con. traníitum Tiberis occupabat , qui, cum nullus ri- forvantefque pluribus in loci? ve/ligia antiqfite /frué!ur£, pas murus impediret , libere 'hinc inde pontibus meríri ueli«, ambitu , quo Athenienjium civi/M coniine; traníibatur : ita ut utraque rip a intra moenia inclu- tur, haud multo apparcbit amplior Rom£ circuilul. fa fuerit. N ec multum obítat appellatio nominis, Vixit, fuitque Roma: Dionyíius rub Tiberio: qui cujus hand- ita magn.£l habenda eft ratio: quum & non modo fide digniffimus fcriptor eíl , fed & ocu .. Liviul1'l nobis faventern habeamus, qui in primo lis ipíe fuis ea in re credere potuit, Accedit huic ait: Janiculum quoque adjeélum. u�i ante d�xerat • & Srrabo , qui Servium ad tutamen urbis Exquilias Crefius addiwr urbi mons: quem ubi muro cinétum ei adjunxiíle tradit , & montem Viminalem , ne ea narravit , pergit: Id non muro [alum, fed é5 ob corIJ- loca incuríibus hoflium opportuna relinqueret, &: modttttt,em ttineriJ ponte foblicio tum primum in Tiberim ut a Capitolio ad ufque �irinalem ducere murum f¡¡,Clo -conjungi 'urti plaeuit •. Ad argl1mentailla, qua: poíler. Inde , ne ab ahem horum collium latere , ohílare videntur , parata reíponfio eft. Aliud eft invaíio urbis prona eílet , aggerem dux it. Arque exercirum in .urbe lub'ere, aliud partem juventptis e de hac urbis munitione Strabo ita loquitur, abfque armaram "tn aliquam ejus partem, aut mrenia, ad ulla aiterias a quoquam faai muri mentione, ae tutelam urbis mittere. �amquam & in urbem li ea fuo etiam tune revo farta teaa perduraret, id aliquando admiífqs exercitus eft, lit cum occupa-' efrtempore eodem, rub quo vixit, Tiberii. tum ab Appio Herdeonio Capitolium recuperan- Mirifice hree cum alio quodam DionyGi loce) dum fuit, & 'Cum Galli a ·Camillo urbe expulG lib. IV convenillnt , ubi ait .�. Romam prxter par- funt. In[ula porroTiberina extra Romam fuit , tem i!lam, qua: Tiberi pra:texcbatur, aliamque i1 .. , non, quod Roma non ultra Tiberim extendere- lam aggere claufam ver[us ponaro Exquilinam. tUl' ,verum quod' veteres muri eam partem Tiberis, Cuper calles, pra:cifafque rupes, totam firmiter mu- in qua infula erat • non ,inc1uderent , aut com ple- nitam fuiffe. Quibufcum ilIa Pliníi confentiunt � éterentur, mí mo'x. videbimus. De Tiberi. qui qua: de munitionibus urbis lib. I I I, cap. v tradit: �mbit campum )l4artiu-m tJ trrbem; G ita rigide verbi Clauditur al; oriente aggc'I'e TarqHinii Superb; inter pri- etym0-!l hie .obferv-andum eft, nil tam en obítat , m¡$ opere mira6ili •. Namque cum mum (ffpMVit, qutl quo mi:nu� ;Traf!stiherina loca intra urbis mrenia D ma:�ime fatebat adily, plano. Cetera mlmita eral pr¡¡;ce!- fijiífe affinuenius, ." Ambire namque circumire figni- jis murü, aut ""bruptis montibuJ. Qlare non uitra fit:at:' ROIDaní yero etiam ab[que Transtiberina re� montes a Servia poma:rio ineluCos, & prxfertim gione� a fluvjb "circuniitam d�ci non poteft. Quod ultra Capitolium 111 planitie mantis Sixii, Romana fi tandem oifaLudii inJaniculo extra urbem fepul- tum temporis mrenia extenfa fuifie videri potefr. 'ta clicantur , 'non tam en in ea montis parte, qua': Qlod fi cui non fatis probatum videatur , aliis muro' áau[á fuÍt;. verum potius extra i!lam condi. etiam. liquidioribus facile confirmari poffit argu� ta fuiffe vero pr-opius eft, quod is inter [eptem ce- . menus. teros Roma: calles numeratus non fuerit, exigua Carmentalem de Cetera porram non inutilem tantum ejus parte mrenibus Ul-bis ineluCa. Verum plane in urbe reftitaífe, (quamquam poft Aurelia. fimt de hi[ce ferram reciprocare contentionis meum num inutilis fnit) fexcemis e Livio doeeri locis non eft; ita (uo -cuíque hic fmi' per me liecbit, uti- queat: verum de temporibus agunt ante SylIx di. que judicio, & animi [ententia: atque ego inceptum étaturam, a qua mrenia ampliara volunt; iis ego pergo detexere: non multum etiam de defái- E. non utendum .¿enfe,o. At Ovidius, Sylla longe . bendo vetere Ul'bis Gtu , variifque [ub Numa, & tempore poft,enor, hb. VI Faftorum Columnx bel. Tullo. & Anca pomreriis de1ineandis [ollicitus; itl liex meminit, qu� fuít ad Circum Flaminium. quibus alii mentis fua: potius conceptus., -quam un de ait, (loquitur autem de tempore pra¡femi) I ipfam [eeutí funt veritatem. At in mreníbus a Ser- haftam mitti [olitam, belli indiéhicem :' . I via Tullio urbi circumdatis major mihi, & accura- ProfPicit a fergo fommum brevis arM Címir», tior adhihenda diligentia videtur. Verum ut hic Elt UP; non parv£ parva Co/um"a not£., quam cautií1ime progrediamur, ilIud primum vi. . Hic Jolee haft .. manu belli pr£nitntia mitti dendum, decidendumque eft, utrum inter Ser- . In r£gem", (5 gentes, cum placet arma cap;. vium Tullium & Aurelianum neminem alium úr- Atqui hie ritus nonniG e}(tra civitatem ufurpaba .. bis �ren�a protuliHe cefta res G� : in quo .ab Anti. ' t�r: Cet�u!D Varro omnem dubitandi anfam prx- quarus d¡[putatur. . ' cldlt , qm lIb. v de L. L. Carmentalem inter eas Equidem ita [entia, plena ore affirmari poKe, portas, qme ipGus xvo inutiles in urbe re£l:abant • nullam int�r iflos dnos Principes extitiJIe m�nium F non numerat: quod line dubio, fi muri urbis ultra fitus murnJonem: quamq uam ultrar pom<xnum il- . proceffifient, faéturus fuiffe videtur, non [eeus :le Iud in immenfum quantum [patium xdi6cationem : poft Aurelianum Aur�Iius Viél:or & Rufus fecere. prolatam non negaverim. Aíferantlicet Marlianus, ; Neque iHa alicujus momenti refponGo eft, potuiffe & P�nvir'.i�s, ac Fabriti.us, aliique abs [ua parte, : & cum mm'is portam proferri; quandoquidem ilIa, lI1rema urbIs tempore re1publica: ultra p-ontem Sixri . ; u[que a9 �iao�is xvum [ub �apitolio erat , par�- verrus Porta-m Septimianam transTíberim pertigif·. ' ; que reg10111S' fan. Addatur hiS & F e:Ltus in Tauril� fe, qumu ,taqlen hujus Cure imaginarix Cententia: . ubi de.ludis,TIIf!l'iid appellatis i�a loquitur,; Fiunt i'ñ . . Cit" ... i I I I laC! &( 'Vol , lib. 7Jim Eft Itrbi ca t, Pfirt, 9b-f, )toribus Diony_ lib. IV :, urhi; rum ad ... atis, Ve. I "ircum ;¡;¡ptuque eivitatu Ir, net: vel qui} tis in in !'Juro di .. 1.u, con. 'uflur£ ; coniine 'ircui/ui. . , to: qui &ocu .. lit huic !Cquilias , ne ea et , at murum � 'latere Arque abfque pe , ac ret, id • tii loco' ier par ... ilque il .. , linam , :er mu-, itiunt , fradit.: üer pre. �, qUdi prace/ n ultra ;:[ertim romana potefr. , aliis árgu",: .utilem urelía. 'i locis [he di llS ego .longe iX bel inium. �fenti) I I (Ji. :rpaba .. tl prx :er eas tbant. 5 ultra �cus�áC fecere. otuiffe em iHa, I parf Tattrií� r'tunt iñ o eft" 9� í f/AWini.; ., intra m.,;; �"�Nr � m:eri. ¡ Epi�. x�x I � li�: x i �ia� :Lum refert de ��n� �,r:� ¡Hie Feltus de t�h1po:e prrefenti , a�,fi.ú xvi, tiene faéta campum Martium mcenibus includendi, " !ad Syllao? lange pOft��lUS •. Acee�at iiídem & irrito licet conatu , alludére videtur. Porro abunde �io, qüi lib. LV O¢tavll port-lcum circa �xtr.cm:� magnum, validumque null x in muris fáétx muta .. o úfti extra urbem collocat: Sed Tevmm mi/N tionis argumentum eft, quod de re tam memora- ��;J, qu� ipfo iniit.Confola�um cum Cn. P/fone, fen�- bili ne minimum quidem apud quemquam veterum o fI) coeult In 08avtt. .lJ emm 10C146 ers: extre mens«, [criptorum veítigium , aut indicium lit, aut ullum. Ñec alfter ,Jofephus Hebraus ex�remo lib�'o v I � de, om nino verbum. Sed nee vero id- íirnile eft. N am -bello JudaiCO Veípaíianum & ,Tltllm tradit , pnuf- quod Roma extra mcenia latius , quam intra eo- qUl1m triú�phan�es Romani l�gr�derent�r, In ea- rum ambitum habitara fuérit , perñiiflumque , ut illa aero Oétavii porneu a Sénatu exceptos fuiíle '. Hane a::dificiis [ubjeéhs & adftruais .abíconderentur , plu- Qutem Vellejus lib. II, & Plinius cap. III lib. XXXIV rimifque portis interícinderenmr , certum mihi in- ad circum Flaminium fuiíle dicunt •. Ergo fat �on- dicium eft, murorum illam gentium dominam ,in: e ge u,ltr�'pontem S�:�t¡, & haud ,proc,ul a ra,dlClbus B genti amplitudine fua nixam, &,imperii magnitu- Capltóln: atque Ita nee Augufti eevo, neque Ve- dine ab incuríionibus tutam fecuramque " nullam fpaGani rncenia urbis mota. prola�ague fu�te. poílea habuiíle curam : donee trigirita íub Gallieno Ab illis , qua:: e Varrone, OVldIO, Dionyíio , ex ortis tyrannis, Aurelianum ea íiibiit cagitatio , Feílo , Plinio J J oíepho indicara funt , temporibus proípiciendum urbis íecuritati , muroque univeríam ad Aurelianum urque nulla mihi argumenta occur- cludendam, firmandamque, Arque eecum teílem runt, quibus aliquid affirm are ceno liceat: verun- idoneum Vopiícum : Cum viderctur poJfefieri, 141 ali- tamen fufficere ea poíle exiílimem , qux ab auguriis quid tale itcrum, (juille fob Gallicno eueners»; pro�eni- petuntur, m�rorum prol�tionem vetal1:tib,�s: ad ret, adhibito ,conJilio fen�tus muríJs urbes .RÓm,te �#lalll;' 'lux prerer Dionyíium Cicero quoque m 11S, qux vit, &c. / e A P. V. etian, conjünguntur; é5 extrinfocHJ puri Illiquid faterei folio Hoc !patium, quod nee haúitari, neque ar4ri fal . 7)e Pomrerio, ejuf¡ue fro!ationipus: erat, non mllgis quod poft mil rum effot, quam quod mu ... rm poft id, Poma:rium 'R.!mani appe/lt;srunt, CÍ" in Ul- A� fi Sylla, inquiet .aliquís '. aliique pomre-: .hü incremento {emper qUAntum mania procejfora erant, nUl,? protulere, quare culn eo non & muros: tantum termini hi confecrati proferevlmtur. A Fefto urbls �lterius protenderunt? Ergo hie jam ¡ vacatur etiam ProJimurium: ProJimurium eJ{e ait An- locus ,e� exphcandi, quid proprie Pómarium fuerit, ¡ tiflius in commentario juris <}Jontificl4lú Poma:rium, id & qUl� III eo proferenda veteres HiftoriCi mutatum i . eft, locum proximum muro. Cato: . o/im quidem omne; vol�enn�.. ,F aufPicabantur e;l;'tra Aventinum, mmc etiam intra ddifi- libe Vet�ihffima P?mrerii Ggni�catio ,fufe. aLivio.. cia. Dianm autem Poma:rium, quaji Promarium, &c. " prImo expomtur: Pomartum, mqUlt, verbi. & paulo poft: Diflum autem videtur 'Pomrerium, ;;; fllam imuen,tes poflmanium ínterpre;antur eJfe. 'lie/uti poft maros, itl, eft, quod eiJet retro, (5 intra mu. !/fffltem magIS cIrca mfJrum locus. quem m eondrmdú ros urvú. QU,0I?-ial'? igitur, cum mUTi alicujus pro. ;; :;: !;:et�ufci, qua murm:n 1uEturi erant, certis cir- tollerentur CIvltatIs, ab antiquis Hetrufeis Gmul P4rte t, u .mflugu�ato eon��ral1an:, ut neque interiore etiam pomrerium proferri folitum erat, natUs inde £diji"a mamvm ,onttVT#lrenmr, q"� nunc '!INigO eri'or Antiquariarum eft pervulgatus , ut cum ,pa- N n n 3 ll�U'f1um - F A M I A N I N, A ,9°7 '. ' moerium aliquando ab hoc , ve� i�lo, prolatum l�- A Roma IItrumque amp/cFlitur. Et lib. IV: Et in Aven'" gitur , mcenia etiam prolata ex�ft¡I?�v�nnt , tradi- tinum perrexersnt; Is enn» unm eft e col/ihus civitate derintque; quum meo qU1?em JUdlClO 10 Ron:anx comprthen{ts ,&c. Quid? tantuíne fcriptor mendacii urbis defcriptione accuratius agendum i � mter . iníimulandus erit ?, atqui teflem habet graviffimum utrumque dllbnguendum fit: idque pluribus de Livium lib. I. ubi de Anco agit: Seeulufque morem cauílis. ¿ regum priorum, qui rem Romensm auxerant, in hOflib!1� Ac primum quidem Feílus in Projimurio ap�r�e in eivitatem aecipiendis, Romam traduxit: (j cum eire" dicit, vetuíbffimum Pomoerium a Romulo mino Palatlum fedem oeteres Romani, Sabini Capitolium atqul:' urbis condine Palatini mantis circuitu terminatum: Areem, ea:lium momem Albani impleffint; Aventinum (quamquam cum ab ipío Romulo, tum ab ceteris noue multitudini datum. Hie mons Aventinus, non regibus muri aliquoties prolati funt,) a Servia pri- íecus arque Capitolinus, & Ccelius , urbi additus mum ulterius exteníum : Antlqu�l]imum Romuli Po. memoratur : fed darius etiam poftpaullo: Tum quo_ ma:rium 'Palatini radicihm termmatur, Protu/it id Ser. que muftis milllbm Letinorso» in c¡vltatem aeceptis, qui_ 'Tullim 'R.$_1:; item L. Carnelius Sulla, &c. Quod fi B ¡JUs, ut jungeretur Palatio Aventinum, ad Murci.e dat£ vero Fefli auétoritas cuiquam levior videtur, ec- [ede«, ut & antea , ubi non minus liquide de Rege cum & Livium idipíiim aperrius adhuc 1. I confir, A ventino ait ; Is [epu/cm in eo colle ; qlti nunc eli pari manrem ; ubi ambitum urbis a Tullo Hoílilio , Roman£ urhú. Nee diverfus ab eo Eutropíus , lib.' Anca Martio , & Servio Tullio pluribus adjunétis . primo: Aventinum, in quit , monism Civitati adjectt, collibus dilatatum refert : verum pomcerium a Ser- e5 fanieu/um. At clariílime Virgilius in v I : vio Tullio folummodo promotum tradit , & a mee- Septemque una jihi muro circumdahit srces, nium prolatione diflinguit. <!Addit, inquit " duos Quin nee Strabonis illa lib. v. rem minus aperte colles , Q._uirinalem, Viminalemque, .ae demceps aI/get docent: Anem Martim Ca:!iJ.tm montem., & Aventi. E{quilitU;, aggere, (5 ftjJa, es muro urhem �ircu,"!dat. num, campumque hiJ interjeé!:um , divu!fa beo a fe in. Item poma:r{um profert;·" Ubi vox item addita diver, vieem r : es .Iit!? fJnte4 eJ.j}rIf,Elú, neceffitate compu/fos ad_ . Iiratem cum faCti; 'tum temporis indicat , oílendit. [ecit, Nam neque calles iM natura munitos extra mmnia que pomeerium poílerius , & non una cum mceni- relinquere videb .. ter commodum" quos hoftis faá/e oc; bus prolatum , neqlle nifi tum demum poft Ro- e cepsre , ac pro arce iis uti poffit, &c. Tandem & mulum: confirma:turqueidipfum iis, qux de figni- Varro his accedat, qui in IV J Sunt, inquir, & no_ ficatione voc�s pomci¡-ii max fubjiciuntur. Unde & mina ab tot monti/;,u, quos poftea uybs murú compre. ejufdem , qUa= fe'quuntur verba, quxque fup,erius hendít, e qucú (apitolium di[ium, &c. Aventi�Jum ali .. a me aHata funt , ·.es in urbis incremento, flmper quan- quot de caujis dicunt, &c. ubi de ungulis differens , tum mmnia proceJ/urii erant, &c. de more Hetrufco, A ventinum quoque, [uis ab illis natis clariffime di. Latino � .&, Romano, fimpliciter accipienda funt , ftin8:um, inter feptem urbis colles recenfct. non aurem, ut una cum mrenibus pomcerium quo- .. Frivolum & invalidum effugium hoc corum eft ; que prólatum. eHe cepfcatur. Accedat his terrius qui, qux afferui, negant, afferentium, Aventinum teftis Aulus G�llius" qui lib. x 1 I I , cap. x IV, cum [uís a ceteris collibus fuiffe muris di(cretum. Prx- & ipfe díxiíret, AntiqurjJimum autem poma:rium, quod terquam enim quod tot ae tam idonei teftes a meis II .�mulo inftittttum' eft, Palatini montis radicibm ter- ftcnt partibus, tam fingularis, ac tam notabilis novitas minabatur;' qua de cauffa A veminus m'bis circuituÍ . n�é aLivio, nec ab ali is , Ulentio prxterita fuiffet; . ihd�lfus 'non l::{Iet, inquitens, folos prolati pomce". D quin potius peculiar iter , dataque opera enarrata. rii auél:9re�,,'."rHUium, Syllam, & Ca:farem nomic:- Quod autem Dionyfius Aventinum alicubi ab Anco nat, numer<l:tque. . >, .' Martio muro circumdatum [cribit, minime hoc ll- Secundo, J?omcerium a Syllq, Cxfare Julio, & lbS adjuvat", quum eadem plane loeutione idem de Ocraviáno Augufro mutatum 'flfiE; & tamen mu- Crelio dicat a Tullo Hoftilio muro claufo: qua lo· ros urbis Dioriyfius ullo ümquam rt:l;npore eo "quo quendi formula cum hic, tum ilIe fimpliciter civi- a Tullio erant pofiti,' loco promotos éi:<prdlé negat, tat is muris inclufi fuiife tradumur. . Vt tamen his quod rcligione id vetaretur ; ut proximo a me ca- cumulatins fatisBat; quid? cum !tatua' Junonis Re- píte diétum memini: cujus aucroritas in difringuen- gina: Vejis ablata Romam, & in Aventino poGta dis .a ppmcerio muris mihi inyicra . videtur, & in- a Camillo legitur, etiamne extra Romam ilia po. expugnabilis., Degebat· Dionyfi,us Roma: tem- fita exiftimabítur? Sed apehius adhue Livius in v I I . pore Auguai; adeoque ah xvo Syllx CaeC1i"if.:. �ecadis terr;ix del?ta� Romam magna cum pompa que non admodum remotus ignorare non poterat, binasejüfdem Dea: :£tatuas,' &in Aventino co11o- prolato pdm£t!rio mcenía quoque urbis ab iifdem E éatas refert: Ah £de, inquit, Apqllinis hoves femin.e fuiffe promota, atqqe ita de: re (¡bi vifu cogni- 4bft du£}orta,. Carmentali m urbem dué!:£ : poft CM �duo ta eontrarium affcl:ere. �lOd;.G nec haec fufllcere figna c#preffia {unoniJ Regini portavamur ," tum [eptem alicui videbuntIJr" expendat ea velirÍ1 aecuI:atius, {5 'Pigúrti 'virgine., &e� II portet .JIIgnrio vito inforum qure fuperius de non prolatis ante Aureliani tem- vene.re .:, in fol'o pompa conflitit,. &�. itide viro Thufoo. pora muris attu)i. VelabJ'o(¡lte per Boar/um forum 'in clivum publicum, at- Tertio'.:,- Vopifcus Aurelianum mcenia ampliffi- que i¡{teden¡ funoniJ Regini£ perreé!:um., lhi dll£ hojli� :l1l0 dilaraífe ambitli [cribit , immoto immurato- ab d�fe,fI'J:t!;rts immolat£, (j jimulacra cuprcffia in dJdem que pomrerio: Nee ta;men addidtt poma:rio eo lem_ tlI1t4_. Qgare qure[o hie porta Carmentalis expri- pore, fed pofiea. Ecce hie, quod' nota�1dum , di- mltur, qy� bina hxc fimulacra in urbem introduél:a fertiffimis verbis mcenia extenfa leguntur , relitto fuere, t�¿eturque 'altera ilIa, per qUáID ex urbe veter� intra eOl'um novum ambitum exteriore po- e�utta furit, atque item illa A vemini mOlitis, in cujus mcerlO. chvu.m fuerunt deportata ? . Eccum igitur J urionis Quarto, additus urbi ab Anca Martio fuit A- F Regl_na: templum intra urbem; arque item divuIU venrinus, murifque inclufus: at tam en hunc ufque Pubhc�m, five Publicium, qui in Aventino fuit, ad Claudii tempora extra pomcerium fuiffe auttor non alIter memoratum , quam vel vieus ]ugarius , ea: Aulus Gellius, idque cuncris confentientibus. vel Forum magnum, vel vicus Thufcus, vel V cIa- Montem vero ilium ROn1x inclu[um fuifle vel ex brum, vel Forum Boarium, qua: cuncra intra ur- DionyGo lib. I I I videre eft : Era/que, ait ille, in bem nota loca, & indubitata. Verum, nufquam colle Palatino diao , ubi prima civitatú pars fuit condi. darius i� l�q�et, qu�m in militum poft.�ccífam a ttl, angufla proful1daque V.1lLe ¡ejunéifN :._ nunc autan patre V lrgll11a.n.l Algldo Romam redeuntlum·, &; ,mill I D R N I I i I I qUG i{ti fiH rlt fro � run rii j fore. {Jortl por flit¡ re� cho to Ii pon que ma tiS{ occ uti Trl ClUI aut aut Trl Ad po£ fun tis j chu fus fidG 1 de� nit� CIta 9Mi. [cri� 'fft j ��i"il 908 I Aven� czvi,tatc .endacii ílimum , morem h°ftibu� m circ" matque entinurn. S, non additus f4m quo. tis, qui_ ci� darte eRege eft pars �s, lib.' . lidjecit, aperte Aventi_ A Ii: in 'tlfos.ad. l'l mO!nia iaá!e oc ;dem& , &no_ compre_ 'mm ali ... rerens , G.medi- �m eft; utmum . Prx ¡ a meis nOVltas ¡ fuifret, narrata. ¡bAnco �. hoe ¡l- oem de qua_l�- er ClVI nen his nisRe. o potita il.la po. S111VII pompa I> collo 'sftmin¡(; � elU�duo 't foptem Inforum Thufto, 11m, at I� hofli� in tIldem expn roducta :X urbe in cujus futionis clivum lO fuit, garius, el Vela ura ur ufquam ófam a 1m, se 11#", 9 R. O M A V E T V S,. Lib. l. 9H) ?O Aventino {�ceílionem fac�entium faao : de quis A I mo Satarnal. c. XXIV de Grammati6s diflerensr It" 1n.. in tertIo: Eun: agmtne 'ad urbem, e5 A'7/en-' (¡b:, inquit , belli '.Iii homines, cenos {cien/idJ fines, & l:lVlUS'nfdent: .& pofl:paullo: .f2.!¡í armati �venti- oelet qHdJdam pomari .. ; (j e/fota po[tmunt, 'It"r", qui!. t1/1UrfJ �dinent, belloque averfo ab hoftibm patriam foam t quis egredi audCltt, profPexij[e in .tdem delt, a '1U4 mil •. nU1l}1f1," vr:», d '1' ib ., S bi bW ;11- H' 11' li fent• SeqUItur autem e mi m us, qUl 111 a I· res a 'j,errentHr , ex�.imandus jit, une co 1gere' lo;; ,cpt �ant: 'Porta Collina urbem intrsuer« fob }ignis, cet , relicto quibufdam in urbis locis interiore & nlS e !lrle aamin« in Aventinum peruunt qu::e ver- exteriore pomcerio intra muro s , qui proferendo ah fí1ediAqHe . fl o '11 D' fi·.!lo fi·· fi ha non mmus , quam ¡ a ¡�ny 11, per plcua , unt eodem fuerant íemoti , accidifle , ut , quod Livius fbro Xl idem faél:um referentis : Et m AVe111enum & Dionyfius referunt , plurima muris annexa, & �fm:er;tnt. Is enim untis eft e Collibm in civitt1lu com. adftruél:a fuerint a-dificia , quod fine dubio Roma ... :rehenltlJ Jiftendo exerátui va/de opportrmm. Nee ali. ni, utpote religionis obfervantiílimi , minime per .. ter de[cen[us eorum quam egrelftJs ex urbe Livio miGfre?�, Ii mU�01'um & pomce�i� par femper fuif.. exprimitar: In focrum montem ex eAvemin,o tranjit , ret ratio. Sed ven pomrem termmi non aliter agno .. afJirmante Duz/tO non prius quam ,defori urbem pideant, B fcebantur , aut obfervabantur , quam ab Auguribus cur,,1m in animos Patrum defcenfUJ'am. ,in auípiciis capiendis, quod in pomcerio fieri fo1 .. Nee eft', quod illa Feíli .e loco fiipra citato ob- lemne erat , ut Plutarchus in Marcello indicat t jiciantur: Ner_no tamen Avcntimtm, cum pomr:erium Cum quú, inquit , 'ex optimlitibfl! domljm in pomerio ; frotn!it, int�a mO!nia inelufit. �aU1 pr*terquam qu.od aut ta6ernacu!um merced» eotlduxijJet , ae in !O pro Ca-- innumera 111 contexrum Feíli menda temporum m, ptan;lú ftderet aufpieiis, pof/modl!m firmú non4um figr¡i.s; Juria irrepíerint , fic ut vix ver[us aliquis varia le- ji Itjua ilium in urbem r,all[fo mr4hepflt, ¡rimum .Qpqr .. dione careat , i�.nftls inde non üJ�Qmmodus, nee lebat' relinqsere ta6mtafUlu,m, é:! atterum INiipere, &e. fenremire nQfl:ra: adverf\1s. e1ici Ea�ile po.teft" íi di- ' Sic & F eaus, in Publici: C4ptaba,nt liuguria templQ fiiného, cujus jn ::,lntiquis manu e�aratis libris, nul- Creli regionibu� deJignato, qllo4 tillio � qui f2.!!irina! ap .. la nota reperitur. non poft protukt, fed poft iJltra pellatur, defignabant in Pomxrio e�tr41,J_rbem. Item Var- f/'Ja:nia collocetur: [¡c ut neminem in dilatando, ro in I v: Principium, quod eft poft murum, PomO!á quod intra muros reftiterat, pomcerio, A ventinum rium diélum, ejuique ¡¡mbitu auJPicia urbana finiuntur. (' ifti pomcerio inclutiífe, intelligi po.llit. Tandem, e ¡ QIando igitur Ancus Martius A ventinum intra ur .. fi hxc mil}us arriferit expoGtio, unius FeH:i autro- his . ..ambitum. ample�Jl:'S mur.qs:yetet'eS":deftth radi:ci ... ritas tot aliorum ¡pulto graviorum fcriptorum au. bp� Palatini & Crelii mantis [ufl:ulit � & pomre·; étoritati fide.ique cedat, a:quum eft. riu,m hoe paél:o univer[um intra muros in ea valle ¡ Contra Donatus alia duo loca producit, alte- r�ftirit : . necefrario iil:hue Auguribus conveniun.· rum Livii in primo qui11t� decadis. alterufi?:;V�le- d�in e��tad captanda pro inote auguria: atque ita rii Maximi cap. v I I lib. IV. Livii verba funt: Cen- . e��ra POtl)rerium mons Aventinus erat, fed tameIf [om extra .eandem portam Trigeminam in 0ventinum i�tra mrellia; Notata hic digna (tint Elidis Gram ... , porticum jiltce ftraverunt. At ego, quo patto extra �á�ici verba in :eo, quem attulimus, Gellii loco � " portam Trigerninam porticus verfus Av.entinum in- 4v,entinum Imtea " [icu�i diximus, extra PomreriHm ex- ftituta Gt , facile d�monfrrabo , ubi ad iHam urbis clHfom. poft auélore Claudio receptum, (5 intra PO'fJ'JO!- regionem perVlentUJll eút. Valerius autem de Grac- r¥ fin'CJ abftrvatum. Ubi vocula ina obftrvatum no..' cho agens" Mox fup�rv�ni��ti/;!I,f, inq�it,' armatú ex �t�tem non romi � fed exercit� ibi muneris indicat; to loco PU!fUl, U�ulmlPe fClheet Aveutlm) fl..t flumen D Slc�aptid Varronem verbum tlludLerat t cum ait; ponte fo{¡/icifJ trajiceret • Jugit c/Jm df!f}/;m Ilmie,ú : quo. Erinéipium, quod erat pofo murum, :É�mrerium diélum r rum �ompejUl, 9'!o is, f4Cil�� #��¡/!"r.d,' cºf1:ci�(.jt.u'lf1.fe,- fatis fuperque innuit.' totum ipfiu�'rev? pomreriun;, quentmm agmen, �n porta Tr;gc?'!1Wt'!. r,tluf!�amdiu acerrt- poft murum no� fU1lfe. Sed & qatoms verOa. apu:f; �a pugn� 1.fjhzYUtt. Verurn hocce .clulmllD (itllS mon- Feftum. O!tmquzdem omnes af!/ptcabantur extrá AlIen'¡. , tiS e ve{hg�o f?lvj;Jr�t. Nam 1,lt inirnie.oru� armato,. tinum: nunc etiam intra tfdijicia ; nil aliud figniff;.¡ rum multltud111�lJl ·Grac�hys �fflJge.ret, Inulla ei cant� quam pomcerium exterius alicubi in urbeinl; ,paratior, Coml1'l9ÁiQrv,e ftlg� r�tio erat, quam per tra 'múros fUlile. . , .. 'x,'\ 1 . cavam viam, qux .GUO Av�nt�ni fafiigia <ii�idehat, Term'ina�atur autero pomoerium 'mulrís japidi1:� oC,culte pe�' �ortat)J" qu.re ¡fthK>�rªt, Lavernalem, bus, de ,qUlbus"hree V �rro��s f��� loco fupra cita� Uti .ego �xlíhmo, ev?-deQcl�, & per 'P?lltam rurfqs , to: Ctpp, po.ma:rtz flant C1rcum;"·�'IIJam .. ·EO'rtml�tlt .. J:'ngemmam urb�tll llltnmo:o , arque Jta ad fubl!.. tel� ,penes Augures ',erat ; ,tIti �¥ ;hae liquet ,in� Clum remet pontem conferendo: quam fugre vi am fcnptione: aut locor�m. iHi convexitas, aut alíus aliquis cafus, E aut, fecU�¡ta�ls conGdera;tio fubjecit, lit ita in ,Porta Tngcmma mfequente;s morar�tur: quod & accidit. Addo & hoc; quod fi pons olim fublicius fuit, ubi poftea LEmilius , id .eft , ubi hodie ad Riptlm pila: funt, (ut poftea" éum de pontibus agam , proba turus [urn) hoc ¡pfum [olum fufficit ad evincen d�m, Avenrtn1,lm extra portam Trigeminam 'non f�lfre: .�, utcunque fe res habeat, quod ad pan .. tl� fublIcH [¡tum, hoc fane fatendum erit, fi Grac cnus, ut ad ��Il) perveniret, portaTrigemina egre[ fus fit, fubhcmm pomem contra omnium veterum fidem extra muros ac portas urbjs fuifie. d Ut tapdem finem huie djfputati?ni faciamus., vi- F . ��mus, confideremufque attentlUs Poma:rii defi n!tlonem, prout earn ex Augurum libris veteres re Clt�nt. Aulu� Gellius 1. x I I I, cap. XIV, PomO!yium fJu�d ejJet, jut, Augur.es P. R. cpri libros de lLAufPiciiJ �;tp[e7Unt, ift1lJfinodi. ftnte.ntia def/nimmt. PomO!rium :eJ� IO,em imra agrHm effatum pone muros re�ionibm,cer:ti& �mnznllt� lid ,{lptanda au[pieú,. Macrobiu� item in pri- CO,LLEGIVM AVGVR VM. AVCrORE. _ IMP. ,CAESAR!!. DIVI. TRAIANI. PARTI:IICI. £. DIVI. N.F,RVAE. NEPO TE. TRAIANO. HADRIANO. AVG. PONT. MAX, TRIB. POT. Y. COS.' m. PRO COS. TER. MINOS. POMERII. R:ESTITVENDOS. CVRAVIT. . H<;>rum ,!na pars, (qu.$ Pontificali! diEta, id eA: Pontlficum curre refervata) proxime muros erat �. ut e Fefto di[cimus : Pontificate pomxril1m, ait ilIe, appellahant locum ilIum, .ag.r.l,lmque pone murum; in quo Pontiji,'cs fua confl.it.uereñt .au¡picia. Ambitum feu [patium pomcerii proferre fole!;>at" qui fines protu lifret itnperii. Hinc S�nec� <kbrevitate vita: .cap. XIV: Idem namilbat, mqmt, &c. Syilam ultí'J'fJUm. 'R.,gmanorum protulijfo pomO!r:ium, '1UfJ6l numqu4m pro vivcitt!i, -'ftd halico agro acquijito mOJ proje'f.r-e apud an. tiquos fuit. Ceterum Aventinus ,hie nobis exem .. plum prxpet _i nQr femp_ey _(�ºdem ,qUQquo,v.er[um [patio pomceriuI? prolatum , fed pro lubítu pro ferentis. Rims m hoc adhiberi folitos Feftus de [cribit; Cum pomr:erium profemtur , inquiens , tum . .df4I..",re� j • �It , Augum puMicos P. R. beo verúa prilire fl/�tos: 'Dii T_u. A 'telares urhis Pomrxrium hoc ne mmm maJufoe faxms , fed iis, quihm terminat�"? eft, regio�ihm effe�atis. , Ceterum quod ad tlh?s 'pr?latlOn�s .attmet,' ex -quo, primum a Rom ulo In imis Palatini .�OntIS par tibus coníhtutum eft , pauca fane dici poílimt, Protulerunt id autem Servius Tullius, Sylla , & Csefar Julius; de in de & Auguftus, ut e Feílo & Gellio vidimus, ac Tacitus lib. X II Annal. coníir mat. Sed' quoufque incertum eft: multumque in eo falluntur Panvinius, Fabricius, & alii, dum -multos ipíi íibi murorum vanos £lngunt ambitus. .Hoc unum certum eíb , exclu[um fuiífe A venti num, quem Claudius Pomcerio adjecit, lit iidem -docenr Aulus Gellius & Tacitus: & hie quidem addit , [uo etiam eevo viras adhuc terminos iílius prolationis indices, idque ipíiim in Aétis adhuc tu� temporis exflitiíle publicis: quum tamen mun 'nulla fuit faéta prolatio. Ampliaverunt & Nero, -ac Trajanus, atque item Aurelianus pomoerium, te· fle V opifco: Addidit autem Augufius. addidit Traja. nu«, addidit & Nero, &c. Niíi forte is ambiguitate nominis Claudii in errorem lapíus eíb , & pro Claudio Neronem íiibflituir. Formam horum ter minorum e Boiílardo cogno[cere licet , qui tomo tertio Romanarum Antiquitatum unum ex iis deli. neavit , quem &,nos hie exhibemus, IMP.CA'BSAR·DIvr·F, AVGV,sTV,s l'ON:TIE'E'X,MAXIMVS TRIBVNTC POTE;,s'IlXVJ E;'X·o.'l. C·TI:RMJNAvn' R fi· PRüXnt· CIPP.PED CLXvr·,s. Eadem infcriptio Panvinio quoque memoratur; Ut &: dua: fequentes : . . C. MARCIVS. L. F. L. N. CENSORINVS. C. ASINIVS. C. F. GALLVS. COS. EX. S. C. TERMIN. e. MARCIVS. L. F. L. N. CENSORINVS. ET. C. ASI NIVS. C. F. GALLVS COS. EX. S. C. FIN. POMER.. TERMIN. , Atque .ha:.c run�, qua: de vetere Pomcerio Roma. �o ventatls 1��lxa fundamento, aut cerre probabi. lIter, a me dlel polIe vira [unt; de quo alii ne[cio qua: fibi [omnia finxerunt. N' A R _D I N I De vetcr�m urvis mrxnium Am"itt/� e A P. V r, EXPlicato, quid Pomcerium eílet, ad muros urbis revertendum eíl , qui a tempore, Ser. , vii ufque adAurelianum loco moti non íilUt, ut Iiipra vidimus. Quorum priufquam íiturn ex, plicemus, ambitus mihi primum enarrandus vide. tur , ut illum deinde dilucidius exponamus, De. ícribitur is a Plinio L I I I, cap. v: M�nia ejm col. legere amvitu ¡mp,eratfJrihm, Cen[oribufque VefPa(ianis, B enno v. C. DCCCXXV Ir J , paff. X I I lMec complexa mon; tes [ePlfm. ¡pfa divid¡tl4r in Regioncs XIV. Compita ca. rum CCXL v: eju[dem !patii menfora currante a mil/iario in capite Romani Fori ftlttuto ad jingulas por/M, {]I'I£ bo; die font numero xxxv II. &c. ejficit p'a}foum per dire. a/1m XXXMDCCLXV. ad extrema vero te[/orum cum {aftrís Pretorii¡ ah eadem mi/liario per vicos omnitim viarum menfora colfigit paulo amp/ius LXXM paJfoum. Qua: cum de ceníime tempore dimeníis mcenibus ab ipfo diéla .íint , nec falíi , nee erroris, nee in. certse conjeéturse [u[peaa cuiquam eíle poterunt, Lipíius de magnitudine Romana cap. II. lib. I Ir, e locum hunc Plinii corruptum exiítimar , eumque ita reílituit : M�nia ejm collegere am6itu &c. pa./foum XX 1 I IMec, ,complexa &c. ejuJdem fPa/ii menfora cur. 'reme (Cluverius malit , menfora currens) a mi!liario, &c. ejficit pa/Ju11m per dire[fum II H1D9CLXV ,ad ex trema uera tc[forum &c. mcnfora colligit amp/im V I I M paJJuum: quam emendationem Cluverius etiam in I Italia Antiqua probat, tucturque, Argumenta, teílimoniaque , qua: hue adducun,' tur, permulta [unto Primum ab Ariílide petitur ex Panathenaico, de Athenis agens : Jam oero magnitudo urvis , inquit , D e5 reliquuJ apparatm fortune eAthenitn(ium refpondet ; " jive ipfum ur!;is ambitum, qui omJ1ium Grdicarum maxi. mm eft atque pukherrimm, conftderes, jive mrxni" ad mare quondam pertinenti", (S i!ine�is diurni longitudi- nem comple).:a. Unde ab iHis concluditur : quod li At�ena1:u.� mrenia tanta fuere amplitudine, lit umus'dlel iter occuparent. Romana, a DionyGo AthenienGum muris non anguftiora diaa, fine du ?io nec ip[a minus, quam diurni itmeris [patimu Implerunt, five 2.3 paffimm millia. . Alterum .Strabo [uppedi�at, qui in v I de Syracufi� E alt: Ohm qumque confiabat ur�ibm, muro contenta CLXXX: fta�ia Ion go. Qu� fradia vigin�i duo millia paífuum, Se . qumgentos efficlUnt. Syracu[as vero Plutarchus cum At�enis., .qu�d . ad murorum ambitum, paria face re m Nlcla dixIt: Ex quo tempore SJracufas circum valtavit, urbem Athenis baud minor em. Ergo eadem Athenarum & Roma: fuit magnitudo. T�rt_ium �h�cydidi debetur, qui lih. 1'1 de A. thems Ita [cnbtt: Pbalericu4 murm erat ftadiorum xxxv ad am!;itum ufque ur¡'is, i¡jim ambitus pars, qu£ cuftodiebatrJr, XL I I I. Nam pars ejUJ longum murum ' inter é:5 Phalericum jine cuftodia erat: longi Vero mur# ad Pirt£ea ufque ftad;a continebant XL .; quorum exte- F riora. cuftodicbantur. Pirteei cUm cJ7U.utJlchia univerft# ambttm erat LX ftadiorum: qure iladía omnia runt CLXXV I I I , faciuntque xx I I millia pafiuum, &; aucentos quinquaginta. . , Quartum Dio Chry[oftomus exhibet in oratione de Tyrannide, ubi. ita de Athenis loquitur: .Q.uam q�am ducentum jit ftadiorum ambitus v-:fthenarum , j PtYt£ca una complcHaris, & quod muri medium eft in' t�r cum, es urbis amvitum. Qure ducenta fradia mil .. hbus pafiuum viginti quinque a:quivalent. �intu� .ab, Olympiodoro fi.lmitur, cujus hxc apud PhotlUm verba tunt: Romanil urhis mcenia aY Amm�ne Gtometr� mcnforllta, quo tempore Gorhi pri- , ma11l d� qu tU LJ f�' no diu cae me obl jntl hi ' nOI qu� ur� tun ] do eft, 'fticl tur. run íuri . , civi CUll biti Uti ref] e " tudl aun refé 'gni 'te] ben :reV( fa:- ; C1l11 dis dic� exq (¡ OJ ven tern mw &1 folu p.an ntal Pird Phi lode 'ttt, pugt. Cum lo i den &] 'l}!i/l. Id muros lore, Ser. ion íilnt - . Hum ex, :lUS vide. us, De_ ¡ ejm col. ifPa(ianis, ,Iexa mon; Impita ea. � mi/liaria , quttho. per dire. rum cum : omniltm paJfoum. rceni�us nee m terunt, .lib. IIr� eumque • paffoum 'rfora cur_ mi/liario, ¡¡, ad ex IUS VIIM etiam in CIducun.' laico, de inquit, i{pondet ; Immaxt. pania ad rongitudi_ quod li [le, lit �ionylio line du [patium ¡yraculis ICLXXX Í.mm, &: mscum 'ia face- circum ¡>eadem [ de A· :adiorum �rs, qu.e : murum, ?ro mur; :m exte :niverft# tia funt m,& us hxc amia ah I¡hi pri- ma1ll R O M, A V· E T V S� Lib:r. 1}t4' 913 invajÍonem focert!, �tJmp:e�.endcf¡ant XXI mi/li:zria, A G ad�Hum adjungatur Thucydidis � &; ipfum r &; ,!,Am ua: Sí: illa xx I II Plinii hand adeo magt1Ulll cereros íuperius allat?s , clariílirne lllull�'a�. PI:r�.: 10ter q, ft, .: ,} , :' '. ; eus &, Phalera portus erant qumque millibus pa(.. ¿i[V�J: ;x� prima fpecie dixe;is , &.�agni 'pon- íuum ab Athenarum urbe remon ; noníecus ac , rgumenta: at íi accurate excuíleris , nimií- Portus & Oflia Romani fuere portus, fed ab urbe dens alevia, & ad probandam illam Pliniani tex- diílinéia oppida. Athenarum media pal's, qua::, au- qua!11orruptionem imbecilla. Qpod G erudiriíiimus ' ílro obverfa erat, muris carebat : qua:: vero Ieptem .. rtaus Ratnam, cum illa fcri�eret, oculis, uti ait, trionibus objeél:a, muris circumdata fuit ; & hinc fuif u[vfpaffet, revocaílet , arbitror , �anc cmenda- utrimque muri duo protendebanrur , quorum alter , ern fuam, ventatemque agnoviflet. Reípon, Phaleram portum , alter Pineeum urbi adjungeba:t. �?nei Donatus 'in Roma flla Vetere & Nova efli-] Phalericus portus tefle Thueydide xxxv erat fra..: c��ií11me: qua:: pi-iufqJ.lam legiílemvin eandem fet:- ' diorurn .Iive quatuor, aut paulo amplius , millium me' fementiam refutationem in�a:m' dlgeffer�m: �ll pafliiurn, Muras Longus; qui Pirseeum ampleéte- obitat tam en , quo mmus- reliéca magna illi viro B batur , in, quadragin�a íladia porreótus , millia paf jntegra fua , quam rneritus eit ' laude, eandem & íiium qumque continebat, SIC lit, fi Nero ; ut hie promam " ne argumentum '. quod traétamus 'I Suet on ius tradit , cogitata perfeciílet , duplieémque non omni Iui parte íit abíolurum. Urar autem ,: ad Ofliam uíque duxiílet murum , 'quorum alter a qua licet , libertare , & íitum Athenaru,m, quam' porta T'rigemina Oíliam , alter-a Portueníi in Par ... urbem Dionyíius cum Roma ,comp�rávlt, quan- tum uícue procurriílet , tres i11as quidem con .. tum potero evjdentiili�e ob,ocul?s,pdnam.: ;jqnxíffe� civitates; attamen Romana omne illud Id. quod de Athenis tradit Ariflides ; non mo- ' complexa ípatium fuiíle diei nequiiflet.: Nemo ve- do vocula quondam ad vetuíliora tern para , relatuI? ro liquidius ea, qua:: attulimus , quam Strabo pro- eft, (licut & Dionyfius non modo vel�t1 de Ar�- bat: Heno mUl'um (nimirum, qui Pirseeum & Mu-, flidis arate , fed ut de fua multo recennore 10qUl- nychiam cingebat) attingebant long� muré nunc diruti: tur ; qua Athena:: plurimum e_ratit deminuta::) y�- qui verltti if/flo'll' ab urbe quadraginta fladiorum longitH. rum etiam dupliei voculaftvt' m duo membra dlvI- dine produéfi Aflu mm Pir.eeo comuélebant. 'Sed muL fum eit: quorum ,primo Arifiides de ,ambitu agit e ta ifta bella murum dejccerulZt; ltlunychia propugnacu ... civitatis, (quem DlOnyGu� cum Roma:: confert Clr· lum, Pir£cumque rcdegerunt in exigfmm vicum. Salus cuita) altero vero de muns, quos, non autem am· bic Strabo a Thueydide & -elin,io -diLfentit, qui bitum urbis, ingens illll;dfpatium co.mp,le�i dicit:, alterum,horum murorum'cum Phalera, alterum uri max, quum ad obJecrum Thueydldls locum', cum Afiu conjunaum tradunt, quod ipu faxun1 refponfurus fum, darius exponam. . eft. Ajlis, inquit, faxum eft' in planitie, tmdiqu!1qttd Sic & Syracufarum a Strabone memorara amph- domiciliis circrtmdatum: & in eo flxo eft tcmp!úm ¡ovis tudo ad vetulla tempora ,qualifque o/im frierat, non StatoriJ', &c. Verumtamen� ídem Strabo ah utix autem qualis Strabonis & DionyGi erat a:vo, illius mufi parte Afiu Golloeat, ab altera Phaleram� refertul': quo plurimum de prifiina defecerat ma- atque ideo ait: poft PiU,eum Phalerm{es runt. (Juri" 'gnitudine "magifque e�ia.m, ut confequitu,r � a::ta- pro.r:ime infequente ora, &c. Seq \& Livius de iifclem i:e Plutarchl. QIum Igltur Plutarehus dlClt ur- duobus muris lib. l' decadis ¡V agens; 1nde, in- bern Athenis haud minotem, li id de fuo aecipit quit ,f eru'ptión: ¡Uhita peditum, 'equitumque imer angu- :revo , multum fane prillin� m'agnitudini� Syraeu- D fiias femiruti muri, quod traclaii. duphUJ Plu,cum Athe_ fa:: amiferant: G de' Nicia:: tempore, ut tum muris nÍ4 jtmgit ,�&c. De quibus duobu.s brachiis ,- hellis cinaa:: fuere, qui a::qualis fuit Alcibiadis & Peri- Philippi Regis Macedonum femirutis , xv-o vero dis, necdum tum temporis ad earn prolata:: fuiffe Strabonis omnino dejeais, (feqL1i�ur enim, Long¿ dicendx funt amplit,udinem, 'qua fub rege poítilla muré dejtEli font primum a Spartanis : deinde a Roma. excelluere Hierone. nis, quo tempore Syl!a & Pir£eum, & Aflu ipfom ex- Sed in Thucydide, ubi is recre fuet"Ít perpenlus, fJugnav.it .. ) Dionyíius fanc, qui Sirabonis requalis fuit, vera Athenarum invenitur magnitudo. Hujus au- qua:: dixit, ab eo accepifle videri n'equit, illorumv:e tem verba, uti oprime vidit'oflenditque Donatus, ullam habuiffe rationem: neque item locutus ef:t murum Phalerieum. murum languID, Pira::eilm, Arill�des, niG addita vocula qi;londam: cujll:s verba & Munyehiarn ab ambitu urbis'diftinguunt, quem lupenus aHata, mania ad mar,c quondam ufque perti ... folum cum ambitu urbis Roma: illiúnyGo com- nentia, (j itineris diurni /rmgitudincm complexa, fat &: pararum diximus: quod nunc & ahorum ancro- abunde jam dara funt, ae perfpieua. I. ritatibus confirmandum eft. Ptolema::us tabula de- E Ut igitur Athenarum ambitus recre men(uretur'; cima Europa:: tam diverfas a Pirxeo & Munyehia dimidia ejus pars, qua:: fepterntriones refpiciebat , 'Athenas facit, ut has inter urbes numeret refe'rat- munita muris XL II I ftadiorum erat, tefte Stta. que mediterraneas :' iHa vera duo inter loca Gra::.' bone, id eft quinque millium paffuum, & paulo cia:: maritima. Nee aliter Strabo inter illius litto- amplius: altera verfus meridiem muris non eincra, ris,loca Pin.:ea, AthenienGum portum, Muny- fed inc1ufaantiquitus duobus illis, quos fupra dixi..; chlam •. & Phaleram reeenfet, veluti ab urbe Athe- mus, muds, quantum veroGmili corijeél:ura con .. narum diftineta. Sic' & Livius fexeentis locis Pi- fcquor, altera minor fuit; unde _univerfus ambitus ra::ei meminit vel�t ab Athenis diverG. Dt in pri- vix decem millium paa: effe potu it , quem Dibny .. mo quartx. deeadls: p_r�(idium' �ttali ab U£gina (in- ,Gus cum Romana:: urbis confert circuitu. fu�a At�elllenfibus mmlme fubJecra) 1{gmanique a Ad allata ex Dione vix: ell, ut quid reponere ne .. Pzr�:o mtravera�t urbem; & pol1paullo Ioquens de eeHe Gt: quia non folum refiriél:e ad aliorum ibi PhIlIppa: Dtvi� �einde exercitu Rex cum parte Phi- loquitur fententiam Pira::eum includcmium, quem lodem Athen� mzttu .; cum parte i¡fe Pird!eum pergit: F cum longis muris ab urbis ambiru diftinguit: ve- ut, d�m Phllo�!es [ubcundo muros, (.5 �omminanda op. rum edam voeula quamquam ordinariam ejus rna. p�nattlm,e contmcret urbe Athemenfos, tpfi Pir£eum levi gnitudinerp excludit; íic ut contrarium ftatuere cun: prifJi.dio reBtl,um expugnandi facU/ft'.6 effit. & pau- potius videatur. ' 10 mfenus: eA 'F-irtteo Athenas repente dr-Ixit. Tan- Sed nee Olympiodori verba qilidquam illos ju .. dem Plinius lib. I I I''Cap. v I I. de· Portu Pira::ei vant; quippe diu ante Ammonem Grammatieum &:, Phalera ita loquitur: Pir£em (j Pha/era portus � mrenibus ab Auteliano mutatis. prolatiCque in vac "I"ll. pajJ. muro recedemibm e/.fthenis jllnéii. Qui locus ,ibm amplitudinern, idque diu poil: a::vum Plinii. " 000 ImmO. / III ,I I III , • sa) ,F A M I A N I N A It D� .r r-t I 9-1'6 Immo nee alia deíimt argumenta, quibus Plinii A, viis in unum colleétis íermo accipiendus eft : 110n locum integrum elle, adeoque n1,111a indigere ernen- autem regirur ab illis , mm(ura cemente; quas Clu� datione pr�bari lueu�entep?l1it. , .' verius male in mcnfura cerrens mutar. Cererum re. Nil autem abfurdms, minuíque filentio diílimu- liqua illa " per vicOJ omnium -r:iarum TlJenfora ,co!¡igi� landurn , mihi occurrit , quam quod Plinium dixif pauto ampllf1J LXXM paj{. apertius multo de mlllibus fe ibi volunt , sequale a columna milliaria e for? ad paff ex omni�us viis, quacunque habitabatur .col, omnes portas fuiíle 11 IMDCCLXV paíluum fpa�lUm. leétis agere videntur , quam ut de eo dubitari ju.re N am fi muri a Servia exílruéti ita columnam illam poílit, ' & forum ambiíient , ut perfediílima Methematico- rum circumferentia centrum; & ii vire omnes ab eadem columna ita reéta linea direébe fuiílent , diípoíitseque accurate; murum veríiis , ut radii ro tarum folent , vel íic tamen fieri nequiret , ut a:- ' qualis paíluum in iis omnibus fuiílet viis num,erus. B Quanto minus veriíimiliter id de íinuofis & d�ftor- tis illis viis & muris Romanse urbis affirm an po- DE exaéto eorum ambitu nihil certi drci reí] , quorum murorum pars aliqua haud procul a pote� ,: at veroiimiliterindagari, & eorum foro abfuit , pars vero longiílime remota? fie ut repenn non folum íitus poteít , fed & ali .. tam prreclare inventa ab his viarum longitudinis a:- qua veftigia. I Veru� primurn � Dionyíio repe� qualitas locum habere minime queat. P?t,erat qUl- tendum eft, quod e lib. IX íuperius attulimus ; ubi dem íilentio tranfire quatuor ferme millium paf- ait : Ersi tupc 'R_Jmtt- circuitm, quantuJ Athenarum; fuum ípatium a foro ufque ad Gngulas portas, tam- �naque fjm pars (ilper colles , ,rupefl¡ue fct/ftU , a nat1Jr� 'quam íemidiametrum �XI I I millium ambitus: ve- epfo fic muniebafur, Itt vi» indigeret 'ouftodi£. eAliam- rum, 6 quatuor millia paf[ a foro fu�runt uíque Tiberis, 1# murm tu(batur. Locum tamm habet ma .. �d portas, & per confequens ufque .ad ipía mcema, gis expugnalilem -a porta Exquiliña ad Coilinam: ,fod Pons Milvius " Pratá Quintia, & ultra ea umver- manflali opera munitm eft· (tngit enim cum foffa in m¿ [us mons Janiculus, Romse mcenibus incluía fuif- e nori latitudine pedum ceillum, & amp/ius, (j profundi� fent; verum & villa Martialis in J aniculo, & Ovi- . taw triginta: fopraque f(Jjfom murm eft junéFm inúriu� dii ad pontem Milvium prorfus extra urbem fuere: • aggeri lato � a/que "": haud facili convulfo arietillU4 ; &H�rrurci inJaniculo caftrametati, quum urbem n�qf{e e:"fugnatu cumcu/is. H¡£c mun�tio /o;¡ga eft ftadi .. obGderent, in urbe Caae calha po[uifle videri ne- c�rctte� frpte�; lata pe!cs quilUJuaginta. Nec diffen� queunt. Ei G Sylla tefte A ppiano lib. II de bel-: tIt P�mlUs 111 1 v, UbI de aggere agit Tarquinii Su- lis ci vilibus, quum armatus ad urbem accederet ,,¡ 'perbl : ,P artem illam urbi:S, t¡utt in, Gavinos' projpicie/Ja/ "J�gionem un�m ad po�tem M�lvium c?ll?�avit, & : magn� opml"!,, multitud!ne c;l1xit, algere latam egeren; , : ,;}jllteram proplUs ad urblS mreOla: ii aho Item tern- , do foJ]úm, ,bujue magu , quam alilii murum erigendo , " ' "pare cafira ante portas in Campo Martio ftatui po- i crcwifque turrtvUJ mumendo. Ah hac mim parte vide. tuere; & Oél:avius eadem in loco" eodem A ppia- ' patur civitM Ildmodum de�tliJ, cum aMi'undecumque no lib. I I I ilIud referente, caftra fuametatus eft, ' va/de tuta e.JJet. Adde bIS, qu� e Strabone & Pli .. �erte Campus Martius, extra urbem fuit: quod & nio Cuper�u.s �ap. IV al!a.ta funt. Aceedat & i\.u. J..ivius in I I dpcel', & DionyGus in tertio, Strabo D �or .de vm� �lluftr. qllll11 Servia Tullio, (ol/em, 1,. v. 'Tacitus I I I Hiftor. Jofepbus 1. VI I de bello ' mqUlt, f2!:mnalem, Viminalem, es Exqui/iM flr!;i ad ... Judaico, & Herodianus Í1'l vita Severi': pr�terquam ' didit; aggerem, fofofque fecit. " quod ex ¡llís ,id iprum ii,queat, qua: fupra de porta , ,Hi� prxmiflls � a? initium mrenium ad ripa�' Ca�ment�li diximus. De Gallis , qU�r:l p�gna ,ad I Tlbens aCep.temtno�llb�s rranfeamus: quod; ii,qua! Alllam vlétores Romam tenderent, L1VlUS 111 qUln- de porta Ca�'ment�h dléb fUnt, conúderaverimus, to ai�: Inter Romam atque Anten�m confedere �xplor�- exclufo foro Montanara, Pórt�cuque Oél:avii. qux, toribm miJlis ,&c. Port am Capen�m, Col hodle ut pofl:ea o!tendam fuo loco, lOter S. Nicolái in Car .. S. Sebaftiani nomen, intra £lumen Almonem, nunc cere, & S. Mari£ in PorticR fuit, non alibi inchoa- Aquatac.cio, fuiffe e St�:io 1. v Sylv. in initi� diCe!- tum videbitur, qu.am in,ter quatuor �{lpitum pontem, mus.. S,e�ulcrum Ceftll, ad P?rta� S. Pault, eVI- &pontcm S. f!arttt JaI? dirutum. QU1l1 & a vero nOll dens mdlelUm eft, portam Tngeml�am eo uCque admodum aJl�num �ldetur � rartem .�llam promi. non porreétam: . �aufol�um Augufh ad Rlpmam; , nentem veten.s m.un .e quadraus granulbu[que faxis moleJ?qu� Hadmu:I, hod¡e �aJl:ellum S. Al1;ge!i, ext�a E fa��m, qux 111 �Ip� tIla de�nit, reliquias mreníum inrema fUlffe, nemlnem fUgit. Septem euam, qUI-I fUlile poft Aureham prolatlOnem Cuperitites. bus imp.oiita Roma, colles qu�uCque pertenderint, lnde aucroribus DionyGo, Strabane, & Plinio' notu.m eft:. ad eo �t u'ia iIla pauuum millia feptin- tend�bant ilia ad rupe�n Tarpejam: quam tránfcen� g�n.tl �ex�gmt� gumque a.foro U[qué ad portas� & dentIa ultra Monafr�num Turris fpeculor�m perge- vtgmu rna mllha paff. umverG murorum .ambitus bant ad fcalas Eec1eux Ari£ C()?lj / arque mde rur{üs roera Comnia- Gnt. �od & e Dionyfii verbis liquet, per loca olim abrupta, nunc autem complanata Romam Athenis eonferentis. Nam ideo ea compa- ruiniCque exa:quata, deCcendebant ad Maceflum Cor� ratio ab ilIo. inftimitur , üt Rom,arn! quo� �d t;nu- 1;Iorum, ubi Capitolium t�rminatur� Hie in palario rúrum ambltum, non ultra ordmanum ClvltatlUm: quodam b�c adhuc vetens monumenti occurrit in- modum amplam, grandemqlle fmife oftendat, Ccriptio: , , Plinii animus ac Cententia fecundum Donatum c. pOBtIeIO. L. F. BIBVLO. AED. PL. HbNORIS fuit, millia paiÍuum indicare, qux)ler orones via- VIRTVTISQyE, CAVSA, SENATVS. CONSVLTO rum lineas ae traél:us Roma continebat, tam in- F POPVLIQyE, IVSSV. LOCVS. MONVMENTO. Qy_O tra, quam extra mrenium ambitum., Senfus igitur IPSE. POSTEREIQY,E. EIVS. INFERRENTVR verborum, ejus .e.fl:, univer[as urbis Roma:: vias a PVBLICE. DATVS. EST. eol�mna miiliaria u[qu� a? portas ,colleéto omnium Nec obftat, quod Ant, Augufl:inus in Dialogis de fpatlo" numerum e�eclí1e XXXM!>CCLXV paff., eaf- N umiGnatibus antiquis, de ejus tide & antiquitare dym vero pel: omne I? '. quo habltabatur, fpatiUm, dubitet : qllandoquiclem locus ilIe forfan ex(ra ur- ,L1�x & a�ph�s habUlf1e pafluum millia. y ocula, bern fllit, fed & intra urbis mrenia fingulari qUO- emm effim .rcgltur a vocula �Pfo. : unde de umverfis'• dam priv¡l�gio huie monumento 10�lJs concedi, rq .. , tUlt, C A P. V I I. .Q.._uoufque mania ab Servia pro/ata exaEle per. ; tigerint. $ t 111 lit n) 9� 10 S] 011 bis Del SeJ M to tUl ho re rul titu 9-Ü� !ft : non [uas Clu� erum re ;ra cO{¡igi� • milJibus a tur .col, itari jure erti dici )C eorum �d & ali� (io repe, nus , ubi , ' iJenarum: ti natllr .. eAliaTlf �abet ma� ¡am: -fo4 Vfa ;11 mi_ profundi� u. intetiul 'JrietillU4 ; eft padi .. le di!fen; uinii Su- t ?JPicie6at, n (gerenr erigendo! me vide. f1ccumque e & Pli ¡ & Au. (ol/em, � Hr6i ad •. Id ripa�' ;�.qure T�!'imus, ru, qure, ri in Car .. inchoa pontem, 'ero non l proml [ue �axis arenlUm s. , : Plinio. rán[cen ¡ perge le rurftls Dlanata , YlumCor- n p�laFio urnt Ill- ORIS ro Qyo tlogis de ¡iquitare �(ra ur ari qUO- cedi pq" tuíe 1 R.OMA VE 917' . lii li d f::t &. íi id vi tuit, ut in a 11S � lqthl�n o ac um ; 'P um 1 VI- A , .. innuere.epltap mm. det�r Jf£acello C_0rf:'orum deinde verfus Qpirinalem dfi ndentia priílinam recuperabant celíitatem : a t per rraérum , dictum montem Bagnanapoli , & UD �frias hortorum ColumnenGs Palatii & horti Pa a�ITs, ad quatHor [ontes , ,Palatium Barberinum , borro[que B. V. della Vtttorz,!, ad hortos, feu v!llam j'Út1ndoJiam, ac tandem ad portam ufque Salariam , reaa pertende�al�t., Hic autem anguftu� ,ille tra mes Eniebat, �nCJpl�batq�e, ap�arere pl,a�ltles. Ve ftigium etiam vetens mun 111 via cOnfplCltU�, ,qu,re inter £dem D. Sufaml£ eft, & hortos Barberini , 10 terra, e lapidibus quadratis. utrum vera moenium B urbis fragmenrum illud ae reliquise íint , an alte, rius sedificii , haud liquido dixerim ; eaque propter in medio relinquam, . Ab hortis MandoJiú , ubi veterem porram Col linam fuiHe poft dicemus, agger 'Servii , refle Dio nyGo, inchoabatur: cujus adhuc v�aigia, ab Anti quariis poíl thermas agno�eunt�r. Diocletianas , & in extrema parte íeptentrionali hortorum 'Pereue. Sic ut in hortis Mandoíiis ,angulo facro flexiíle fe mcenia veriíimile íit ad illam viam , qux nunc a porta Salaria in viam Piss» traníit : inde vero vicu- 1um tranfeuntia ipGs oppoGtum pone Monafterium & hortum Certofnomm, horto[que Perett£, ad por- C 'tam u[que perveniebant S. Laure,ntii. . Ab hac.porta u[que.ad �djorem agger idem pro grdfus etiamnunc con[picitur una cum mrenibus hodiernis; & a porta Mti:jore ultror[um verft.ls xdem S. Crucü in Hierofol¡mü pars eorum reGdua in vineIs con[picitur haud proeul a muris urbis, guam par tern aggeris Tarquinii Superbi fuiife ne dubitapdutn quidem, eft. ' Certe ServiusTuUius aggerem ilItim non duxit, five fato prxventus, five, quod partem bane minus, quam illam alteram. planam videns, operx pretium non putarit. At Tarquinius, ut ur- bis {ecuritati magis profpeél:um elfet, tum ut magni ncentiam animi oftenderet, ma:nia altius, quam D Servills, extulit. Porr6 a: por!a Majaré' u[que ad Mbnafterium S. Crucf5 antiqua mamia interius mul- . to, quam hodierna, l:eceffilfc �ertiffimum argumen tum eft, quod paulo ultra -lliam portam mrenia hodierna cum vetere aquxductu Claudio procede re vifuntur: rub quo fummit¡ttes arcuum muratQ_ . rum etiamnum apparent. . , A Monafrerio deinde S. Cruris _ mrenia mihi: ad portam S. ]otf!nnis procurrifie v�dentur: & inde ilbi A!/lrrana intrat, non ultra hodierna potuiffe exteno. dI; �L�um �d ext:e!llum c;cdii marginem elata confplClantur, ubI 111 proxImo collis fundi funt. �ed & vetus portx S,foannü nomen, fi ea, ut mul� E , �1 e,x�ftimant, Crelimontana veterum eft, aliquod 1�1dlClum prxbet, in notabili eam montis Crelii aI tltudine exftitifie. �llinc ad portam ufque Latinam, qux non lon- ge .mde remota, multum e�tra hodierna exíífe mrenia �mm�dvertuntur : unde fufpicari licet, Servii mrenia l�tenus multo fecundum ipGus Crelii latus perO'en- tIa u[q,ue eo loci, ubi collis ille proxime accedir ad ' A,Ventlllum" colliculum illum. quem plurimi e�i �lmant Creholum �uiHe, minime fuiífe complexa: ll1ter que� & ,Crelmm a S. Sixfi ad u[que S. GeJarii �dem medl,ocns femet planities aperit, quam Mar_ rana p�rla�ltur. Et hie quidem non e�igua' mihi F OCCurnt dlfficultas. Nam G muri per Crelium úf que a� �. Sixli produB:i fuere, thermas necefie eft Antommanas extra ,urbem fuifTe: & (i collis ille Vere Creliolus fuit, ut intra murí ambitum fuerit ��nfequitur. At G ilIe ��Iiolus, mir:ime fuiífe e�i� ni mand�s eft, ut PanV11110 & LIgarlO viful?' mre- bus oh� cornprehenfus non fUít: alias elllm oél:a- T V S. Lib. I. vus in urbe collis fuiílet. Adhrec redes S. Joannis ante portam Latinam , ubi in ahenum bulliens im .. milium illum A poftolum ruille ve�us per m�nus ,tr� .. dita fama eft, olim íicut & nunc mtra urbis fuiíler circuitum : & nihilominus extra urbem illam tum fuiíle vel Jola vocula ante apertiílime indicat; p�a: ... terquam quod olim damnatos extra portarn ad íup ... plicium duci folemnis mos erato Tum vero, íi quis recte collem hunc coníideraverit , duos in eo ver,tices obíervabit , inter quos porta Latina efr,' & illa , qu� ad S. Sixfi ducit, via: quare' per 6111- {trum ejus verticem pergere meenia potuere , qui elatior eft, &: forte Ceeliolus, alter vero depref ... Gor exclufiis eífe potu it: atque ita muri porta: La ... tinse , qui jam procurrunt , interius receíliíle uíque ad S. C¡£Jarii. Latina igitur porta, & per coníequens Capena etiam , magis introrfum forfitan fuerunt , quam nunc funt , illa in Coslio , five Cceliolo , hsec ad Avcntinum, Quod ipíiim innumera confirmare monumenta videnrur íervorum , Iibertorumque A uguíti , Livise , Tiberii, Caligulse , aliorumque imperatorum , qua: Ligorius in Paradoxis ait (G tamen ei hie habenda fides eít.) fuo tempore in via Appia inventa intra portam S, Sebaftiani: qux olim extra urbem fuiífe cerro certius eft. Sed hsec , qua: a me diéta funt, ita accipi velím, mi fnum cui que liberum judicium in re dtlbia & ineerta, re. linquam. A Capen a porta per abrupta Aventini tendentes mllri eodem, quo hodierni, tramite ad poi'tam per gebant S. Pauli: . uti per declivia A ventini de[een .. denti facile liquet: iorra quam portam dextrorfum fecundum mont em , verrus munimentum 'Pauli Ter .. tii, reflexi, ad S. Mari¡£, Aventin£ flu mini tam artte appropinquabant, ut vix angu:f1:a relinqueretur vÍ<l: atque hic antiqui illi muri a Servio duai, quod & Di,or:.yGus indicat ,deGn�bant. Hoc in judicio, Gve Opll1lOne mea, eo magls confirmor, quod non ita dudum ibidem arcus vetus confpeaus fuerit e' coais lateribus, quem ego ipGilimum finem murorum fuifT� rU[l?ic�r; un de reaavia per montem anti qui murt rehquue quxdam erant ex quadrato lapide. Hine fi u[que ad initium, quod ad pontem S. A4a_ ri£ conftitui, dimenGo inftituatur, veteres credo pont,is fublicii piJas in ipCa depreqenfum iri fpatii medietate. Teftaq:us, e ruptorutn vaCculofui'h fra gmentis a figulis aggeftus, veteres eo muros non pertigiífe certum indicium prxbet. Non enim in. tr� muros figulis tantum occupare loci fpatium per mlifutn foret: & pyramidale Ceihi monumentum muris hodieinis multo recentioribus innexum ,ve:" e teres muros ab hifce fat longe remotos fuiíIe abun de arguit. Panvinius, aliique, ut Aventinum pornrerio e?,�ludant, ma:nia a porta S. Se6afliani ad Ima A ventll11 per vallem S. St:.:!i, & Circi Maxirni procurriífe opinantur, deGÜfeque in Marmorata t verum quam procu] a vel'O aberrent, nemo nori fa cile animum advertet, qui cllnaa accurate conGde raverit. Certe & DionyGum & Pllnium menda .. c�s elle oportuit,' qui per c?lles , ,& abruptas prx cI[a[que rupes dIrecta mrel11a tradldere. Nec fatis mentis ,fu� fuiífe, compo� Ser,vius videri pollit; qui ea per lrna montIs duxent. lum vero & idem Ser vius, � Tarquinius r�tio�� nulla tqm' magnificos exftruxlífe aggeres, ubi mmllne neceíIe erat ; adhree obnóxiosillos,&velut:f1:upido montis Aventini im per�o fubje,ctos reliq�if1e. Super[ul1t porro Transti benna reglO, & Jamculus. Erat ab initio Transti_ berina regio folo ponte fublicio e ligno facto urDi conjunaa. Et fi Rom�.' qua Latium refpiciebat, non longe fecundmll Tlberim, femet extendebat certe T;a�1stiberina regio, 'qua in Hetru[eos / iba: tur. amplIus oecupare fparium non poterat: fie tit Oooz � I I I 'I 9r9 F A M I A N I N'A R 'D -I N I· 920 & hie, &: ille murus fibi invicem. fuerint oppoG- A loquitur; ut: e5t(flros Itr6is 7{!Jmte _ftc IttfJpliflVit, ti· 'quandot'uidem Roma, tefte DlOUyGO, qua flu- &e. , mini objeél:� erat , �ur¡s defti.�uebat�r. Ergo ex. �Iid �rcUJ Prim£ Port£ fuerit, Claudianus in tremus alterias rermmus proxlme ultimam Rtp« fta- Panegyr. in VI Coníulatum Honorii nos docet ; tionem fuerit , oportet , ubi hodie nova exflruéta ubi adventum Imperatoria in urbem via Flaminia a porta eft; alter vero Transtiberini Iemicirculi ter- Narnia & Tiberi traníitis , defcribens , ait: minus inter pontes inful£ & S. Maritt·. , . Inde (aÚltato ¡ibatis TyGride Iymphis Summsm hujus muri partem eo ufque pervenif Excipiunt ercs«, operofaque flminll vaftis fe. quo nunc hodiernus pertingit , ne dubitandum Mo/tbm, e5 quidquid tente pr.tmittitHr urbi. quidem mihi videtur, Montis enim ejus culmen Quorum arcuum fpecies multo melius ex illo ope, , exaéte eo loco eft, ubi muri funt: neque -veroíi- re apparet , quod eo loco fupereft , ubi hodie di .. mile eft Ancum Martium , cum Janiculum muro veríorium conípicirur , cui nomen Borghetto. Agno, -urbi adjungerer, ut ejus provideret íecnritati , eel- Icitur enim arcus quadrifrons fuiíle , ad exemplum íiorem ejus partem , fuper muri caput ílantem, B Jani; extatque illie adhuc pars aliqua reíidua mar- immunitam reliquiíle. . morese crepidiúis: arcus autern e latere exílruéti nía- Atque hie eft veterum urbis mcenium ambitus, gnitudine , formaque illi plane íimiles videntur , qui hodierno fane minor, e" anguftior, quippe qui & .lad 'Primam Portem; Mea fen opinio , utrumque in Campum Martium , & collem hortulorum, & ve· honorem A ugufti ereél:um , qui íingulari cura tu- tus Caflrum Prretorium , nee non pratum montis telam vise Flaminise íibi ipfe delegit: ceterarum- Teílacei , Cceliolum , aliaque minoris momenti ac vero diveríis e íenatu demandavit , ut e Suetonio Ipatii loca compleétatur: ut nil de majare Transti- cap. xxx in .ejus vita, & Dione lib. L II I liquet. berinre regionis parte, & in Vaticano civitate Leo- Hujus .mihi fententise auétor eft nummi antiqui in- bina, CUI Burgo nomen, dicam. Qpare fi .�ic , ícriptio , ab Ericio produéti , in cujus avería parte qui longe amplior .eíl , circuitus vix x IV millia duo arcus quadrati viíimtur , cum hac infcriptio- paíluum eflicit , antiquus ille fane difficulter �x vel ne: Q,EOD VIlE MUNITAE SUNT. Atque cecum XI implere potuit, quod [parium ab Athenarum ipíiim nummum: . _ magnitudine non multum diícrepar, Quin & G e Vefpafiani tempore, uti Plinius tradit , x I I I MCC .paíiuum fuit , ambitu illo , uti Donatus ait , facile etiam particularis ille , quo Capitolium cingebatur, murus comprehenfiis fuit: five potius , uti ego ex i:llimo, exaébe illi & accurate dimeníioni ípatium -etiam illud adnumeratum fuit , quod turrium pro jeétiones de muro in murum ,. forfan & xdificiorum muris fubílruétorum ambitus occupabant , qux, ut � ----""-"� e Dionyfio vidimus , dimeníioni accuratiori obfla- Qyin & alterius effigies eadem infcriptione in alío bant, eamque impediebant. Verum dubium omne oGcurrit nummo, qui farrean in poote TibeÍ'Ís tollitur, ubi finuofos v€terum mreníum intuemur haud lange ab ilIa div�r.[ori? ereétus fuit; cuju� fiexus , qui Eeet minori Gtus circuitU, quod ad eétypum ex eodem Enclo hlC repra:feutamus! :menfutam tamen hodierilol'um longimdinem arque D ,ambitum requiperabant. CAP. V l I I. ... 'Ji'U'amia a" eAnreliano pro lata , é5 "b aliis in- ftauraril. QJoufque ambitus mrenium ab Aureliano A�cushic-tuper poñtem cernitur: qu�mquam Dio promotorum fe extenderit, inter eruditos lib. L I I I' ftatuarum tantum altaribus impofitarum � difputatur. Nam fi, ut Vopifcus tradit, LM meminit. 1'aífuum amplexus eft, majorem diametrum quam Hofce, aut conGmiles crediderim il1:iu{modi áreus x í VM habuiife certum eft. Quare. G xquali ferme E Janos fuiífe q!:!adrifrontes in compitisfaéto'S; ubi vero diftantia forum circumdederit, Marlinni probabilis nunc Prima Porta eft , . Trivium, aut Quadrivium Joret {ententia, per viam ilIum Flaminiatn ad Pri· fuiífe certum eft: quandoquidem ibidem ad dextram . mam Portam [efe porrexifie: quod {patium mill. via: FlaminixTiberim ver[us via Tiberina incipiebat, -pan: circiter 0&0 vel novem conveniens eKe femi- qua etiamnunc Fi,mum itur, aliaque jn loca Tiberi diameter potuit illorum LM. Confirmat ilIam, quod adjacentia. QIin & aliam quoque ad dextram fuif.. in Martyrologio Romano de SS. Abundio & Abun- fe viam non ímmerito fufpicor; fiqtridem in de- -dantio legitur; Q_;,{OS Diocletial1m Imperator &c. de- clivi montis nobilis ilIa Livix Auguflx villa fuit, 'cimo ab urbe lapi4e gladio ftriri jujJit. QEi lapis deci- diéta ad Gallinas a/6tU: qux prxcipua mihi tain mus. cum mille paífus ultra Primam Pa.rtam remo-, pulchri ibidem ereéti Jani caufa fuiff:e femper tus fuerit, efficit, ut verofimile fit" Portam iHam vira eft. 'extremum il�orum hlre�iuT? fu�ífe t�rmiQum:! Dt autem v�rat? .plurorum magnitudinem inda. quamquam anImus meus VIX 1l1dUCl poteH, lIt tam gemus, ab Aurehaoo cos ad majorem urbis tute ... ,�mplum fpatium adtnittat. Blondus', Fulvius, Flam & fecuritatcm ampliatos, munito[que, repe. 'aliique, eXl?ediunt fefe hoc labyrintho adjuti Pauli tendum eft: animo que primum fubjiciendum, }uri_fcon[uln defioi�ion� '. qui Romx . n.om!oe [U�-I t:on�derandumque, .quanta prxGdiarior�m. multi: urbla q�oque conCmen alt : verum cIvltatIS noml- tudll1e, quantaque VI commeatuum, ad dhufmodi ne am�:)ltum folum tncenium. At hoc paéto noc.! tam late extenfum defendendum ambitum opus ,m�� hIS, qux o�currun�, difficultati�us � non �x-, fuerit. Eurropius lib. IX 6rmitatis tantum memi- tncamus. VOpl[CUS el1lm de mrembus prolatls, nit: Vrbem 'Ramam murü jirmioribtM cinxit. Atta- Se non de Roma fimpliciter, fed de urbe Roma men ingens iUti;d fparium tam fimpiiciter £HeRtiG . pr:;e .. eu] qu' ext cm lib. � fin� nee paé urn me eju pafl pro ten que deft tifo Ro feo nm abíi , ipfi1 ea 1 fcj.n vid 1MB LVS MI!! NOi Fui tue ann nn¡ Iten mal pari mel 9uc ll2fei �L 920 pliflvit t anus in docet ; .rmma , ,hi. lo ope. xlie di. Agno, mplum . a mar <:linía ur, qui ique in LIra tu erarum ietonio liq�,et. qUIm a .pa::te tnptio cecum itarum t. í árcus n vero nvium rxtrarn piebar, iI'iberi m fuif in de- a fuit, 1 inda ; tute ... repe .Clum, !multi i.finodi op�s meUlI Atta- 5lem.ti0 prx- Lib. I. A antiquioris a:vi Principibus condine tuitre videntur, His, quantum ex operis magnificentia, antiquita .... cirque argumentis eolligere licet , íi non vetuítio res, certe nee eetate inferiores exiílimantur illse S. Seb.aJliani, & S. Pauli; fed & iiídem , priuíquam renovaretur j perquam íimilis illa é', Penara», Unde facile argumenrum duci poteíl , meenium , qua: nunc inter iftas exílant portas, íirum veterem , qui íiib Honoria & Aureliano fuir , non immutatum. Hoc ita concluío , conftitutoque, dimeníio ab Am- . mane Geómetra poít primam urbis direptionem facra accuratius examinetur, Neque enim dubito , quin ex i!la Olympiodori textum depravatum eíle , probari, evincique pollito . . Portam Flaminiam ad pontem Milvium non per .. tigiíle ex pugna Maxentii cum Conílantino liquet, Tradunt enim Euíebius , Zonaras , N azarius , Hi. fiaría Tripartita , aliique , Romanos viétori Con ... ílantino aperuiíle portas, eumgue omni gratulatio_ nis honore excepiíle , atqqe in urbem admiíiíle, �in potius eodem illam , quo nunc eft , fuiife lo co, Procopius lib. I de bello Gothico a Donato adduél:ús evidentiflime demonílrat : qui pontem Milvium x rv íladia Roma abeíle ícribit: illa vero mille paílus & feptingentos circiter efficiunt ,quan tum etiamnunc intervallum illud eíle creditur. Sa .. · lariam yero non minore ah eadem fuifle [patio dis .. junétam ex eadem ejufdem fcriptoris libro colligi tur , ubi Beliíarii ab hoc ponte ad illam portam fugam accurate defcribit. Hinc igitur prudenter fane Donatus colligit , Aureliani moenia non ampliore fuiíle ambitu , quam hodierna: quam Iententiam , Iicet cam, priuíquam Donatum legiílem, animo jam concepiííem , vix ramen abfque aliena: auétoritatis admittere ac metí pneíidio aufus fum. Ut autem quam exaétiílirna noílra fit diíputatio , refque ipfa clariíllme ex ea li qucat , revocemus in memoriam, recolligamuíque ea , qua: e Vopiíco , Sexto Aurelio, & Eutropio attulimus, nimirum íecuritatis publica: intuitu navis urbem ab Aureliano meenibus circumíepram : qui buícum hodierna , quod ad ambitus [patia , com paremus, · . Ac primoquidem facile .deprehenfu eft, Aure"': · Iianum, tam magnifica & Iplendida sedificia , qUal m Campo Martio erant , incuríibus hoftium ob-, noxia, & expo�t� relinq�ere noluifle , verum potius mcenibus urbis incluíiíle , alleétum Icilicet colla Hor- I tu/arum, qui magnam ejus partem amplexus, flexu I fuo verfus Tiberím, ubi nunc porta Populi eíl , in troitum urbis coartabat : & fortean multo etiam magis qua�n nunc, fi porta PDpuli tempore Belifarii , �t �rocop1Us refert , in .anguftiis íita fuit. Arque ita Aureíianus fylvam enam , quam Auguftus pone Mauíoleum [uum Ieverat , totam mcenibus incluíir, qui ultimus finis fuit Iirmtuoíarum illarum in Cam po Martio fubflruótionum , uti [uo loco ofrende- · tur. Sed & hoc obfervari velirn, ubi collis ¡lie ad Tiberim procurrit , ita �um a:l:) ilIa altero, qui ad pontem Milvium tendir, diffindi, ut a portll poputi u[que ad Pincianam graBdis ftcundum mrenium longitudinem [ulcus remaneat. ConGderetur ¡bi .. dem non procul a porta Populi :Hexus iHe j ubi deG nente ml!lfO vetere e lateribus, alter incipit mult<;> antiquiol' ex opere reticulato, . cafumque mini tans, unde vulgo murffl tortffl, five mcurvus, appeHatur. Hunc �on inep,te _Do?atús a Procopio innui fufpi catur lIb. l. UbI aIt, mter portam Fiaminiam, & J aliam minorem, ad manum clextram porta: Pinciad _ nre, partem muri non fol u m verfus termm diruptam, verum etiam, qua media fui parte Ü.lrÚlm tend it , ita [u[pen[am, ut, cum ruinam minerul', non ta .. men decidat, parte ejus foras eminente, parte ven,) Oooi �ro� " F A M.IANI'N 923 introrfiim reduéla: quam cum Beliíarius reftitu�re arque inflaurare vellet , Romanos inrerceíliíle , compertum fibi affirmantes, S. Pet�'um, eam mee nium partem íibi �ur� fore ,polllCltum. Arque ita deterritum Behe'mum murum , ut nunc eH: , reliquiíle. Hx ve,ro �uri illiu� plice , atque pro minentiee (qux viíentium omnium excitant ílupo rem, atque admirationem ) quum hac fibi parte Gothi in urbem aditum quzfiífe non legantur , ea dem dIe' videntur, qux & nunc ibi confpiciufoltu�: Unde, quum ea pars muri jam tempore Belifarii vetuíla ,diaa fuerit , Aure1iani illarh firmiilimi, ut Eutropius & Sextus Aurelius ajunt, muniminis fuiíle partem, fat liquide �pparet. f .. Marlianus exiílimat , reliquias illas efle palatii Pincii Senatoris ; verum non alío argumento, quam quod illud in colle iílo fuerit: cujus ramen contra rium facile perípicitur. N am murus ille eetate Be lifarii ita concuflus erat, ut hodie: contra ea Pin cii palatium tam integrum, ut Belifarius illud íibi domicilium delegerit , teíie Anafta0� in �i:a Silv�rii : unde , G qua conjeéturre fides, ibi fuiíle credide rim, ubi nunc eft Coenobium S. T'rinitatis in mon tibus, vel Honi Medict£i : cujus íitus prsealtus , & late conípicuus , & a muro torta remotior , colli Hor tulorum nomen dare novum potu it : íicut ejus vi cinia porta: proximse appellationem Pinciene contu lit: murus autem tortu« vulgatum illud port£ Populi nomen conciliaííe videri queat. Sed ad urbis mee- nia revertendi tempus eft.' ' Secundo, inter portas Salariam & S. Laurentii Aurelianus ambitum aggeris a Servia Tullio facti ufque in utum, qui nunc eft, protuliirc deprehen ditur: cui conGlio vel templorum complures ftru aune, alia::ve, qux inter aggerc:;m illum & Caftra Prxtoria fuere, vel, quod credibilius, majoris fe curitatis conGderatio (quam mrenium cum caftris iHis conjuncrio adferre videbatur) anfam pra:buiife veroGmile eft.' , Tertia, inter portam Majorem & Mona:fterium S. CruciJ in Hiero[olymiJ alicujus forte grandioris a:di ficii imminens vicinia caufa fuit, ut meenia [ecun dum, aqua:du&um aliquantulum in illum angulum extenderentur, ut in quinta regione fUllus expo- netur. . Objiciet hie aliquis Amphitheatrum Caflrenfe: cujus pars dimidia pone hartos S. Cruci? extra Il).re-, - nia procurrere confpicitur., Verum hoc: certum que, Amphitheatrum illud intra murorum ambi. tum fuiiTe: verum ex ipfo Gtu_, nonnullifque vete ris fundamenti reliquiis liquet, mrenibus proxime Amphitheatrum ad ilIum celGtudinis tramitem pro currentibus , fiIbitoque flexu ad hodiernum Gtum revertentibus,' feftinatione, commoditateque iftius in reficiendis poft Gothorum irruptionem muris adjumenti, exiguam illam , & vix fenGbilem intt'or fum eorundem fa8:am effe reduéhonem. �od ut melius pateat, qux paulo ultra funt, conGderari ali quanta velim attenrius. Etenim particulam iUic mu ri videas e lapidibus grandibus, & quadratis, nulla intermitra calee ferruminatis, &, quantum conje aura atrequi licet, feftinanter veteris mori reJiquiis impoGtis: quam ego partem operis tumultuarii Be liCarii etre arbitrar; qui partem a Tatila,. ut ait Procopius , diruti muri nulla interftrata calce pro peranter refecit: ad cujus fuftentationem vicini Amphitheatri beneficio u[us eile videtor: poftea vero cum muri calce intetjeél:a redintegrarentor , quod ina deproperata fine calce fubftrucrio .invali dior eifet, multo magis Amphitheatri ifrius fubGdio atque fuftentaculo muros fuiife fuperftrucros. Quin nee animad,verGon� hic i�dignum puto, inter Ca tha Pra:::tona1 & dl(;rum Illud Amphitheatrum, la� : � I A R D I N I A pides alicubi in muris quadrates conípici rudi ma nu lateritio operi iníertos: ut & inter portas S.[oan_ nis , & S. Pault: qui indicia eíle poílint , veteres a Servia exílrud os muros, qUQrum íaxa illa pars erant , ab hodiernis haud procul abfuiíle ; & ab Aureliano ibidem aut parum , aut omnino non mu, tatos, prolatoíque fiíiíle. Quarto " inter portas Marranam, Latinam , & S. Sebafliani, ut ex parte ingens ille Gnus evitare. tur , quem moenia iíthic introríum inter Ccelium & A ventinum reduéla faciebanr , utque omnia; qua: illic intermedia erant , xdificia in tuto collocarentur, B ip[a muniendi ratio poícere videbatur , ut Aurelia nus colliculo , qui intermedius eft, uteretur , & linea reda murum novum duceret , vetere illo mul to -breviorem. Quod cum dico, ita velim accipi , fi verum eft, Servium Tullium non ea fuum duxiíle murum , fed interius: quod uti mihi incompertum eft, ita & in media relinquo. Quinto, a porta S.Pauli ad Humen , reliéto A venti no , muro per planitiem via reéta duCto t multo minore mcenium traétu illud collis Teíla cei fpatium, porticuíque , & cetera redificia , ob ap pellentium ibidem in ripa navium commoda ex ílruéla , magno cum compendió incluía fuere, e munitaque. A uétorem Panvinius hujufce operis Belifaríum fuiíle credit. Verum Rufu� & Vicror, qui por tam Trigeminam intra muros fuiííe tradunt , ni miíquam idonei teíles íunt , muros jam tum ultra iílam portam prolaros fuiíle : praterquam quod porta S. Pauli majorem prx fe ferat vetuílatem , quam a:tas permittat Beliíarii; qua' Procopius lib. I I hiftoria: Gothica: , ab ilIa jam tempore eadem nomine appellata, exiffe fefe narrar, cum a Belifario Neapolim mitteretur, ut in orbem 'a Vitige obfef"; fam, qui recens jUuc Conftaminopoli' appulerant " milites, nec non quidquid in Campania'tritici col. D ligi ab ipfo poífer , -introducere , inferreque cona-: retur. Sexto, neceffitas in Transtiberina regione exi-' gebat, quo mrenia ifta cum iBis, qua:: in altera ri pa erant, conjungerentur, atque ita quatuor fluvio imniiili pontes' intra ip[orum ambitum includeren tur, ut tam ab hac. quam ab ilIa parte, ad por tam Septimianam, & ad Portuen[em, ab Urbano VIII pO,ftea deftruétam , in adverfa úbi ripa obje� aas, producerentur. : Ulterius, quam a me' difputatum eft, mrenia ab Aure1iano ampliata vix credibile ef1:, aut cene non admodum largo incremento; ut ex corum Gtu ani- E mudvertere eft, Adhxc non habuit Roma, quum vel maxime floreret, & ad fummum magnitudinis perveniGet fafrigium, filburbia extra Servii mu rum ubique a:que late diffu[a, ut e villis, pagis , campis, & 1i.Iburbanis co1ligere eft: verum in non null is loeis ab ipGs agri muris in libera camporum fpatia diffundebantur; in aliis rurfus xdificia late Ipargebantur, fuburbiaque a fein vicem diftincra, ut ftellarum [alent radii � in diverfa procurrebant; ut de via Flaminia in Ammiano legitur, & in Arilli. de in oratione, qure urbis laudes continet, de con tinuatip ad mare ufque a::dificiis. Et hinc vira eft �oma velut e pluribus conftare orbibus; quo (c;n- F [Ii forte Pliniqs: '1I¿ifl quod ,exfPatiantia teaa multllJ addidere urbes. Sic ut in civitate tam late effufa amplior murorum ambitus fieri nequierit. Quod ad fuburbia attinet, non omittendum videtur, diill· mulandumve, Ariftidem, quum de eorum agit in laudatione Roma: amplitudine, Rhetoris implere partes, & rem fupra verurn extollere: Gquidem view Alexandri, (qui fecundum Ammianum in via erat -Oftienu tribus paGüum miUibus a civirate Romana , 'al \ fe n 11� o A , id te ut au «j� di, tal • rei fa e inl ed el niA tit eu . mi ,. eo Po Fla ut cit mu etia ut tid par. ded mel ] tert -_ro 924 udi rna, S·loan_ eteres a . lla pars ; & ab ion mu, am, &: evitare, �celium , ua ,qua; irentur, iiurelia_ tur , & lo mul, ccipi, ú duxifle pertum ié1:o A- duél:o t Tefta .. oh ap- Dda ex- fuere, lifarium fl po�- It, nl- m ultra il quod ratem , ius lib. eodem ¡elifario ! ob[er.. [eram to ici col- : cona: ile exi-' tera ri- 'fluvio ¡deren- Id por- Jrbano L obje� �niaab �enon :u anI- quum ' , :udinis 11 mu- pag1s, a non- �orum a late H:a, ut It; ut f\rifri- git in �p!ere údem an VIa ¡virare mana , R O M A V E T V s, Lib. I, ' JitlS;: 9:t) r: is id 'C J1. • di t VI' ílinri b' Romana re?I�tL1S, ians I . mal1Hel�e In ��ca.. e�- A tareque g orne commotus, re .íttnt : cujus am nus a AtlHIlíam lib. XVII, ubi d� Obeliíco CU'Cl Maxi- tarn lange ab eo , quod habitabatur , diílabat , ur b. it hzc funt: Defertur en vlcum A/exandrt ter. Diogenes , cui urbis commiíla cura fuerar, alia rur .. · 1J!1 ;;de' /lb urbe ftiunüum: unde chamulcis impof!tm, firs übGdione fpem fecerit earn íe frumento Iiiíien .. ttO {ll/(,.quc /cnilU per Hoftienfem porfam, &c. SIC ut taturum , quod ex coníitis in urbe agris collige .. , Ira '}'l . FI .. O 'I 1. r: fuborbia VIa; . am!úul;. cncu os �lque remer c�- retur, rendiífe, .nec l.n Ammrano, n�c In quoquam al�o Poll: bella Góthica, Natf€s iterum iifdem -reíar .. fcriptore Inv�mam :. verum potlUS. a� pontem MII- ciendís manum admovit : at deinceps illos ab ?lii� vium íiiburbium fUl�e a R.o:na ,dIihnaum.: qu.o quoque, qumm res pofcerer, inflauratos ;' neg:frl rum remporis exípatiatum m [ohtum e :ramo ml�, ' vix pollito Etenim PontiJices'Máximi Hadriánus hi colligere video�, :ut � ex Ip[O A�llmIa:no,. GeLltI primus , & Gregorius Iecundu, notabiliter méenia 'alibi cornmodius indicabitur .. Ingenua fan�, & late: ' urbis refeciile legunrur, Sed rreque hi, neque alii, krpentia Roma habuerit licet. íuburbia ; non' veteribus eos remevere vettigiis arque fundaraentis tanta ramen, quanta a vulg<? jactantur , quod B poruerunt , noviíve faperredificare � quod pofl To"; l1d, cünaa: in miraculum . extollenda pronum eft. tilam ea pars urbis numquam ut ante culm, habi- Ceterum non tot us hodiernus meenium ambitus tataque, interiore multo, anguftioreque muró am ... Aurdiano debetur. Coaflantinus enim , referente biri debuiílet. ' .id ZO[Jilo , di�u�is Ca�ris ��xto�i�s, & ea mu�'i par- Sed & ex ipío ílatim prime intuitu, quid. olim �. te, qnx ab civitate .Illa dl-5jungebat. ,rre� r�ltquas, quid peflea additum , reflitatumque fuerit , appa e, ut ea part_e urbs muns 'clauderetur , F€;!lgmt m�aéfas, ret. Longe enim alia J ac plaH€ divería a veteribus arque ita urbis ambitum , veruJil:� non ad[�10:dUl'!l ftruéhlris., additameneorum recentiorum facies eft. rnagno [patio yl ampliavit. Caílra: illa , muns urbis N am . venís jlla fubftruétio e lateribus eft,-� ,& re .. fl:1bjeéta, non ad, S. Sebafliani portam fuere, verum, cenrior faciJe ducentórum eire ran tum t aut paulo (It .Panvinius aifcrit, extra Nomentanam, qua: ha- : amplius:am10rum, reverfofquc' Avemone Romam. die Pia appellatur. . . .:. -- Pontifices auétQres habuilfe videtur: quorum diveI'm . Illud igitór fpatium quadralmm, quod inter por- . fa opera; .di�inaag�le t�mporibu�, diverGtate:qu?_ tam ilIam, & alteram nunc obftruétam , procur- e ,que exténons (peClel. faoht femet ¡pfa produrit.· SIC • rens hodieqlJe viGrur , accefllo eft, a Conltantino I & magna quandoque rnurorum portio occurrit to. faaa, cum Calha Prxtoria deftraeret. . ta plena majeftatis, opcri(que'auguftioris, qua:tur- , Refeaos ab Honorio muros urois, non modol ribus infrruaa, alicubi tef�o openis; & capitellis e Claudiano in Con( v I. HonoFii liquet, fed & ex: [::epe matrnoreis exornatis', t:�mpora argtrunr am- ... in[criptionibus, . de quibus. fupra. Eadem gIOl:ia' ph oris potentia:, majorífque culius , q�am Belifa .. etiam Theodórico Gothoi'um Regi a eamodoro In rji , Narfetjrve ferebat á;:tas ': unde ego opus iHud Chromeo trlbuitur: AtqHe adwirandú, inquit, #1(2- Hónorio, aliive Imperatori lubens adfcripferim. l1i{;m depuwa per Annos Jingulos maxima pecunta! quan- Sed & qu�' dein a Torila, vel Narfete addita fue- titate fubvenit. Ubi tamen, animadvertendun1 ell: , runt, facile digno[cuntur, quum hi Am:phithearri · cum de mamibm loquitur, Caffiodorus, non .folum CafrrenGs [ubftrué1:uras proxime, quantum' fieri eum de muris urbis en�, fed & de reliquis ejus a:- poruit , quod ad formam exteriorem, fecuti �n:t., dificíis, ac ftruél:uris, accipiendum: Gcut' & de Do", mi .ex utrorumque liquet comparatione. Ceterarum mitiano [cribit: Hu Coj]. multa mamía, & celeberri. D partiulp. fi'mplicior, & minus vetuftatem fapiens ..... ma >Rom.e fa.é?a font: . id eji, Capita/tum, ForumTránji- ilruétura eorum une, dubio fuerit, qui poftil1a --' tÓr�un;-,-l)¡i,"orum . .pórticuljfJfu'ffd ,S'erapétim�' &t: ros url1is'varirS'tempt)ribws'irríhturarurir:' .' �ultorulp.::f�r,t,op!1)io'"Juftinia9i tempore in bel- . . Ie;> cóntra Gothos véterem urbis ambitum a Belifa . rio intra anguftius fpatiüm eontraaum fuine. Ve- · rum, prreterquam_qu:od ipf::e rios parra: contrarium doceam, Procopius", qu�, uti dixi, eo in: bello Be lifarii coines fuit,' [<tpius ab eo redintegratos muro� tradit, at J;1Uf!1q�Ia� .contraélos: quin potius, G ac- S· kut mrenia, ita &'Porra: Gtum varíe una cum ' curate omfli� perlegatur"ejus hil10ria , [::epíus coh- . . nO,mine mutaverunt: unde. cujus ha: vel illa: ' trarium affi�maré dcprehendetur. Multis enim in .... am�ítus, quoque loc'o fuerint, exatle tradei'e locis mcenfa: tl,mibus grandioribus, & amplioribus, perquan;l. dillicile eft. 'Numerus' earum e PliniQ t & extroríumr inferiore [ui p¡¡rte procurremibus ad- ,R ubi de murís agit, liquido confiar. Air enim: ,qil. or,navit, müri¡\Í'i�que validius; quorum procurfuum Jingula! portM, qUt£ font hodie numero �X:liy I I, ita:Út e�lamnunc aHqüa vifuntur vell:igia, projeétis infe- . x � I {eme! numerentur ; pr�tereanturqfte e.�·· 'lIcteribus]e; nus novis 'muris, qui prioribus plus fpatii adderent, . ptem, qut£ effi deftmmt, &c: Hic pro ,XXXV II alii ar_9�e compkérerentur. Quod autem portam Fla- xxx IV legunt; Panvinius aurem malit XX IV. Ni,.. - mInIam angufto, diflicílique filu' fuiife ait, non id- hilominu�ilk, quem ¡pfe edíqit, Publius Vitl:or; ," eo tamen e,xifl:imandum �fr, earn ulterius ver[us libro extrema ait, Porta tf'iginta foptem. Donato Pontem Mrlvium Gtam fuiife, cum iftor[um via textus Plinii oorruptus videtur, ¡deoque nee fen[um Flamini� fenum magis magiC que dilatetur : vúurV . inveftígare ejüs cura: habuit, nec piures XIV, aUI: u� ean: m �ngufto fuilfe loco c'ogno[camus , [uffi-. [u�mum x� I, f�i�e. pOl'tas exiíl:irriat • in Procopio Cl�, mqUlr Dona�us, colleni intued, qui ei im- non plures 111venm aflirmans. Verumtamen tamus lTI:net, & �d gr�dús'S. Marit£ Populi incipit. Forte portarum nJtmerus nemini ,velim, a vero videarur etla� propIo� llb.coUi porta'ea fuit; qux poH:ea, alienusNamcumcunétaundiqueextramurosaréti[". u.� via eífet dlrealOr , five ut eccleGa: ifh plus fpa- F Gme habitaremur, ut pIures ad faciliorem Ul'bis adi: . tu foret, mutata loco: aut, u eadem loci reí1:irit tum porta: fierent, ip[a exigebat mutui commercíi, pars collis ,oh�<commodum publicmTI .. 'decoremv� a�que indigenti::e neceffitas: & G iti tam anguilo in .. detaa in planum (it ,qü::e.illam ,an'te; anShu.s pre- r.ervalli [patio quatuo�, idque maximis impendiis �, Ine at. . I ".. Tiberis ,junétlls ponnbus fuit', quo ex Transtibe- f:Iorum redit;tegratorum mreniumT9tiIa partem rina regione parariar in urbem tranurus foret: cer- "te,rqam. dej�it .:.�r varii� !,n lo��s:'toftea vero, cum te nón abGm�Ie vera eH, pluribus minore mulro ��ubem-lteru.U).�epi1T�(��preilitemííi'aüéfus ;�avldi�' ünpen[�r porus lUl.h·os· fúi1Ie :interdfos� '�od' vel"-�" .",: c":!.. . ',.�-��,--- iode e A P. '1 X .. ·· .. De portü. F A M I .Á N I I N . Á It. D- I N I inde colligere eft; ql.l�a a f:orta Salaria? ufque ad A nus ceeípirer , poílea , quum dé portarum nominibus portam S. L.íurentii, VIX mille .. p�«uum Interva�lo , agetur, pluribus oítendam. Invefliganda tamen Plinii quatuor hodieque por:x .confpiciuntur , & plunum íententia eft. Donatus x 11 pro tina numerari putar, etiam vef1:igia: atque Ita In undecim mill. pa«�u� Atqui ita rem non tam expedit , quam magis etiam facile XXXVI I effe porree potuerunt, E Beliíarii impedir atque intricat : íiquidem duodecim pro una eevo argumenrum peti nequit; quod jam tum Ro- numerari res perql1am abfurda eíl : tum longe aliud rna magna fui parte jacuerit inculta; adeoque mul-! quid eft, femel tantum duodeeim numerare; aliud, ne urbis ponx fuerint ob.!lruax. Quin & facile nonniíi pro una eaídem pOBere x I J. Mihi alia fub .. accidere potuit , ut ill reflitutis , prolatifve ab Au- -nafcitur conjeétura : quam priufquam in medium' reliano mutis min-or earurn numerus fuerit , quo proferam , Livii .quidam locus non minus diflleilis munitior urbs eílet , ac íecurior : non urgente ex- explanandus eft. Hie trecentorum Fabiorum ad'!' jgenteque majorem numerum neceílitate commer- veríiis Vejentes expeditionem, & egréílum ex urbe cíi, quod jam omnia ferme , [altern potiora , xdifi- memorans, Infelici, in quit , via a .dextro ¡.mo portl: cia muris incluía eílent. Adfert pro fe Donatus, B Carmemalis projeEli Cremeram flumelt perveniunt,. &c. non licuifle olim muros interícindere , quod reli- Dextrum hie plerique Janum pro Jani templo ac- gionibus Romani impedirentur duétum aufpicato cipiunr, quod extra illam portam erat , & de:wrum fulcum interrumpere , atque violare .. At G ipíi po- appellatum reípeétu Janiculi, qui ei ad manum tuere immutari , protollique muri , certe etiam' erar finiflram, Verum hie de Janis portse , non de aperiri pluribus potuere locis , expiatis per Augures, templo J ani agitur, quod extra porcam. Ovidius qux vetabant , religionibus. .' hb .. I I Faílorum -idem dicit: . .: ' . I Eft ramen in Plinio difficilis quidam, ae plane ; 9armentis port� dextro eft via proxipla ld!,o� . durus nodus, qui, priufquam ulterius pergamus , Unde liquet tam .íiniílrum , quam dextrum , por- folvendus efl; Ait enim: Ita lit duodccim. flmel nu_ 'tre Carmentali fuiíle Janum. Tum & Janus a tem- .meremer .. Numerar primum omnes fui temporis¡ plo Jani diveríum quid; ut idem Poeta 1. I. Fait. pbrta,§�. &. mox x I I tantum íemel numerandas eíle teflarur : . vült'i�}-at qpa de cauíla? Marlianus , agnita hae dif- Cum tot [tnt ¡ani, cnr fllU foeratH4 in uno, ficultate , expedire [e illa exiílimat , veteribus jC Hie ubi templa forú ¡unéfa duohtu habes? portis Gngulis bina fuiíle nomina dicens, quxque Affirmat id ipíirm & P. Victor; J�nj, inquit , pet ilia fuerint , cnumerans. Sed qux illa in tam omn.es reg�ones incYHflati, es ornat; [tgnÚ. Quid autem gravi ícriptore fuiífet levitas, dum Romas portas Ja�l.fuennt. nemo melius 'Cicerone explicuerit , numerat , viaíque , qux ad illas ducebant , enar- qUl 111 I I de nat. deorum: Ex quo, ait , tran[ttioneJ rat, edicere , fe nuIlam harum plufquam uno no- fcrvi£ Jani nomif1antur. Omnes igitur traníitus , .mine proferre? Hie fane nulla plurium nominum queis ex uno in alium commeabatur locum, qui- ratio, aut enumerario , locum habere poteft , ubi burque duplex, ut J ano, facies erat, introitus Cci .. de dimenfo mrenium ambitu, viarumque & com- hcet, & exitus, Jani diai; inCerviebamque u{üi pitorum numero loquitur, porta(que vecenfet Pli- publico compendia viarum feaantiumin foro ,ali. nius: nee tim ere poterat, abfque ifriufmodi admo- bive, negotiatorum. Hine in Portis interiores ,nitione imaginaturum Gbi leél:orcm, XI_I' fuiífe tranGtus, qui in multis tam antiquis_, quam ho .. � portas pro �XIV P9íitas. Adde, quod ,qure ipfarum, diernis , etiamnune t€él:i, detéaique, vifuntnr, &: quot nomina fuerint, expol1ere res perquam in- O Jani fuere appellati .. Et Quia in. C�rmentali dex- Ii- �-==.£:r�_ijt; -_ac _<l�Bi_a, __ Q!la�topere vero in,!lis- Ma!!¡",� .. � .. t�J:' fuit_'__�Q_nfmuitur etiam Gninrum in eadem fui!fe .. j ". q eJ J fj DI d � tu 1 p� ru tu p<I .Xl dG fi qu dí, ali ex Ca de :vic al tic Vel 91S minibus en Plinii :1 p�tat. IS euam pro una ge aliud ; aliud, ilia fub .. medium difllcilis rum ad 'ex urb� mo por14: , t.¡ &c� ilplo ac� �c.\·trum manum non de Ov,iqius 10. n , por s a tem I. Faft. , r? ui�, pet 1 autem I ¡euetit, mjitioneJ l11fitus , l , qm itus fci. ue uftii �ro ,ali tenores am ho .. � 9 R O M A V B 't V s, Lib. 1. 930 92 d iis facile cognitu fuit, qui veterem Por- A bili prolatione. Quum veto ab�il1c mnri per morí- I QIo fi rn videre portam , .qux anno clo Io CXL I I I tern 'I'arpejum , & prserupta ejus laxa, pergerent , t�eV�ban� oétavo d�ftrué1:a fui�, c.um eam ��ri non potu it alia ufque ad Maceflum Corvorum conflitui T I1stibenmc reglOms partem mtenus reduci J�- porta: niíi forte aliquando , quo commodius de Ca .. b::ee': cujus exterior facies duplieem porram exhi- pitolio in Campum Martium defcende'retur; Tar .. bebat, quarum al�era obílruéta erat; utraqu� ta- peja ibi faéta fuit, unde per Aíylum , quod infe': en una interrnedia utrumque arcum íuffalcenre rius erat ,de[cendebatur. Verum nee volam hu", �lumna inter [e connexa: f�pra �tl:ámque ver? in jus, nee veftigium alicubi invenio, longitudinem porreéia erat m[cnptl<?, Honon.um Inter .i14f1cclium Coruorsm , & Columnam Tra .. rdhtutorum murorum auét�re_m indicans : . cujuf- janam (quod & Donatus obíervavit ) alia'debuit modi & fuperius aliam h�bUlI?US: & �unc iterum aliqua fuifle ad ima Capitolii, arque radices Quiri .. una cum iítius porta: delineatione exhl�emus. nalis ; quxque in viam latam duceret, ' Hane Dos Sic & interior porta:: S. P.auli pars, !n qu:- l?a- natus veterem 'R...._atumenam fuiHe putat, - Verurn joris vetuflatis (upereít faCles,. du�s lte� iíliuf. B Plutarchus in Publicola (quod nemini haétenus ani- modi arcus exhibet : nee non mtenor fa�le.s .P?r- ma�verfum) Ratumenam inter mas prius Capt .. tz ,y¡;Caj(}rú duas quoque habet portas triplici m- tolii portas numerat: 'Impet« raptum, arque afporra_ terflitio diítinétas , íuper quas tres in longum por� tum (loquitur illic de Vejente iílo auriga> qui ah reétse viíimtur inícripriones , Claudii , Veípafiani , .cquis Iuis Vejis Romani raptus fuit ) ufque (id (}t- & Titi- Sed & in ejus facie exteriore bina: occur- pitol¡um ; ibl hominem juxta portar!) dciecerunt, quam runt porta::; verum qua: minorem pra:: [e ferant Ratumenam nunc oocan», vetuítatern ,nee ejufdem tamen temporis: namque Hie rupes mantis Qpirinalis incipiunt, perguntque altera earum inícriptione exomata.eíl Honorii ca- u[que ad portam Salariam. Q1is autem negaverit , in pite prrecedente allata, Unde íatis va!ida .cenaque toto hoc tam longo traétu non pIures fuiíle portas, duci poteít conje�ura, porta�'um urbis aliquas �u.. per quas in Campum Martium defcenderetur ? At- plici fuiíle Jano l�ftru¿bs , .m ufum cummaxlm.e tamen Iitus earum exaétus non adeo facile tradi tranleuntium vehiculorum , jumentorumque. Ah- poteíl. Nam ubi nunc facÜis aditus eft ,. forfan quas dixi , non omn�s: quandoquide� nonnu11x e olim difficilior fuit, turbatis pet xdifitidrul11 ruinas ejufdem, forte & maJons vetuflatls, umco tantum prifcis vefiigiis. Crediderim nihilominus depreffio.' Jano pra:dita: vi[untur. Duplicem vera Janum in, re i110 trac�u, qui a Columna Trajana adPalatiUnl Carmentali fuiife, ita uti fupra dixi, valde verifi.. Pontificium; & quatuor jontes,' extenditur , pIures mile eft, & n'efcie qua duétos [uperftitione per una portas olim fuii1e. In �irinali vera SalutarÍ$ dextrum potiílimum JanuOJ adverfus hóftes exi1fe po�ta fuit: cui, (¡cut & pani mbntis éodem togno..! Fabios. De his igiror [entit Plinius, ut ad eum mme Salutaris inGgnita:, teftibus Varrone & Fefto, tandem revertamur:, monetque fe duodecim tan- ab dide Saluíis, quod ei proxima juit, cognomen iHud tum portas femel numerare, ne quis duplices, qui inditum fuit. Templum aUtein ¡ftud in [ummo in illis x I I erano]anos, pro xx IV portis inter ilias <l!:tirinali fuiGe Rufus &: Viétor tradiderc. Et quis xxxv I I a fe numerari forfitan exiftimet. [CIt, an non pulcherrimum iftud frontifpicium, quod Eft & alia in iiCdem Plinii verbis ob[curitas; ubi in hortis Columnenlibus fuit, ¡-ftius fuerit templi, ait: Pr£tet'c4nturqteC ex vcteribus feptem, qu£ cJfe dc� Salutis? Certe Salutis potius, quam Solis, uti pofiea fteremt. Maxima namque fcriptorum pars de iis ha:c D o�portunius docebitur.Hoc'quoque traad Catulariam aceipit portis, qua:: auél:o urbis fpatio intra proIa- fmife credo, de qua pofipaulo agam:, ceteris prius" tum pomrerium inutiles reftitere. Ego vero de iis de qui bus certius quid affirmari poteft, recenGtis. intelligam, qua: elau[a: fuere, velut [uperaure. Sfllaria vetus fuiffe Collina exifl:imatur, in qua', Pra:ierquam enim', quod ¡pfa vis verborum ifto- viam Salariam deliiife Tacitus I. I I I Hillor. docet. rum ,. qu£ eJfe dcjicrunt, id ¡p[um pofcere videa'" Verum, quum veteres muri ultra villam t5YCando .. tur. Varro tl;es tau tum , non aUtem feptem, intra jiam non pertingerent, uti fupra diéhim eft, Col� porn cerium portas. numerat. Donatus contra ea de linam paulo magis interius fui1fe neceife eft. Sed)d ,xxxv I I numero iftas feptem , qux .dIe deGerant , pauc::arum penicarum imervallu� eH, adeoque nee detraétas a Plinio exiftimat. At venlS Plinii fen- alicujus' fere mornel1ti. ,.�N omen Co/lin£ a Colle da ... fus fuit, (qui mihi nimis perfpicuus videtur, qu�m tum : -qua: & e..Agon�njiJ diéta; ut multi volun't � ).lt de eo dubitari debeat) prxter ilias v I I. alias quod fine angulis effet: ut autem l11ihi videtur; ah etiam adhuc xxxv ¡I Ul'bis portas fuifie. . antiquo �irinal�s nomine', quem antea Agonum � . Vt v�teres urbis port�s inveTI:igel?us, optimuÍn E five Egonum, diaum Fefius tradit. �in & .Q..ui_ faau em, ut ad: mrema rur[us oculos noflros re, rinalú diaa fuiffe quibufdam credita; a facello qúo,,: fleétamus. . " dam vicino .f2!!_irini , vel, ut Fellus vult, � .Q_ui.., . . Vicina certe Tiberi Fl;;mentana fuit, quam [x- rinali monte. Alii & ScIIlutarem appellat:.un volunt • plUS � Humine affliB:am Livius tl'adit, 1. v quartx ejufdem Fefli fe tUentes auaoritate� Ego vero Sa., decadls. Ha:c, (he cum iis nugas agamus. qui lutarem a Gollina diver[am fuiife puto. Nam' pri-", ea�dem portam Populi fuiffe opinati funt) non alibi mum ille de Via Salaria agit, & porta CoUina: tuin fUlt, quam proxime iliud murorum initium, quod vero paft de. porta Salutari, tamquam alia; & all ad pontem S. Marirt, fui1fe a1ferui: ubi, quamquam illa altera diverfa. ad l�tus Cannentalis, non tamen [uperaua fuit ; Huic perquam vicina eft Porta pia ,- quam, (five quoa per e�m <, ob Fabiorum interitum (éeleratam ' illam pot ius ,.' qux in veteri muro paulo relnotibr dl��m '. �x�re omino[um erat., Tum, quod nee fuiife videtur) al1tiquorum :zyjmcntanam fui�e • ah� .m VlCIma porta erat, qua m campum Martium cum via reaa N omentum, hddle Laméntara, ducel1s. exm commodlUs. ·polTet. F tum pons in Ani.er:e No�entanu.s abunde evincunt.: Proxima, & vicina cummaxime � huie erat Eadem, ut e LIVlO &:V lB:ore lIquet, F�f!.ulcifrs ap" Carmentalú, de qilaJupra abunde multa dixi cum peUata , a figulis forte, qui extra ill am [uás_ habe"; d� portis Romuli agerem. Hoc unum add�ndum bant officinas. Verum quia iíl Viétore etiam Picú. ' Yldetur, Carmentalem, ex quo poft primum u'rbi� lenjis legitur, ab antiqua Fi-culnea dertominationem :' Romul?_ conditre ambitum, acccpto in earo Ta- accepifie vi?eri poffit; qui locus Sabinorum fliit .. 10 , [patlUm urbis promotum eft, Gtum quoque Sunt & qUl nuncupatam earn Piminalem velint a veterem mutare potuÜTe, fed non admodum nota-, monte Vimina/i, five Ara ¡ovis Vim/nci: fedqua id. fad :P pp (;lant I NAR:-DINI -93� 931 ' F' A,. M I A_. N I ciant induai ratione, non video .. �telllm mons A quarii diflentiunr. Fulvius illam Ti{J¡m1nam eíle hie inter duas fufpenfus valles confpl�l�ur, quarum vult, exflruétam , poflquam Exquilina in aqure, altera íiilci inllar villam Perettam dividir , altera ad duétu illo obílruél:a fuir. Appellat earn & Teeri; s. Bernardi deGnit, continebatque olim inter Qpi- nam , a tauri capite, quod in falligio arcus viíirui , rinalem & Viminalem thermas Diocletiani inferio- verum cum tale nomen nufquam reperiatur , ne- res ut íuo oílenderur loco. Quare Nomentanam que item eediticaram earn poil: clauíam Exquilinam in Quirinali non fuiíle, ne dubitandum quidem eft, conner, fatis mihi fallaci uíus videtur conjeél:ura in / . Q¡od fi vero Ara Jovis Viminei .colli n01�e!l de- ea, quam de ingenti veterum portarum habemus . dir , in quo poíita erat, non potUlt ramen ifli por- numero, certitudine , illiuíque , qure reél:a hine tse dare, qua: extra ilium collem fuit. Tandem Tibur ducebat , vise, Siquidem JEdes D. Laurentii, Strabo Viminalem inter Collinam , & Exquilinarn, ad quam reél:a via ex hac porta pergitur, in via in medió collocans , multum illam ab hac fejungit; erat Tiburtina; in qua earn a Conflantino ftruo. quippe qua: a Gallina non niíi único _remota ftadio B étam Anaílafius in S. Silveílro memorat: Eadem cernatur; ab Exquilina vero plus qUlOque ; . a�eo- tempore, inquit, Conftantinus Auguflus fecit Baft/¡cam que magis verfiis Viminalem {ita, qu� erat 10 ipío 'Beato Lseremio Martyri via Tiburtina in agro Verano meditullio: unde & ad Caítra Preetoria exeundum fuper armarium crypt¡£ ,&c. Marlianus contra 'ea erat neceílario , quippe qua: in extr�lllo ina monte hane aut Exquilinam autumat , aut propius ad No- .erant extra meenia. Tum vero &: 111 valle, qua: mentanam íiram fuifle , hiíce Livii períiraíiis ,qui in inter �irinalem & Viminalem exitum dabat , fexto deeadis tertia: de FIacco air: Porta Cspen« cum priufquam Aurelianus muros proferret , a�t et:am exercii» Romam ingre!fus media urbe per Carinas exqui. Diocletianus illic Thermas sedificaret , aha etiam ttas contendii, Inde egreffos emer Exquilinam Coi¡inamqu� porta fuerit , necefle eft, .(.um vallis hac tam com- pofttit caffra. Unde colligit, traníitum illum Flacci moda ad exitum muris tara eludi non potuerit, Ad a porta S. Sebr;t!fiant per Carinas ad: illam ducere S. hac paulo ultra veterem Nomentanam , ubi Ca- Laerentii : & ex ultimis verbis, inter. Exquilinam ftrorum Prsetoriorúm clivus incipit , claufa qua-dam Collit¡amque, exíguum inter ilIas duas intervallum á-d latus videtur, qua: valli huie exaétiíiime reípon- C] fuifle argumentatur. At mihi Exquilinam cam non dens opinionem meam mirifice confirm at. Eant fuiíle upertum íatis videtur , liquidumque. Primo nunc, negentque fidem mereri XXXV;I I porrarum namque Exquilina Strabonis tempore claufa fuit: apud Plinium numerum. - hsec autem eludí nequiit, quod ea in viam Tibur. Illa vera, qUa! ab altera Caílrorum Prsetorio, tinam exiretur, 'Dein, 6 ab Exquilina via: dure rum parte obflruéta videtur , utplurimum ea cre-: Labicum, & Prrenefie dueebant, uti Strabo afie- <J.itur ,-quam veteres Inter aggeres appellarunt: fea rit, non ea eile potuit, qua via Tiburtina ineipie- perquam levibus, ne dicam nuUis > argumentis. pat; veruml magis ver[us portamMajorem, & huie Voeulre eoiro inter aggeres Caris clar� indicant, non proxima, Gta dIe debuit. Campum veró Exqui. eam in medio aggere Servii Tullii [uifie, verum linum inter, portam S. Lilurentli & portam Majorem inter hune & illum Tarquinii Superbi: unde aut fui.ífe , alibi a me ,docebitur; & in hoc campo fuif- illa S. Laurentii fuit, aut inter iHam & portaro Ma- fe Tiburtinam ,. atque Exquilinam Strabo indicar. forem _alia: quam Q_perqueralanam fuiile Panvinius Quare fatius eft ita exiftimare'. Tiburtinam magis credidit, in V iminali earn monte <;:ollocans, motus D ad uniftram fuiíIe Tibur verfus ;" akerarn magis ad h.ifce PÍinii 1. xv I, C. X: Silvarum, cene diflingueha., dextram 'f qua Pra:nefte ibatur. Qpod &: aggeris �atur; infgnibm: Faguta!i Jovi etiammm,' f uhi l�cui, a Servio exHrúél:i longitudo comfirmat, guam Dio- fag�us fuit porta f2.:!erquetUtana,. colle,. jn quem vimi- nyGus inter CoHinam &: Exquilinam infeptem Iladiá na pete/;antt:!r. Cui Varronem, Viétorem, & Ru- porre&am rcribit, quod ferme íi: mille paiTuum eft. fum,addit: quorum primo Saeellum Qyerquetula- Hoc fpatium a vdla /Wandofa per vram ,qua: fub ve- l).um, reliquis autem duobus filva Fagutalis in Vi- teri aggere pon,e Carthufianorum cmnohiúm, ae v;¡¡am �inali_ collocatur. Sed ha:e porta inter Viminalem Perettam eft, ultra portarn fefe S. Laurentii extendit. ell & E�quiJias, nee a:liter in ipro coile: & ad earn . Gahiufom eile ideo Panvinius opinatus eí1:, quia l'eéta tend it illud convexum, quod ad inflar cana_ in novo fuo P. Viél:ore inter vias Tiburtin¡zm, vd ljs vi/lam Perettam incurvat. Plinii autem locus, Gabinam, legitur: & a via ad portam deauxit a.r. uti Donatus optime obfervavit , nil infert; quo- gumentum. Sed gabina via & Tiburtina easem eife . Iliam ab initio tamum Romam íilvis diftinél:am di� non potuit, fi Gabii in" media, via fuere Prrendlina. cit, nempe Jove Fagutali, porta Qyerquetulana, E, Strabo Tiburtinam viam cum Valeria ccmjunél:án1 <;olle Viminali, ceterifque id g(!:[ms aliis. Varro dicit: &. hree non Gabios ducebat, fed in Sabinos. Saeellu_m illud proxime ad Exquilias coHoe at : QIare aut vitium..eft in ViB:ore" � pro gahina, Buie (j�igil1i concinunt luci vicini, &c. Qlare Quer- Sabma legendum: vel, ut ego malim, eidem libro quetulana, vel in Exquiliis fuit , ad montem Gre- ,fides hab-eri nequit. Nam quod ha:c ejus editio lium, vel in Crelio proxime Exquilias, qui & 'vulgata multo ut:auébor, non, ut hane 110n iote- .Q._tterqaetulamu ohm diaus fuit. aucrore Tacita : gram ,purem, facrt, [ed, lit illam a defctiptore mul .. prope quem Sacellum hoc fuiífe veriíimile ell: de tis laeiniis de fuo adfutis, vel defcriptis e mar- quo" ut � porra (@erquetulana in quinta Regio- gine gloffis auB::am 'exiH:imem. Unde iHe Goin .. ne fuGus a me difputabitur. Port�m ilI�m, obftru- . mentator, qui inter ceteras vias fJabinam non inve- �a1n qahiufom fuifie, e�ifiimaverim: in quo U feo- niebat, cognaminem' alteri fuiHe apinarus, Ttbur .. pum.non attingo, certe haud multum aberro'; 6- tina ill am fed nu1l6 judicio adjunxit. , quidem vel ab hac, vel non proml inde, viaVa- Tiburtinam �gitur [:tris perfpicue ofrénf�m arbi. leria ibatur in Sabinos. Nift potius Collatina ipfa F tror: nec mmos clarum, EX'1uilin>lr1'i paulo ul. fuerit,' quam omnes ilIie loci fuiífe credidere, ubi terins fuií1e, terminumque aggeris Servii Tul- nunc Pinciana eft: fed male: non :modo, quia ve- ¡ii: & rub Tiberio elau[am, ob vieiniam forte ter�s S.ervii m�ri eo non pervenere : v_erum etiam portarum aliarum. Non-lange inde , prope Ma- qUla via Gollatma, ut ex Fronüuo �olhgo, proxi_ , jorem, portula quxdam. hodie obftrucra viGwr ; me campum diél:um Saloí1ium, tranfihat: ubi & intra muros in vineis fulcus via: al1imadver- lllagna iIla Aqua: ·virginis efl: featuri2:o;: & ubi 'titur, qua illa, adibatur. Bine ego. portám S. Lafl- Collatinam olim fuiífe Cluverius dem�nHrat. rentii, -inter utr.umque aggerem fitam J veterem ef.. Sequit,ur illa S. Lfluremú, in qua mirifice Anti· , fe inter,aggeres Iup.el1s credid�il1). ' men Col Lu� ¡Bual Vn� fe: cum prO) &0 etiai lnGo e Gali rent: TI teru¡ pom nec ter quo 'Ma}, pol I Quo renti; hic 4 tigel ferro dam dab2 l.ll ne o mml proD perL, med tes E perg neee ro VI lini f qua nun, eo I, pote . Q 111 al lieet fuim Labtt In e� via � nefti; pere fuere '931 " <::!fe 19ure r.utri_ iíitur ; , ne, linalU ura in remus L hine �rent�i, 10 Via frru Eadem !{theam verano tra'ea ti No flul III Mcum 'fxqui. 'amque Flaeei ere S. �ilinam 'allum n nOli Primo fuit: ribur � dure p ?�e- lClpIe- le huie Ixqui .. iaiorem bfuil- ¡dica�. magIs gis ,ad ggeris llDro ftadia in eft. lb ve vif!am endie. quia , vél ;it ar .. n eKe ::::f1illa. iI..starn binos. ¡bind, libr<, editio inté mul .. már GOlD' inve· rtbllr .. R 'O M A V E T V s. Lib. I. 93.:f- 93�� '\Yero nu�c p�rta Ma!or appellatur , a ple, A Superbi agger fuir, ut fupra vidimua.Sc polleafu« '. orca N¡£vta fuiíle creditur , e pugna: argu- íius etiam dicetur : quem in ea urbis fuiílc parte, nfque P quam ibi decertaram Livius in II refert : qua: Gabios reípiceret , DionyGus docet : quod roentO, I' . d di , c.: ihi ft h G b' e Co;' Vaterzm , ut eliceret pr¡£ stores , e t"t JUU , mi I argumento e , aut anc a warn veterum , lt1�� die ¡requentes porta Exquilin(4, qU¡£ averJijJima effe, aut certe ab .ea non admodum longe remo- �¡ t'u;te "": expe/lerent.p�ctU, ,,&c. P. Va/erim �nde tam. Sed pee minus valida funt argumenta, utLa .. 1'.lfermimum cum modicis co pm ad fecundum_ lapzdem bican« exiílimetur. Duas ait Strabo vias, Pnene .. Gavina via occlI/tum objidcre ¡ubec,': Sp.. Largzum cum ílinam , & Labicanam , e porta Exquilina procef •. expedita jf4vcntu�e ad portam Co!lma1p flare,. donee ho- liife.. At Labicanam íingularem íibi porram ha .. ji; pr¡£teneat, ende ft objicere hofl�, ne (it ad flumen buiíle certum eft e Plinii 1. xxxv I, c. v. Gabios reditUJ. Confolum alter L. Lecretius porta Neu« cum autem invia Prseneílina fuiíle Dionyíius ait lib. IV, aliquot maniputis militum �f.reJfU!.. ¡pfe ':a(erim Celio Sequitur ¡gitur. Labicanam proxime Exquilinam monte de/e{jIU cohortes eductt: hzque prtml app:lruere fuiíie : qua: cum obturaretur , per hanc. eadem holfi. Herminiu« rlbi tumultum [enjit, cecsrrit ex inji- B commoditate in illas duas vias exitum patuiíle , fie .. diiJ, verJifque in Lecretiso» Hetrufcis terga cedit ; lit nunc etiam Prseneílina hinc inchoatur. Ita clau- dextr« !¡£vaque bine a porta Colline , i¡linc a Nr£via red. fa fuit Exquilina, forre quod longo Uíi.l cognitum � ditUJ clamor. - Sed ex hoc loco contrarium manife- eíiet , commodiorern e Labieana Labicum & Pne- ftiíIime evincitur. Par enim ferme fpatium ad ar- neíle exitum elle. Quin & accidere potuit , ut il .. menta , & iníeílum abo Herminio locurrr , a porta la claufa heec Exquilinee nomine a pluribus appel- Collina & N xvÍa fuiílc videtur , ad guas Largius & lata fit: quum Frontinus de Aniene novo libro pri .. Lucretius flabant : ad hos autem e monte Coelio , mo dicat : Ream uero duéft.u flcundum fpem ueteret» quaíi de' medio loco, tendebat Cof. Valerius. ueniens intra portam Efquifinam, &c. En, quanta 'Unde íequitur , Neeviam ultra illam S.foannü fuif- olim vicinia portarum fuerit: qua::, lit exaéti de fe: quod poítea Panvinio quoque viíum magna iis quidquam animo concipere nequeamus, eroO' cum animi mei cognovi voluptate, �viam vero ficit, proximam porta:: Latina: fuiffe eommol1ius etiam Eam, qua:: hodie S. Joannis dicitur, olim CrE!; .. & opportunius infra oftendam. Interim hoc velim C montanam fuifie· perquam probabiliter afferitur. etiam obfervetur, íi Herminius in via Gabina in Hane & Ajinariam multi putant, per quam Proeo- inGdiis de1ituerit, ad quem reéta Conful de monte pius lib. l. feribit Belifarium Neapoli venient€m Crelio defeenderit, viam portamque Gabinam, Gve urbem intrane. Meminit'& Anaftalius in S. Silve- Gabiufam, non fuiffe eo loci, ubi nunc i!la S. Lau. rio,: Feni at! por/am AJinariam, in quit , juxta Latera. rentii confpicimr. nos, Cj civitatem tibi trado, &e. Unde & ,Ajinariam Panvinius in ea fententia eft 'F Maiorem erre ve.. diél:am FuI vii opinio eft, quod per eam intrarent tcrum portam Exquilinam. Verum valid is probari e Neapolituno Regno ad urbem venientes afinarii; poillt argumentis, Exquilinam nee hane fuine , Verum quod ad Procopium via tum temporis N ea- nee iHam jam memoratam S. Laurentii. Septem poli venientibus maxime u'ita atque ufurpata erat enim ftadiorum intervallum, quod Dionyfius in- Appia; & poft Appiam Latina. Sed & idem Pro .. tel' Collinam & Exquilinam interceffiffe tradit , copius refert, Belifarium, reliél:a Appia ad Gni- quod ad S. Laurentii nimis longum eft, quod ad ftram, veniffe via Latina .. Porta: AJinari¡£ magnum 'Majorán nimis breve. Adha::c in Exquilino eam- D argumentum eft via eAjinaria, de qua Fefi:us, col. po Tibuninam & Exquilinam .fuiffe Strabo refert. locans eam inter Ardeatinam & Latinam: 'R.$trici- I Quod 4 igitur in eo Tiburtina fuit, quam S. Lau- btU, (vel u� alii libri habent Retrices cum) Cato in' r�tii e{fe dixi, M.ljor iHic eífe non potuit, quod ea, quam fcribit, oratione, &c. fignijicat aquam eo no_ h.le <:ampus, ut poft videbÍmus, eOllfque non pcr- mine, qua eft fopra viam Ardeatinam inter f¡¡pidem ft... - tlgem. Tandem Exquilina ante Tiberium nulli cundum. & tertium, qua inrigantur hmi infra viám ferme alteri rei, quam educendis ad' fupplicium �rdeatinam & Ajinariam, ufqlle ad Latinam : gure damnatis inferviit, qui extra i11am portam moni cum iis, qu� ex Procopio citavi, conveniunt. At dabantur: quo uii! poftea obfolero , ' ut e Tacito verba nimifquam manifefta (unt, & clara Anafta- 1. I I Annalium patet, velut fuperBua tefte Strabo- fi¡. juxta Lateranos, &c. explieabuntur igitur ver .. neo occlufa eft. Erat igitur loco minus frequenti , ba Fefti, qure nunc videntur turbare, fuo loco: mlOufquc eomm�do. At S. Laurentii porta femper interim i�l� AnaftaGi juxta Laieraños quam ftriél:if- propter viam Tiburrinam neeeífaria fuit , in quam Gme acoplenda ecnfeo: neque portam S. Joannt4 per �am .exibatur, & propter ¡11am, qua: e Roma:: E e:ffe portam AGnariam, fed hanc minorem illam • medltulho ad clivum S. Lucia in Stlice, duos mon- q�x pa�l<;> ult�rius obfi�uéta confpieitut, ubi ur ... tes Exqui�iarum Cifpium & üppium dividentem , bIS mUr! dlfpan a toto rehquo mrenium ambitu facie pergens? In eadem porta deGnebat. N eque minus arcuati [unt, & inftar Palatii feneftras habent: fie nece�ana femper porta Major fUlt, ad quam e fo- ut veterls palatii �ateranenlis eife poffint 'reliquia:. �io ,Via. recra ad S. C!'ementü , & SS. Petri & :}fa�cel- Oftendetur & poftea , ubi via AGnaría deGerit: m fUlt, .eftque etlamnunc, La'llicana multls dlél:a, porta vero,depreifa, & oeeulta fuit, maximeque qua Ga�lOS & Prxnefie ,eommodiffime & olim & apta proditioni, quam Ifauri ibi maebinati funt. nunc eXltur .. E�'at igitur Exqui!ina inter hafce duas, Pofthanc & alia claufa atque obturata iiwenitur, ad eo loco, ubI etlam nunc intervallum i!lud agnofcí quam Marrana Romam inBuit. Credita hxc Metrodi;' poteft. fuilTe vetus porta,' quam �. Gregorius l� IX 'epift. . Quxnam igitur porta Major fuerit, etiamnunc LX IX Metronis appellat. Alu Ga,blUfam ene volunt: I� obfcur� eft: ponam vero fuiffe eertiillmum eft, verum JUetronis illam fuiíle non alienum eft a veri �I�et Mfhal1us , veruf!l nullis �rgumentis, areum F GmilitudiIie, quum Gregarius eam non longe a via �ul�e tllumphalem velie. Ego Illam Gabiufam, vel Latina & via Appia coBocet. Afcenfis, inquit, ca.;. �¡;¡btcanam, fuine ·crediderim. Nam. Gabl'¡' vr¡'mo bIZ' . . In e . ti P' • al'u per MefrOntS portam exeuntes, nt cos in L,1,tinam, . a VIa uere, qua: rxnefle dueebat: unde vel vel Appiam viam [equerentur. Sed quod piures illic �la �abiJ?-a vet us , ulterius poftea extenía, Pra:- invicem vicinx porta: fuctint, i1i1 de iis eerti fra- efhna.da:ra fuit; quam & nunc ab ea porta inei- tui, decernique potelt: �ere v:d:�us: aut & hrec & ilia in principio fui Hine �d. portam Lat�na,!, pervenitur,' cujus viII ,Uere vlelmffima:. Hi� & magnificus iHe Tarquiníi.. Latiná íihClbus ftrata, & S. Joannis Apoftoli faeel. p p p � . lum'a' arbí .. lo ul Tul forte :Ada íieur ; .aver- Lafl ro e[. F It M I A N I I 935 lüm evidens fimt arb"Úiñent1.11n. Fauno, Panvi- A , b�.. PI nioqué eadem & Fem!�i�a Gl���:�i:lf_,,_, G�Ju�_ ' u,tar- chus in Rermrle 1l1entlOnem faclt,: [ixptaltomtJUJ CtVlta- tem pu'igavil , qulÚ ad�uc eiiam Ferentíñ/im adportam (J/:;[ervari tfadunt: fortitaque nd.�e� � Ferénttno.La rinorunr (<latl!o , qUod in ea Via f01t. Sed litan dum veririni eft. Indebaotur portis nomina vel. a proxiniis , vel a celebratis maxiñie ; ,& frequentio ribus loéis. Ferentinum vetó €afrellum exigui , aut nullius potius nominis erati, Rornaque multo remotius, quam vel Ariagi1ia; vel Compitum , vel Roboraria , qila: in Via Latina fuere. Mea fert , opinio portam Fáe-niinam illam S. loannis eíle , aut aliara viciriam , noníénque na'étam ab celebri illo B nemore , feu templó Féréntini. quo, teíle Livio , nt & Dionyíio , gentralis (otitis Latii populorum conventus erat : in cujus aquis 'Tarnus Herdonius dolo 'Farquinii Superbi [uemGrfus eft. Hoc autem templum , aquafque ptope Antrum Ferra/um, & Marznum ftúffe, prataal'-e Cluveriüs docet, multií que probat argumentis. Eadem & Pincularü appel lata ,apiaát!iJ, qua-: ibi teíle Feílo fiebant. Liquet hoc clariffilñe ex -allatis Plutarchi verbis, Expiatio nibm &e: qU& adhuc Fáentirfam -ad portam -ab[ervdri tradent, , Negué ramen ideo negaverim plura por- tre L¿UÚl£ fuif1é nómina earum , qu� in hoc traétu fuiíle memorantur , tit �t£vi£" �uduflu!£" vel e aliud) aliquod : & Lalint£ t'lomén 'prius \ri::t propfium fuiffe, uti de Salaria fupra dichun. ' Sed ha?c ut in cerra, if a [U� relinquenda fum obrcurifati tene-. bramm. In [patio[o hoc muronim Gnu mult� ólim por- t� fuere, & inter ceteras Nt£via : -quandoquidem pra:ter Livium ViEtor quóque ejos meininit , . de Pífcina Pubhcá agens, (Jure in regione oCtava erat, fuifle i1lie vicum ¿Jicetls portx 7\3u.aufturán�, & alterum. portiE ?(dJvi£. Utraqüe'a p·anvihio inter r Cnpenam &Oftienfem'colloóita·�ft; quod'in Var rone 1. IV. de L. (j. 'pofr tfium Tólioftnll defecrum _ fragme�tu'm hóc 1tlpétGt, :, :RJligió'n'em Porciiis aiji- D gnat � curiJ. 'dé lEnhio ftrilJehs, dirit,; 'film ialúiJJe Tutili· 11£ loca , fCtjúitúr porta N,£1;�a � q'itbrl ih nemoribus N£� vit's, é5e. Deinde }ortá Rodufoula , quod £rata fuit, f.5c. Bine porra 'Lavernalis ab ara Lavirndl, quod iúi ara ejiiS Dett, ,U nde Panvinius colligir, has tres ul timas ci¡:cuüus Roman� urbis ab eo latere portas fuiffe. Venim!i NIf:via & Raúdufctlla in regionc Pifcinx fuérunt, 'qtl� illie ad radiceS Aventini de finebát, ulúa eas naices néutram harum portarum fuiífe cenuin éft. Quod Varronem ártinet, fi iIle in fragnlento ifto ultimas 'ifrius lateris ,portas me morat, 1:tbi, qua:fo, Capena & Trigcmina fuere? Equidem exifhmo, cum Varro de portis [ériberer-, E duas earum fecitle clafTes', ficut& p9flea fccit Pro copius: &' a prxciputs, ínaximeque c1aris initio fatro, in: minórum 'defériptióile défij.fie ; quarum e numero' ties fupra , aiEtx fuere: ai::qüe ideo quin que ilIie portas fuiífe :condudo , ad radices neinpe Cailii &: Avcntini, Latin'am, Ajinariam, N¡f,viam, �apenam:& Roaufoú¡;nh: niG forte plura uni port� ,tributa fuáint nomina; quod mihi_ perquam vero finlile vi:aétUr. ;Rodu(citl£ etymon Valerius Maxi mús 1. V. e. V'I me1iusjquirn Varro explicat: GenfJ_ lia Cippo Pratori F'¡:¡/túltlto portam égrediáiti nov; (j in. 'auditi geí¡/ris prodigium i'nci'dit: Námqu'e in capite ejus 1u6it'o ve�uii cornua émerflrunt: RéJfonfom'quecft, -eum F 'regem fore, ji in urbem revertijfet. £!.!tod ne acCidc ret, 'tIoluntarium tic perpetuum jibimet indixit e:A·i!ium. -Dignam, pietatem, '1u£ 'quod ad [olidam gloriam atti net, "Jeptem regibus pr4erátur. CujUJ ieftandd'. rei ;gra- ,tia capitis elfigieJ area porl<£" qua exccJforat , -inc/ufo eft : diétaque 1?.,jüdn[cú/ana , quod oli1i:¡ raut(¡'l ¡er� di. fie6antllr. ' N I N D I R A Portam S, Sr:6ajliani veterem illam 'fa:migej'atiffi. mam Capenam eíle indubium eíl. Probanr. hoc via inde initium ducens Appia � & Almon fluvius , qúi e�tra portam illam viíitur, Nomen illi vel ab op_ pido Carena, quod Italus prope Albam condidir ut Solinus tradit ; vel a templo & nemore Cam<l!� narum a Nama ibidem poíito , de quo inter cere, ros loquitur Afconius Psedianus. Dicta & eAppia a via Appia. Fulvius earn eíle Fontinálem ceníer , �t & v�terem Tnumphalem , de qua pollea la:-;. nus, In re1iqua Aventini parte uíque ad Trigeminam uni tántum locus eft, quoniam praruptus loci fi. tus aliam in ea parte porram nullam fuiíle períua, det , niíi in magna illa convexirate , qu� prope portam S. Pattli Aventinum in duos colles dividir. Hie eric locus Iecundum Varronis ordinem ultima: ex ejus tribus portis, nempe Lavern;'li: & ad hane .portam initium eíle potuit via: Laurentinre , de qua Plinius junior agit Epift. xv I I lib. I I: Aditur non uná' via: nam, &c. é5 Laurentina , & HojlienjiJ eodes» [eren), Loquitur autem de villa iílhic íiia Iiibúrbana, ' . Trigemin.e, ultima: ab hac Tiberis parte, fat ac� curate deícriptus eíl íitus , ubi de muris urbis fet. mo fuit. : N omen illi a tribus Horatiis obveniíle , communis 0n:�ium fen�entia eft. Verum quo pa- . Eto ab Horatiis denommata eire potuerit, non vi. deo, quum Horatrorum tempore necdum exfrru éta fuerit" imo nee mrenia iu'bis ultra Palatinum & ,Capitolinum mont�s prolata. Crel�us enim poft adJunétos ev-erfc1. patna Albanos úrbi addirus efr. Vcteres equidém fl:ruéluras, atque a:dificia com plura nomen [::epe habuifle comperio, cujus Ol'iao nulla- pollit divinatione conJici. Hree vero, n�n' autem PortuenGs, vetus porta Navalü fuit, de qua Fefrus; Navalis, ait, .porta, item naviJlis Y(wio, 'lIi de�ur utraque áb Naválilltfl.· vicinia appe!lat� fuiffo .. Nlu forte Navalis & Lavérnalü eadem eft. Nava" lia namque non, ut nunc, 'in Transtiberina ripa fuere, fed in altera, qua: Aventino fubjecra; uti [uo loco probaturus fum. �lare quidam nÍfnif quam audaéter portam'Navalem vanum effe recen .. tiorum fomnium [cribit. Situs Trigeminx aceu r�tus a Frontino il'l primo de Aqua:duthbus deferi bItur: DtfJEfUJ Aqu£ Appicc 'habet longitudinem a capite ufl,uc ad SalinM, qui locm eft -ad pottam Trigeminam: cUJus aqu�ducrus Fulviu5 & MarHanus [uo etiam temp?re veftigia ruinarum in proximis vineis fu p�rfU!ffe teftantul' : quas virieas alias eife nullas al' bltror, quam qua:. inter rcholam Grttcam :fi.mt, & montem Aventinum: in quarum una Fulvius ca vernas exfl:are antiquarum [alinarum refert : - unde partam hanc -in. ex tremis anguiliis fuiíle colI igitu r , aperre9ue F�lvlUS pronuntiat , ad quas Tiberis aa A ventmo d¡fcedens vineis [patium :re1inquit :fi.lb xdem S. Mar'i.e Avel'ltin£. - Hie tranfiro .flumine in altera ripa porta Nav/& reperitur, & _paulo ulterius, una cum veftigiis íncénium A. cbbxr, I I I dirutorum" veteris por� t� Portuen/is Gros animadvertitur, uti eam Proco- 'pius appellat '; qux-quodharn ante Claudii Traja nique temporil, a guibus xdifica�us portus dt, no-men habuerit, ignorare me lúbens confiteor,. �am ¡Yav_alem aliam fuiífe fupra a:me o£tenfulU.: hcet alI,qUI hanc eám fuiffe exiftimárint. Ligono veí"o minime afTemiri queo, qui idem [emper por t-uenjis nomen ei adh::efifTe putat ; quum ante Clau dium porrus omnino null us fuerit. Forfan a1iquod carum'portarum nomen habuit, qu� a me, quod incerrus earum fitus fit, extremo capite melUO- , rabuntur. . . Ponam S:- PancY4tii plerique ORmes, e/ÍureliiJ1f$ fuiffe ti E .f, n iI tI ti 12 , P II ru CG te hi [u ,£, ao fu :tU e£ ca , I e pc vi m [o p� pi re [u vi co nc &: 936 arim. le via s , qúi .b op_ iidit, amos, cere, Appia .níer , ea la- <j'- unam Dei fi. erfiia, prope ividir, [tima: ! hane , de f1ditur l,flienjiJ :c (ua �t ac is (ct. nine, wp�- < on VI lfftru. mmm il poft .s eft. com ongo non' Ie qua. I, vi. Ifuiffo. Nava'" a npa �. l�ti alÍmf- ·eeen .. aceu .efcri. ,capite :nam: etlam is (u as ar t, & IS ca unde �ltur • ris ab fub i,por. roca· �raja- eft , .téor .• �um : gano I por- �Iau Huod 8_uod emO- 37 ,R. O M A V E T V So Lib. I. 93a ,. . if¡ opÍnati fimr , a via Aurelia duéco argumen- A ce ca voce deGg11�:f1e , . arque eapropter P�l¡Itin'J/;r1 fUl e u¡£; iflhic incipiebat. Verum quod ��ocopius cam portam fUl.fIe, qua ad Garr:H�\.lI;:n M.a�tlU�n ex- to �rdia!11 alio loco íitam refert , Panvinius eam ibatur ? eandem dubitationern, leg obiter �?nm�.� A '£I1/enfem appellatam mavult. Donatum protulille video. }i�go yero yi� ea de r� jan¡jirima jam dieenda reílat Settignana, five, ut dubitem , non modo v�rbi� ad id. ílatuendum e ]31ondus hanc v_ocem. explicat , fo6tm lanum: V �- Livio 1. x decade tertia: a Donato citatis induétus 1 ruIll Septimiana III � dicenda eft, ut e. Spartiano 111 COT(Jitiis confeélis, ut tMdi;��' vmtiq"it� . �ft ,- ce1!for�� Septimio Severo liquet : Opera eJus '. mqUl�, puM- in Campo ad. Ara1'fJ Mar{#s foJ!t� c.t:fru!iby� cq.nfeflcr�nt! ea ex/hmt Sep¡iz,onium, Ó" Tberme $epftmtanr<! tn Tram" verum etiam lege antiqua N utn�, quam Feaqs in tlterina regione ad portan: fui no�inis.. �lamq1Jat? voce Opi1,1za a¡:i<Jqqit: Smt114., fPo,litl in /'¡.{arti4 4rarf! in vera porta Septimiana III muns vetufhoribus fuit c:;an¡po $q/itfitYri{i,¡¡ lI,r4 vq{uem , .cdJfPito, @{f;: vel , lJt prape S. Bsrtbolonu» i�[�lam. Blondus hanc efle a Fulvio reO;itpitpt, I.ndu �v.¡rtis Qfo11? el:ldf! c4mpo Fontina!em veterem exiflimat, ob aquarum ícatu- B SU(j1¡etauri(ia, �<;;. Ergo in C¡¡,mpqm Martium per rientium antiquiffimos d?él:us ac fiphon�s > ipíius portam iter fuit Ffl12tinalp'IfJ > fl,cl 9ll:ªm CSPf0pter illic tempore repertos, Verum fortª�� hi, ve.terYl!l exílruéta porticus ;' nom�nqu� ei j�imm �b font� thermarum Septimianarum fu�re,qu� licet ahqq��1- aliquo, qui ad portam illam f<,?r� [qit: vel a fefto, ruma primo lim port::e remon , nihilominus ad.ll- quod extra iUaJD ill bo'!1pre.m_p(;�fo1!tillm\€�lebra� lam tétendiíle videntur: feu ponus , quod verifi- tum, Sed de his jpfra latigs, Q� C:;,�mpp M:¡.rrio. milius , balneorum quorundam aliorum fuerunr , 1Jt . Superfunt & alia: porta:; qua: ubi fuerint , nemo poílea , cum regio urbis ultima �raéhlbitllr, di�e�IJ!. haétenus conjc:;6l:9r:a affeclJtu� eft. �� his s,11.tJqua. It_1 eadem 'I qu.a Blondus, (enten.u� ��¡::run� S;: ¡ a:l1V¡- lis eft, j�� diéJ:a ab avicula pj!!? JlPlP.h·li.s., !}� v.ei�us mus , & Marlianus ; quod e Livio m v. quarta de- vult. Donatus nomen earn vel áb Anco Martio cadis dicente, V£dilcs, &c. Porticum &c. a/tcr4m �d 1 Rege,. vela Deo �q'ilC�', �(j:f.eF,itl� p;t;lr�t�- .���Qqu(j! Fontinalem ad Martis Ara.m , qua in Cilmp{JJ iltr eJPt, I dorimi Aná per¥.ic:in-aln .fl;l;ií(�.., jn e�trel!la fa.cra. &c. ea in Campos Vatic'anos exiri (olitum 'P,at�t , ! via, v.el a9 [ac.eUuID �lffl�i ip íe.ptilpj cr�g¡9P,e_. ubi Ara Martis eire potuit; qJlum � _ Cieer.o ad e Li!;j,únfnji nqmpn <l .df(;J. kipit�l1 i1i)gilitIrp. Hane Att. [eribat, Campum Patica.num fieri qU4[i Man;um. 1)onaQ.ls EXfjlfi!.infH1!- (�iJr� F��í:.!= " �j't.f,¡t �lJatn. . Hos campos Panvinius Campos fornacum cife pqt.:n, d:mmati � fupplici.t;1l1.l )�t�¡Í, -�-Gi r'Yprª.pi�l¡l:tn: <& ex his Plinii l. xxxv, c. X I I: ubi.de patina ViJd- ca,da,v¡:ra pauF�r¡u:m ,v.€t�{ij§ j:emRql.jib_I:¡l,tl',apji¡:;i (oli� Iii agit pr�grandi; cui faciend& fornax m campis ex- tlJ. -= .atque eap-r9PJe.r 1líl:ic;: �11l ¥iº�t)t� :t�t;liljlP'1¡;1.'1,;l) ¡[l,liJíle ttdificata erato Sed his facile refponderi 'que(lt, ej· Lihi�¡'�. Vem1ll, �<¡¡qOd �h,�c;: @Sa (1,I¡1jl§r�h!Js¡pr�erat. ceronem non f¿¡[fum eJfc Campum Va!Ícanum, !If/4ft dnmigt,l,e (un.e¡bri appara�:ui :�§ *l;íI¡�r51m�l¡li�9., ,nihil. E.YU'artium, dicere, (cd fieri: quod incGe:ptum fij�,. ALi cum ea ·por�a .99;lilílmJlt1� (lM.f1$': �:¥,j,:a:ima!" cdIu eamit: campos aurem, in quibus F.at,ina Vi- ; verim. tellii conflata, diver[os fuiife ab his campis, in,qui-' ! Meti£ Plautus in C�£lnaliia H..leQ1tIAi_t.: Iflam !t4e� bus tantum latel'es & tegula: coquebantur. WaUl, : po} videre ,ar,4en/em .te �?C.t.ra fO.y"{fIr'l?'J lIf�tj&,'iJJ :c.r.ec{o �Cfl� fubtiliora e creta opera, ut nunc, ita & olim alibil .llar vpi�e. Unr,ie .P�nyiJ;lÍgs ttlel19,el!l CY�\lijilJ.1\roc�.ffé 'fiebant ; fiell:t e TeJlaceo videre eft: iHa v�ro .�is: _ conjicit: Vtlrum Cl�o�raJ:,a ,j,�ta:?lfllJt; n9.p- \ita:in.op� adhuc pulchnora, e terra SamIa, e qua :patma ;.lla D et:at: tum Pe extra "ah�s pºrt� 11110�tuqnlm :(:ada:" fuiífe £iaa videtur, locum pr::efiantiorem, eQID- vera exure�e, l,1lagis quam e�Jr.flfhílp.!: ,fa,miUalie.erªt� :tnodioremque exigebant. Fulvius contra Capenam ubi ilia ta�p}m in J.>1,ltico.l�s �bji(¡¡Yb�utYr. : Liquet ef[e Fontina/em olim diél:am ceo[et, ah -aqu;J.rl,lm hoc darius ex eodem Plauto i,1:) P(e\.!dQlo fc. ,I,ÍI : (:opia. de qua Cicero in literis ad Fratrem: R-ortJ.t£, Extra portam Meti4m -cu�r,e�'ld14w.eJJ priu,s_. (j maxime Appia, ad Martis, mira prollJ:vies. O;ajJi- .Lanios ,inde aceerfam dflos cur;; ,tir¡ [email protected] . pedis am6"latto oblat4, horti; tabe,%£ plu¡;im-£.: .magna¡ e5Uutia quoque inter has ob(euriores fl M,a�liano vis aqtu. , ufque ad Pt{cinam Pu.6licam. Hinc JUYC-i numeratur, nefcio quo auaore, niú forte eadem nali Jv.fadida (apena diél:a: quam M,wti�li;s ita,de.l ha:e qua: Metia, vel Múcionis. _' [cribit: Clpena grand; porta, (j1M p/uit ¡gutta. OiUU-; . Catulariam Panvinius :le :t)o®tus 7I{.omental1am pos aurem i!los Panvinius trimn erre ;IJorq_tiQrm!l¡1 fUl{[e cen[ent, ex his Ovidii in IV Faftorum: putat. Sed Capena madida Jh¡¡anfope diaa "�o (uti Hac rnihi No,me.nto .'R.omj)m.'cllw.luc:e .'KCdirem reae a Marliano ob(ervatum , quod aqua:dl);é1usl 06flitit in media candida turba via. fuper �ll�m tranliens, ut e F�omi?o ·cooft�t., :&1 E .. ,PI.1fm:en '�n á1'!tiq_f!.£ Iqc.Mm Rllkigi,nis ibat, : allcubi nmas agens I, affidue ftIllannhus ,Garn gtltt.is �;vta .c¡3n.i.J¡flarnmis , iNta .datu'fiHs .fJvÍJ. J • madefaceret. Et hxc quoque eft Scholi:dla: ¡V�teris A.dde qll� tJlp_Ud 'Ii'elhup.: Cfitul'}r,i& p,orta ''il\:gm� J uvenalis interpretatio: (apenam -tnfldit4m ideo, qU14' d�[/;a e{f , :CjNia n.Qn IOl1ge,dp ·eo,;fJd .pifl.cfl.ndum rCafÍicul� fopra eam duilm eft , quem nunc appellant (ircwm JM- jidus fr¡fgibm ,it¿iw¡icffW <'t;Hf&1 CAnes timmol.ap.antur , _ut lantem. Sic & Tacitus in primd-: ,Eft 'atttem porta ',fruge: flf1vepenw .ad maturitli_tq,,?.p�¡¡dfjcerent.ur. :No� Capena, quam fuper erat aqulfdl1élus, qui .:trc}ls,{lil/an; feq!,llt.ur hlOC 12a1uen , .@V�d101Nomento re-ueuntt voc¡¡batur .. Unde Martinellus in Roma [acra argu- fl�!l1in�!Jl �o_cc.!Jr!ifie ad hane pprtam; quum -.ip{e te concludlt, areum, cujus in aébs. Manyrmll ,fre- . ahud qua:(iffe VIa: compendium ad a:des fuas, Ro- q uens _fit �ento., • Arcuf:tue fl£llte, v.el flil/áf., :lp.pel. : n� jam �pr.oximus, v:ldeii pollir; qua: fuh Capito. l�tur, hUJus fUlne aqu::eduaus. ! Cicer.o yero. in lio 'fuere, ut ipfe' l .. I T:rifr,<�bl LLd0ceC: vIall? Appla� � �tpote depreffiorem, ml!ltas aquas -.-. -. ,�& gdhnc C.apitoJjiJ :t¿et:neJ1s',; . , cornvatas fUlfIe mnuit: tum & extra p_orta,m iHam :í2t!�j.no/fi:o fr:ufha jpml1a fo:el'e�la",i.: n01_l ara, fed tCt:?plum Martis fuit celeb_errimum: F Non era.Lres.magni,mamen�i .., ut A�rnene.tran6to & III campum tnum Horatiorum, qui rem_orjffi- dextror[um de via in CamputroMartium, defletleret, m_us, & ad ��b.am Longám fuit_, portk.us a�Livio I atque it.a;.porta"Carularia .. e-fllanitie , . tt�ifub c�llt: memorata dmgl .non po.�uit. ,Geterum, qlium .hOYJulorum eft.., urbem l11gred€r-€mr.� !Wot: fi:Jta Camp� ab(ol�te Ita l?o11l�ur, -[empero de .Cq:mpo faél:um fuppofuerimus, feruelíltia .v-etb0rum ... vetet4.s Marti? acopl �ol�t > 111 qua Ara Maws fUlt: qui Suetonii in Auguüo.inteJ:,p¡;et.is, ,:q.ux""�+aliaqe&a;)� quod :n duos dlVlderetur, majorem & minorem , a:quivoca fet?per exiftimar.a .éft ,-pjil,¡'la-j:fu1.vMeb!- i�u�·a.h n�mero cam�i de hoc potiu.s, quam de aliis tul', & ommno aperta: 1]Jortil":'triumpJ;alü-media fi.lif- Clplend¡ funt •. QUlS autem neget, Li'Ú_um. hune- . fe 'ilide.t:ur inter -¡orlwm FlumemlSnllm \'{j • C¿túlá'ril1rJ1. p PP 3 Er'lt 939 F A M I A N, I N A R D í N I Erat Flumentana ad Tiberim fub Capitolio : ex�- A diétam Caji fcriptoris antiqui, qui fiib'Severo vixir, ítimetur Catularia ad Campum Martium fub QUl- verba evincunt, ab Euíebio lib. I I. Hiít. Eccl. al- rinali fuifle : ita [equitur Triumphalern inter has lata: Ego habeo, inquit , trope« t!Apoftolorum, qu� mediam fuide; ut poft dicetur., oflendam. Si mim procedas via RegaN, qu£ ad Vatica_ CU'inutia ita dicta eft ab iflius Dei íacello. Sic nllm decit ; aut via Oftienji, mueniés tropea deji:t:a �y�, fl' enim Feftus: JtCil1ucia porta �ppetlfilta eft, eo quod quibvu ex tltraque parte filtUtÚ 1\!mana eommrmilHr pm:ima e¡J'et faefllo Minueii: & Paulus Feíli abbre� ecclefia, Qftoniam vera portre Triumphalis Taci- viator : Minucia porta Rom« eft diaa ab ara Mmuet:, tus, Suetonius, J ofephus J udreus , aliique memi, lJuem Deum putabant., nere, quorum temporibus mcenia ad illum ufque FrumcntariáJ Varro meminit in I I I de Re Rufl. pontem necdum fuere prolata ; Panvinius , ut eam c. I I: Nam quod extra urbem eft t£dificium,. nihilo tueatur , imaginatur íibi , murum a mole Hadriani, magis ideo eft villa, quam corum t£dificia, qui ha/¡ita�t ufque ad portam AngelieaJ ad Campi Martii tute- extra portay¡¡. Frumentariam. aut in e/EmllianiJ. N di lam fuifle factum : & inde alium uíque ad Xenodo- forte- hie locus corruptus eft : íiquidem in quibuf- B chium S. Spiritm, & pontem Triumphalem ; exclu- dam Iibris Flumentanam legitur.' fa S. Petri Baftltea, & magna Burgi parte, teten- Feneflralem , feu Feneflrel/am, multi portam ur- diíle : íic.ut duo ifti pontes muris portiíque clauíi _ bis non fuiííe credidere. Ego aliter íentio ; qua�· fuerint; quarum portarum altera ad pontem Tri. doquidem hujus Ovidius v I Faílorum ita memi- umphalem & ipfa Triumphalis diCta fuerit , altera ad nit: ' pontem lElium Aurelia appellata. Qure muniendi a Vnde Feneftralis nomina porta tenet. ratio quanti facienda fit, aliorum permiferim judi- Sed & darius Plutarchus in Problematibus hoc cio: veruntamén hoc lubens quafierim , cur illa docet e �id eft, qitod portam f;mam fcneftram appel- pars Campi Martii muro claufa fuerit , altera yero lant? apud quam [arten« thalamm, qui dscitur , pojitm ' verfus pomem Milvium negleéta ; unde tam en non eft, &c. N on ig�tur quifquam earn ,portam urbis minus �rbi erat ,q':la� ab i�a , pericu_Ii? lllac v�ro Romulese fuiíle dicat : nam fu b Servio demum ul- Sulla bIS cum exercitu mtravit : intravit & Oéravius, timum fuper íeptem eolles prolati muri funt: & j�travit & Antonius Primus liberrime , qui dux par .. hsec in iis porta fuit; neque a Varrone inter inu- e num Veípafianarum fuit; ut ex Appiano& Tácito tiles intra pomcerium numerara, Ventas reípon- diícimus. Opinionem hanc íiiam Panvinius iílis íionum Plutarchi ad hoc problema in eo coníiflit , tueri conatur Procopii 1. I. que ita venit: Hadria- quod Servius fortunam íibi ab ea feneflra adveuifle ni Romanorum quondam 'Imperatoris fepu/crum extra profeílus , e qua Tanaquil ad populum verba fa- P9rt7lm Aureliam e::eftat, & ad tapidiJ jatium a mmni-, ciens Tarquinii mortem diílirnulaverat , in aliqua bus pro cui e::eflruélam, {peRatu proeul dubio dignum. novarum , quas poft in prolatione mrenium ::edifi- Paria namque lapide éSe. [cpulerum id prifoi homines if. cavit, portarum Fortun::e pofuerii fim_ulacrum, Ii, elJm _ve/ut moles (j areis in fPeeiem urbi impofitum five in 'piél:ura, five e marmore, qu::e ipG per Iene- vederetur, !Jraehiis duobp..4 ti mafnibm ipjis ad [epu!crum fham imraret: hunc autem thalamum fortunre id ufque porreélis, in£difieatifque, complex; jie font, ut diél:um. Hinc fabula orta, fortunam rtoél:u in am,:" murorum jit perinde pars qUáJdam effeClum. eA'pparet plexus regis ifie per iUam feneftram: & inde por- namque altij]im£ id turri pe�fimile , & Ct' e regione im- tre ifti ,nomen Fcneflra!i, five Fcnejlrcilt£ : quam vel minet port£. Et poftpauHo: Siquidem ea ex parte in Yim_inali, v.e� in QE,irin�li fuiife fúfpicor; vel D haudq�aqu'}m m.u�m f!fJmine fi!bterlabe_nte p�te:at. op potms 10 Exqullmo: hI emm tres calles urbi ab pugnare. At mlhl qmdem [am perfplcue dlel vIde eo Rege additi funt. ' [ 'tUl', a murís Aureliani dllO brachia fúiJ1é duél:a" Stercoraria inter urbis portas numeranda non eft, (neceifario per £lumen, ad eo que per pontem JE- quum clauftri clivi Capitolini porta fuerit, ut poft- bum,) eaque molem Hadriani cum urbe con- ea dicetur. j�nél:am; fie ut arx quxdam permunira, validaque , vlderetur urbi annexa. Nam quod ilIie duo "rachia legantur (non femicÍl:culus, ut Panvinii (entemia eXlgit) a mreníbus urbis ad u[que ¡pram molem extenfa fuiiTe: hree autem extra portam, ¡dque ád lapidis jaaum: neque tamen ulla fiat alterius quám , Triumphalis pontis mentio , non lElii, non ipGus £luminis; neeefiario mihi videtur conjunB:io illius molis cum urbe inftituta per pontem, cujus latera a�tiora, & confpeaum fluminis impedientia fpe- Clem quoque pontis auferebant. Sed nil obfcuri taris rdlare potell:, modo hree , flumine fi�bterlaben te, ad animUm revocentur. Donatus vocem Grre cam �ppéOV'l"@- pr<turlabente interpreratur: fed ipGus fementire ratio magis poftulat , ut fobterlaben te prreferamus. _ Et ut ,ilIud pr£tedabeme magis pIa ceat, non id duobus pontis muris, [ed aheri la terall derogare videbitur. Tum & ex his fequen tibus Procopii verbis: Sepu!crum id prifci homines &c. �olligo, molis iHam cum urbe conjunél:ionem per muros, tempore Belifarii jam vetuftám habitam : F adeoque, G A urelianus in ilia fpatiofiffima urbis munitione molem hanc in tutelam urbis muris fuis non incluGt, aliquem fuiife ex Imperatoribus Chrí� ll:ianis: fiquidem Gentilibus ea res religioni fuiliet. Quare Honorius is forfan fuerit , 'in _ grandi illa. mrenium inftauratione: aut, qui pof!: illum., Ar temius in bello, quod c}lm Gothis. geffit; feu q uis , alius ifrorum temporum Imperator. Sed ut ad 1'01'ta111 II ,I I I III III' , I I , I " I II I II I : I " , II I ;I! , d ',' i: , ' I! c' A P. Port� mceni/;m ab Aureliano addifee. IN ea urbis parte; quam Aurelianus protulit , a�� novas aliquas eiTe _ faél:as credo, (quidquid E alll negent,) aut veteres loco motas. . Proeo pius libro 1 belli Gothici x IV fuo tempore fuiHe , tradit, pra:ter aliquas etiam minores. Unde con eludi poteft � Aurelianum, quo firmior urbis �ifet .munirío, in novo [uo, quem inftituebat ; ambitu portarum , qu::e prius fuerant, deminuifie nu· merum. _ . Cinxit Aurelianus, uti vidimus, Campum Mar tlU�n : , cujus muros juxta Tiberim eo in tracru , qm a Transtiberina regione non defendebatur , a p�nte nempe Sixti ufque ad pontem, cujus etiamnunc pll� ad S. Spiritm fuper[tint, portam aliquam ha bLülTe vix' credibile eft. �d hu�c ver.o pomem neceffitas portam poftu ,lavlt: �UlMarh�nus nomen deditTriumphalis: plu.> refgue 10 hoc el aITentiumur illam fuiife exilE· . , mantes� qua tnumphantes intrarint urbem. Pro- bam hoc egregie e. S. Hieronymo de viris illuftri b�� , apud quem D. Petrus in Vaticano fepultus �!Oltur Juxta 1I;iim '[�iumph<ilem. Hane � 1{fgalcm ID tun hao lis fui� cet¡ fili(j fup dUG -- I mi] nan era! dic( quz lis f noti aliq five �qu m qm his, del) pOll Di� pri pa qm cer¡ run pel! Qp urn C. H GJ 01 Vl F QJ TI A. 1\1 [Document text truncated for crawler view.]