Sentidos morales-espirituales y religiosos de la semántica de "purgare"
Abstract
Riquelme Otálora, José
Full text
SENTIDOS MORALES-ESPIRITUALES
Y
RELIGIOSOS DE LA
SEMANTICA
DE
<<PURGARE,>
José
Riquelme O álo a
En dos abajos p eceden es al que aho a acome o es ablecia, como
pa ón básico pa a el es udio semán ico de
pu ga e,
una dis ibución del
signi icado gene al de <(p oceso limpiado a que es e e bo designa en
cua o amplios campos semán icos: en el p ime o ag upé 10s es imonios
de es e e bo que de un modo ne o exp esan un p oceso de limpieza ísi-
ca; en el segundo 10s que aludian a ese mismo p oceso pe o como ecu so
exp esi o des inado a c ea una igu a poé ica o gala
li e a is
(campo
isico-mix o: me a ó ico o hipe bólico); en el e ce 0 10s que designan el
ac o de jus i ica se en el ámbi o social de las elaciones humanas; en el
cua o, inalmen e, 10s que signi ican una acción pu i icado a de o den
mo al-espi i ual o
eligiosa-mis ico'
.
Cada uno de es os cua o campos es suscep ible de descompone se en
una conside able gama de á eas
y
acepciones con ex uales, si se a iende a
10s sen idos especí icos que en cada ex o conc e o e is en las co espon-
dien es o mas de
pu ga e.
En el p ime o de 10s dos abajos a que acabo de e e i me lle i a cabo
el es udio de 10s dos p ime os campos semán icos de en e 10s cua o que
he enume ado2. En el segundo es udi6 el e ce o3.
1
J.
KI()~;II.MI:.
.USOS cc~i~jIi)gicos en la scn~ici ica de
p~ ,~d c.'>). Du il . ,
Vol. VI. Valla-
dolid.
1078,
pp.
51-75.
C .
pp.
51-52,
Y
.La
jus i 'icaci6ci c i el Snlbi o
de
las elaciones
I~LI~I;II~;IS
como
campo scnii i ico
d
pl ;yJ c u,
.~bajo que se cncucn a ac ualmen e en
~xuis;~ 1>;1 :1 la
Ilc i lc~
k
In~lc,. /<y~c.~ in
del (:olcgio Uni c si a io dc So ia (Secci6n de Lc-
;~~).
2
1;s cI p inic o de
10s
dos ; l,;~jos ci :cdos e11
I:,
~~) :c
I.
'
Se 1 ;c ;c del scgundo ~ ; l>;cjo ci ado en
¡;I
io ;^
I.
El obje o del p esen e abajo, siguiendo el o den que.p ocede, se 5 el
es udio del cua o campo semán ico, es deci , el de 10s es imonios de es-
e e bo que designan
una acción pu?l icado a de o den
mo al-espi i ual
o eligioso-mís ic0
.
Dos á eas con ex uales he di e enciado den o de es e Único campo se-
mán ico, como pone de mani ies o la designación con qu,e
10
he e ique-
ado:
1)
Á ea de la conduc a
mo al-espi i ual
y
2)
A ea de la ía
eligios0 -m'ís ica.
1)
El á ea de la conduc a mo al-espi i ual la he subdi idido en dos ámbi-
os si uacionales: 1A) el del
compo amien o mo al-ascé ico como .base
de jus z icación de la pe sona
y
IB)
el de la
jus z iación compensa o ia
median e un ac o epa ado .
1A)
La ec i ud de in ención o la ascesis espi i ual en la conduc a que un
indi iduo se ha p opues o segui , es el hecho plasmado en la signi ica-
ción de
pu ga e
den o del ámbi o del
compo am en o mo al-ascé ico
como base de
jus z icación de la pe sona.
He iden i icado es a si uación con el sema que ep esen o median e el
núme o
S4.
En
es manz+s aciones pa icula es
se conc e a es e hecho gene al;
hecho que indis in amen e apa ece e lejado pa a cualquie a de ellas en
el sen ido que de un modo global
pu ga e
despliega den o de es e ám-
bi 0 si uacional:
1Aa)
A un indi iduo le ha log ado una excelen e epu ación su ec a ma-
ne a de compo a se en el anscu s0 de la ida.
Rep esen ado es e sen ido median e las siglas Sa, es Cice ón el Único
au o pagano que
10
u iliza. Con cua o o mas de es e e bo
10
es imo-
nia en el conjun 0 de su ob a:
.
.
.
ips us (Sullae) eximia ui us omni em-
po e pu gaui
(Am. 127);.
. .
ego in iudiciis e in quaes ionibus non hoc
,
quae endum a bi o num pu ge u alzqui, sed num a gua u
(Sul
.
39)';
male..
.
mecum age e u , si pa um gobis essem sine de ensione pu ga us
*
La nume ación de 10s semas en es e abajo se ha es ablecido a pa i del núme o
4,
e-
niendo p esen e que 10s cua o p ime os núme os de la se ie de las unidades me han se i-
do pa a ep esen a 10s semas iden i icados con 10s ámbi os con ex uales de
pu ga e
que ya
he a ado en 10s dos abajos ci ados en la no a
1.
5
El ex o ci ado se e ie e al hecho de que Cice ón p opone, como p emisa básica pa a el
desa ollo de un p oceso judicial, que el ema del deba e se ciiia a la ma e ia de la acusa-
(Phil. 14, 6, 17)~;
in eg i as ua e pu gaui .. .pudo en&& ui a an e
ac a se uaui
(F ag. apud Quin .
8,
6, 56)'.
IAb)
La pe sona que desea pu i ica su espi i u se adhie e men almen e
a las enseñanzas mo ales que emanan de una p edicación ilosó ica o de
un cue po doc inal. Dicha adhesión supone, pa a la pe sona que la
adop a como ac i ud de ida, un p ime g ado de pu i icación ascé ica
en cuan o que esa pe sona man iene de un modo olun a i0 una ac i ud
ecep i a pa a el ap endizaje de las mencionadas enseñanzas mo ales.
Rep esen ado es e sen ido median e las siglas Sb, an s610
10
he es i-
moniado en dos ocasiones a
10
la go de oda la la inidad pagana: Una,
de Luc ecio:
(Epicuí-us) uena'icis igi u pu gaui pec o a dic is
/
e inem
s a ui cuppedinis a que imon?
/
exposui que bonum summum quo
endimus omnes
/
quid o e , a que uiam mons aui , ami e pa uo
/
qua possemus ad id ec o con ende e cu su
(6, 24). O a, en Apuleyo:
adue sum i acundiam e inuidiam a que aua i iam a que libidinem ce-
e aque animi humani mons a e Pagi ia philosophus is e (C a es) He -
cules ui : eas omnes pes es men ibus exegi , amilias pu gaui , mali-
iam pe domui
(Flo .
22,
4).
IAC)
La pe sona que desea pu i ica su espi i u
y
que con al in se ha ad-
he ido a unas enseñanzas mo ales, como se puso de mani ies o en la
acepción Sb, pone en p ác ica con su conduc a dichas enseñanzas. La
aplicación de 10s medios necesa ios pa a la ealización de esa conduc a
supone una ase p og esi a mis a anzada que la apun ada en
la
p ece-
den e acepción Sb, ca a a la consecución de la pu i icación ascé ica.
Rep esen ada es a acepción median e las siglas
SC,
es, pues, la mis nu-
ción causan e del li igio, y no a la buena epu ación que, al ma gen de las hechos que en
es e se a an, ha ca ac e izado la ida del acusada. Designa, pues, la o ma
pu ge u
del
cx o p esen e la buena ama que po un compo amien o digno se ha ganado el indi iduo
acusado, uc a ya de la s~ uación que ha o iginado el p oceso judicial en que se encuen a
implicado.
Kice ón alude a la poca necesidad que iene, pa a jus i ica se, de echa mano de sus
habilidades o enses, habida cuen a de que son su compo amien o mo al
y
su ec i ud de
in ención.
y
no la de ensa judicial, los a gumen os que le p esen an lib e de culpa an e 10s
ciudadanos omanos. La jus i icación
(essem
.
..
pu ga us),
log ada al ma gen del p oceso
ju ídica
( im
a'e ensione),
se emi e al eje cicio de las i udes é icas que un indi iduo de-
sa olla en el anscu s0 de su ida; eje cicio que le p opo ciona el u o de una buena e-
pu aci6n.
7
Como puede ap ecia se, la buena epu ación adqui ida con el eje cicio de una buena
conduc a es, a modo de denominado común, en los cua o ex os aducidos, el a gumen o
que
SC
esg ime en un iuicio pa a a a de p oba la inocencia de un eo.
ida en es imonios den o del ámbi o si uacional de la semán ica de
pu ga e
que es oy explicando. El p ime o de es os nos apa ece ambién.
como en la an e io acepción 5b, en la ob a de Luc ecio:
...
n2sipu ga-
ums pec us, quae p oelia nobis a que pe icula ums ing a is insinuan-
dum!
(5,
43).
Se uel e a egis a pos e io men e en Séneca el ilóso o:
ca eamus
hoc malo (i a) pu gemusque men em e exs i pemus adici us quae.. .e
i am, non empe emus, sed ex o o emoueamus.. .po eaTZmus au em,
adni amu modo. Nec ulla es magis p ode i quam cogi a 20 mo ali a-
is
(I .
3,
42,
1);
que la u iliza, además, en Clem. 4 (1,9)4
y
Lucil.
16.98, 14.
En Quin iliano:
.
.
.e o i
(e i ),
qui me us doloas, mo is, . upe s i-
ionis nulla a ione pu gaue i ?
(
12,2,3).
En Silio I álico:
Samnis
.
. .
nec ue e ipu ga us ab i a
(8,563).
En Apuleyo:
.
.
.pu ga a. ..animi uolup a e
(Pla . 2,20,247).
En Aulo Gelio:
(He odes A icus)
. .
.sensus is os mo usque animi
(aegn' udnes, cupidi a es, imo es, i as, uolup a es)
.
.
.
mode andos ei e
. .
.e ..
.
pu gandos censeba ..
.
(19,12 ,6).
En Mac obio:
secundae (ui u es), quas pu ga o ias uocan , homini
sun qua &ini capax es , solumque animum eius expediun qui de-
c eui se a co po is con agione pu ga e e quadam humano um~ uga . o-
lis se inse e e diuinis (ibid.
1,8,8); que ambién la emplea en
ibid.
1,8,5;
ibid.
1,8, 9
y
1,13,17.
Y,
inalmen e, en Ausonio:
da, geni o , ueniam c ucia aque pec o a
pu ga:
/
si e non pecudum
ib is,
non sanguine uso
/
quae o nec a ca-
nis numen coniec o sub ex is;
/
si scele e abs ineo e o 2 obnoxius e
. i
/
op o magis quam ido, bonus pu usque p oba i
(Eph.
3,
49).
IB)
Den o del á ea con ex ual de la conduc a mo al-espi i ual, he dis-
inguido o o ámbi o si uacional di e en e del que acabo de a a , el de
1ajus i l;cación compensa o ia medzan e un ac o epa ado .
El signi ica-
do de
pu ga e
en es e ámbi o iene a se el de la ealización de una ob a
posi i a que iende a compensa el deli o p e iamen e come ido. EI
su-
je o agen e de esa ob a posi i a esul a se el p opio ejecu o del deli o
que con al ob a se a a de epa a .
Iden i ico es e sen ido de
pu ga e
con el sema ep esen ado po el nú-
me o
6.
Dos pequeñas a ian es dis ingo pa a és e ámbi o si uacional:
IBa)
El suje o que pone en p ác ica la acción posi i a, ac úa coaccionado
po un agen e ex e no a su pe sona que le obliga a epa a el deli o p e-
iamen e come ido.
És e es el sen ido de
pu ga e
p opiamen e asimilado al sema que e-
p esen o con el núme o
6
en es ado simple.
El p ime es imonio pe enecien e a es a acepción apa ece en Cisa :
Quod ubi Cae. a escii , quo um pe ines ie an (Ue bigeni), his u i
conqui e en e educe en (Ue bigenos), si sibi pu ga i esse uellen , im-
pe aui
(Gal. 1,28,1).
Vuel e a egis a se después en Li io:
. . .
(uoci e a us es ) u ecep um
(p ae. ia'ium punicum) au eiice e u , au , si malum acinus, quod a
ue us i. simis sociis consanguineisque de ecissen , o i ac memo abili a-
cino e pu ga e uellen , u ,
in e ec a
punico p ae. idio, es i ue en se
R0mani.
(23,7,6).
En Silio I álico:
Nunc ho a, uini nunc empus; des e
/
dum Capua
dignum, dum me duce dex e a uindex
/
moli u acinus: p ocumba
ba ba a pubes.
/
P o se quisque alac es api e boc decus. Hos is adi e
/
. i
pa a , obs uc asp aebe e cadaue e po as
/
e e o pu ga e ne as; hic
denique solus
/
elue i sanguis macula as c imine men e.
(
1 1,199)'.
Y
en Higino:
(He cules) pos quam suae men is compos es ac us, ab
Apolline pe i da i sibi esponsum, quomodo scelus pu ga e
(Fab. 3
2).
IBb)
El mismo suje o, a la ho a de pone en p ác ica la acción epa ado-
a, ac úa po su p opia inicia i a.
Iden i ico es e sen ido con el sema ep esen ado po la sigla
6'.
He egis ado es a acepción po ez p ime a en Li io:
accedeban
hlandi iae ui o um,
ac um (Sabina um ap um) pu gan ium cupidi a e
a que amo e, quae maxime ad mulieb e ingenium e icaces p eces .un
(1.0,16).
Pos e io men e uel o a encon a la en
Q.
Cu cio:
Dice em iam p i-
dem uici. . e e inuidiam, nisipe iculum esse ne alia malignius dic a c e-
de es blanda o a ione pu gan'
(7,1,2 1).
En Lucano:
iam c imen habemus
/
pu gandum gladio: quod nobis
. cep a sena us
/
e suaden e dedi , uo is ua ouimus a ma
(8,5
18)".
8
Es e ex o de Silio I álico con la e~p esión e opu ~a e ne as alude, sin ningún ipo de
al e acicin con ex ual, al nis no hecho exac anien e que el designado nedian e la exp e-
si6n b li~c me /lo abi(i uano e pu g~ e uelen en el ex o de Li io
(23.7.6)
p eceden e-
nicn e ci ado.
''
lcspués de su de oca en F: ; lia Po npcyo busca e ugio en Egip o. Al di isa desde
pal;i io
I:
1lcg; da de su cscuad a. el a acin cúnc al consejo dc ninis os pa a delibe a qué
; c~igida dchc dispensa se al huéspcd que se acc ca. Po i io sugic e, no sólo ehusa le la po-
il)lc hospical~d: d, sino incluso da le muc e pa a esqul a asi la enganza que de pa e de
En Eu opio:
Successi ei (Tibe io) Caius Caesa
. .
.
scele a issimus ac
unes issimus, e qui e iam Tibe ii dedeco a pu gaue i
. . .
ing essus
Sueuiam nihil s enue jéci . S up a so o ibus in zlli
. . .
Cum adue szlm
cunc os ingen i aua i ia, libidine, cmdeli a e saeui e ..
.
(7,12)1°.
En Amiano Ma celino:
. .
.ui u e dedecus pu ga u a..
.
(19,11,14).
Y
en Claudiano:
nulla po es laus esse ibi, quae c iminapu ge
(Mal.
2
16)
y
. .
.le o pu ga e idem..
.
(Ge .
593).
Las dos a ian es de es e ámbi o si uacional(6
y
6')
coexis en an pa a-
lelamen e en 10s ex os de una misma época que no puede es ablece se
una p eponde ancia de i acional de una sob e o a.
En la in oducción a es e abajo expuse una di isión del cua o campo
semán ico de
pu ga e,
que en é1 es oy a ando dos á eas con ex uales, la
de la conduc a mo al-espi i ual
y
la de la ia
eligiosa-mís ica.
Habiendo
desplegado has a aho a 10s ámbi os si uacionales
y
acepciones de la p i-
me a, paso a ocupa me seguidamen e de la segunda:
su encedo Césa pudie an a ae se: el asilo poli ico o o gado al encido Pompeyo, ag e-
gado a la p e ia exis encia de unas buenas elaciones en e és e
y
el pueblo egipcio, podia
se un es imulo que p edispusie a la cóle a de Césa con a dicho pueblo. La mue e de
Pompeyo siemp e se ia un mo i o de conco dia con su encedo (Luc.
8,
484-535). En me-
dio de es a p oposición Po ino apos o a al u u o e ugiado, oda ía ho compa ecido, con
las palab as ecogidas en el ex o ci ado. La an e io conduc a que 10s egipcios han seguido
a a és de su buena a monía con Pompeyo (quodnobzs scep a sena us,
/
e suaden e de-
di , uo is ua ouimus a ma), puede con e i se, a 10s ojos de Césa , en ma e ia delic i a
impu able (iam cc imen habemus). Con an elación a la p esun a ec iminación de es e
compo amien o, exis e un p ocedimien o pa a da , ace ca dei mismo, una epa ación sa-
is ac o ia (bu gandum): la ejecución del gene al de o ado (glaáio) pa a cong acia se con
su encedo (Césa ).
10
Designando la o mapu gauenk del ex o de un modo conc e o el ol ido que sob e el
impopula gobie no de Tibe io (Tibenz dedeco a), p odujo en la opinión de 10s ciudada-
nos la sinies a polí ica de Caligula, me pa ece opo uno adsc ibi la al ámbi o si uacional
de la jus i icación compensa o ia median e un ac o epa ado . Pues el ol ido de un deli o
iene a supone en cie a medida la anulación de és e. Si el medio sup eso es la al a co-
me ida pos e io men e po o a pe sona dis in a de la que incu ió en el mal compo a-
mien o p ime o, esul a ob io que la alo ación ca egó ica que al medio me ece, es la de
un ac o compensa o io. Dicho ac o, consis en e en la polí ica que unes amen e desempe-
ñó
Caligula, me lle a a conside a dos aspec os es echamen e elacionados con su na u a-
leza, y de i adamen c con la acción que, o iginada a pa i de ese compo amien o, pone
de elie e el se ~ ido que en es e ex o adquie e la o mapu gaue il: p ime o, al p ocede
del modo apun ado. Calígula no in en a subsana 10s allos de su p edeceso ; si log a es e
esul ado es po pu o aza . El segundo aspec o consis e en que, en e a
10
que hai a aho a
se iene iendo como no mal en es os casos, la conduc a epa ado a no es de signo posi i o
(un ac o bueno pos e io anula o o malo p e iamen e come ido), sino nega i o (un ac o
malo pos e io anula la in a alo ación que p e iamen e se hacia de o o ac o menos malo
que és e).
2)
El
á ea
de
la ia
eligiosa-mís ica
la he subdi idido en cua o ámbi os
si uacionales:
2A)
el de la
Pu i Jcación i ual; 2B)
el de la
Pu icación
mís ica que a una comunidad con ie e el acceso a és a de un indi iduo
pu o; 2C)
el de la
Pu i icación de un es ado pasional anímico como e-
sul ado de un p oceso i zológico incon olable,
y
20)
el de la
Pu i ca-
ción ul a e ena del alma.
2A)
En es e á ea de la ia mís ica el ámbi o si uacional que cuen a con
un mayo núme o de es imonios es aquel en
quepu ga e
designa
lapu-
n icación esul an e de la celeb ación de un n o
eligiosa;
pu i icación
que, ob enida como a o de la di inidad, apa ece des inada a e e e
sob e pe sonas, animales o cosas.
Iden i ico es e sen ido con el sema ep esen ado po el núme o 7.
Las di e sas acepciones en que he subdi idido es e ámbi o si uacional
quedan de e minadas en a ención a la ins umen alización ma e ial de
que se si e el minis o celeb an e de la ce emonia en su ac uación:
El empleo de elemen os de na u aleza ignea, o p oducidos po una ac-
ción c ema o ia (las cenizas), da luga a la
acepción
7a. Si se u ilizan ele-
men os de na u aleza liquida, esul a la
acepción
7b. Si es os elemen os
son de na u aleza gaseosa, se o igina i la
acepción
7c. Si se ponen en uso
elemen os de consis encia sólida conc e ados en un obje o isico o no hay
mención exp esa del uso de elemen os ma e iales, la esul an e se 5 la
acepción
7d.
La
acepción
7a apa ece egis ada po ez p ime a en Va ón:
...q ui
Romanus combus us es (si), in sepulc um eius abjec a gleba non es au
si os excep um es mo a-i ad amiliam pu gandam, donec in pu gando
humo es ope um (u pon z ices dicun , quod inhuma us si ) amilia
unes a mane .
(Ling. La .
5,23).
Seguidamen e uel e a apa ece en P ope cio:
.
.. o a pu gabi u u be
(4,4,47)11.
1'
El
ex o ci ado supone una exp esión aislada den o de la emá ica del poema al que
pe enece. No exis en, pues, elemen os a gumen ales que suminis en una pis a pa a a e-
igua el sen ido de la o ma
pu gabi u
que en él apa ece. Poca luz es la que p oyec a a es-
e espec o la aducción a es e pasaje de
D.
Paganelli
(Les Belles Le es.
Pa is.
32
ed.
1964) en la que el aduc o ha pa ido de una ijación en el ex o de la lección
pig abi u
en luga de
pu gabi u .
Sin emba go, a endiendo ya a un con ex o que esal a la emá ica
de una celeb ación es i a, como lo es el de la ci ada aducción de
D.
Paganelli (a oda la
ciudad es a á de ies au),
y
si, además, se pa e del comen a i0 que Bu le
y
Ba be
(The
Elegies
o
P ope us.
H
.E.
Bu le and
E.
A.
Ba be , Geo g, Olms Ve lagsbuchhandlung
Hildesheim, 1064 p. 347) hacen del . 73 de es e poema. sob e el que conje u an que se
En O idio:
ignis
...
cum duce pu ga oues
(Fas . 4.786); que ambiin
la emplea en
ibid.
4,640'~.
En Li io:
mul i exsulum caede sua oedaue e emplum..
.
Capi olium
pu ga um a que bs a um
(3,18,10).
En Es acio:
. .
.ducem, cz cumque biden um
/
ui. cenbz s lace 2. e
odo i sulpu i au a
/
g aminibusque nouis e longo mu ma e pu ga
(Theb, 4,418); que la u iliza además en
ibid.
8,766.
En Se io:
.
.
. aeda pu gan e sulphu e
(ad Aen. 6,740-742).
En
Ausonio:
.
.
.
incenso sul'phu e domum piaculo pu ga
(Pe .,
Od.
22).
En Claudiano:
Lus alem sic n2e acem, cui lumen odo um
/
. z~l il e
cae uleo nig oque bi umine uma ,
/
ci cum memb a o a doc us pu -
gada sace dos..
.
(Hono . 326).
La
acepción
7b se egis a po ez p ime a en Vi u io:.
.
.
apud eum
on em Melampus sac i iciis pu gauisse abiem P oe i ilia um es i 2~i. -
se que ea um ui ginum men es in p is inam sani a em
(8,3,2 1).
A con inuación apa ece en O idio:
. .
.lus o ab ilis
/
e , pz~ gan e ne-
as nouzes mihi ca mine dic o,
/
pec o a lumznibus iubeo suppone e
cen um
(Me . 13,952).
En Pe sio:
Haec sanc e u poscas, Tibe ho in gu gi e me gis
/
mane
capu bis e que e noc em lzlmine pu gas
(2,16).
En Silio I álico:
quae dum abigo men i e , sz~b lucem u ui. a secun-
den , o o caelicolas ac ui o pu go 2n amni..
.
(8,12 5).
En Es acio:
is ibus in e ea somnum u ba a igu i
/.
. .
ma e Teg a-
$is.
.
.
/
an e diem gel2da. iba Ladonis ad unda
/
pu yya u a malum
lzluio uiuen e sopo em
(Theb.
9,
574).
a a de una alusión al i o es i o de las Pa ila, me eo inducido a admi i que el ac o de-
signado en el ex o p esen e po la o mapu gabi u -si se admi e dicha o ma como Jec-
ción co ec a- es el de una pu i icación i ual. Si de la in o mación suminis ada po el ci-
ado ex o de P ope cio, sin ninguna o a apoya u a, esul a di ícil deduci el sen ido asi-
gando a la o mapu gabi u que en él apa ece, mis oda ía lo es la a e iguación en la que
se conc e a la ma e ialidad del i o. Aho a bien, Bu le
y
Ba be es ablecen en el ci ado co-
men a i~ una iden idad en e el i o aludido po P ope cio en es e pasaje
y
el e e ido po
O idio en Fas .
4,640
(igne c ema ui ulos quae na u maxima ui go,
/
luce Palli populos
pu ge u iles cisis): si es a iden idad esul a cie a, p eciso se á e ambién, como ins u-
men o ma e ial en que se se conc e a el i o pu i icado desc i 0 po P ope cio, la acción
del uego que ha ope ado sob e el cue po inmolado de unos e ne illos, cuyas cenizas pa-
san a con e i se en ma e ia p óxima de la pu i icación, como pone de mani ies o el ci ado
ex o de O idio.
l2
Es e ex o ya se ha ci ado en la no a
11.
Y
cn Mac obio:
cons a d s sz peni sac a ac u um coiponi ablu ione
pz ga i
(Sa . 3,1,6.)13.
La
acepción
7c apa ece es imoniada an s610 una ez,
y
es a en la ob a
de Se io:
. .
.in . ac i. omnibus es sua i aepu ga iones: nam au aeda
pu gan e . ulphu e, au aqua abluun , au ae e uen ilan , quod e a in
. acni Lihe i
(ad Aen. 6,740-742).
La
acepclo'n
7d se egis a po ez p ime a en Tibulo:
Dipa ii, pu ga-
mz s ag os, pu gamus ag es es;
/
uos mala de nos is pelli e limi ibus,
/
neu . ege. eluda me. senz allacibus he his,
/
neu imeal cele es a dio
apa lz4po.
(2.1 ,17).
Y
a con inuación en Lucano:
. . .
es o pu gan es moenia hs o..
.
(1,593); que la u iliza además en 7,777.
En Asconio Pediano:
. .
.quendam de plebe sac iculum qui soli us es-
. e . amilia. pu ga e..
.
(O . 45).
En Plinio el iejo:
adi u , my ea z e bena Romanos Sabinosque,
cum p op e ap as z4i gine. dimica e uolui. . en deposi i a mis pu ga-
os in eo loco qui nunc signa Ueneni Cluacinae habe ; clue e enim an i-
qui pu ga e d cebanl
(15,119); que uel e a u iliza la en 25.40
y
25,
105.
En Aulo Gelio:
po ca e iam "p aecidanea" appella a, quam piacz~li
~ a ia an e j~z ,ye. nouas cap as immola e Ce e i mos ui , si qui ami-
lia n. ines a m..
.
non pu~qaue an
(4,6,8).
En Amiano Ma celino:
.
.
.ci cumbuma a co po a . a ui exinde am-
e n'
eo i u. quo A benic?nse. h. ulam pucqaue an Delon
(22.1 2.8);
que la u iliza ambién en 28,4,5.
En Nonio Ma celo:
Feb ua e po. i um p o pu ga e e pu e ace e. Va-
~.
De Vi a Popz li Romani. Lib.
l:
cciq
eo um enim . ac z , liba cum san
k a, ince ne e . olen . a i. . emin : ac dice e . e ea- eh ua e, id es pu a
ice ea
(2.114).
Y
en Se io:
pia e enim an iqz ipu ga e dicehan ; &de e iam piami-
a, q1 ihu. expu gan homines, e qui pu ga i non . un impii
(ad. Aen
.
1.378); que uel e a u iliza la en
ihid.
6,229-231, donde apa ecen dos
o mas de
pz ~ya e
con es c sen ido,
y
en
ad Geo g.
1,166, donde apa e-
ccn o as dos o mas del mismo e bo con es e mismo sen ido.
I' NG csc que de I )s scis cslimo~iios ;ig i~p;cdos en I;i ;~ccpciGn
ib.
es se c ic cn al a o
dc pu ilic;i i ~~alnlc~i c ncdi:~~i c una ;~l>luciG~i las u lxicio~ics ;inimicas p odu idas po
1111 1(~1cilo ~ioc ~l ~io: 10s de Pe . 2.10; Si1
8.
125
bs . 'l'hcl>. 0.574.
4)
Los
sin agmas de <(pu ga e)> en es e campo semán ico
a)
En su calidad de e bo ansi i o
pu ga e
ige, como p incipal ele-
men o o acional, un é mino di ec o que,
a
su ez, puede designa :
a-i)
A la pe sona, animal o cosa bene iciadas con el p oceso pu i icado .
A endiendo a una ecuencia de apa ición, 10s lexemas más habi uales
en que se conc e a en es e caso dicho é mino di ec o son 10s sus an i os
gené icos
animus, pec us, mens
y
amilia: pu gaui animum
(Sen. Clem
.
4[1,9] 4);
pu gemus animum (Ibid.
Lucil.
16,98,14);
animi
.
. .
pu ga i
(Mac. Comm.
1,8,5
y
1,8,9);
pu ga ums pec us
(Luc .
5,43);
pu gaui
pec o a (ibid.
6,24);
pu gan pec o a
(Sil.
10,448);
pec o a
. . .
pu ga a
(ibid
15,613);
pec o a pu ga
(Aus. eph.
3,49);
pu gemus men em
(Sen. I .
3,42,1);
pu gaui
.
.
.
men em
(Sil.
10, 371);
ad amilia n pu -
gandam,
(Va . Ling. La .
5,23);
amilias pu ga e
(Asc. O .
45);
a-
milias pu gaui
(Apul
.
Flo .
22,4);
amiliam
.
. .
pu gaue an
(Gel.
4,6,8).
Ocasionalmen e ambién o os lexemas desempeñan con el mismo
sen ido la unción de é mino di ec o: es os lexemas son gene almen e
p onomb es (inde inidos,
ela i es,
demos a i os
y
pe sonales) que de-
signan a la pe sona pu i icada; sus an i os que designan a esa pe sona
o
pa es de su cue po, o a un animal;
y
sus an i os que designan luga es
geog á icos o supe icies de e eno:
pu ge u aliqui
(Cic. Sul.
39);
qui
pu ga i..
.
sun
(Se . ad Aen.
1, 378);
qui.. .pu ga us es
(Mac. Comm.
1,13,'16);
eum pu ga e
(Hig. Fab.
3 1);
e pu gaui
(Cic. F ag. apud
Quin .
8,6,56);
se.. .pu ga e
(Mac. Comm.
1,8,8);
ducem.. .pu ga
(Es .
Theb.
4,418);
expu gan homines
(Se . ad Aen.
1,378);
pu ge .. .manus
(Sen. Oe .
935);
memb a.. .pu ganda
(Claud. Hono .
326);
pu ga oues
(O . Fas .
4,786);
insulam pu gaue an
(Am.
22,12,8);
Capi olium pu -
ga um
(Li .
3,18,10);
inpu gando humo
(Va . Ling. La .
5,23);
pu ga-
mus
ag os
(Tib.
2,1,17);
pu gan es moenia
(Luc.
7,777);
domum.. .pu -
ga
(Aus. Pe . Od.
22).
a-2)
El é mino di ec o puede designa igualmen e el deli o o al a obje-
o de la pu i icación. En es e caso 10s lexemas más Iiabi uales en que se
conc e a dicho é mino di ec o son 10s sus an i os gené icos
c imen, ne-
as, dedecus, ac um, acinus
y
scelus:
c imen
. .
.
pu gandum
(Luc.
8,5 18);
c imina pu ge
(Claud. Mal.
2 16);
pu gan e ne as
(O . Me .
13,952);
pu ga e ne as
(Sil.
11,199);
dedeco a
pu gage i
(Eu .
7,12);
dedecus pu ga um
(Am.
19,11,14);
ac um
pu gan ium
(Li . 1,9,16);
acinus.. .pu ga e
(Ibid. 23,7,6);
scelus pu -
ga e
(Hig. Fab. 32).
Ocasionalmen e ambiin o os lexemas más especí icos desempeñan
con el mismo sen ido la unción de é mino di ec o:
pu gauisse abiem
P oe i iia um
(Vi . 8,3,2 1);
humanam pu ge
. .
.
onus
(O . Fas .
4,5 54);
alia malignius dic a
.
.pu ga 2
(Cu
.
7,1,2 1);
noc em
. .
.
pu gas
(Pe . 2,16);
pu ga a a malum
. .
.sopo em
(Es . Theb. 9,574);
me us
.
.
.pu gauen'
(Quin . 12,2,3);
pu ga a
. . .
uolup a e
(Apul. Pla .
2,20,247);
sensus is os (aeg i udzizes, cupidi a es, imo es, i as, uolup a-
es).
.
.pu gandos
(Gel. 19,12,6).
Va ian e de es a cons ucción ip0 a-2 es la que en una ocasión apa ece
en Li io: el gené ico
acinus,
como z mino di ec o de
pu ga e,
conc e a
de un modo especi ico su sen ido en una o ación comple i a-explica i a
in oducida po
quod: si malum acinus, quoda ue us issimis sociis con-
saguineisque de ecissen ..
.
pu ga e uellen
(Li . 23,7,6)23.
Análoga a es a cons ucción es aquella o a en la que el e mino di ec-
o de
pu ga e,
designando la impu eza abolida median e una pu i ica-
ción, se conc e a en una comple i a-explica i a in oducida po el
in e oga i o-inde inido
quicquid: quicquid
172
Aenea ue a mo ale,
epu ga
(O . Me . 14,603).
6)
Con
pu ga e
y
su é mino di ec o concu e un abla i o (sepa a i o),
con p eposición o sin ella, que designa la culpa o al a pu i icada. Cuan-
do se da es a cons ucción el é mino di ec o designa, de un modo ob-
io, a la pe sona, animal o cosa bene iciados del p oceso pu i icado :
Samnis
.
.
.Bec ue e i pu ga us ab i a
(Sil. 8,563);
lux e ibili pu gaui
imagine men e n (ibid.
10,37 1);
pu gan pec o a culpa (ibid.
10,448);
nox..
.
mo alia pec o a cu is pu ga a
(ibid
15,6 13);
se a co poni con a-
gione pu ga e
(Mac. Comm. 1,8 ,8)24.
c) Pu ga e
y
su é mino di ec o ambién pueden i acompañados de un
abla i o (de medio) -con p eposición o sin ella- o acusa i o ins u-
men al egido de la p eposición
pe .
Es a segunda a ian e de acusa i o
con
pe
se da únicamen e en la in a dío:
. . .
ue z'a'icis
. .
.pu gaui pec o a
?'
Es c ipo de cons ucci6n es habi ual. al p;l cce , en la sin ;ixis de Li io. Consúl ense
e 1 el scgundo abaju ci ado c i
la
no a
I.
Ios ; pa ados 21-3
y
a-4
de
los sin agmas depu pz-
, J
en su c cc campo se nin ico.
A
juzga po los es imonios aducidos, la cons uccihn dep l~qz e con abla i o sepa a-
~i o, dcn o del cua o campo se nln co de es e c bo, pa cce csponde al uso de lus dos
;iu o cs c 1 que I;! egis o. Silio I ilico M;ic ol,io.
dic is
(Luc . 6, 24);
sacnjiciis p gauisse abiem P oe i ila um
(Vi .
8,3,21);
ac umpu gan ium cupidi a e a que amo e
(Li . 1,9,16)
.
.
.ma-
lum acinus
.
.
.
o i ac memo abili acino e pu ga e (ibid.
23,7,6);
alia
malignius dic a..
.
blanda o a ione pu ga*
(Cu . 7,1,2 1
);
es o pu gan es
moenia lus o
(Luc. 1,593);
c imen
. . .
pu gandum gladio (ibid.
8,5 18);
ha enas expu ga can u ue bisque (ibid.
9,914);
e o pu ga e ne as
(Sil.
11,199);
my ea ue bena
. .
.
pzl ga os
(Plin. e . 1 5 ,19);
eo i u quo
.
.
.
insulam pu gaue an
(Am. 22,12,8);
. . .
piamina, quibus expu gan
homines
.
.
.
(Se . ad Aen. 1,378);
animas pe alios (deos) pu gan'
(ibid
ad Aen. 6,264)
aeda pu gan e su&hu e (ibid.
ad Aen. 6,740-742);
co po is ablu ione pu ga7z
(Mac. Sa . 3,1,6);
le o pu ga ewem
(Claud.
Ge . 593);
domumpiaculopu ga
(Aus. Pe . Od. 22).
P esen an es a cons ucción 10s siguien es ámbi os si uacionales:
El del compo amien o mo al-ascé ico como base de jus i icación de la
pe sona: allí la p esen a un solo es imonio adsc i 0 a la acepción cjb, el
de Luc . 6,24, en el que el abla i o de medio
ue idicis
.
.
.dic is
designa la
doc ina a la que se adhie en 10s homb es pa a pu i ica sus espí i us.
El de la jus i icación compensa o ia median e un ac o epa ado : en su
acepción 6 la p esen an 10s es imonios de Li . 23,7,6
o iac memo a-
bzle acino e)
y
Sil. 11,199
e o).
Y
en su acepción 6', 10s de Li .
1,9,16
(cupidi a e a que amo e);
Cu . 7,1, 2 1
(blanda o a ione);
Luc.
8,518
(gladio)
y
Claud. Ge . 593
(le o).
En odos ellos el abla i o de me-
dio designa p ecisamen e la consis encia del ac o epa ado .
El de la pu i icación esul an e de la celeb ación de un i o eligioso:
en su acepción
7a
la p esen an 10s es imonios de Se . ad Aen. 6,740-742
( aeda
. .
.
e su&hu e)
y
Aus. Pe . Od. 22
(piaculo).
En su acepción
7b,
10s de Vi . 8,3,2 1
(sac i ciis)
y
Mac. Sa . 3,1,6
(co poni ablu ione).
En
su acepción 7d, 10s de Luc. 1,593
C es o
. . .
bs o);
Plin. e . 15,119
(my ea ue bena);
Am. 22, 12,8
(eo i u)
y
Se . ad Aen. 1,378
oiamina,
quibus).
En su acepción
7d',
el de Luc. 9,914
(can a ue bisque).
En o-
dos ellos el abla i o de medio designa de un nodo gené ico ya el i o pu-
i icado
(piaculo, sacnjciis, i o lus o, eo i u, piamina quibus),
ya
10s ins umen os ma e iales de su ealización
( aeda
.
.
.
e su&hu e, co -
poni ablu ione, my ea ue bena, can u ue bisque).
Y
el esca ológico: allí p esen a es a cons ucción, en la a ian e de
acusa i o con
pe ,
únicamen e el es imonio de Se . ad Aen. 6,264 en el
que la exp esiónpe
alios deos
designa a las di inidades que p esiden el
p oceso de la pu i icación ul a e ena del al na.
d)
Pu ga e
y
su e mino di ec o admi en la concu encia de un abla i o
(loca i o) que si úa la acción designada po es e e bo en el espacio o,
más a amen e, en el iempo. Como a ian e de es a cons ucción puede
apa ece acusa i o egido de
apud: (Sullam) omni empo e pu gaui
(Cic. Am. 127);
. .
.apud eum on em Melampus sac i iciis pu gaui se
abiem P oe i ila um
(Vi . 8,3,2 1);
o a pu gabi u u be
(P op. 4,
4,47);
Scy' hica pu ga us in a a
. . .
O es es
(Luc. 7,777);
noc em imine
pu gas
(Pe . 2,16);
uiuo pu go in amni
(Si]. 8,125);
pu ga u a mahm
lzluio uiuen e sopo em
(Es . Theb. 9,574);
Romanos Sabinosque.. .pu -
ga os in eo loco
(Plin. Ve . 15,119);
in sep imo (ci culo) anzmae pu gan-
u
(Se . ad Aen. 6,426);
in e a (animae) pu gan u
(ibid,
ad Aen.
6,740-742);
Le haeo pu ga os$umine
(Claud. Ru . 2,492).
El abla i o o acusa i o con
apuda
10s que me es oy e i iendo, desig-
nan la localización espacial o empo al donde acon ece el p oceso pu i i-
cado en cualquie a de las modalidades p opias de es e cua o campo se-
mán ico.
'
d-1) Como puede ap ecia se en la enume ación de ejemplos de la cons-
ucción sin ác ica que p ecede, con el abla i o (loca i o) se ha sinc e i-
zado la unción del abla i o (de medio) en cua o casos:
noc em imine
pu gas
(Pe . 2,16);
uiuo pu go in amni
(Sil. 8,125);
pu ga u a malum
iujo uiuen e sopo em
(Es . Theb. 0,574)
y
Le haeo pu ga os zumine
(Claud. Ru . 2,4~2)~>.
e) Pu ga e
y
su e mino di ec o pueden i acompañados de un abla i o
(de modo), con p eposición o sin ella, o de un égimen análogo (ad e -
bi~,
ge undi0 o pa icipio absolu o):
essem sine de ension pu ga us
(Cic. Phil. 14,6,17);
quem in ando pu gaui
(Sen. Vi . 27,l);
quis am
bene.. .pu gaui animum..
.
(ibid.
Clem.
4[
1,914);
me us..
.
nulla a ione
pu gaue i
(Quin . 12,2,3);
deposi i a mis pu ga os in eo loco
(Plin.
e . 15,119);
quomodo sceluspu ga e
(Hig. Fab. 32);
con agione ui io-
am peni us ehna a pu ga i
(Mac. Comm. 1,12,17);
pe ec e pu ga us
es
(ibid
1,13,17);
incenso sulphu e domum piaculo pu ga
(Aus. Pe .
Od.
22).
Es os ad e bios o locuciones ad e biales de modo exp esan en odos
25
En
los es p ime os casos se exp esa un hecho idén ico, el de una pu i icación i ual.
nlcdian e abluciones ma u inas en un ío, de las u baciones anímicas p oducidas po
un
suc io no u no. El cua o caso, el de Claud. Ku .
2.492,
se e ie e a la pu i icación ul a e-
ena del alma en el ío Le eo. donde las almas de los condenados beben las aguas de es e
io: bcbida que p oduce en ellos el ol ido de su an e io cxis encia como se es humanos
(C . mi abajo ci ado en la no a
10).
10s casos ci cuns ancias acciden ales que conno an o p ecisan la mane a
de e i ica se el p oceso pu i icado en cualquie a de sus modalidades
den o de es e campo semán ico.
)
En es e campo semán ico pu ga e ca ece de odo ipo de égimen en
es ocasiones: el in ini i o pu ga e apa ece desp o is o de cons ucción
sin ác ica en una de las dos o mas que apa ecen en Plin.
15,119;
Non.
2,114
y
en Se . ad Aen.
1,378.
5)
Del es udio que acabo de hace sob e 10s sen idos mo ales-espi i uales
y
eligio os de la semán ica de c$u ga e)), he podido deduci las conclu-
siones siguien es:
1.
a
Cuando es udi6 10s dos p ime os campos semán icos de es e e bo
(en 10s que él mismo designa p ocesos de limpie a de o den isico, ex-
p esada de modo eal en el p ime campo
y
me a ó icamen e en el se-
gundo) no aba que la acción signi icada, p oyec ada sob e se es i ien es
o ine es, se e e ia siemp e a aspec os ma e iales de la na u ale a de es-
os Al es udia el e ce campo semán ico del mismo e bo (en el
que és e designa un p oceso de jus i icación acaecido en el ámbi o de las
elaciones humanas) e i icaba cómo la acción signi icada en es e caso,
lle ada a cabo de un modo in encional po pe sonas, se e e ia siemp e a
la ace a humana de esas pe sonas en su capacidad de elación
En el es udio del cua o campo semán ico de pu ga e, que desa ollo en
es as páginas, he podido comp oba cómo la acción signi icada po es e
e bo, e e ida gene almen e a las pe sonas en su ace a de mocalidad es-
pi i ual
y
eligiosidad, no deja de a ec a a animales
y
cosas en el ámbi o
con ex ual conc e o de las pu i icaciones i ~ales*~. Se a a, po an o,
de un campo semán ico de doble p oyección (sob e pe sonas, po un la-
do;
y
sob e animales
y
cosas po o o) en e a 10s es es an es campos
semán icos que esul an de p oyección única (10s dos p ime os, sob e as-
pec os ma e iales de la ida; el e ce o, sob e la dimensión social de
Es a).
*% .
el p i ne o de los dos abajos ci ados en la no a
I.
27
CF.
el segundo de 10s dos abajos ci ados en la no a
1.
2X .,
10s es imonios siguien es: Va . Ling. La . 5,23 (in pu ganh hu ~!o);
'l'il).
2,1,17 (pu ga nus ag osj; O . Fas . 4,786 (pu ga oues); Li . 3,
IX,
10
(C~pi ol u n /> / k' -
u@; Luc.
1.593
(pm ganles noenzaj;
ibid.
0.9
14
(ha ena exl~u ga~);
A n.
22.12.8 (in. /
[a n pu gaue an ); Aus.
Pe .
Od. 22 (domum
...
pu ga ).
2.
"
De 10s 908 es imonios depu ga e ecopilados en 10s au o es paganos
de la la inidad an igua pa a econs ui la his o ia semán ica de es e e -
bo, 648 ienen a designa p ocesos de limpieza de o den isico
y
sus in-
media as de i aciones (sen ido isico-hipe bólico
y
isico-me a ó ico),
como puse de mani ies o en el es udio de 10s dos p ime os campos
~emán icos*~; 168 designan en el e ce campo semán ico, p ocesos de
jus i icación de o den social, como expuse en el es udio de es e e ce
campo30; 10s
92
es an es han sido adsc i os, po su sen ido con ex ual, al
campo semán ico de 10s sen idos mo ales-espi i uales
y
eligiosos que
aho a a o. Sigo sos eniendo, pues, a la is a de es as ci as, como 10 ha-
cia al inal de los dos abajos an e io es, a los que me he e e ido3', que
el signi icado p ima io
y
undamen al de pu ga e es aquel en que es e
e bo designa p ocesos de limpieza de o den isico. De o ma consi-
guien e, an o 10s 168 es imonios que adsc ibi po su sen ido al e ce
campo semán ico (en el que es e e bo designa p ocesos de jus i icacion
de o den social), como 10s 92 es an es que he adsc i 0 aho a al cua o
campo (donde el mismo e bo designa p ocesos de pu i icación de o den
mo al-espi i ual
y
eligioso), pueden conside a se, en el pano ama se-
mán ico de pu ga e, como una de i ación en sen ido igu ado segíin
con ex o, del sen ido p opio del e bo en su designación de p ocesos de
limpieza de o den isico-ma e ial.
3."
Los 168 es imonios de es e e bo que designan p ocesos de jus i ica-
ción de o den social ( e ce campo semán ico), en e a 10s
92
que desig-
nan p ocesos de pu i icación de o den mo al-espi i ual
y
eligioso (cua -
o campo semán ico), pa ecen pone de elie e una p eponde ancia ma-
ni ies a de 10s sen idos sociales de pu ga e sob e 10s mo ales
y
eligiosos
del mismo e bo en 10s au o es paganos de la la inidad an igua; au o es
a 10s que me he limi ado.de modo
exclusi a
en la ecopilación del ma e-
ial u ilizado en es e abaj~~~.
2"
C . el
p ime a
de las dos abajos ci ados en la no a
i.
pp.
74-75.
30
Vianse las conclusiones del segundo abajo ci ada en la no a
I
(la segunda de ellas).
3'
C . las e e encias de las no as
29
y
30
de es e abajo.
'2
Es a conclusión se a iene de modo muy aco de con la hipó esis sos enida en mi aba-
jo <~lnco po ación del e mino
pu ga e
al ocabula io icnico de 10s au o es c is ianos~,
Cziade nos de Filologia Clásica.
Vol. XV, Mad id,
1078,
pp.
221-233.
Allí a gumen aba
que muy p obablemen e 10s au o es paganos del pe íodo au eo de la li e a u a la ina ya
habian u ilizado algunos sen idos de es e e bo de co e espi i ual
y
eligioso que hab ian
dc i ado de 10s mis an iguos sen idos sociales del e bo;
y
que esas nue as acuñaciones es-
pi i uales
y
eligiosas de
pu ga e
en 10s au o es paganos muy posiblemen e ue on adop a-
das po los au o es c is ianos pos e io es como sen idos cnicos del e bo en su li e a u a.
4."
De 10s
92
es imonios que, al designa p ocesos de pu i icación de
o den mo al-espi i ual o
eligiosa,
he a ado en el p esen e abajo:
19
han sido adsc i os al ámbi o con ex ual del compo amien o mo al-
ascé ico como base de jus i icación de la pe sona33;
11
al de la jus i i-
cación compensa o ia median e un ac o epa ado 34;
42
al de la pu i ica-
ción
1,
al de la pu i icación mís ica que a una comunidad con-
ie e el acceso a ella de un indi iduo p~ o~~;
2,
al de la pu i icación de
un es ado pasional animico como esul ado de un p oceso isiológico
incon ~olable~~;
y,
inalmen e,
17,
al esca ~lógico~~.
El sen ido
pu ga e
en cada uno de es os ámbi os con ex uales pa ece
obedece , como se apun 6 en la e ce a conclusión del es udio de su e -
ce campo se nán ic03~, a suge encias con ex uales que en cada caso ema-
nan de un modo pa icula de 10s hechos expues os en la ob a esc i a. Sin
emba go, la p eponde ancia numé ica en el campo semán ico que a o
de
42
es imonios de es e e bo que designan p ocesos de pu i icación i-
Los au o es c is ianos desa olla ian
y
en iquece ian esos p i ni i os sen idos espi i uales
y
eligiosos depu ga e que habían he edado de 10s au o es paganos clásicos.
Y
esos sen idos,
asi en iquecidos
y
ecni icados, pasa ian, po a nilia idad en su uso, de los au o es c is ia-
nos a sus con empo áneos, 10s au o es pagallos de la la inidad a dia.
33
A la acepción
Sa
de es e á nbi o pe enecen 10s de Cic.: A n. 127, Sul. 30. Phil.
14.6.17
y
F ag. apud Quin . 8,6,56. A la acepción >b, 10s de Luc . 6.24
y
Apul. Flo . 22.4.
Y
a la acepción
Se,
10s de Luc . 5.43; Sen.: I . 3.42,l. Cle n. 4(1.9)4
y
Lucil. 16.08.14;
Quin . 12.2.3; Sil. 8.563; ApuI. Pla . 2.20,247; Gel. 10.12.6; Mac. Co nm. 1.8.5;
ihid,
1.8.8;
ibid.
1,8.0;
ib d.
1.13,17
y
Aus. Eph. 3.49.
j4
A la acepción 6 de es e ámbi o pe enecen 10s de Ces. Gal. 1.28.1; Li . 23.7.6; Sil.
11.199
y
Hig. Fab. 32. A la acepción 6', los de Li . 1.9,16; Cu . 7,1,21; Luc. 8.518: Eu .
7.12; A n. 19.11.14; Claud. Mal. 216
y
Ge 593.
3'
A la acepción
7a
de es e ámbi o pe enecen 10s de Va . Ling. La . 5,23 (2 o nas);
P op. 4,4,47; O . Fas . 4.640
y
786; Li . 3,18,10; Es . Theb. 4,418
y
ibzd
8,760; Se . ad
Aen. 6.740-742; Aus. Pe . Od. 22
y
Claud. Hono . 326. A la acepción ib. 10s de
i ;.
8.3.21; O . Me . 13,952; Pe . 2.16; Sil. 8.125; Es . l'heb. 0,574
y
Mac. Sa . 3.1 ,h. A la
accpción
ic,
el dese . ad Aen. 6,740-742.
A
laaccpción id, losdel'ih. 2.1.17; Luc. 1.5~)3
y
7.777; Asc. O . 45; Plin e . 15.1
I!,
(2 o mas); 25.40
y
225, 105; Gel. 4.6.8; Am.
22.'12,8
y
28.4.5; Non. 2,114; Se . ad Aen. 1.378 (3 o nas).
ih d.
6.229-231 (2 o nas)
y
ad Geo g. 1,166 (2 o nas). A la acepción
7a',
el de O . Fas . 4.554.
A
la accpc-iGn 7b', el
de O . Me . 14.603. A la acepción
7d'
el de Lu . 0,014.
Y
a la acepci6n 6-7d los de Sil.
10,448
y
Hig. Fab. 31.
jqen. Vi . 27.1.
3'
Sil. 10.371
y
15.613.
38
Sen. Oe . 935
y
Ma c. 25,1,48; Se .: ad Aen. 6,264,
ibid.
6,340
(2
o nas),
ibid.
6,404,
ibid
6.426 (2 o nias),
ibid
6. 724.
ibid.
6, 736 (2 o nas),
ibid.
6. 740-742 (2 o -
mas);
ibid.
6, 744
y
ad Geo g. 1. 242-243; Mac. Co n n. 1.12.17
y
Claud. Ku . 2.402.
3'1
C . la segunda de las dos ob as ci adas en la no a
1
ual, en e a la ecuencia numé ica de 10s que en el mismo campo se-
mán ico he adsc i 0 a 10s demás ámbi os con ex uales, me induce a sos-
pecha que sea el ámbi o de la pu i icación i ual el mis an iguo
y
e-
cuen e en e 10s sen idos espi i uales
y
eligiosos de
pu ga e
u ilizados
po 10s esc i o es paganos de la la inidad an igua.
Y,
en e ec o, con an-
do con una ca encia absolu a, pa a el la in del pe iodo a caico, de es i-
monio~ de es e e bo po ado es de sen idos espi i uales
y
eligiosos, el
ámbi o de la pu i icación i ual en el signi icado de
pu ga e
10
he docu-
men ado ya po dos eces en un pasaje de Va Ón4O.
Y
a pa i de es e
au o
10
he seguido egis ando no s610 con mayo ecuencia que nin-
gún o o ámbi o con ex ual de es e e bo de en e 10s que componen su
cua o campo semán ico, sino ambién de un modo inin e umpido a
10
la go de 10s au o es paganos de la la inidad an igua.