scieee Open visual document viewer

El epicedio de Hatúmoda

Gil, Juan

Abstract

Gil, Juan

Full text

EL EPICEDIO DE HATOMODA Juan Gil En 874, a 10s 33 años de edad, mu ió ~a úmoda', la p ime a abadesa de Gande sheim, ocupando su pues o su he mana Ge be ga. Un p esbí e o, Agio, p ocu ó da ánimos a las desoladas monji as po an is e pé dida y poc0 después, a pe ición de la comunidad, esc ibió un poema consola o io en el que, a sus p ime as palab as, añadió o os ópicos p opios de es e gé- ne o de li e a u a. La ob a iene o ma de un diálogo: las monjas exp esan p i ne o su a iicción, a con inuación Agio a dando azones que ali ien su pena. A pesa de que se manejan luga es muy comunes, un hondo sen i nien- o anima el poema. Agio ha abado muy ue es lazos de amis ad con la di un a y con su amilia. A ell0 se debe que se desbo den 10s cauces no ma- les de un epicedio: el inal, en e ec o, iene a se una jus i icación de la elección de Ge be ga como nue a abadesa, algo que se des ia no poc0 del 1 Ha úmoda es la p osodia de Agio, Ha umoda la de H os i a. En a ención a Agio, segui emos su medida, an claudican e a menudo. La his o ia del monas e io de Gan- de sheim es á ela ada en un es ilo sua e y sencillo po la p opia H os i a (pp. 229-46 de la edición de P. on Win e eld). La ob a p esen a no pocos p oblemas de c i ica ex ual, de 10s que aludi é de pasada a unos pocos: 39 Hau (co exi: AC) commo a pa um uolueba pec o e mul um Quis o e ille, suum qui con u ba e sec e um P ae- sumpsisse in hac ho a p ecibus sa is ap a; 146 AC ( o . As ) u, -consilium minimis (scii. nobis, co iexi: nimis cod., cuius on Win e eld) me i o lagi amus- ... P aes a sanc o um nobis sac a pigno a; 297 Dum uix ae a is ib as (co exi: eb es cod., ines Leibniz, lo es Koepke) e igi ned c -is; 314 el hexáme o cojea, pe o p omisi pa ece es a po p ompsi (pe misi on Win e eld), en un e so como Coenobio p ompsi ( um maxima) commoda nos o; 379. In cuius noc is medio quam plu ibus i110 Tae o conspicuae quondam ulse e luce nae (i. e. in ... noc is medio ... i110 ae o). (Co exi. Te io cod.). ema cen al, y poc0 an es se hace g an hincapié en se iala que el noble pad e de Ha úmoda, Ludol o, conde de Sajonia, ha alcanzado el Pa aiso pese a sus pecados. Sec uzan,pues,dosmo i os: la consolación p opianen e dicha y la exal ación de la ilus e amilia de la di un a, de la que muchos años mis a de an a su gi empe ado es. El poema, conse ado en un solo códice, el Bambe gensis E. 111. 9, de inales del siglo XV, ha sido edi ado po L. T aube en el olumen III,2 de 10s Poe ae aeui ca olini (pp. 372-88). El ex o, po 10 gene al, no o ece p oblemas, pe o T aube ha exage ado un poc0 la co ección delmanusc i o. Hay pasajes, en e ec o, que pa ecen co ompidos y a algunos de ellos quie o consag a mi a ención. 25 Hanc non plangamus, cum hanc modo plangu e o bis E plangan ua iis ipsa elemen a modis? Hoc siquidem o an o um mo es docue un , Hoc nos hic annus p aemonui s e ilis. Los p opios elemen os llo an la inminen e pé dida de Ha úmoda. Po el10 no puede se mis desa o unada la conje u a de Pe z en el e so 27 mo es, que acep a T aube sin mis a e iguaciones: no cabe habla de mue es en es e con ex o, que desc ibe la a iicción p esaga que emba ga al mundo inanimado. Po o a pa e, o an o um a con a 10s usos lingiiis icos no - males, po 10s que se ige el p opio Agio en 435 Non dee un a es, non o an ique ideles. En suma, pienso que se debe co egi Hoc siquidem o an ique umo es docue un Las llu ias o enciales mues an la pesadumb e del cielo an e el a al desenlace que se ap oxima. 15 1 Zam hominem, quem p o nobis suscepe a , ul a caelos ad dex am subs i ui pcl iam. Con ieso mi pe plejidad an e es os e sos: pa ece alga abia "sus i uyó al homb e, que habia omado po noso os, mis alli del cielo a la de echa del Pad e". Mis bien C is o se despoja de su na u aleza humana pa a sen a se en 10s cielos a la de echa del Pad e. Y es o, según c eo, ue 10 que quiso deci Agio de una mane a poc0 a o unada y bas an e osca: Zam homini, quem p o nobis suscepe a ul o, Caelos ad dex am subs i ui pa iam. "Al homb e que habia omado olun a iamen e po noso os sus i uyó el cielo, a la de echa del Pad e". De es a sue e se acla a la idea y sale ganando la sin axis, al ene el e bo subs i ui un da i o al que pueda e e i se (c . p.e. 692). 169 Sic e jhmen i g anum p ius ama econdun , U possi mc u su ge e cen uplici; Sic sa a quaeque suo modo e a econdi in aluo, U ualean iugem pos da e mul iplicem; Sic nemokm ondes, quae ue e nou0 eui escun , Denuda p op iis b uma p ius oliis. La exac a co espondencia en e las di e sas o aciones indica que la e dade a lección es quo ... eui escan : s610 asi iene sen ido p ius. 247 Incli a p ogenies duodeno s emma e pa um Iam de unc a suos bis nume a i ulos: Iuda Ruben Symeon Leui Isacha Zabulonque, Dan e Nep alim, Gad e Ase obii , Ioseph Beniamin; Manasse Eph aimque u e inos Ma e quae dede a , e a econdide a . Agio, acudiendo a un ecu so habi ual en oda consola io, hace e que ningún homb e, po san o o ilus e que sea, puede escapa a la mue e. En una la ga enume ación de pa ia cas alude, como es lógico, a 10s hijos de Jacob. Pe o, iqué signi ica en el e so 248 suos bis? T aube, un an o a olond ada nen e, p opone suos his, co ección que no mejo a g an cosa el ex o. Es e iden e que hay que lee senos bis (c . 290 bis sex), que ecoge y explaya duodeno s emma e. Con ell0 se in ie e un a en a o a la mé ica; pe o sznos, su gjdo po el pa ecido con sznex, no puedeex aíía demasiado: H os i a usa spiculum po analogia con spZculum. El o den de las palab as, un an o o zado, puede compa a se a 98 Fleuemn sanc os quique pii homines (= pii quique); y aún me inclino a c ee que hay anás o e de la p eposición, como en 301 (Has in e ), en 105-06: Ne is es si is, sicu eliquos o e cons a , Qui ui am pos spem non e inen aliquam donde 10s edi o es imp imen unánimemen e ui ae (pos apa ece como ad e bi0 en 172, 199, 270). Po Úl imo, T aube co ige en el e so 252 quaeen quos,enmiendaquejuzgo innecesa ia; mejo añadi ia (e) dide a . 27 1 Ezechias, cui e quinos Deus addidi annos, Mo em dis ule a , non minime ule a . Con inúa la la ga Es a de pa ia cas y p o e as a eba ados po la mue e. El p oblema es iba en el sen ido del e so 272, cuya mejo glosa son 10s e sos 285-86. Ezechieli Hie emiaeque p ophe is Non uli exi ium, qui uli exilium (scil. Deus) Po an o, en el e so 272 el suje o sigue siendo Dios, quedando el nomina i o Ezechias, po consiguien e, en el ai e, anacolu o en cuya expli- cación no es p eciso gas a iempo. Si plan ea di icul ades, en cambio, la doble negación non minime, di icul ades que quedan ob iadas si se lee na n minime, secuencia que encabeza hexáme o en 71 (sed minime en 149). Y quizá se con undan o a ez non (dis azado aquien nunc) y na n en 503-05: In e se di imi minime nunc conueni illic I Uno pa e sa os, uno u e o geni os. E ec i amen e, pa ece que la acción (el encuen o de 10s hijos en el cielo) se p oyec a en el u u o, po 10 que na n da iaexcelen e sen ido. En Úl imo e mino, en el e so 272 na n equi ale a sed, como es ecuen e en la in a dio, si bien ambién es ecuen e que se ol iden de eUo 10s edi o es. En Venancio Fo una o (IV 26,30-3 1) se lee Fo ma pe i hominum, na n bene ac a manen ; Co po a puluis e un e mens pia lo e in aeuo. Pa ece cla o, a pesa del silencio de 10s dólogos, que se es án oponiendo concep os: po an o, al na n del e so 30 debe co esponde en el e so 3 1 no e , sino se . 467 am sa is es ac um nobis hos a o e uanos Omnimodis jle us, quos lac imando damus. Nil e enim p osun nec his, quan aelibe ex en , Quosuis de unc os iam acimus educes. ¿A qué iene ese emenino quan aelibe ? Su an eceden e es his, que no se e ie e po supues o a las monjas, sino al llan o. Po an o, ya que no se habla de lac imae, sino de le us, es acoiisejable lee quan ilibe . 527 G a um ualde mihi hoc es , quod dici is, immo Is ud nunc ipse debue am pe e e. Sed p aeuenis is sicu me i is, i a causae is ius humili undi us o icio. Agio, a ec ando humildad, con iesa que la ca idad que le uegan las a ligidas monji as an es debe se 61 quien la pida que quien la o o gue. El eno del pasaje nos da pie pa a enmenda el pa a mi incomp ensible ex o de 10s e sos 529-30 de la siguien e mane a: Sed p aeuenis is sicu me i is, i a causa Is ius humile undi us o icium. "Tan o po ues os mé i os como po g acia de és a (Ha úmoda) habeis hecho inú il mi humilde se icio". En e ec o, en odo el poema causa apa ece siemp e usado como p eposición (5 ; 375; 656), y s610 de es a sue e p aeueni e encuen a su complemen o di ec o. La cons ucción es en odo simila a la que apa ece en 704-05, que se deben pun ua asi: : Lingua pe inde pia ui aque iu e sac a Quae i u u gene is causa, sic ac ibus ipsis. El o igen de la co upción es cla o: is ius a as ó a su caso a causa, po 10 que un co ec o hubo de busca un abla i o del que dependie an 10s dos geni i os, al e ando o icium en o icio. An e la dié esis del pen áme o Agio admi e syllaba anceps (c . p.e. 14; 46; 50; 94; 122; 128; 182; 208; 280; 3441 422; 440; 448; 450; 528; 584; 618; 620; 646; 670; 704), incluso en hia o (c . 20; 30; 44; 54; 88; 116; 196; 336; 498; 608). Po o a pa e, sin que eiio sea una egla, iende a hace posición la h-, como en es e caso (c . asi nismo 25; 45; 47; 55; 87; 127; 157; 175; 180; 203; 355; 373; 396; 469; 64 1). 5 69 Quis pie a e Dei p o his non iudice ipsum Omnimodis dignum c imine o e eum? A su umne pu a is eum, cuius pia ac a Mundo laben e s an sine ine e e? El e so 569 con iene un no able con asen ido: si Ludol o es digno de la piedad de Dios, jcómo a a se cas igado po sus c imenes? La co ección, sin emba go, no puede se mis sencilla: Quis pie a e Dei p o his non iudice ipsum Omnimodis dignum? C imine o e eum A su umue pu a is eum... ? o bien, si se quie e sal a la mé ica, C imine o e eum a su umne ... ? 605 Unde locus ues e , quem undans ini iaui , Ob hunc salua um glo i ica Dominum. Nec hoc dissimile es , quod pos haec ipse uideba , Sed ue hunc uisum edoce indubium. El pad e de Ha úmoda, dedicado como es aba al sigio, no pudo es a lib e de oda mancha, si bien a ó po odos 10s medios de la a sus peca- dos (emunda e piacla 545). En e ec o, undó el monas e io de Gande sheim, que do 6 con eliquias de 10s Papas Anas asi0 e Inocen e que habia aido de Roma; allí p o esó su hija Ha úmoda. Poco an es de mo i u o dos isiones, que Agio in e p e a como si se e i ie an a su sal ación u u a. En es e con ex o apa ecen 10s e sos 605 ss. Muy p oblemá ico es el e bo ini iaui , que además de es opea la mé ica -algo no demasiado g a e en es e poema-, no pa ece añadi g an cosa alo que se iene diciendo: '.'Vues o monas e io, que inici6 undándolo, po la sal ación de élgio i ica al Seño ". He aquí que el bueno de Agio nos dice dos eces 10 mismo, como el Esquilo a is o aneo. Pe o, jno esul a ex aña la exp esión ini ia e monas e ium? C eo que el ex o o iginal decia más bien: Unde locus ues e , quem indans se ni idaui "con cuya ecundación selimpió a si mismoVi.e ., "la ó sus pecados". La al a p o iene de un also co e de palab as y de la ecuen isima con usión en e se y si: ini idiaui e a ine i able que degene a a en ini iaui . El e bo es i a es iguado con es a acepción en Teodul o (ca n. XLI, I, 209-10 [PAC, I, p. 5371 hac [la Biblia] uenien e uae panda u ianuamen is, Qua ni idan- e omni so de ca e e quea ) y en Wala ido Es abón (ca n. V 76,4 [PAC 11, p. 4131 cupiens ... linguam ue e i p essam ubigiae ues is Pos hiemes iam saepe g aues ni ida e iumphis). En .el e so 607 quizi haya que enmenda hoc en huic (c . 581 uidi huic alium non dissimilem e e uisum), aunque puede man ene se el ex o del códice. No acie o a comp ende , sin emba go, ni el e so 608 ni la co ección o e po ue que p opugnan 10s edi o es; engo la imp esión de que se ob iene sen ido con un cambio insigni ican e: Sed pue hunc uisum edoce indubium "pe o un niño acla a es e sueño, que no deja luga a dudas". 613 Nam quod cla a ii mundo, los p odigiaba ; Sed mons a ec a, quod Domino placi a. A mi juicio, es menes e co egi Se mons a ec am; sed y se se con unden ambién en 568. Pa a e mina , quie o llama la a ención sob e un pequeño pun o lexicog á ico. Po dos eces en el epicedio de Ha úmoda apa ece el a 0 ad- e bi~ iniu e (Ziniu ia) o mado sob e un iu e osilizado: 21 Talisenim mu- lie non es iniu e dolenda, 691-92 Te amen e sophia simul e boni a e sciebam non iniu e sibi op ime subs i ui. Es e in-iu e ecue damuy de ce ca el in-$ e que es á documen ado en la ín isigodo (c . J.Gil-B.Lo s ed , Cuad. Filol. Clas., X [I9761 300), sob e el que con iene de ene se un poc0 mis. En e ec o, en ThLL, VI1 2, c. 433,57 SS. se aduce una se ie de ejemplos de i i e con la apos illaWi. q. us a, inani e ': ¿Es el10 e dad? LES in- F e una inno ación del la in isigodo? Mucho me emo que no, y que id e s610 haya exis ido enla imaginación del edac o del ThLL. En p ime luga , 10s au o es que usan al ad e bi0 son odos ellos muy a dios, po 10 que no es de c ee que haya solución de con inuidad en e ellos y 10s isigodos. En segundo luga , un anáiisis de enido de 10s ex os indica que i &e, an dignamen e acep ado en el ThLL, s610 es una uox nihili. Empecemos nues- a e isión po el caso mis cla o: Ius in. Nou. LX11 2,5 Si qui au em illus i digni a e deco a i sun , licea eis pa icia us codicillos accipe e, e si non consula es uel p ae ec o ii exis an , quod cons i u io diuae memo iae Zeno- nis i i e pos ulaba ; su ici enim in pa icia us hono em capiendum u an ummodo illus i digni a e quidam deco e u . Es e iden e, en e ec o, que, cuando el empe ado Zenón o dena que s610 10s que han desempeñado el consulado o la p e u a accedan al pa iciado, a en a con a el de echo (in-k e), no o mula una ana p e ensión(in- Ze).~os ma ices de in e pos- ula e se es uman más en una se ie de pasajes de Casiodo o: de anima 15, 1308 D (CC 96, p. 575,47) Gaudeamuse hincquoque,glo iosissime Domine, quod ua bene icia non i i e pos ulamus, Va . VI1 2 1 (CC 96, p. 282) I aque ciui a is ues ae co ni iuam ,pe indic ionem illam nosillila gi os uisse noue i is, cui salube imam pa ien ia n commoda e, u causis ues is e a emedium e iussionibus publicis p ocu e a ec um, sci un' quod, si quis se p obabili deuo ione ac aue i , similia de nos n's sensibus haud i i e pos ulabi . El p opio Casiodo o, sin emba go, sal ando un pasaje enig ná ico del de anima (15, CC 96, p. 568, 3: ibi uidebimus quam i i e aca holicis (?) lace aba u ecclesia), p esen a una se ie de casos en 10s que im' e p esen a cla a nen e el alo deucon a de echo': Expos. Psalm. 72, 14 (p. 665,234) Quasi poenas suas adhuc commemo a , quas, u illi uideba u , i i e sus ine- ba (el sen ido de us a es á excluido), Va . I4,11 (p. 15,71) Ad A ilam igi u a mo um po en em cum sup a dic i ilio Ca pilione lega ionis es o icio non i i e (con odo de echo) des ina us. Menos cla os son 10s siguien- es ejemplos: Expos. Psalm. 58, 1 (p. 5 18, 6) I ci e siquidem en aba dis- pe de e Iudaeo um insania, quod diuina o ies in e dixi auc o i as, 88,46 (p. 817, 632) E me i o in b eui a em edac us es , qui sibi i i e Iongam se iem p omi eba anno um, Va . 111 27, 1 (p. 1 16, 7) P oinde diu ua ia pe secu ione iac a us ad pie a is nos ae emedia haud i i e conuolas i, XII 2, 5 (p. 465,45) Dila io enim ibu i maio i causa dispendii, quando i i e suspendi u quod nullis p o ac ionibus eui a u . En ninguno de es os pasajes, sin emba go, queda excluido el sen ido "con a de echo': que se a iene pe ec amen e al con ex o de odos ellos y especialmen e al del Úl i- mo. En consecuencia, c eo que se debe qui a del ThLL la palab a i J e, si bien, en jus a compensación, ha de in oduci se el nue o ocablo i z e.