scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Un par de pasajes ciceronianos en Lucifer de Cálaris

Ferreres, Lambert

Abstract

Ferreres, Lambert

Full text

UN PAR DE PASAJES CICERONIANOS EN LUCIFER DE CALARIS Lambert Ferreres Universitat Autbnoma de Barcelona A BSTRACT The text of Lucifer Calaritanus' Moriundurn esse shows numerous quotations borrowed from other christian writers, specially Luctance, the anonymous De laude martyrii and Cyprian. The author adapts and orderly inserts those texts in his writing without indicating its source. Some passages borrowed from Cicero's Catil. IV 18 and 20 allow to increase the scarse number of secular quotations indicated in this writing and ut same time they prove that here Lucifer also follows the orderly method of quotation auulied to the christian writers. A principios de siglo, A. Merk, en un estudio sobre las fuentes de Lucifer de Cálaris en el Último de sus tratados, el Moriundum esse pro deifilio, llamaba la atención sobre el método seguido por este autor en la utilización de sus modelos1. En este tratado, la notabilisima presencia de textos escriturísticos, que en 10s tratados precedentes supone alrededor de un tercio del texto2, es substituida en parte por citas tomadas de autores cristianos. Al margen de unos pocos pasajes pertenecientes a Tertuliano, Novaciano y Gregorio de ~lvira~, el grueso de las citas insertas en el Moriundum est6 tomado de Lactancio, del anónimo De laude martyrii y del corpus ciprianeo. Estas citas aparecen incorporadas al texto sin indicación alguna sobre su procedencia y adaptadas con bastante libertad al hi10 del discurso. El hecho de que 10s pa- ' Cf. MERK, A., ((Lucifer von Calaris unld seine Vorlagen in der Schrift Moriendum esse pro Dei Filion, Theologische Quartalschrijl XCIV, Tübingen, 1912, pp. 1-32. Una actualización de las observaciones de Merck a la luz de 10s nuevos pasajes paralelos que hemos señalado en este tratado puede verse en nuestro articulo <(Las fuentes de Lucifer de Cálaris en su Moriundum esse pro deifilion, Anuario de Filologia 3, Universidad de Barcelona, 1977, pp. 104-115. Cf. la estadística elaborada por G. Krüger en su monografia Lucifer, Bischof von Calaris und das Schisma der Luciferianer, Leipzig, 1886, p. 28, n. 2. El Tractatus Origenis, atribuido a Gregorio de Elvira, aparece en el index fontium de la edición de Diercks. No obstante, 10s problemas de datación de esta obra no perrniten determinar con seguridad si Lucifer utilizó dicho escrito o a la inversa. De esta segunda hipótesis se muestra partidari0 Merck, op. cit. p. 3. sajes aparezcan citados promiscuamente a 10 largo de todo el escrito, parece indicar que el autor componia su tratado tomando sucesivamente, ora de un escrito, ora de otro, 10s textos a su juicio adecuados. La oportunidad de cada pasaje seria la única norma para determinar el paso de un escrito a otro. Este método de trabajo queda claramente reflejado al establecer la tabla de pasajes aducidos en el Moriundum4. En el caso de Lactancio, las citas de las Institutiones comprenden pasajes tomados ordenadamente de 5, 1,3 a 7,4, 15. S610 en seis ocasiones el orden aparece alterado, pero estas irregularidades, en un total de cincuenta pasajes, resultan irrelevantes. Semejante es la disposición que se observa en la serie de veintidós citas correlativas tomadas de 10s capitulos 2 al 25 del De laude martyrii. Del epistolario ciprianeo aparecen en el Moriundum veintiún pasajes tornados de las cartas 6, 10,31,36,37, 55,58 y 765. Si bien en este caso son de observar algunas anomalias por 10 respecta al orden con que aparecen las cartas en el escrito6 y en la sucesión de algunos pasajes, con todo, un criteri0 análogo al observado en Lactancio y el De laude martyrii parece regir también la aparición de 10s préstamos tomados del epistolario ciprianeo. Estas observaciones sobre el uso ordenado de las fuentes en el Moriundum se han centrado exclusivamente en el material tomado de autores cristianos. De hecho, 10s autores profanos citados en este tratado suponen una parte exigua en el total de las fuentes. Tres pasajes virgilianos, de 10s cuales uno le llega a Lucifer a través de Lactancio7, y dos de Cicerón, uno de ellos incluido también en una cita de las Institutiones8, constituyen todas Véase al respecto el index auctorum de nuestra edición (Barcelona, 1982 = AST 53-54, 1980-81), que acrecienta el número de pasajes paralelos sefialados en las edicones de Diercks (CCL 8, Turnhout, 1978) y Ugenti (Lecce, 1980). A estos pasajes hay que añadir otros tres, tomados respectivarnente del Demetr. 1, Fort. 11 y zel. 2. Se ha apuntado la posibilidad de que el orden de las cartas que figura en el Moriundum pueda responder al orden de las mismas en la colección ciprianea manejada por el autor. Pero hasta el momento no ha sido posible identificar en ningún grupo de manuscritos ciprianeos el orden que se observa en Lucifer (cf. MERK, OP. cit., p. 7 y FERRERES, OP. cit., Anuario de Filologia 3, pp. 108l 10). M VI11 53-54: stat semper nempe gladii tui acies extricta parata Christianorum neci (ct Aen. 2,333-4: stat ferri acies mucrone corusco); M XIV 20: alitesne an canes meum corpus lanient (cf. Aen. 9,485-6: cancbus datapraeda Latinis / alitibusque iaces). El tercer lugar virgiliana (Aen. 6,542-3), inserto en M XIV 48-51: deduceris illam quam tenes uiam non... ad caelum, sed ad ipsam mundi arcem, at laeua malorum et ad impia tartara, aparece citado en un contexto tornado de Inst. 6.4, 1: sed ad ipsam mundi arcem flat laeua malorum exercetpoenas et ad impia Tartara mittitw (el texto de Lucifer se cita por la edición de Diercks). M XII 38: quousque tandem abuteris dei patientia, Constanti?, palabras tomadas del celebérrimo exordi0 de Catil. I l. El otro pasaje, en nuestra opinión una reminiscencia bastante lejana, apareceria en M XI 15-16: quia res ipsa et ueritas loquanfur, palabras tomadas de Inst. 5, 19, 16, en las que se ha querido ver un cierto paralelismo con S. Rosc. 15,44: quantum distet argumentatio tua ab re ipsa atque a ueritate. las referencias a autores profanos señaladas hasta el momento en este tratado. No obstante, creemos que estas escasas referencias pueden aún ampliarse. En Moriundum I 53 y SS., Lucifer, evocando la posición de firmeza mantenida en el sínodo milanés por una parte del episcopado católico frente a 10s anianos y el propio emperador, afirma: Sed perspicis, in tuo palatio intra uelum licet stans tulisti responsum a me ad conseruandam salutem omnes dei seruos calcata friuola auctoritate tua mente, uoluntate, studio, uirtute, uoce consentire. En estas palabras del obispo sardo resulta difícil no adrnitir una clara reminiscencia de aquéllas otras con que Cicerón (Catil. IV 18) manifestaba en el senado el consenso de 10s ciudadanos todos frente a la amenaza de Catilina: Omnes ordines ad conservandam rem publicam mente, voluntate, voce consentiuntg. A renglón seguido, en Moriundum I1 1-6 y 15-20, Lucifer, insistiendo en la actitud de firmeza que desafia el poder imperial y todas sus amenazas, añade: Aduertis quomodo caduca dominatio tua quanto contra nos saeuire dignatur, quod tanto ea iudicetur esse infirmis, contemptibilis, inanis, debilis et abiecta; furore etenim et scelere concitata manus tua ad perimendos nos quotiens praeualuit, totiens nos creuisse et magis atque magis uictores extitisse meminimus. [...I Numquam nos consiliorum nostromm paenitere potest, si per te mactati qui adhuc tuis cmdelibus restitisse uidemur manibus fuerimus. Mors etenim quam nobis tu minitaris inferre omnibus est parata; tantam uero beatitudinem quantam sancti sunt martyres adepti nemo ut uidemus est consecutus, nisi hi qui mortem propter unicum dei filium moriundo uicerunt. Análoga actitud de firmeza traslucen las palabras de Cicerón (Catil. IV 20), con las que el cónsul hace patente su desprecio ante las amenazas de 10s conjurados y también su postura resuelta a todo: Citamos el texto segdn la edición de Reis (Teubner, Leipzig, 1933). En este punto, frente a la lectura uoluntate preferida por 10s editores, una parte de la tradición manuscrita presenta uoluntate studio uirtute, lectura que, apoyada por el testimonio de Lucifer, parece ser la correcta (véase al respecto nuestro articulo <<Tulliana: Catil. 4, 18 et 4, 20~, REL 70, 1992, pp. 35-36). ego, quanta manus est coniuratorum quam videtis esse permagnam, tantam me inimicorum multitudinem susgepisse video. sed eam esse iudico turpem et infirmam1° et abiectam. quodsi aliquando alicuius furore et scelere concitata manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae dignitas, me tamen meorum factorum atque consiliorum numquam, patres conscripti, paenitebit. etenim mors quam illi fortasse minitantur omnibus est parata; vitae tantam laudem quanta vos me vestris decretis honestastis nemo est adsecutus. La comparación entre estos pasajes del Moriundum y el texto de Marco Tulio no deja lugar a duda sobre la dependencia de Lucifer del escrit0 ciceroniano. No se trata de citas literales; el autor sigue aqui el mismo método de adaptación que se observa en 10s pasajes tomados de autores cristianos. Estos préstamos permiten constatar que el empleo ordenado de las fuentes, observado en 10s escritos de autores cristianos, es aplicado también al texto ciceroniano. El10 evidencia que la utilización ordenada de 10s mode10s responde en Lucifer a un método sistemático que se aplica por igual a todas las fuentes con independencia de su procedencia". Io Tarnbién aqui la tradición manuscrita aparece dividida: inJirmam presentan unos mss., inJirman et contemptam, 10s mismos códices que en el caso anterior mis el testimonio de h, lectura probablemente correcta (cf. nuestro articulo citado en n. 8). En 10s tratados precedentes, este método de utilización ordenada de las fuentes es aplicado por el autor al abundantísimo material escrituristico citado, sobre todo, a 10s textos veterotestamentari~~ (cf. MERK, op, cit., pp. 13-18; FERRERES, OP. cit., Anuario de Filologia 3, pp. 102104).